Mahmud Doulatabadi

Zonder Soloetsj

Uit het Perzisch vertaald door Gert J.J. de Vries

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Dja-ye Chali-ye Ssolutsch, verschenen bij Agah

Oorspronkelijke tekst © Mahmud Doulatabadi, 1979

Eerste Nederlandstalige uitgave © Gert J.J. de Vries en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Kevin Fleming/Corbis

ISBN 978 90 445 3010 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Toen Mergan haar hoofd van het kussen tilde, was Soloetsj er niet. De kinderen sliepen nog: Abbas, Ebroo, Hadjer. Na haar lokken onder haar hoofddoek te hebben geschikt, stond Mergan op, stapte over de lage drempel naar de binnenplaats en liep rechtstreeks naar de oven. Ook daar was hij niet te bekennen. De afgelopen nachten had Soloetsj steeds bij de oven geslapen. Mergan had geen idee waarom. Ze constateerde alleen dat hij daar, vlak voor de oven, de nacht placht door te brengen. Hij kwam dan laat, heel laat thuis, liep meteen door naar de ovenplaats en hurkte daar, onder het rafelige afdak, pal naast de oven in kleermakershouding neer. Soloetsj was tenger van gestalte. ’s Nachts maakte hij zich klein door de knieën tot tegen zijn maag op te trekken en met beide armen zijn knokige onderbenen te omklemmen. Vervolgens sloeg hij het zadeldek van de oude ezel om zich heen – zijn ezel, die kortgeleden, dit voorjaar nog, van ondervoeding was doodgegaan – liet het hoofd rusten tegen de ovenwand en viel in slaap. Of misschien sliep hij ook niet, wie zal het zeggen? Wie weet zat hij daar de hele nacht gehurkt in zichzelf te mompelen. Gewoon praten had hij de laatste dagen in ieder geval niet meer gedaan. Hij kwam zwijgend thuis, en ging zwijgend weer weg. Ook de ochtenden dat Mergan hem nog thuis had aangetroffen, had hij bij het wakker worden geen kik gegeven en haar geen blik waardig gekeurd. Hij was meteen, nog voor de kinderen ontwaakten, opgestaan en het huis uit gelopen. Het laatste dat Mergan vanuit de straat hoorde was het bekende kuchje van haar echtgenoot, en daarna was het stil geworden. Soloetsj was verdwenen, zijn kuch was verdwenen. Zelfs zijn voetstappen hoorde Mergan niet, aangezien Soloetsj niet over schoeisel beschikte. Waar zou hij heen gaan? Ook dat was Mergan een raadsel. Wat had hij ergens anders te zoeken? Waar zou hij in vredesnaam uithangen? Het was een vraag waarop niemand antwoord wist. De mensen in het dorp bemoeiden zich weinig met elkaar. Iedereen had genoeg aan zijn eigen beslommeringen en hield zich niet met andermans sores bezig. Mensen bleven binnen en vertoonden zich zelden op straat. Het was alsof de dorpsgemeenschap van Zaminadj onder een massieve laag ijs schuilging; alsof in de nauwe dorpssteegjes louter plaats was voor bittere, nimmer eindigende vorst. En ergens in die meedogenloze kou, waarin zelfs een panter het loodje zou leggen, liep Soloetsj rond, in al zijn sjofelheid, blootsvoets en zonder hoofdbedekking, met om zijn schouders het zadelkleed van zijn doodgehongerde ezel. En Mergan had geen idee waarheen de tocht van haar man voerde. Aanvankelijk was ze nieuwsgierig geweest, maar haar belangstelling was inmiddels flink bekoeld. Als hij er beslist vandoor wilde, nou, dan moest hij vooral doen waar hij zin in had!

Mergan voelde zich niet meer aangetrokken tot haar echtgenoot. De wederzijdse vonk was al lang geleden gedoofd, en tussen hen beiden resteerde enkel nog sleur. En ook die sleur had steeds meer aan kracht ingeboet, om ooit, op enig moment, helemaal te verdwijnen. Tussen Mergan en Soloetsj was niets overgebleven van al die openlijke en geheime dingen die man en vrouw met elkaar verbinden. Er was geen werk en er was geen eten. Geen van beide. Zonder werk komt er geen eten op tafel. En zonder eten is er geen liefde. En zonder liefde geen gesprek en geen contact. En zonder contact wordt er niet geschreeuwd en gescholden, maar ook niet geschertst en geglimlacht. Dan verliest de ziel zijn sprankeling, en blijven de lippen gesloten en verstarren de ogen. Dan hangen de armen slap en werkeloos langs het lichaam, en blijven schep, houweel en schoffel ongebruikt aan het rek hangen, geleidelijk aan het zicht onttrokken door een dikke laag stof. Wat blijft er dan nog over? Wanneer de ezel is doodgegaan, en de winter zwart en drukkend over het dorp hangt en het gemoed overloopt van verdriet – hoeveel ruimte is er dan nog voor contact en sympathie? Hoeveel ruimte voor mededogen en intimiteit?

Soloetsj had zich de laatste tijd zonderling en warrig gedragen. Hij zei niets en hij leek ook niets te horen. Trouwens, er was ook niets wat Mergan hem beslist had willen vertellen; niets, hoe onbenullig ook, wat haar tot spreken had kunnen bewegen. Wanneer het hele bestaan gehuld is in een nevel van onbegrip en misère, wat hebben woorden dan nog toe te voegen? Mergans lippen waren door onzichtbare handen dichtgenaaid. Alleen haar ogen stonden open, met een blik van voortdurende verwondering. Alsof het zien van de huismuren haar hogelijk bevreemdde, of de afwisseling van dag en nacht, of het weer. Alsof ze stomverbaasd was over het feit dat ze leefde en kon lopen, en dat ze ademhaalde en de kou tot in het diepst van haar botten kon voelen. Alsof ze niet kon bevatten dat ze ooit door een moeder was gebaard, gezoogd en grootgebracht. Zou dat werkelijk gebeurd zijn? Kon zoiets bestaan? Al die wonderlijke, ongelofelijke dingen, waren die echt?

Alles was vreemd. Mergan leefde in een onwerkelijke wereld, vooral vanwege de verdwijning van Soloetsj. Maar ze was door zijn afwezigheid nog nooit zo overstuur geraakt als vandaag. Dit was geen verbazing meer, maar angst. Paniek. Mergan verkeerde in een staat van rauwe, haar onbekende paniek, die zonder dat ze het besefte haar haar grote ogen deed opensperren en haar mond liet openvallen. Vandaag voelde ze scherper dan ooit de leegte die Soloetsj had achtergelaten. Voor Mergan kwam het als een soort geheime boodschap. Iets wat zichtbaar was en ook weer niet. Een teken van gene zijde, zouden de plattelandsvrouwen zeggen. Soloetsj was waarschijnlijk verdwenen: zoveel was Mergan inmiddels wel duidelijk. Ze begon nu ook in te zien waarom hij zich van alles afzijdig had gehouden, en haar en het huis steeds had gemeden. Dit was precies zijn bedoeling geweest. Hij had zich willen losmaken; zichzelf buiten de deur willen zetten. Als een nagel die in één keer wordt afgeknipt. Hoeveel lange nachten zou Soloetsj met zichzelf hebben geworsteld? Hoeveel zware dagen zou hij somber en vertwijfeld hebben rondgedoold bij de vervallen huizen en in het distelveld? Hoeveel gedachten en gepieker had het hem gekost om zich van elk van de kinderen los te maken, en om voorgoed de herinnering aan Mergan kwijt te raken? En wat zou hij bij zijn vertrek hebben achtergelaten? Zijn verdriet en zijn wroeging misschien? Welnee! Daarvan had hij beslist zijn eigen portie meegenomen, want die kun je niet zomaar van je afzetten of op iemand anders overdragen. Nee, Soloetsj was vast vertrokken met zijn volle bepakking aan kommer en kwel. Vertrokken, van de ene dag op de andere.

Nou, laat hem dan gaan, als hij beslist wil. Laat hem maar gaan!

