Tom Egeland

Het einde van de cirkel

Vertaald uit het Noors door Annelies de Vroom

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Sirkelens ende, verschenen bij Aschehoug

Oorspronkelijke tekst © H. Aschehoug & Co., 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Annelies de Vroom en De Geus BV, Breda 2005

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Corbis/TCS

isbn 978 90 445 3013 1

NUR 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1

Midden in een ruitpatroon van precies even grote vierkanten zit ik op mijn hurken naar het verleden te zoeken. De zon brandt in mijn nek. Mijn handpalmen zitten vol met blaren die ongelooflijk pijnlijk zijn. Ik ben vuil en bezweet. Ik stink. Mijn T-shirt kleeft aan mijn rug als een oud en taai stuk plastic.

Door de wind en het graven is er fijnkorrelig zand in de lucht terechtgekomen waardoor er een bruingrijze koepel van stof boven de akker hangt. Het zand prikt in je ogen. De stofwolk maakt mijn mond droog en bepoedert mijn gezicht; mijn huid voelt aan als een gebarsten korst. Ik kreun in stilte. Het is niet te begrijpen dat ik ooit gedroomd heb van zo’n bestaan. Maar ja, we moeten allemaal een middel van bestaan hebben …

Ik nies.

‘Proost!’ roept een stem. Verbaasd kijk ik rond. Maar iedereen is met zijn eigen zaken bezig.

Het verleden is niet makkelijk te vinden. Enkele spades diep onder de bovenste aardlaag, in de grond tussen mijn vuile gymschoenen, zoek ik met mijn vingertoppen door de grove aarde. De cultuurlaag die we hebben blootgelegd is achthonderd jaar oud. De geur van de compost is rijk. In een van zijn wetenschappelijke boeken, Archaeological Analysis of the Ancient, schrijft professor Graham Llyleworth: ‘Uit de zwarte bodem van onze aarde stromen de stomme boodschappen van het verleden.’ Ooit zoiets gehoord? Professor Llyleworth is een van de beroemdste archeologen ter wereld. Maar hij is een beetje te dol op poëzie. Je moet zijn zwakheden door de vingers zien.

Nu zit de professor in de schaduw onder een tentdoek dat over vier palen gespannen is. Hij leest. Hij zuigt aan een sigaar die hij niet heeft aangestoken. Hij is onuitstaanbaar knap, vervuld van een grijsharige en pompeuze waardigheid die hij in de verste verte niet verdiend heeft. Waarschijnlijk droomt hij over een van de meisjes die voorovergebogen staan, met hun achterwerk omhoog. Af en toe kijkt hij op ons neer met een blik in zijn ogen die zegt: ooit lag ik daar te zweten, maar dat is lang geleden.

Ik tuur door mijn dikke brillenglazen met zonnefilter naar hem. Zijn blik kruist de mijne en blijft een paar seconden hangen. Dan gaapt hij. Een windvlaag doet het doek wapperen. Het is jaren geleden dat hij zich liet uitdagen door iemand met vuil onder zijn nagels.

‘Mr. Belto?’ zegt hij overdreven beleefd. Ik moet nog steeds de eerste buitenlander tegenkomen die kans ziet om mijn naam goed uit te spreken. Hij wenkt me. Zoals de slavendrijvers in vroeger tijden hun negerjongens wenkten. Ik hijs me op uit de metersdiepe schacht en klop de aarde van mijn spijkerbroek.

De professor schraapt zijn keel. ‘Niets?’

Ik wapper met mijn handen, ga voor hem staan met een spottend ‘Geef acht!’, maar helaas gaat dat aan hem voorbij.

‘Niets!’ hoest ik in het Engels.

Met een uitdrukking op zijn gezicht die de verachting die hij voelt nauwelijks verhult, staart hij me aan en hij zegt: ‘Alles in orde? Je ziet zo bleek vandaag!’ Dan hinnikt hij. En wacht op een reactie die ik geen moment van plan ben te geven.

Velen vinden professor Graham Llyleworth kwaadaardig en machtsbelust. Dat is hij geen van beide. Hij gedraagt zich van nature neerbuigend. De kijk van de professor op zijn omgeving en het piepkleine menselijke ongedierte dat tegen zijn broekspijp omhoog klautert, is al vroeg in zijn leven gevormd, gestort en afgehard in gewapend beton. Als hij lacht, dan gebeurt dat met afstandelijke en arrogante onverschilligheid. Als hij luistert, dan doet hij dat vanuit een opgedrongen beleefdheid (die zijn moeder hem moet hebben afgedwongen met dreigementen en een Spaans rietje). Als hij iets zegt, zou je makkelijk kunnen denken dat hij namens Onze-Lieve-Heer spreekt.

Llyleworth veegt een zaadpluisje weg dat met de wind is aan komen waaien en geland is op zijn grijze maatkostuum. Hij legt zijn sigaar op het kampeertafeltje. Met een watervaste stift markeert hij iedere schacht die omgekeerd en leeggehaald is. Uitdrukkingsloos trekt hij de dop van de stift en zet hij een kruis in vierkantje 003/157 van de tekening op de tafel onder het doek.