In gedachten kon Mergan zoiets gemakkelijk verzuchten. Maar alleen in gedachten, want in werkelijkheid had ze het gemis van haar echtgenoot nog nooit zo pijnlijk ervaren als juist nu, in deze fase van haar leven. Ze moest plotseling iets ontberen waaraan ze geen naam kon geven. Officieel was Soloetsj haar echtgenoot, maar voor haar gevoel betekende hij iets heel anders. Je zou kunnen zeggen dat Mergan de helft van zichzelf moest missen. Alsof ze niet een oog of een ledemaat of haar hart was kwijtgeraakt, maar haar eigen innerlijk, haar ziel, haar diepste zelf. Alsof zowel het plafond boven haar als de muren naast haar waren ingestort. Een gevoel van naakt achterblijven. IJzig naakt en van binnen uitgehold. Ja, zo voelde het: alsof ze verdwaasd, naakt en hol achtergelaten was op de bevroren vijver bij het badhuis. Naakt en zonder schaduw. Kon dat wel, dat je geen schaduw had? In ieder geval voelde zij zich zo: naakt, hol, schaduwloos. Onbeschermd en bitter koud. Met een nog kloppend hart, als een stuk houtskool dat zwakjes gloeit in de middernachtelijke vrieskou, maar waarvan het vuur elk moment kon oplaaien. Op die momenten dat Mergan weer even in lichterlaaie stond en de as van jaren van haar hart werd weggeblazen, voelde ze diep van binnen die oude, haast vergeten passie weer naar boven komen; die roestige liefde gemengd met pijn die ze nooit had laten uitdoven. En op die momenten besefte ze hoe wanhopig ze nog altijd naar Soloetsj verlangde.

Zolang je ogen goed werken, vind je het bezit ervan vanzelfsprekend. Maar zodra je van het licht in die ogen beroofd wordt, door het steken met een hete naald of door een krabbende klauw, zodra je in je eigen huis niet langer de oven kunt vinden die je elke ochtend hebt aangestoken, dan pas besef je wat je bent kwijtgeraakt, welke kostbare schat je hebt verloren. Soloetsj!

Soloetsj is dus vertrokken. Maar waarnaartoe? En wat moet ik nu, en Hadjer? En de jongens, Abbas en Ebroo? Waar kan hij in godsnaam uithangen? En wat heeft hij voor ons geregeld? Nou?

Mergan kwam langzamerhand tot zichzelf. Ze begon onder ogen te zien wat er allemaal was gebeurd en voelde opnieuw een heftige gedrevenheid en kracht in zich opkomen. Ze kon zichzelf en haar omgeving weer helder zien. Alles was opnieuw tot leven gekomen. Gloeiend, fonkelend leven na de krakende winterkou, alsof de ijskorst die haar maandenlang omhuld en tegengehouden had, gebarsten was, en zij zich weer vrij kon bewegen. Van de kou in het vuur: Mergan stond met een schok in lichterlaaie en ze dreigde ook haar omgeving aan te steken, als een kat die met benzine overgoten wordt en in een levende vuurbal verandert. Zo ook voelde zij zich plotseling in vuur en vlam staan, heftig genoeg om al het ijs van de wereld te doen smelten, om de kou van een lange winter te doen verdwijnen. Zwijgend, met grimmig samengeperste lippen. Zwijgend en onvermurwbaar. Met een hart in haar borst dat geen hart was maar een vuurhaard. Een haard laaiend van wrok.

Ze draaide zich om. Ondanks haar woede trok een onzichtbare kracht haar in de richting van de door Soloetsj achtergelaten lege slaapplaats. In Mergans beleving was die lege ruimte inmiddels flink gekrompen, tot de omvang van een baarmoeder. Met ook dezelfde vorm: hier ruimte voor het hoofd, daar voor de opgetrokken benen, daar voor de rug … Zou Soloetsj zo klein zijn geworden?

Mergan wendde haar blik af. Op de binnenplaats, vlak naast de kuil, stond nog een pot van Soloetsj. Een half afgemaakte pot, waarvan alleen de bodem en het onderste deel klaar waren. Uitgedroogd en gebarsten. Kapotgevroren in de felle winterkou en door Soloetsj onaf ter zijde gelegd. Uit moedeloosheid niet afgemaakt. Zijn oven had al een hele maand ongebruikt op de binnenplaats gestaan, en Soloetsj had geen enkele bestelling meer gekregen voor nieuwe potten. Om toch iets om handen te hebben was hij zelf maar aan een nieuwe begonnen, om er enkele dagen later abrupt weer mee op te houden. Waarom zou hij er ook een maken? Als er niets meer groeit, als er geen oogst meer is, waar heb je zo’n pot dan nog voor nodig? Wat moet je er dan mee? En wat moet je dan nog met een oven? Voor wie, zonder bestelling? Zonde van alle leemaarde die hij, Soloetsj, hier naar binnen had gesjouwd! Zonde van alle klei die door hem was klaargemaakt, zonde van al het zweet. Zonde van Soloetsj! Zoals Soloetsj het leem kon kneden en nog eens kneden, en vormgeven en koesteren, zo deskundig kon zelfs een geschoolde bakker zijn deeg niet in de juiste vorm krijgen. Het was bijna tovenarij, wat Soloetsj maakte. Alle deeg- en graanpotten en alle nieuwe bakovens in Zaminadj waren vervaardigd door de slanke handen en lange vingers van Soloetsj. Destijds, toen men hem nog nodig had, werd over Soloetsj gesproken als een kundig vakman, als iemand met twee rechterhanden. Soloetsj de ovenbouwer, Soloetsj die waterputten kon slaan, Soloetsj de baggeraar, Soloetsj die de oogst binnenhaalde, Soloetsj de stukadoor, Soloetsj de sjouwer, Soloetsj de timmerman, Soloetsj de hoefsmid. Zelfs naburige dorpen vroegen hem een oven te bouwen. Het bakleem was nu eenmaal als was in Soloetsj’ bekwame handen.

‘Die jongen heeft goud in zijn vingers!’

Het enige wat nu nog aan Soloetsj herinnerde, was deze achtergelaten gebarsten pot. Zou op de plek waar hij heen gegaan was vraag zijn naar goede pottenbakkers?

Ebroo, Soloetsj’ tweede zoon, met flaporen en grote slaapdronken ogen, stapte de binnenplaats op en liep meteen door naar de greppel bij de muur. Onderweg passeerde hij zijn moeder, die in de stal verdween. Volgens Ebroo gedroeg zij zich anders dan normaal. Ze was ongedurig, liep van de deur naar de ovenplaats en leek geen rust in haar lijf te hebben. Draaiend om haar eigen as, ijsberend van de ene hoek naar de andere, mompelde ze voortdurend voor zich uit: ‘Vertrokken … weg … Hij is dus vertrokken. Nou ja, moet hij zelf weten! Voor mijn part loopt hij naar China! Wat dan nog? Moet ik daar bang van worden? Gewoon vertrokken!’

Ebroo volgde Mergan met zijn ogen en vroeg: ‘Wie is er vertrokken? Tegen wie loop je te praten?’

‘Geen idee waar hij nu zit … Zomaar vertrokken, de hufter, zonder iets te zeggen. Hij kan overal zitten, weet ik veel! Gewoon weg! Dat zie je toch? Weg! Vroeger liet hij hier altijd iets achter wanneer hij wegging … maar nu kan ik niks meer van hem vinden. Helemaal niks!’

‘Wat zou hij dan hebben moeten achterlaten? Die man had toch helemaal niets? Alleen dat kleed voor zijn ezel, en dat nam hij elke dag mee.’

Mergan was in alle staten en ze begon langzamerhand in paniek te raken. Ze maaide wild met de armen in de lucht, als een fladderende kip zonder kop, en sprak toen, net zo goed tegen zichzelf als tegen haar zoon: ‘Ik weet het niet. Ik weet het ook niet. Maar volgens mij zou hij niet zomaar weggaan zonder iets achter te laten, iets van zichzelf. Toch?’

‘Wat dan?’

Mergan krijste in het oor van haar zoon: ‘Weet ik veel! Hoe moet ik dat nu weten? Geen idee! Voor mijn part het kleed voor zijn begrafenis! Zijn lijkkleed!’

Ebroo waste zijn handen, stond op en liep weg van de greppel terwijl het koude water van zijn vingers drupte. Hij stopte zijn handen onder zijn oksels en maakte aanstalten om het gesprek met zijn moeder voort te zetten. In haar ongedurigheid was Mergan naar buiten gelopen, de straat in, de droge wind tegemoet. Waar zou ze heen gaan? Waar kon ze naartoe? De dorpsstraat, nee, het hele dorp was uitgestorven. Droge woestijnwind schuurde tegen de muren en huizen van Zaminadj, en er liepen alleen honden op straat: magere, uitgehongerde, ziekelijke honden.

Opgewonden, zonder schoenen en gekleed in slechts één hemd, liep Mergan naar de woning van het dorpshoofd. Vlak voor de vijver zag ze Kerbelai Safi, de bejaarde vader van dorpshoofd Noroez, uit het badhuis komen en moeizaam wijdbeens naar boven klauteren. Kerbelai Safi behoorde tot de notabelen van Zaminadj, en Mergan besloot de pas in te houden en hem te groeten. Kerbelai Safi kwam dichterbij, zette een hand in zijn zij en haalde diep adem: ‘Hallo Mergan! Zo vroeg al op stap? Toch niets ernstigs gebeurd?’

Mergan merkte nu pas dat ze over haar hele lichaam trilde. Ze verborg haar dunne, fijne handen onder haar oksels, ging stevig staan en antwoordde: ‘Soloetsj is weg, beste Kerbelai. Nergens te bekennen, helemaal verdwenen. Soloetsj is weg!’