Dan wuift hij mij met een vermoeid handgebaar weg.

Aan de universiteit leerden we dat ieder van ons ongeveer een kubieke meter grond per dag kan verwerken. De berg bij het verzamelpunt laat zien dat het een goede middag is geweest. Ina, de studente die alle grond waarmee wij met onze schep en kruiwagen komen aansjouwen nauwkeurig nakijkt, heeft alleen maar een stel schietspoelen en een kam gevonden die de graafploeg over het hoofd had gezien. Ze staat, gekleed in een strakke korte broek, een wit T-shirt en veel te grote rubberlaarzen, in een modderplas en houdt een groene tuinslang met een lekkend mondstuk vast.

Ze ziet er erg lief uit. Voor de tweehonderdtwaalfde keer die middag kijk ik naar haar. Maar ze kijkt niet eenmaal in mijn richting.

Mijn spieren doen pijn. Ik val neer op een kampeerstoeltje dat niet in de augustuszon staat maar tegen een schaduwrijk bosje vogelkers. Dit is mijn hoekje, mijn veilige plek. Hiervandaan kan ik het gebied van de opgraving overzien. Ik hou ervan om het overzicht te hebben. Heb je het overzicht, dan heb je de controle.

Iedere avond, na het sorteren en catalogiseren, onderteken ik de vondstenlijst. Professor Llyleworth vindt dat ik overdreven achterdochtig ben omdat ik erop sta dat alle artefacten in de kartonnen dozen en zijn lijst bij elkaar blijven. Tot nu toe heb ik hem nog op geen enkele onnauwkeurigheid kunnen betrappen. Maar ik vertrouw hem niet. Ik ben hier om te controleren. Dat weten we allebei.

De professor draait zich om, het lijkt haast toevallig, om te kijken waar ik ben gebleven. Ik werp hem een opgewekte scoutgroet toe: twee vingers tegen mijn hoofd. Hij groet niet terug.

Ik heb het in de schaduw het beste naar mijn zin. Een defect in mijn iris maakt dat fel licht achter in mijn hoofd explodeert in een wolk van splinters. Voor mij is de zon een schijf van geconcentreerde pijn. Daarom knijp ik vaak mijn ogen bijna helemaal dicht. Ooit zei een kind tegen me: ‘Jouw ogen zien eruit alsof er net een foto met flitslicht is gemaakt.’

Met mijn rug tegen de gereedschapscontainer kijk ik over het gebied van de opgraving. De witte linten van het coördinatiesysteem vormen kwadratische velden die een voor een worden uitgegraven. Ian en Uri staan bij de waterpas en de theodoliet te discussiëren terwijl ze naar het ruitpatroon kijken en met hun armen vechten tegen de assen van het coördinatiesysteem. Een ogenblik stel ik me voor de grap voor dat we op de verkeerde plek aan het graven zijn. Dat de professor op zijn domme fluitje blaast en roept: ‘Stop, we zitten verkeerd!’ Maar aan de gezichtsuitdrukkingen zie ik dat ze slechts ongeduldig zijn.

We zijn met 37 archeologen aan het werk. De veldleiders van de professor (Ian, Theodore en Pete van de universiteit van Oxford, Moshe en David van de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem en Uri van het Schimmer Instituut) leiden ieder hun graafploeg van Noorse hoofdvakstudenten.

Ian, Theodore en Pete hebben een geavanceerd dataprogramma voor archeologische opgravingen ontwikkeld gebaseerd op infrarode satellietfoto’s en sonargolven van de grondstructuur.

Moshe heeft een doctorsgraad in theologie en fysica en nam deel aan de onderzoeksgroep die in 1995 de lijkwade van Turijn heeft onderzocht.

David is expert in het interpreteren van manuscripten uit Het Nieuwe Testament.

Uri is specialist in de geschiedenis van de johannieter orde.

En ik ben hier om op te letten.

2

Vroeger bracht ik iedere zomer door aan de fjord in het zomerhuis van mijn grootmoeder. Een Zwitsers chalet in een tuin met fruitbomen, bessenstruiken en bloemen, met leisteen, opgewarmd door de zon, en hoog struikgewas, met vlinders, vliegen en vrolijke hommels. De geur van teer en wier. Op de fjord tuften bootjes. In het zeegat tussen Larkollen en Bolærne, die zo ver weg lagen dat het leek of ze zweefden, ontwaarde ik een glimp van de eindeloze zee en achter de horizon stelde ik me Amerika voor.