Kerbelai Safi liep voor Mergan langs zonder haar aan te kijken en zei: ‘Hij komt vast op eigen houtje weer terug. Zo’n iel mannetje als hij, waar kan die nou helemaal naartoe lopen?’

Mergan volgde Kerbelai Safi en bracht ertegen in: ‘Toch is hij weg! Helemaal weg, beste Kerbelai! Voor mij is het zonneklaar dat hij voorgoed vertrokken is. Vroeger ging hij natuurlijk ook elke ochtend de deur uit, maar vandaag is het anders. Ditmaal is hij niet van plan terug te komen!’

Kerbelai Safi krabde aan zijn baard, bleef een moment zwijgend staan en duwde vervolgens met zijn dikke, kromme vingers tegen de door houtworm aangetaste poort van zijn woning. Nadat die met droog geknars was opengegaan, stapte hij de betegelde hal binnen en liep rustig door naar de binnenplaats.

Mergan wist niets beters te doen dan daar te blijven staan en Kerbelai Safi na te kijken. Deze zette een voet op het stenen trapje, hees zijn tamelijk corpulente lichaam moeizaam omhoog en verdween op de veranda uit het zicht. Mergan bleef nog een ogenblik staan en sloop toen behoedzaam naar de hal, om daar, vlak naast de huisdeur, neer te hurken. Het stond haar tegen om hier braaf te moeten wachten totdat het dorpshoofd eindelijk aanstalten maakte om op te staan. Maar er zat niets anders op. Als ze informatie wilde, dan zou ze moeten wachten. Uiteindelijk kwam er vast wel iemand naar beneden.

‘Allahoe akbar!’

Kerbelai Safi was aan zijn ochtendgebed begonnen. Daarna klonk er gestommel en het geluid van voetstappen. Moslema, de vrouw van het dorpshoofd, was opgestaan en begon met potten en pannen te rommelen. Het gekletter van koperen pannen en het gemopper van Moslema overstemden de statige galm van Kerbelai Safi’s gebed.

Zo ging het elke ochtend met Moslema: zodra ze haar bed uit was, begon ze onafgebroken te klagen en kwaad om zich heen te kijken. Ze praatte tegen niemand, zodat het leek alsof ze met de hele wereld ruzie had. Een vrouw die naast haar schoenen liep van verwaandheid; kouwe kak, zoals men ook wel zegt.

In Zaminadj was iedereen op de hoogte van Moslema’s onhebbelijkheden en langzamerhand was men haar gaan mijden, alsof ze er niet echt bij hoorde. Lichtelijk getikt, eigenlijk. En wie nog twijfels mocht hebben over Moslema’s geestesgesteldheid, die hoefde alleen maar te kijken naar haar familieleden. Haar broer Moslem was echt krankzinnig, terwijl Hadj Salem, hun vader, door iedereen voor gestoord werd versleten.

‘Hé, meisje, wat zit je daar?’

Moslema stond met een emmer in de hand onder aan het trapje tegenover Mergan. Mergan stond op vanuit haar nis bij de deur en groette haar. Moslema liep naar de stal.

‘Kom me even helpen. Hou het kalf vast en zorg dat-ie met zijn kop tegen de uier van zijn moeder wrijft. Dat pokkebeest wil alleen melk geven als ze haar jong tegen zich aan voelt. Het gierige kreng!’

Mergan volgde Moslema de stal in. Binnen was het nog donker, en achterin ontdekte ze met moeite de gestalte van een koe. Met een schittering in de groene ogen, de enorme kop schuin naar één zijde, stond het beest daar in alle rust. Toen de staldeur openging, deed het een stapje naar voren. Nog voordat hun ogen zich op de duisternis hadden ingesteld, had Moslema haar emmer op de zachte, oude stalvloer gezet en commandeerde ze Mergan: ‘Pak haar nek beet en sleep haar deze kant op!’

Mergan trok de koe naar voren en liet haar draaien totdat de volle uiers pal boven de emmer hingen. Moslema trok een oud pakzadel tevoorschijn van achter de trog, ging daarop zitten, de schouder steunend tegen de flank van de koe, en begon toen de gezwollen spenen te masseren: ‘Niet zo gierig doen, beest … Niet zo gierig … Laat het maar komen … Zachtjes … zo … zo … kom maar, lieverd … Goed zo … Laat maar lopen … Toe maar, wijfje …’

De koe vertikte het. Uit zulke volle uiers had de melk als een lenteregen, ja, als een donderende waterval naar beneden moeten komen, en de emmer had binnen de kortste keren moeten overstromen. Maar de koe wilde geen melk geven. Ze stond met de kop scheef en de ogen strak gericht op haar hennakleurige jong, dat iets verderop achter twee balken was opgesloten. Het kalf had zijn sierlijke, fraaie kop boven de balken uit gestoken en liet zachtjes een smachtend geloei horen, dat door zijn moeder beantwoord werd. Moslema werd driftig: ‘Kolerebeest! Verrekt het om een paar druppels melk te geven. Zet het hok van het kalf open en zorg dat hij hier komt! Laat hem maar eerst drinken!’

Mergan maakte de halster los. Het jong kwam met gebogen kop tegen de buik van zijn moeder aan staan en schurkte zijn voorhoofd tegen haar volle uiers. Moslema begon meteen weer te melken, en ditmaal liet de koe haar melk vloeien, zodat Moslema’s emmer zich snel begon te vullen. Met haar hoofd tegen de buik van de koe, haar vingers driftig en bekwaam de spenen masserend, schreeuwde Moslema: ‘Haal dat rotjong nu maar weg! Die zuipt nog de hele uier leeg als hij de kans krijgt. Schiet op, pak hem beet! Er mankeert toch niets aan je handen?’

Mergan greep het kalf met beide handen bij de hals en begon uit alle macht te sjorren om het bij zijn moeder weg te trekken. Maar het dier weigerde om de uier los te laten en Mergan, hulpeloos en beschaamd, moest opgeven.

‘Ik heb er de kracht niet voor. Godallemachtig, wat heeft dat beest die tepel stevig vast!’

‘Hoezo heb je de kracht er niet voor? Vroeger nooit goed te eten gehad, zeker? Schiet op, reik me die muilkorf eens aan. Die daar aan een spijker hangt, in de hoek naast het olielampje.’

Mergan haalde de muilkorf van de spijker en reikte hem aan. Moslema hield op met melken en met vereende krachten trokken ze het kalf onder zijn moeders buik vandaan, waarna Moslema het de muilkorf ombond. ‘Laat hem nu maar gaan.’

Mergan liet de hals van het jong los, waarop het opnieuw zijn kop tegen de buik van zijn moeder aan drukte en Moslema, weer gezeten op het oude pakzadel, het melken kon hervatten. Mergan had even niets te doen. Ze ging op de rand van de voederbak zitten en keek toe hoe het kalf vruchteloos zijn bek tegen zijn moeders uier wreef, en hoe de moederkoe het achterste van haar jong schoonlikte. Het liep nu gesmeerd. Moslema, niet langer geïrriteerd door het kalf, richtte zich tot Mergan: ‘Vertel eens, wat kwam je eigenlijk doen, zo vroeg in de ochtend?’

Mergan schrok plotseling wakker: ‘Hij is ervandoor! Hadjers vader is vertrokken!’

‘Nou en? Is dat zo erg? Die komt vanzelf met hangende pootjes terug, hoor. Waar moet die nou heen?’

Mergan deed er het zwijgen toe. Praten had geen enkele zin. Ook Moslema ging er niet op door en melkte verder totdat ze de allerlaatste druppels uit de uier had geperst. Pas toen de emmer op een vingerkootje na tot de rand was gevuld, staakte ze moe maar voldaan haar inspanningen, borg het pakzadel weer op en liep behoedzaam maar vaardig met de volle emmer melk naar de staldeur. Daar aangekomen wendde ze zich tot Mergan: ‘Doe hem de muilkorf maar weer af.’

Mergan ontdeed het kalf van zijn muilkorf, hing deze terug aan de spijker en ging toen ook zelf de stal uit. Buiten stond Moslema naast de emmer op haar te wachten. Mergan bukte zich, pakte de emmer op en zette hem voorzichtig op haar hoofd. Ze schikte hem in de juiste positie en liep toen met afgemeten, evenwichtige passen naar de deur onder het trapje. Deze deur gaf toegang tot de voorraadkelder, waar Moslema de melk altijd tot yoghurt en room verwerkte. Mergan had haar dikwijls hierbij geholpen en ze kende deze ruimte als haar broekzak. Vlak naast de kelderdeur tilde ze de emmer van haar hoofd, zette die tegen de muur en strekte haar rug. Moslema plaatste een deksel op de emmer en zei toen ze wegging: ‘Haal nog even water met die hoge kruik met twee oren, wil je? Tegen de tijd dat jij terug bent, is het dorpshoofd ook wakker geworden. Daar in de hoek staat de kruik. Om hem niet kapot te laten vriezen heb ik hem in een oude deken ingepakt.’

Mergan nam de kruik op haar schouder en liep ermee de woning uit.

Het dorp was nog uitgestorven. Kennelijk was niemand van plan een voet buiten de deur te zetten. Er woei een ijzig koude wind, die vrij spel had in Mergans versleten, rafelige hemd. Met haar stijve vingers om het handvat geklemd, drukte ze de kruik stevig tegen haar schouder aan zodat de wind er geen vat op kon krijgen. De rondblazende vrieskou had haar ogen aan het tranen gebracht. De vrouw was nog steeds niet in haar gewone doen en ze speurde onwillekeurig de omgeving af, op zoek naar Soloetsj; zoekend naar een spoor, een teken, wat dan ook, van zijn aanwezigheid. Vergeefs. De muren en straten, de portieken en bouwvallen waren dermate leeg en verlaten dat Mergan nauwelijks meer hoop koesterde. Toch kon ze het niet laten om elke bouwval te onderzoeken en achter elk muurtje en in elke nis te kijken. Ook bij de regenput liep ze niet meteen het trapje af om water te halen, maar inspecteerde ze eerst de omgeving, elk hoekje en gaatje, totdat ze absoluut zeker wist dat Soloetsj er niet was. Toen pas liep ze de treden af naar het bassin, vulde de kruik, klom weer omhoog en liep, ditmaal met de wind in de rug, terug naar het huis van dorpsoudste Noroez. Voortgestuwd door de wind, viel het lopen haar nu een stuk lichter. Toch moest ze haar best doen om de kruik stevig op haar schouder te houden, om te voorkomen dat die door een plotselinge windvlaag zou worden omgeblazen. Het moeilijkste stuk was het open terrein, van de regenput tot de eerste steeg. Eenmaal bij de huizen aangekomen, onder beschutting van de muur, tilde ze de kruik van haar schouder en liet hem tegen haar bovenbeen rusten. Toen pas merkte ze hoe koud haar vingers waren. Ze stopte haar handen onder haar oksels en drukte ze met haar armen stevig tegen haar lijf, om ze vervolgens weer tevoorschijn te halen en ze krachtig tegen elkaar te wrijven. Dit was bij lange na niet voldoende om de warmte in haar stijve, ijzige vingers terug te krijgen. Ze was al blij dat ze haar vuisten nog kon open- en dichtdoen. Mergan pakte de kruik, zette hem weer op haar schouder en vervolgde haar weg over de koude, bevroren bodem.

Onderweg zag ze Hadj Salem en zijn zoon Moslem haar kant op komen. Hadj Salem was nog genoeg bij zinnen om te beseffen dat dames geacht worden als eerste te groeten. Mergan zei hem met gebogen hoofd goedendag en Hadj Salem beantwoordde haar groet met diepe stem. Moslem had zijn grote wittige ogen strak op Mergan gericht en riep tegen zijn vader: ‘Water! Water! Vader, ik wil ook water hebben!’

Mergan hield haar pas niet in. Ze piekerde er niet over om hier met deze vader en zoon in discussie te gaan. Ze sloeg een steeg in en maakte zich schielijk uit de voeten. Verderop, achter de veilige beschutting van een muur, kon ze Hadj Salem met krakerige, doorleefde stem tegen zijn zoon horen uitvaren: ‘Gedráág je nou eens! Een beetje fatsoen, jongen! Je hebt nog niet eens je ontbijt gehad, en nu al zo’n dorst? Snotaap! Waarom moet jij altijd hebben wat iemand anders heeft? Als die vrouw God weet wat voor gif met zich mee had gesjouwd, had je dat dan ook moeten hebben? Fatsoen, jongen! Toon eens wat fatsoen!’

En vervolgens de stem van Moslem: ‘Nu je het erover hebt, ik lust wel wat te eten. Eten! Ik heb honger!’

‘Gedraag je, hufter! Gedraag je een beetje!’

De afloop van dit gesprek tussen vader en zoon had ze niet meer kunnen opvangen. Mergan was bij het huis aangekomen en zette de kruik binnen neer. Het dorpshoofd had ondertussen zijn handen gewassen en kwam de veranda op. Mergan verplaatste de kruik en draaide zich om om het dorpshoofd te begroeten. Deze trok de slippen van zijn overjas op, mompelde een groet terug en betrad de kamer met de woorden: ‘Laat eens horen wat je op je lever hebt, Mergan.’

Mergan volgde het dorpshoofd tot in de deuropening. Dorpshoofd Noroez had zijn handen inmiddels afgedroogd aan de gordijnzoom, en was aangeschoven bij de koersi[1]. Hij trok de deken op tot over zijn benen en viel ondertussen uit tegen een van zijn zoons, die nog onder de koersi lag te slapen: ‘Sta eens op! Hup, maak dat je hier wegkomt! En jij, Mergan, kom erbij zitten en warm je handen. Kom maar! Je staat te beven van de kou.’

Mergan stapte naar voren en hurkte neer naast Noroez’ zoon. Ze stak haar handen onder de koersi en wreef de warme deken tegen haar gezicht. Terwijl ze zo gebogen zat, was haar ruggegraat duidelijk zichtbaar onder haar versleten hemd. Geen grammetje vet. Je kon haar ribben tellen. Ze slaagde er niet in om haar bevende schouders of tintelende lijf onder controle te krijgen. Geleidelijk aan voelde ze de weldadige warmte van de koersi door haar lichaam stromen en haar verstijfde zenuwen tot leven komen. Zo zat ze daar, terwijl de koude rillingen afgewisseld werden door momenten van rust.

De middelste zoon van het dorpshoofd kwam met de samowar aanzetten. Mergan wist wat van haar verwacht werd. Ze stond op, pakte het grote dienblad dat tegen de muur stond en zette dit op de koersi. Daarna ruimde ze het kleine presenteerblad met het theeservies op, waste alles af en bracht het terug naar de kamer. Ze wist dat Moslema gewend was om haar maaltijden alleen te gebruiken, apart van haar man en kinderen; dat ze eerst het eten voor hen serveerde en vervolgens met haar bordje naar een andere kamer verdween om daar in afzondering te eten. Zou dat een reden zijn dat ze door de mensen voor gestoord werd versleten? Hoe dan ook, ze liet Mergan het brood en de yoghurt naar binnen brengen om die voor haar echtgenoot, dorpshoofd Noroez, op het grote dienblad klaar te zetten. Ondertussen vroeg ze aan haar oudste zoon Safiollah, die bezig was hun witte ezel te zadelen: ‘Wat ben jij van plan? Je wilt die hardbevroren grond toch niet gaan ploegen? Wacht op z’n minst tot de zon is opgekomen.’

Doorgaans reageerden Noroez’ zonen niet op de vermaningen van hun moeder. Safiollah ging door met het opbinden van het pakzadel, en Mergan droeg het brood en de yoghurt naar de kamer, waar ze ze voor Noroez neerzette. Noroez drukte even stevig met zijn voet op de pols van zijn nog steeds slapende zoon. Nasrollah schrok met een schreeuw wakker en hoorde zijn vader zeggen: ‘En nu opstaan, en wel meteen! Schiet op, ga je gezicht en handen wassen!’

Nasrollah wreef over zijn pijnlijke pols, kwam onder de deken vandaan en waggelde slaapdronken naar buiten. Noroez was aan zijn ontbijt begonnen. Mergan wendde haar hoofd af en vermeed te kijken naar de mond en de dikbehaarde handen van het dorpshoofd.

Ze slikte haar speeksel door; ze wilde niet toegeven aan haar rammelende maag. Om de verleiding te weerstaan keek ze niet naar het brood dat haar leek te smeken om gegeten te worden. In plaats daarvan richtte ze haar aandacht op de samowar, schonk thee in voor dorpshoofd Noroez, waste de glaasjes om, goot extra water op en schonk opnieuw thee in.

‘Schenk jezelf ook wat in en zorg dat je warm wordt. Volgens mij sterf je van de kou.’

‘Ik heb al ontbeten. Laat het je smaken!’