Meer dan een kilometer van het zomerhuisje, over de landweg tussen Fuglevik en Moss, lag het Værneklooster met zijn tweeduizend are akker en bos en een geschiedenis die terugging tot de koningssaga’s van Snorre. Aan het eind van de twaalfde eeuw schonk de koning Sverre Sigurdsson het Værneklooster aan de johannieter monniken. De johannieters namen een fluistering van de wereldgeschiedenis met zich mee, de kruistochten en geestelijke ridders kwamen naar onze uithoek van de beschaving. Pas in 1532 was de tijd van de monniken in het Værneklooster voorbij.

De som van toevalligheden vormt een levensloop. Want op een van de akkers van het Værneklooster leidt professor Llyleworth nu de opgraving.

De professor beweert dat ons doel bestaat uit het vinden van een burcht uit de vikingtijd. Wellicht tweehonderd meter in doorsnee, omgeven door een cirkelvormige aarden wal met houten palissades. Hij heeft in York een kaart gevonden in een vikinggraf.

Het is niet te geloven. Ik geloof hem ook niet.

Professor Graham Llyleworth is naar iets op zoek. Ik weet niet waarnaar. Een schat is te banaal. Een graf met een vikingschip? De resten van Olavsskrinet? Misschien munten van Khawrezm, het vorstendom ten oosten van het Aralmeer? Rollen van kalfsleer die Snorre retour heeft gekregen van de uitgever? Een offerbeker van zilver? Een magische runensteen? Ik kan slechts raden. En ga volledig op in mijn rol als waakhond.

De professor zal een wetenschappelijk boek schrijven gebaseerd op deze opgraving. Een stichting in Engeland betaalt. De eigenaar van de grond krijgt een klein vermogen om ons de akker ondersteboven te laten keren.

Het moet een bijzonder boek worden.

Ik begrijp nog steeds niet hoe, of waarom, professor Llyleworth met zijn archeologische stormtroepen het Noorse grondgebied heeft veroverd. Het oude liedje. Hij heeft invloedrijke vrienden.

In Noorwegen is het voor buitenlanders moeilijk om toestemming te krijgen voor opgravingen. Professor Llyleworth heeft geen weerstand ondervonden. Integendeel. Het Rijksantiquariaat klapte enthousiast in de handen. De universiteit hielp juichend met het uitzoeken van de beste hoofdvakstudenten voor de graafploeg. Ze zorgden voor een werkvergunning voor de buitenlandse medewerkers. Ze aaiden de provinciebestuurders vriendelijk over het hoofd. Alles was prima in orde. En toen kwamen ze mij tegen in een kantoor van het Historisk Museum in de Frederiksgate. De waakhond. De verlengde arm van de Noorse overheid. Een bijziende universitair docent in de archeologie, iemand die ze best een paar maanden konden missen. Een pure formaliteit, het was bijna zo dat ze mij beklaagden, maar regels zijn regels. U weet hoe ze zijn.

In de zitkamer van grootmoeders zomerhuis staat een staartklok en die tikt voor zichzelf. Als kleine jongen hield ik al van die klok. Hij loopt nooit gelijk. Op de merkwaardigste tijdstippen kan hij ineens gaan slaan. Acht over twaalf! Drie over negen! Twee voor halfvier! Dan ratelt het uurwerk met zijn veren en raderen tevreden en roept: het kan me niet verdommen!

Want wie heeft besloten dat al die andere klokken op de wereld goed lopen? Of dat de tijd zich door fijne mechanieken en wijzers laat vangen? Ik ben niet goed in het nemen van besluiten. Dat komt door het werk. Als je een vijfhonderd jaar oud vrouwenskelet opgraaft dat het kind dat ze omarmt niet los wil laten, dan zet het ogenblik zich vast in de tijd.

Een windvlaag voert de geur van zout zeewater met zich mee. De zon koelt af. Ik verafschuw de zon. Maar weinigen zien de zon als een permanente kernfusie. Maar ik doe dat wel. Ik verheug me erop dat het over tien miljoen jaar afgelopen is.

3

De kreet heeft de klank van opgewonden verbazing. Onder het tentdoek staat professor Llyleworth op, waakzaam en loom, als een slaperige oude hond die overweegt om te gaan blaffen.

Archeologen roepen zelden als ze iets vinden. We vinden steeds iets. Iedere kreet schraapt een klein stukje van onze waardigheid weg. De meeste munten en schietspoelen die we vinden eindigen uiteindelijk in een lichtbruine doos in een donker archief, naar behoren geconserveerd, gecatalogiseerd en klaargemaakt voor de toekomst. Je mag blij zijn als je ooit in je carrière iets vindt wat in een vitrine komt te liggen. De meeste archeologen zullen, als ze diep genoeg in zichzelf graven, bekennen dat de laatste echt grote vondst in Noorwegen die in 1904 in Oseberg was.

Irene heeft geroepen. De hoofdvakstudente van de afdeling klassieke archeologie. Een begaafd en gesloten meisje. Ik zou gemakkelijk verliefd op haar kunnen worden. Irene hoort bij de graafploeg van Moshe. Gisterochtend heeft ze de resten van fundamenten gevonden. Een octogoon, een achthoek. De vondst gaf me een vaag kriebelend gevoel dat ik niet precies kon plaatsen.

Ik heb professor Llyleworth zelden zo opgewonden gezien. Vele malen per uur liep hij erheen en tuurde hij in haar schacht.

Nu is Irene overeind gekomen en ze klautert op de rand. Fanatiek gebaart ze naar de professor.

Van alle kanten rennen we op haar af.

De professor blaast op zijn fluitje.

Pfffff-rrrrr-ieieieiett!

Een magisch fluitje. Iedereen staat direct stil, net als in een ouderwetse 8mm-film die vast is komen te zitten in de projector.

Ze blijven gehoorzaam staan.

Op mij heeft het fluitsignaal geen effect. In looppas kom ik bij de schacht van Irene aan. De professor komt van de andere kant. Hij probeert me met zijn blik tegen te houden. En met zijn fluitje. Pff-rr-ieie-tt! Maar het lukt hem niet. Ik kom als eerste aan.

Het is een kistje.

Een langwerpig kistje.

Dertig tot veertig centimeter lang. De buitenste laag van het roodbruine houtwerk is aan het verrotten.

De professor stopt zo dicht bij de rand dat ik een ogenblik hoop dat hij in zijn grijze kostuum naar beneden zal storten. Het toppunt van vernedering. Maar zoveel geluk heb ik niet.

Door het korte sprintje is hij buiten adem. Hij lacht. Zijn mond hangt open. Zijn ogen zijn opengesperd. Hij ziet eruit alsof hij bezig is een orgasme te krijgen.

Ik volg zijn blik. Naar het kistje.

In één lange beweging gaat de professor op zijn hurken zitten, hij steunt op zijn linkerhand en springt de schacht in.

Gemurmel golft door de groep.

Zijn vingertoppen – die tere vingertoppen, geschapen om toastjes of een champagneglas vast te houden en tegelijkertijd de zijdezachte borsten van verlegen jongedames uit Kensington te strelen – beginnen de aarde rond het kistje weg te krabben.

Professor Graham Llyleworth schrijft in zijn studieboek Methods of Modern Archaeology dat het grondig registreren van iedere vondst de sleutel is tot een juist begrip en een correcte interpretatie. ‘Geduld en nauwkeurigheid zijn de beste eigenschappen van de archeoloog’, stelt hij in Virtues of Archaeology, de vakbijbel van de archeologiestudent. Hij zou moeten weten dat hij te fanatiek is. Wij kennen geen haastwerk. Als iets honderden of duizenden jaren in de grond heeft gelegen, moeten we wel die extra paar uur gebruiken om zo precies en voorzichtig mogelijk te zijn. We moeten het kistje in perspectief intekenen op zowel de overzichtstekening als de profieltekening. Het fotograferen. Lengte, diepte en breedte van de vondst meten. Pas als alle denkbare details zijn vastgelegd, kunnen we het heel omzichtig met een troffeltje en theelepeltje uit de grond peuteren. Het vuil en zand wegpenselen. Het houtwerk conserveren. Als er iets van metaal is, dan moet dat met natriumsesquicarbonaat worden behandeld. Dat weet de professor allemaal.

Toch kan het hem niets verdommen.

Ik spring naast hem. De anderen staren naar ons alsof de professor zojuist heeft aangekondigd dat hij van plan is zich te gaan begraven in onze aarde.

Met zijn handen.

Nog voor het eten.

Ik schraap plechtig mijn keel, overdreven duidelijk, en zeg tegen hem dat hij te snel gaat. Hij negeert me. Hij heeft een scherm tussen zichzelf en de rest van de wereld opgetrokken. Zelfs als ik mijn officiële stem opzet en hem uit naam van de Noorse Oudheidkundige Dienst beveel te stoppen, gaat hij door met zijn bezeten gegraaf. Wat hem betreft zou ik net zo goed de dwerg uit Oz kunnen zijn.

Als hij het grootste gedeelte van het kistje heeft uitgegraven, pakt hij het met beide handen beet en rukt hij het los. Stukjes houtwerk vallen eraf.

Velen van ons schreeuwen het uit. Van woede, van verbijstering. Dat kan toch niet! Dat zeg ik tegen hem. Iedere archeologische vondst dient met de grootst mogelijke omzichtigheid te worden behandeld.

De woorden ketsen af.

Hij houdt het kistje voor zich. Hijgend blijft hij staan staren.

‘Zullen we’, zeg ik ijzig en met mijn armen gekruist over mijn borst, ‘de vondst gaan registreren?’

Zijne Koninklijke Hoogheid kijkt vol bewondering naar het kistje. Hij lacht ongelovig. Dan zegt hij voor zich uit in zijn meest stiff upperlip-Oxford-Engels: ‘This. Is. Fucking. Unbelievable!’

‘Geeft u me het kistje, alstublieft’, zeg ik.

Hij kijkt me met lege ogen aan.