Dorpshoofd Noroez wist dat Mergan loog. En Mergan wist dat hij het wist. Toch ging hij er niet verder op in. Mergan snakte naar nieuws; een mededeling die enig licht in de duisternis kon brengen, iets wat haar verder kon helpen. Tegelijkertijd had ze niet het idee dat Noroez haar iets te vertellen had. Bevangen door deze twijfels, die haar overvielen als een invallende duisternis, begon ze zich af te vragen of dit wel de juiste aanpak was. Wat had ze hier eigenlijk te zoeken? Wat zouden deze mensen voor haar kunnen doen? Wat had ze van deze speurtocht te verwachten? Een man die zo veel nachten in eenzaamheid en stilte bij de oven had doorgebracht, zo iemand praat niet met anderen over zijn aanstaande vertrek. En die anderen waren net zomin helderziend als Mergan en konden haar niet méér vertellen dan ze zelf al wist. En al zouden ze haar met troostende woorden proberen op te beuren, wat zou dat haar dan opleveren? Hoe welgemeend en hartelijk die woorden misschien ook waren, wat had ze eraan? Wat konden die aan de situatie veranderen? Wat voor soelaas had ze daarvan te verwachten? Met andere woorden: wat had ze hier eigenlijk te zoeken? Waarom was ze linea recta hierheen gekomen, naar de woning van dorpshoofd Noroez? Waarom was ze niet gewoon thuisgebleven, in al haar vertwijfeling en verdriet? Uit gewoonte! Louter uit gewoonte, omdat mensen nu eenmaal gewend zijn om voor hun problemen raad te zoeken bij notabelen. Gewoonte, en vervolgens spijt. Ze stond op om naar buiten te gaan. Voordat ze de trap af liep, klopte ze nog even aan bij Moslema’s kamer, om te vragen of ze nog iets voor haar kon doen. Gewoontegetrouw! Moslema, kortaf en zwijgzaam als altijd, schudde haar hoofd. En toen Mergan bij de voordeur was aangekomen, hoorde ze Noroez aan Moslema vragen: ‘Wat kwam ze hier nu eigenlijk doen, die vrouw van Soloetsj?’

Mergan bleef niet langer wachten, maar haastte zich de straat op.

Buiten zag ze Zabihollah, de schoonzoon van Agha Malek, en Kerbelai Doshanbeh, de vader van Salar Abdollah, op het huis van de dorpsoudste toe lopen. Mergan drukte zich tegen de muur, sloeg de ogen neer en groette hen. Agha Maleks schoonzoon beantwoordde haar groet en zette toen zijn betoog voort: ‘Sommige dingen blijven als een doorn in je oog steken. Of je nu wilt of niet, dat soort zaken laat zich niet wegpoetsen. Jullie kunnen zeggen wat je wilt, maar ik stel vast dat de kanaat[2] in een heel beroerde conditie verkeert. Ik heb het ook al besproken met dorpshoofd Noroez en Salar Abdollah. Voordat we straks opeens zonder water zitten, zullen we iets moeten verzinnen. Ik heb al mijn hoop gevestigd op het land van God.’

Toen Mergan thuiskwam, was haar zoon Abbas opgestaan en hij zocht naar een stuk touw. Abbas was geen kind meer, maar een uit de kluiten gewassen jongeman van tegen de zestien met grote flaporen, een ingevallen gezicht en een geelblauwige gelaatskleur. Soloetsj had er destijds op gestaan dat hij zijn hoofd helemaal kaal zou scheren. Maar met eindeloos zeuren en drammen en stampvoeten had Abbas zijn vader zover gekregen dat hij aan de voorkant een kuif mocht laten staan. Daarom was een lokje krullend haar zichtbaar van onder zijn versleten muts. Verder droeg hij een colbertje dat hem te krap geworden was, met sleetse plekken bij de schouders en de oksels. Zijn broekspijpen waren versteld en de slippers bleven alleen met behulp van een stevig aangebracht koord aan zijn voeten zitten. Normaal gesproken heeft dergelijk schoeisel geen veters, maar als Abbas die slippers van boven en onder niet zou vastsnoeren, dan zouden ze prompt van zijn voeten vallen. Ze waren door en door versleten.

Mergan trok de deken van haar dochter Hadjer af, tikte met de voet tegen Ebroos schouder en riep: ‘Kom je nu eindelijk eens je bed uit? Je bent toch al wel eens eerder in het halfdonker opgestaan? Schiet op, kind! Je slaapt nog een gat in de dag!’

Zonder acht te slaan op het gemopper van haar kinderen liep Mergan naar buiten, de straat op. Daar trof ze Abbas, die de stal uit kwam lopen terwijl hij zijn bovenlip en neus afveegde aan de mouw van zijn jasje.

‘Moeder! Eten!’

Mergan voelde niets voor dit gesprek. Ze probeerde zich uit de voeten te maken, maar Abbas wilde eten hebben en riep, halsreikend van achter een muurtje zijn moeder toe: ‘Hoor je me niet? Ik heb brood nodig voor straks, voor het werk op het land.’

Mergan draaide zich naar hem om: ‘In de broodtrommel zat toch nog wat brood?’

‘Dat heb ik al opgegeten.’

Mergan hield haar pas in.

‘Opgegeten? Al het brood? En je broertje en zusje dan, wat moeten die eten?’

‘Zo veel was het niet, hoor. Nog minder dan een muizenhapje!’

‘En wat wil je nu dat ik doe? Mezelf in brood veranderen? Méér is er niet! Begrijp dat toch!’

‘Je kunt bij de buren toch wat brood lenen? Ga even langs bij Ali Genoo! Je hebt toch twee goeie benen?’

Mergan ging pal voor Abbas staan en zei hem met van woede trillende lippen en neusvleugels recht in zijn gezicht: ‘Aan mijn benen mankeert niks, maar ik vertik het om bij de buren te gaan bedelen. Hoor je wat ik zeg?’

En weg was Mergan. Achterna geroepen door Abbas: ‘Dan verkoop ik vandaag alles wat ik van het land haal! Ik breng het naar het dorp en ga het meteen verkopen!’

Mergan liep door: ‘Neem dan ook die broer van je mee, die Ebroo. Schop hem wakker, trek hem zijn bed uit en neem hem met je mee.’

Abbas schreeuwde terug: ‘Niemand krijgt ook maar één cent van mijn opbrengst! Die ga ik helemaal zelf opmaken aan eten.’

Mergan hoorde hem niet langer. Ze liep nu tegen de wind in, op een weg die Zaminadj uit voerde. Er waren buiten nog steeds geen mensen te bekennen. Alleen Hadj Salem en Moslem zaten gehurkt tegen de muur te wachten tot de zon zich zou laten zien. Moslem had zijn beide handen onder zijn opgevouwen knieën gestoken en liet zijn grote blote voeten beurtelings omhoog gaan en dan weer op de grond neerkomen, ondertussen mompelend: ‘Waar blijft die zon? … De zon is laat … De zon komt vandaag niet … Zeg vader, zou de zon vandaag wegblijven?’

Hadj Salem antwoordde: ‘Rustig maar, halvegare! Zeg niet van die onzin, daar houdt God niet van. Rustig aan!’

Mergan liet het sjofele duo links liggen en vervolgde haar tocht. Deze weg voerde langs de rand van het dorpserf omhoog, kwam samen met de weg uit Dehbid en leidde uiteindelijk naar de stad. Mergan had Zaminadj nu achter zich gelaten. De zon ging nog steeds schuil achter dikke, grauwe wolken; het soort wolken dat geen enkele dorpsbewoner ooit tot vrolijkheid zal stemmen. Ze hielden alleen maar de zon tegen, en dat maakte de kou nog strenger, en de wind nog bijtender, en de troosteloosheid nog peillozer.

De weg liep langs de woestijn en kronkelde als een slang door het bevroren landschap. Overal leegte: van de oude beplanting waren alleen sporadische struiken overgebleven; droge, eenzame twijgen, die het geluid van de woestijnwind nog geheimzinniger lieten klinken. Wind en woestijn. Woestijn en wind. Weg, wind en woestijn. Eenzaamheid en vertwijfeling. Mergans voeten begonnen te protesteren tegen de kou. Haar tenen waren overduidelijk in opstand. Iets wat erger was dan pijn, wat dieper ging dan pijn had haar tenen tot verzet gebracht.

Mergan was aangekomen bij de zoutwaterstroom. Vertakt in zeven armen (en elke arm een oude draak), kroop de rivier traag en geluidloos voort. Het schaarse water bewoog amper en was nu bedekt met een laag ijs. Je zou zonder schoenen best op het ijs kunnen lopen. Het zou niet breken, het was dik genoeg. Maar wat had het voor zin? Zo ver haar oog reikte, kon Mergan aan de overkant geen enkel levend wezen ontwaren waarmee zij haar zorgen over Soloetsj zou kunnen delen. Helemaal niemand. Alsof het tot onbewoonbaar gebied was verklaard: zelfs geen reptiel, geen insect was er te bekennen. Wat had Soloetsj hier ooit te zoeken kunnen hebben? En wat moest zij hier nog? Waarom was ze hier eigenlijk naartoe gegaan? Voor wat? Zelfs als ze Soloetsj hier zou zien … En warempel, ze zag hem! Daar was hij! Daar kwam hij aanlopen! Ja hoor, dat was Soloetsj! Daar kwam hij aan, uit de verlaten, vervallen watermolen was hij tevoorschijn gekomen. Gehuld in zijn oude zadelkleed, dat was beslist Soloetsj! Of was ze aan het dromen? Welnee. Niet nu, op klaarlichte dag. Dat moest Soloetsj zijn. Van top tot teen, helemaal Soloetsj!

Mergan wreef met de rug van haar hand over haar ogen. Ja hoor, dat moest hem zijn! Die diepliggende ogen, het ingevallen gezicht, de norse uitdrukking, de stijf gesloten lippen, zijn blauwige gelaatskleur, zijn versleten muts. Daar was hij! Daar kwam hij aanlopen. Op blote voeten kwam de in een deken gehulde gestalte steeds dichterbij. Geluidloos, als een geestverschijning, de blik naar beneden gericht, liep hij op Mergan toe. Zonder een woord te zeggen, alsof zijn vrouw daar helemaal niet stond, alsof ze hem niet overal gezocht had. Alsof er helemaal niets tussen hen bestond. Taal noch teken gaf hij. Als een schim liep hij voor Mergan langs, in de richting van de rivier. En zonder zijn broekspijpen op te trekken, zwijgend en geluidloos, precies zoals een geest, begaf hij zich op het ijs. Hij leek gewichtloos: zonder dat zijn voeten, hoe licht ook, met het ijs in aanraking kwamen zweefde hij boven de rivier en verwijderde zich als een schichtige schaduw, zijn deken wapperend in de wind. En toen was hij weg. Verdwenen, aan de overkant van de rivier, aan de overkant van het ijs. Mergan en Soloetsj werden nu door een ijsvlakte van elkaar gescheiden. Zou hij zich nog even omdraaien, nog even naar haar omkijken …? Welnee. Schimmen hebben geen hoofd. Die verdwijnen gewoon. Een vogel die na een korte, vreugdeloze zweefvlucht oplost in het stof van de weg. Steeds verder weg. Zonder enig geluid; gewicht- en vormloos. Verder, verder weg. Steeds kleiner. Stipje nog. Niet meer te zien. Rook. Verdwenen.

Woestijn en wind. Wind en woestijn. Verbeelding. Verbeelding en de rivier.

Was hij dat echt?

Mergan beet op haar lip. Ze voelde haar droge oogkassen enigszins vochtig worden. Van de koude wind misschien. Wat nu? Hier blijven? Nog langer hier blijven, of weggaan? Of misschien allebei? Kon ze niet haar ogen laten weggaan en zelf hier blijven? Of haar ogen dichtdoen? Ja. Dat leek het beste. Zou ze haar lijf en handen laten bewegen, om zich te bevrijden van de ijslaag die haar gevangenhield? Ja. Koud. De kou zond een schok door haar heen. Ze rilde. Ze meende een wonderlijk visioen te hebben gezien. Een droombeeld dat haar eerder bevreemdend dan angstig was voorgekomen. Alsof het leven in haar even tot stilstand was gekomen, en alleen haar gezichtsvermogen nog actief was. Verbazing. Is zoiets mogelijk, dat twee kleine ogen zulke wonderbaarlijke dingen te zien krijgen? Hoe dan ook, Mergan had ze gezien. Soloetsj was verdwenen. Onzichtbaar geworden als water onder een laag ijs.

‘Ik heb hem gezien! Ik heb Soloetsj zien langskomen.’

Mergan kon zich weer verroeren, was tot zichzelf gekomen. De kou hing als een kleed om haar lichaam. Ze moest hier niet langer blijven. Ze moest maken dat ze wegkwam. Niet achter Soloetsj aan, beslist niet. Weg van Soloetsj, richting Zaminadj. Ze zette zich in beweging en deed haar best om flink door te lopen. Met die kou moet je oppassen, want die heeft het op je gemunt zodra je blijft stilstaan. Zorg dat lichaam en geest in beweging blijven, want in de woestijn is de kou een geniepige vijand.

De tranen liepen haar over de wangen, en Mergan maakte zichzelf wijs dat dat door de wind kwam. Ze wilde niet toegeven dat ze huilde. Dat vertikte ze. Hoezo huilen? Er waren jaren verstreken sinds de laatste traan in Mergans oogkassen was opgedroogd. En nu … Nu wilde ze niet opnieuw beginnen. Het was meer dan genoeg geweest. Soloetsj vertrokken – wat betekende dat nou helemaal?

‘Hij zoekt het maar uit! Als hij per se weg wil, kan hij verrekken! Hoeveel vrouwen zitten niet zonder echtgenoot? Hoeveel mannen zijn niet met de noorderzon vertrokken? Niets om om te huilen! Je kunt iemand niet tegenhouden. Iedereen moet doen waar hij zelf zin in heeft. Laat hem verrekken!’

Dat mompelde Mergan, en dat straalde ze ook uit. Maar binnen in haar, in het diepst van haar hart, woedde een vuur dat zich met geen enkele smoes liet doven, en Mergan wilde niet dat de vlammen daarvan zouden uitslaan uit haar ogen, haar keel, haar handen en haar tong. Dat hield ze tegen, en daarom richtte het vuur zich naar binnen, om haar innerlijk te verschroeien en te pijnigen en te verteren. Mergans innerlijk was een laaiende, geluidloze vuurzee.

Op het platteland worden vrouwenharten omgeploegd door hufterige boeren. De ploegscharen van duizenden jaren hebben hun verwoestende werk gedaan, en de gevoelens van vrouwen zijn met liefdeloos geweld overhoopgehaald, onklaar gemaakt. Ook Mergan had het koude ijzer van de ploegscharen tot in het diepst van haar botten ervaren, en datgene wat uit deze vergeten aarde omhoog kwam, deed haar haar ogen wijd opensperren. Mergan hield zielsveel van haar echtgenoot! Nu drong het tot haar door. Ze hield van Soloetsj. Ze herinnerde zich hoeveel ze van haar man gehouden had, en hoe die liefde verloren was gegaan. Nu pas besefte ze goed hoezeer die liefde voor hem uit haar hart verdwenen was; hoe ze, zelfs na duizend etmalen, amper opmerkte dat Soloetsj zijn nachten niet bij haar, maar naast de oven placht door te brengen.

En nu was hij terug in haar hart. Mergan besefte nu dat ze van Soloetsj hield; dat ze altijd van hem gehouden had. Wat was dit nu? Waar kwam dit vandaan? Waarom was hij nu weer terug in haar hart? Goed, hij had de benen genomen. Moest hij zelf weten! Maar datgene wat hij in Mergan had achtergelaten, datgene wat hij in haar tot wasdom had laten komen, wat was dat toch? Er waren nu zeventien lentes verstreken sinds zij man en vrouw waren geworden. Zeventien lentes, waarin Abbas, hun oudste zoon, een flinke vent was geworden. Met een streepje dons al duidelijk zichtbaar op de bovenlip, en met grote tanden en een brede mond waarmee hij een stevig nummertje kon vloeken …

Zeventien jaar! Zouden andere mensen dat ook kennen, dat je jarenlang iets kwijt bent zonder het zelf te weten? Dat je van je man gehouden hebt, maar dat bent vergeten? Met wie zou je over zoiets kunnen praten? Mergan liep verder. Met elke stap, elke ademtocht die haar verder van Soloetsj verwijderde, had ze toch het gevoel duizend kilometers dichter bij hem te komen. Zo ver van elkaar verwijderd … Al die dagen en nachten die ze zo ver van elkaar hadden doorgebracht … Doodzonde van al die verspilde tijd!

De bewoners van Zaminadj waren langzamerhand hun huizen uit gekomen. Het was het ploegseizoen. Tenminste, voor de stukken grond waar watertoevoer was. De mensen die daar werkten, zaten nog thuis, gebeden prevelend en de blik ten hemel gericht. Een voor een kwamen mannen en koeien het dorp uit lopen, op weg naar hun hoger gelegen akkers. Hadj Salem en zijn zoon Moslem zaten nog steeds bij de muur. Moslem zat niet meer met zijn voeten te bewegen, maar hield zijn knieën nog steeds omklemd met zijn armen.

‘Vader … vader …’

Hadj Salem reageerde niet en hield de blik van onder zijn grijze wenkbrauwen strak afgewend, alsof hij zich niet kon losrukken.

‘Vader … zeg, vader …’

De oude man kwam met een schok tot zichzelf: ‘Kolerelijer! Wat heb je nu weer te zeuren?’

Moslem ontblootte vergenoegd zijn grote gele tanden en hij riep: ‘De zon! De zon is opgekomen!’

‘Nou en? Wat heb ik daaraan?’

‘Kun je je lekker opwarmen! Lekker warm worden!’

Hadj Salem keek zijn zoon aan, zweeg even en sprak toen: ‘Schlemiel!’