Ik kuch. ‘Professor Llyleworth! U snapt natuurlijk wel dat ik genoodzaakt ben deze gang van zaken te rapporteren aan het instituut!’ Mijn stem heeft een onderkoelde, formele klank gekregen die ik niet helemaal herken. ‘De Oudheidkundige Dienst en het Rijksantiquariaat zullen niet staan te juichen als ze horen hoe het hier is toegegaan.’

Zonder een woord te zeggen klautert hij uit de schacht en gaat hij in looppas naar de tent. Van zijn kostuum komt een wolk van zand. Wij hebben opgehouden te bestaan.

Ik geef me niet zo makkelijk. Ik ren achter hem aan.

Uit de tent, achter de strakgespannen stof, hoor ik de opgewonden stem van professor Llyleworth. Ik til het tentdoek op. Door de duisternis en het zonnefilter van mijn bril duurt het even voordat ik de brede rug van de professor zie. Hij is nog steeds buiten adem. ‘Ja! Ja! Ja!’ roept hij in zijn mobiel. ‘Michael, luister, het is het kistje!’

Wat me helemaal met stomheid slaat, is dat hij een sigaar heeft opgestoken. Hij weet heel goed dat tabaksrook de C14-datering kan verstoren.

Zijn stem is gevuld met hysterisch gelach: ‘Die goede oude Charles had gelijk, Michael! Het is niet te geloven! Het is verdomme niet te geloven!’

Op het kampeertafeltje naast hem staat het kistje. Ik doe een stap in die richting. Op hetzelfde ogenblik ontwaar ik in de duisternis de gedaante van Ian, die als een kwade geest waakt over de schatkamer van de farao. Hij grijpt me bij mijn bovenarmen. Hardhandig duwt hij me achterwaarts de tent uit.

‘In hemelsnaam, man …’ stotter ik. Mijn stem trilt van woede en ergernis.

Ian werpt me een waarschuwende blik toe en gaat de tent weer in. Als hij een deur dicht had kunnen slaan dan zou hij dat gedaan hebben. Maar het tentdoek valt slap achter hem naar beneden.

Direct daarna komt de professor. Hij heeft het kistje in een kleed gewikkeld. Scheef in zijn mondhoek hangt de rokende sigaar.

‘Geeft u me het kistje, alstublieft!’ zeg ik. Alleen maar om het gezegd te hebben. Maar ze horen me niet en slaan geen acht op me.

De privé-auto van professor Llyleworth is een verlengd, glimmend raspaardje. Een bordeauxrode Jaguar XJ6. Tweehonderd paardenkracht. Van nul tot honderd in negen seconden. Leren bekleding. Houten stuur. Airco. Met mogelijk een vleugje ziel en ontwakend zelfbewustzijn achter al het chroom en de metallic-lak.

Ian schuift achter het stuur, leunt voorover en opent het portier voor de professor. Hij gaat zitten en zet het kistje op zijn schoot.

Geleund op onze schep en meetlat staan we te staren, met open mond, in onze vuile T-shirts en jeans, zand in ons haar en smerige strepen onder onze ogen. Maar ze zien ons niet. Wij hebben ons werk gedaan. Wij bestaan niet meer.

De Jaguar rolt over het aangelegde pad. Hij hobbelt naar de landweg, laat een brul horen en verdwijnt in een stofwolk.

Dan zijn ze weg.

In de stilte die op ons neerdaalt, slechts verstoord door de wind in de boomtoppen en het zachte gemompel van de studenten, worden me twee dingen duidelijk. Het eerste is dat ik voor de gek ben gehouden. Ik weet niet precies hoe en waarom. Maar dit inzicht maakt dat ik mijn tanden zo hard op elkaar bijt dat de tranen in mijn ogen springen.

Het tweede is dat ik me iets realiseer. Ik ben altijd de gehoorzame, de plichtsgetrouwe geweest. Het onontbeerlijke en weggestopte tandwieltje dat de machinerie nooit in de steek laat. De Noorse Oudheidkundige Dienst heeft me de functie van controleur toevertrouwd. Ik heb gefaald.

Maar professor Graham Llyleworth zal er verdomme niet vandoor gaan met de vondst. Dit is niet alleen een zaak tussen professor Llyleworth en de Oudheidkundige Dienst. Of het Rijksantiquariaat. Of de overheid.

Dit is een zaak tussen Llyleworth en mij.

Ik heb geen Jaguar. Mijn auto doet denken aan strandspeelgoed dat een kind heeft opgeblazen en vervolgens vergeten heeft. Hij is roze. Een Citroën 2CV. ’s Zomers rol ik het dak op. Ik noem haar Bolla. Wij zitten, voorzover dat mogelijk is voor een mens en een machine, op één golflengte.

De stoel kraakt als ik me achter het stuur worstel. Ik moet het portier optillen om het in het slot te kunnen gooien. De versnellingspook lijkt op het handvat van een paraplu dat een hysterische tante in een vlaag van waanzin in het dashboard heeft gestoken. Ik zet Bolla in de eerste versnelling, trap het gas in en hobbel achter de professor aan.