Mergan liep vader en zoon haastig voorbij en kwam blauw van de kou thuis, waar ze meteen doorliep naar de kamer. Daar trof ze Salar zittend aan, met een tulband om het hoofd gewonden en de slippen van zijn kleed tot op zijn knieën opgetrokken. Zonder te groeten of hem zelfs maar aan te kijken liep Mergan hem voorbij, hurkte neer in de onbestemde duisternis achter in de kamer en stak haar pijnlijk bevroren handen, met stijve, kromstaande vingers, in de lucht. Ze waren doortrokken van pijn, en alleen schaamte weerhield Mergan ervan om in huilen uit te barsten. Wat ze niet kon tegenhouden was een zacht kreunen vanuit haar keel; een stil gejammer om de pijn die in haar vingers wroette. Warm water.

Salar schreeuwde Hadjer toe: ‘Wat zit jij daar chagrijnig voor je uit te kijken, kind! Hup, sta op, en maak wat warm water klaar. Schiet op!’

Hadjer stond op en stak het fornuis aan. Ebroo kwam met een norse uitdrukking op zijn pokdalige gezicht en bijtend op zijn dikke onderlip binnenlopen met een kapotte tang. Zonder iemand aan te kijken zei hij: ‘Met deze tang kun je geen wortels uit de grond halen!’

Mergan vroeg met van kou verstijfde lippen en tong: ‘Die lekkere broer van je, waar zit die?’

‘Die is bezig zijn slippers op te lappen. Zijn tang is wél in orde. Wat dacht je nou, dat ik met die kapotte tang evenveel wortels bij elkaar kan krijgen als hij?’

‘Probeer dan ergens een goede tang te lenen. Ik weet tenminste niemand die zoiets voor je kan repareren.’

‘Lenen, lenen … Wie gaat mij nou zijn tang uitlenen? Iedereen heeft hem zelf nodig.’

‘En wat wil je dan dat ik voor je doe? Mezelf ombouwen tot tang? Hé, Abbas!’

Op de drempel verscheen Abbas, met een kapotte slipper in de hand. Mergan richtte zich tot hem: ‘Waarom help je je broer niet, zodat hij aan het werk kan?’

Abbas antwoordde, kauwend op een stuk koord: ‘Ik? Ik ben toch geen ijzersmid!’

‘Zorg dan dat hij een andere tang krijgt. Je hebt toch een mond, je kunt toch praten? Versier ergens een tang voor hem!’

‘Waar dan? Zie jij ergens ijzerwinkels hier in de buurt? Laat hij maar een schep gebruiken! Lang niet iedereen gebruikt een tang om katoenwortels uit de grond te halen.’

‘Loop even naar het huis van Alireza’s moeder en vraag haar of je die tang met de korte steel uit het rommelhok mag hebben. En vertel er meteen bij dat we gisteravond meloenpitten hebben geroosterd.’

Ebroo stond wat te schuifelen. Abbas pakte zijn broer bij de kraag en werkte hem de deur uit. Terwijl Ebroo tegensputterend en klagend de straat op liep, hurkte Abbas neer om zijn slipper aan te trekken. Inmiddels had de ruimte zich met rook gevuld. Salar liep naar de oven, voelde aan het water in de ketel en zei: ‘Zo is het warm genoeg. Het hoeft niet echt te koken.’

Hij nam de ketel van het vuur, sjouwde die naar Mergan toe en zette hem pal voor haar neer. ‘Stop je handen in het water en laat ze daar een tijdje rusten. Je zult zien dat alle ochtendkou eruit trekt.’

Mergan liet haar handen rusten in het warme water. ‘Je bent een engel, Salar … Aaah … Waarom ben ik daar zelf niet op gekomen? Het lijkt wel of mijn verstand óók al niet meer werkt.’

Salar hurkte tegen de muur en vertelde: ‘Ieder mens, beste Mergan, is ergens goed in, bezit een zekere vaardigheid. Mannen kunnen dit, vrouwen kunnen dat. Van onze reizen naar Mesjhed herinner ik me een medepassagier, iemand uit Anarak, die ’s nachts bevriezingsverschijnselen vertoonde. Zijn, hoe moet ik het netjes zeggen, mannelijkheid was bevroren. Ten einde raad hebben wij hem naar een theehuis gebracht en daar zat een oude man, net als wij op doorreis, die die stakker uit Anarak te hulp schoot. Hij begon onmiddellijk het hete water uit alle potjes en ketels in het theehuis in een grote schaal leeg te gooien, voegde er nog wat koud water aan toe en zei toen dat we die man moesten uitkleden. Vervolgens hebben we hem tot aan zijn middel naakt in het warme water gezet, en na een half uur was hij weer de oude! En hij heeft er God zij lof niets aan overgehouden! Dat was de reis waarbij ik de kamelen heb verkocht, en met het geld een paar uur water uit de kanaat heb kunnen huren. Zodoende ben ik nu van dat zwerversbestaan verlost en beschik ik over een heel klein stukje land met een paar stroompjes water! … Maar iets anders, ik zie meester Soloetsj nergens. Waar zit hij?’

Mergan antwoordde: ‘Met de noorderzon vertrokken, de hufter!’

‘Hoezo? Zijn jullie elkaar weer in de haren gevlogen? Nou? Wat is er gebeurd? Je hebt vreselijk de pest in. Waar is hij naartoe gegaan in alle vroegte?’

‘Vertrokken!’

‘Waarheen?’

‘God mag het weten! Ik heb geen idee. Toen ik vanochtend opstond, was hij nergens te bekennen. Trouwens, ook gisteravond … Ik weet het niet meer, alles loopt door elkaar in mijn hoofd … Normaal kwam hij ’s avonds altijd thuis om hier, bij de oven godbetert, te gaan slapen. Maar gisteravond taal noch teken. Verder weet ik het ook niet.’

Salar, overrompeld, flapte er uit: ‘De godvergeten oplichter! Gisterochtend heeft hij me bij de moskee nog plechtig beloofd dat ik vandaag die paar kilo koper kon komen ophalen!’

‘Wat voor koper?’

‘Dat koper waarvoor hij van mij een vracht tarwe had gekregen!’

Mergan zei: ‘Tja. En nou is hij er niet.’

‘Dat verandert niets aan onze afspraak. Die blijft gewoon staan, of hij er nu is of niet. We hebben een getuige. Het dorpshoofd heeft borg gestaan.’

‘Ga het dan bij het dorpshoofd halen!’

‘Hoezo bij het dorpshoofd? Ik heb de tarwe aan Soloetsj gegeven. Waarom zou ik dat koper dan bij het dorpshoofd moeten halen?’

‘Soloetsj bezit in ieder geval geen koper. Wat dacht je, dat hij zijn huis vol heeft staan met koper en kostbaarheden uit de erfenis van zijn vader of zo? Vergeet het maar! Die paar koperen dingen die we hebben, die heeft mijn broer destijds gegeven toen we gingen trouwen. Wat verwacht je nu van mij? Dat ik daarmee de schuld aflos van een echtgenoot die ons hier allemaal heeft laten verrekken?’

Salar sprak, enigszins tot zichzelf gekomen maar nog steeds verbaasd: ‘Echt waar? Tja … Hoe moet ik nu dan aan mijn spullen komen? Soloetsj is met mijn tarwe hier thuisgekomen, jullie hebben ervan gegeten, en ik dan? Moet ik de dupe worden van het feit dat ik een vrouw en kinderen door de winter probeer te helpen?’

Mergan antwoordde: ‘Ik heb geen kruimel brood van die tarwe van jou gegeten. Dat is allemaal naar de kinderen gegaan. Als je je tarwe terug wilt hebben, dan moet je hun buiken maar opensnijden en het daar weer uit halen!’

Verontwaardigd over de koppigheid van Soloetsj’ vrouw, schreeuwde Salar: ‘Hou nou toch eens op, mens! Wat denk je wel, dat ik achterlijk ben? Dat ik me zo laat afpoeieren? Ik heb tarwe geleverd, en nu wil ik het geld of iets van dezelfde waarde terug hebben! Soloetsj heeft dat gisteren zelf met mij afgesproken!’

‘Probeer hem dan maar te vinden. Hij kan niet van de aardbodem verdwenen zijn. Volgens mij is hij naar een of andere uithoek gegaan om daar te sterven.’

‘Met andere woorden: jij bent niet van plan om dat koper aan mij te geven.’

‘Ik héb geen koper om weg te geven!’

Salar bracht zijn gezicht vlak voor dat van Mergan: ‘Kijk me aan! Ga niet naar je handen zitten kijken en knoop dit goed in je oren. Ik wil mijn koper!’

Mergan haalde haar handen uit de kom water, droogde ze af en zei: ‘Welja! Stel dat jij de hoofden van mijn kinderen zou willen, moet ik die dan ook aan je geven?’

‘Het gaat hier niet om de hoofden van jouw kinderen. Ik had een afspraak met jullie!’