Als achtervolging is dit een belachelijke voorstelling. Bolla heeft een generatie nodig om van nul tot honderd te gaan. Maar vroeg of laat zal ik er komen. Alleen wat later. Ik ken geen haastwerk. Ik ga naar de Oudheidkundige Dienst om rapport uit te brengen aan professor Arntzen. Dan door naar de politie. En dan zal ik eigenhandig de douane op Gardemoen op de hoogte brengen van wat er gebeurd is. En de kaden van de veerponten – een Jaguar XJ6 verdwijnt niet in de massa.

Een van de redenen dat ik ’s zomers het dak oprol, is dat ik het heerlijk vind om de wind door mijn kuif te voelen waaien. Dan droom ik van een leven in een cabriolet onder de zorgeloze Californische hemel; een leven als een bruingebakken beach boy omringd door bikinimeisjes, Coca-Cola en popmuziek.

Op school noemden ze me Isbjørn. Dat kan natuurlijk komen omdat ik Bjørn heet. Maar het waarschijnlijkst is dat het komt omdat ik albino ben.

4

Toen professor Trygve Arntzen in mei vroeg of ik controleur wilde zijn bij een opgraving later in de zomer bij het Værneklooster, zag ik het aanbod voor een tiende deel aan als een uitdaging en voor negen, zeer aangename, tiende delen als een aanleiding om weg te komen uit mijn werkkamer. Je hoeft niet psychotisch te zijn om je te kunnen inbeelden dat vier muren, een vloer en een plafond elkaar in de loop van de nacht een paar centimeters tegemoetkomen.

Professor Arntzen is mama’s man. Ik neem zelden het woord ‘stiefvader’ in mijn mond.

Jaar in jaar uit met studenten werken heeft de professor blind gemaakt voor de kwaliteiten van het individu. Zijn studenten zijn een massa geworden zonder identiteit, en geconfronteerd met deze academische schare heeft de professor ongeduld en ergernis ontwikkeld. Door de erfenis van zijn vader is hij bijzonder vermogend geworden en een tikkeltje arrogant. Maar weinig studenten mogen hem. Zijn personeel kletst achter zijn rug. Ik heb daar alle begrip voor. Ik heb hem nooit gemogen. We hebben allemaal onze redenen.

Ik zit in Oslo in de middagdrukte. De zomer is op z’n retour. Het is drukkend en klam.

Ik trommel met mijn vingers op het stuur. Ik vraag me af waar al die andere mensen heen moeten. En wie ze zijn. En wat ze hier te zoeken hebben. Moge de duivel ze halen! Ik kijk op mijn horloge en veeg het zweet van mijn voorhoofd. Ik wil de weg voor mij alleen hebben! Dat willen we allemaal. Ieder van ons wordt getroffen door de collectieve gekte van het massamobilisme. We weten het zelf alleen niet. Dat kenmerkt de gek.

De deur van professor Arntzen is dicht. Iemand heeft zes letters uit het bordje op de deur gepeuterd en met een kinderlijke fascinatie blijf ik staan lezen PRO ES OR YGVE AR ZEN. Het ziet eruit als een Tibetaanse bezwering.

Ik wil net op de deur kloppen als ik stemmen in het kantoor hoor. Ik moet dus wachten. Ik sjok naar het raam. De vensterbank ligt onder het stof. Beneden op straat stoppen de auto’s voor het verkeerslicht, voetgangers lopen met slome bewegingen in de warmte. Op de parkeerplaats van de medewerkers achter het museum is het leeg.

Ik heb niet opgelet toen ik Bolla parkeerde. Dat past niet bij me. Maar van boven zie ik alles. Zo moet het zijn voor Onze-Lieve-Heer: altijd een totaal overzicht. Tussen de antracietgrijze Mercedes 190 en een lila Saab 900 staat een bordeauxrode Jaguar XJ6.

Voorzichtig leg ik mijn oor tegen de deur.

‘…precautions!’ zegt een stem. Professor Arntzen.

Hij spreekt Engels. Zijn stem is nederig. Er is een machtige man voor nodig om de professor nederig te maken.

Ik heb een vermoeden.

Een stem mompelt iets wat ik niet kan verstaan. Het is Ian.

Arntzen: ‘Wanneer komt hij?’

‘Morgenochtend vroeg’, antwoordt een zware stem. Professor Llyleworth.

Dacht ik het niet.

Arntzen: ‘Komt hijzelf?’

Llyleworth: ‘Natuurlijk. Maar hij is thuis. Het vliegtuig krijgt net een servicebeurt. Anders was hij vanavond al gekomen.’

Ian (lachend): ‘Hij is tamelijk ongeduldig en opgewonden!’

Llyleworth: ‘Niet zo vreemd!’

Arntzen: ‘Wil hij het zelf uit Noorwegen meenemen?’