‘Dan ga je maar verhaal halen bij degene met wie je de afspraak hebt gemaakt! Wat heb ik nou helemaal met jou te schaften? Voor een afspraak zijn twee partijen nodig. Je hebt die tarwe toch niet aan mij gegeven?’

‘Ik heb die aan je echtgenoot gegeven. En je zoon hier, die heeft de tarwe op zijn schouder naar dit huis gesjouwd. Toch, Abbas? Dat was jij toch?’

‘Die is nog minderjarig. Weet je wat, wanneer hij straks meerderjarig is geworden en de woestijnwinden van zijn vader heeft geërfd, dan zal hij die te gelde maken en daarmee de schuld aan jou afbetalen!’

Salar verloor zijn zelfbeheersing en liet een stroom verwensingen op Mergan neerkomen: ‘Probeer je me nog steeds af te poeieren? Nog steeds bijdehante praatjes, armzalig, verwaand wijf met je grote bek! Denk je soms dat wij elkaars gelijke zijn, dat ik me zo door jou zou moeten laten toespreken? Wat beeld je je wel in? Dacht je dat ik me door jou laat besodemieteren? Wanneer ik in mijn recht sta, ben ik voor de duvel nog niet bang. Laat staan dat ik me door jou in de hoek laat zetten.’

‘Je gaat je gang maar, hoor. Ik ben het leven toch zat.’

‘Ach wat, het leven zat! Ik wil gewoon mijn spullen, punt uit.’

Mergan, die het bloed weer voelde stromen door haar handen en voeten, sprong op en krijste: ‘En nu maak je dat je wegkomt, hebberige hufter die je bent! Hup, opgesodemieterd uit mijn huis! Kijk eens wat een stennis je hier staat te schoppen. Aasgier! Ik moet sappelen om mijn kinderen te eten te geven, en dan wil jij me nog mijn laatste stukken koper afhandig maken? Dapper hoor, met zo’n weerloos slachtoffer!’

Salar was evenals Mergan opgesprongen en hij riep: ‘Je wilt me weg hebben? Ik ga al. Ik ga. Maar ik verlaat dit huis niet zonder de hoeveelheid koper waar ik recht op heb.’

Hij stoof de bergruimte in en kwam daar met een groot dienblad, een beker, een kan en een kom weer uit tevoorschijn. Mergan sprong onmiddellijk op hem af en schreeuwde: ‘Zet terug! Zet alles weer terug, brutale schoft die je bent!’

Terwijl Salar nog een schaal van de plank griste, klampte Mergan zich aan zijn armen vast en riep: ‘Kinderen! Abbas, Ebroo, Hadjer! Ga voor de deur staan! Zorg dat hij er niet met onze spullen vandoor gaat!’

Ebroo, die zojuist met een korte tang was teruggekomen, posteerde zich schouder aan schouder met Abbas voor de buitendeur. Salar probeerde met schaal, kan en beker een uitval richting de deur te doen, maar hij werd van achteren besprongen door Mergan. Die sloeg hem de tulband van zijn hoofd en zwiepte deze naar de hoek van de kamer. Salar deinsde achteruit. Toen Mergan zich vastklampte aan de slippen van zijn kleed, zag hij zich gedwongen om het koperwerk los te laten en de vrouw van zich af te slaan. Hadjer raapte de stukken handig op en borg ze weg in de kast. Mergan was in een worsteling met Salar verwikkeld. Deze kon geen kant meer op. Mergan zat op de grond tussen zijn benen en greep hem bij zijn testikels. Met een onderdrukte kreet spartelde hij om vrij te komen, maar Mergan liet niet los. Ze bleef trekken en knijpen en trekken. Salar schreeuwde het uit van de pijn en gaf toen met zijn knie een stoot tegen Mergans schouder. Mergan viel achterover.

Salar nam nu geen blad meer voor de mond en liet een lange reeks verwensingen horen.

De jongens stormden de kamer in: Ebroo met zijn tang en Abbas met een stuk koord. Mergan, die naar adem hapte vanwege de pijn in haar schouder, schoof naar voren, greep Salars broekspijp en zette haar tanden in zijn onderbeen. Salar schreeuwde het uit en schopte Mergan van zich af. Maar hij moest het opnemen tegen drie personen. Getrek, gesjor, gevloek. Abbas en Ebroo maakten evenmin van hun hart een moordkuil en overlaadden Salars vrouw en kinderen en vader en moeder met verwensingen. Hadjer stond in een hoek te gillen. Salar wist zich nogmaals los te maken uit de greep van Mergan en haar zoons, sprong op de kast af, opende het deurtje en gooide het koperwerk eruit. Abbas en Ebroo stortten zich erop, terwijl Salar worstelde om de schalen en kannen aan hun greep te ontfutselen.

Mergan was het huis uit gelopen en schreeuwde: ‘Houd de dief! … Inbraak! … Help me, mensen! Die kerel komt op klaarlichte dag mijn huis leeghalen!’

Al roepend spoedde ze zich naar de stal, haalde het schepje van Soloetsj tevoorschijn en rende de kamer weer in. Nu werd het menens. Ze hief het schepje in de lucht en sprak met bloeddoorlopen ogen en schuim op haar mond: ‘Salar Abdollah, je hebt het er zelf naar gemaakt. Ik sla je dood. Jou plus een van die kinderen. Ik zweer het je, je gaat eraan. Ik ben het leven toch zat. Helemaal zat, kerel!’

Onder dreiging van het zwaaiende schepje had Salar zich aan de muur vastgeklampt en hij staarde de vrouw met uitpuilende ogen aan. Mergan had iets vervaarlijks in haar blik. Ze ging hem doodslaan. Ze was er werkelijk toe in staat! Zonder tulband zette Salar het op een lopen naar de binnenplaats en riep met overslaande stem tegen de verschrikt toekijkende buren: ‘Dat wijf … dat wijf is gek! Wilde mij doodslaan! Kolere … Ik zweer je, ze had me zowat doodgeslagen! Godallemachtig … ze wilde me echt doodmaken! Dorpshoofd … beste Noroez, dat mens stond op het punt me dood te slaan … stond daar te zwaaien met die schep …!’

De omwonenden waren een voor een hun woningen uit gekomen en begonnen zich met het spektakel te bemoeien. Ali Genoo was tussen beide partijen aan het bemiddelen, terwijl Sanams zoon troostende woorden sprak tot Mergan. Inmiddels was dorpshoofd Noroez ook gearriveerd, met in zijn kielzog de schoonzoon van Agha Malek, Zabihollah, en Kerbelai Doshanbeh. Deze laatste, de vader van Salar, hield zich zwijgend afzijdig. Maar Zabihollah kon niet verkroppen dat een door haar man gedumpte vrouw zo tekeerging tegen zijn neef Salar. Voordat hij echter iets kon ondernemen, was het dorpshoofd al naar voren getreden en vlak langs Salar Abdollah de kamer in gelopen naar Mergan en haar kinderen. Mergan stond daar met wijdopen ogen, de schep nog steeds stevig omklemmend. Haar zoons, Abbas en Ebroo, leunden elk in een andere hoek tegen de muur. En Hadjer stond te trillen. Het dorpshoofd rukte de schep uit Mergans vingers en sloeg haar met de rug van zijn hand hard tegen haar linkerwang.

‘Ben je helemaal gek geworden, viswijf dat je bent!’

Daarop liep hij naar buiten, gooide de schep aan de kant en gaf Salar zijn tulband terug. Hij maande de toeschouwers naar huis te gaan: ‘Wat staan jullie hier te doen? Valt er iets te zien of zo?’

Salar Abdollah wikkelde de tulband weer om zijn hoofd. Daarna gaf Agha Maleks schoonzoon hem een arm en verlieten ze gezamenlijk – Zabihollah, Kerbelai Doshanbeh en dorpshoofd Noroez – de woning.

Mergan hurkte neer op de drempel van haar voordeur, begroef haar gezicht in haar handen en liet toen, luidkeels huilend, de tranen stromen die zich al zo lang in haar borst hadden opgehoopt.

[1]Koersi – Een uitgebouwde versie van de oud-Hollandse stoof. Onder een laag tafeltje wordt een schaal met gloeiende houtskool geplaatst. Dan wordt een deken over de tafel gespreid, en tijdens de wintermaanden zitten de bewoners tot aan hun middel hieronder. Deze hele ‘constructie’ wordt ‘koersi’ genoemd. ’s Nachts kan onder de koersi geslapen worden.

[2]Kanaat – Een stelsel van onderaardse kanalen waardoor water vanuit de bergen naar de vlakte wordt gevoerd. Eerst wordt op de bergflank via een loodrechte schacht water aangeboord en vandaar voert de kanaat het water over kilometerslange afstanden naar de lager gelegen landbouwgebieden. Langs de route zijn op gezette afstanden schachten gegraven voor onderhoud en ventilatie. Het water in de kanaats wordt per tijdseenheid aan de boeren verpacht.