Llyleworth: ‘Uiteraard. Via Londen. Morgen.’

Ian: ‘Ik vind nog steeds dat we het mee moeten nemen naar het hotel. Tot hij er is. Ik vind de gedachte dat we het hier achterlaten niet prettig.’

Llyleworth: ‘Nee nee nee. Denk tactisch! Bij ons zal de politie zoeken. Als de albino iets van plan is.’

Arntzen: ‘Bjørn …’ (gelach) ‘…Wees gerust! Ik zal me ontfermen over Bjørn.’

Ian: ‘Moeten we toch niet …’

Llyleworth: ‘Het kistje is het veiligst hier bij de professor. Ondanks alles.’

Arntzen: ‘Niemand zal bij mij zoeken! Dat garandeer ik!’

Llyleworth: ‘Zo is het ’t beste.’

Ian: ‘Als je erop staat.’

Llyleworth: ‘Absoluut.’

Het wordt stil.

Arntzen: ‘Dus hij had gelijk. De hele tijd. Hij had gelijk.’

Llyleworth: ‘Wie?’

Arntzen: ‘DeWitt.’

Llyleworth wacht even voordat hij antwoordt: ‘Die goede, oude Charles.’

Arntzen: ‘Hij had de hele tijd gelijk. De ironie van het noodlot, of niet?’

Llyleworth: ‘Hij had hier nu moeten zijn. Maar goed! Eindelijk hebben we het gevonden!’

De stem stokt en ze lijken op te staan.

Ik schrik en trek mij terug van de deur. Op mijn tenen sluip ik snel de gang door.

Op het blauwe vilt van het bordje op de deur van mijn werkkamer staan in witte plakletters de woorden UNIVERSITAIR DOCENT BJØRN BELTØ. De scheve letters doen denken aan een gebit dat een beugel nodig heeft.

Ik draai de deur van het slot en trek de groene, krakkemikkige bureaustoel naar het raam. Hiervandaan kan ik de Jaguar in de gaten houden.

Er gebeurt niet veel. Het verkeer komt in een langzame stroom voorbij. Een ambulance manoeuvreert en slingert langs de file.

Na een paar minuten ontdek ik Ian en professor Llyleworth beneden op de parkeerplaats.

Ian heeft een dansende tred. De zwaartekracht heeft op hem niet dezelfde werking als op de meeste andere mensen.

Llyleworth beweegt zich voort als een supertanker.

Geen van beiden heeft iets in zijn handen.

Even later komt professor Arntzen. Over zijn linkerarm draagt hij zijn jas. Hij heeft een paraplu in zijn rechterhand. Ook hij heeft het kistje niet bij zich.

Op de onderste trede van de trap blijft hij staan en hij tuurt naar de lucht. Dat doet hij altijd. Het bestaan van de professor is gekoppeld aan vele rituelen.

Voor de Mercedes blijft hij staan zoeken naar zijn autosleutels. Hij is een kei in het zoekmaken van sleutels. Voordat hij ze gevonden heeft kijkt hij omhoog naar mijn raam. Ik verroer me niet. De reflectie van het glas maakt mij onzichtbaar.

Na een halfuur bel ik hem thuis op. Gelukkig neemt de professor op en niet mama. Hij moet bij de telefoon hebben zitten wachten.

‘Sigurd?’ roept hij.

‘Met Bjørn.’

‘Bjørn? O. Ben jij het?’

‘Ik moet met je praten.’

‘Bel je uit Østfold?’

‘We hebben iets gevonden.’

Stilte.

Dan zegt hij: ‘O ja?’

‘Een kistje.’

‘Is dat zo?’ Stilte. ‘Echt waar?’ Ieder woord is gedoopt in teer.

‘…dat professor Llyleworth heeft meegenomen!’

‘Mee … ge … nomen?’ De professor is geen goede acteur. Hij klinkt niet eens verbaasd.

‘Ik dacht dat hij misschien met jou contact had opgenomen.’

Opnieuw stilte. ‘Met mij?’ Dan probeert hij de controle over te nemen. ‘Heb je gezien wat voor een kistje?’

‘Van hout.’

‘Oud?’

‘Uit een laag van de twaalfde eeuw. Waarschijnlijk ouder.’

Hij houdt zijn adem in.

‘Ik heb het kistje niet kunnen onderzoeken’, ga ik verder. ‘Maar we moeten een protest indienen.’

‘Een protest?’

‘Hoor je niet wat ik zeg? Hij heeft het kistje meegenomen! Het is niet alleen een zaak voor ons en het Rijksantiquariaat. Ik sta op het punt de politie te bellen.’

‘Nee, nee, doe niets overhaast, doe kalm aan. Ik heb alles onder controle. Vergeet dat het gebeurd is!’

‘Ze hebben het kistje meegenomen, hoor je me! En het veldwerk was beneden alle peil. Ik ga een rapport schrijven! Llyleworth had de opgraving net zo goed met een graafmachine en dynamiet kunnen doen.’

‘Heb je … al iets gedaan?’

‘Niets.’

‘Goed. Laat het verder aan mij over.’

‘Wat ga je doen?’

‘Kalm aan, Bjørn! Ik zal orde op zaken stellen. Denk er niet meer aan.’

‘Maar …’

‘Ik moet een paar telefoontjes plegen. Rustig maar. Dit regel ik. Bel me morgen.’

Het is misschien wel niets bijzonders. Een kistje. Wanneer het achthonderd jaar in de grond heeft gelegen, dan zal het niet zoveel betekenen voor het wel en wee van de mensheid wanneer het het land uit wordt gesmokkeld. Het zou zijn alsof we het nooit gevonden hebben.

Het kan zijn dat professor Llyleworth grote plannen heeft. Misschien is hij van plan het voor veel geld aan een Arabische sjeik te verkopen. Of om het British Museum ermee te vereren dat dan weer een academische triomf kan incasseren ten koste van een vreemde cultuur.

Met de volmondige steun van professor Arntzen.

Ik begrijp er niets van. Ik heb er niets mee. Maar ik ben razend. Ik was controleur. Ze hebben me voor het lapje gehouden. Ze hebben me aangenomen omdat ze dachten dat ik gemakkelijk voor de gek te houden was. Bjørn, de bijziende albino.

5

Achter de bouwval waar ik opgegroeid ben, lag een overwoekerd weiland dat we Hesteløkka noemden. ’s Winters maakte ik op de steile hellingen een springschans. In de lente, als de sneeuw smolt, ging ik veldrijden over de modderige paden. ’s Zomers klom ik in de bomen en zat ik onzichtbaar als een eekhoorn de jeugd te bespioneren die daar kwam om bier te drinken, hasj te roken en te vrijen in het hoge gras. Ik was elf jaar en een standvastig spion.

Op 17 mei 1977, onze nationale feestdag, werd er een meisje achter het lijsterbesbosje verkracht en mishandeld. Het gebeurde op klaarlichte dag. In de verte hoorde je de muziekkorpsen, het hoerageroep en de knallen van het Chinese vuurwerk. Een week later werd er weer een meisje verkracht. Er werd over geschreven in de kranten. Op een middag, twee dagen later, stak iemand het droge gras aan. Dat was niet zo heel bijzonder. De kinderen uit de buurt gingen daar wel vaker een vuurtje stoken. Maar deze keer stond er geen groepje kinderen klaar om de vlammen in toom te houden. De brand millimeterde het gras en nam ook delen van het struikgewas mee. Wat achterbleef was een platgebrand en rokend veld. Totaal ongeschikt voor verkrachtingen. Men nam aan dat er een verband was.

Op school spraken we er weken over. De politie onderzocht de zaak. We hadden bijnamen verzonnen voor de brandstichter. ‘De gekke pyromaan’, ‘De vlammenkoning’, ‘De wreker’.

Nog steeds weet niemand dat ik het vuur heb aangestoken.

De professor kan het kistje op veel plaatsen verstopt hebben. De meeste elimineer ik. Ik weet hoe hij denkt.

Hij kan naar het hoofdmagazijn zijn gegaan. Hij kan het kistje achter slot en grendel hebben gezet in een van de brandveilige ijzeren kasten. Maar dat heeft hij niet gedaan. We hebben allemaal toegang tot de magazijnen. Het kistje wil hij met niemand delen.

Een van de paradoxen in het leven is dat we blind worden voor wat het meest zichtbaar is. Zo denkt de professor. Hij weet dat hij het minste risico loopt als hij ogenschijnlijk het meeste risico neemt. Wil je een boek verstoppen, zet het in de boekenkast.

Hij heeft het geheime kistje in zijn kantoor. In een afgesloten kast. Achter een paar dozen en mappen. Ik kan het voor me zien. Mijn intuïtie is trefzeker. In mijn hoofd kan ik beelden oproepen die net zo duidelijk zijn als filmbeelden. Het is een gave die ik van mijn grootmoeder heb geërfd.

De professor heeft de deur van zijn kamer op slot gedaan. Dat maakt niets uit. Toen hij in 1996 in Telemark was om leiding te geven bij een opgraving, heeft hij mij een sleutel gegeven, maar dat is hij vergeten. Zoals zoveel.

Zijn kamer is twee keer zo groot als de mijne. En de inrichting is onzegbaar veel beter. Midden in de kamer, op een imitatie Perzisch tapijt, troont een bureau met computer, telefoon en een brievenstandaard die mijn halfbroer van hout heeft gemaakt. De bureaustoel heeft een hoge rug en hydraulische schokdempers. Tegen de ene wand staat een zitje waar hij koffiedrinkt met zijn gasten. En tegen de andere wand leunen de boekenkasten die doorbuigen van alle kennis.

Ik ga op de stoel zitten, die mijn gewicht met een zacht verende vriendelijkheid ontvangt. De scherpe geur van de sigaar van Llyleworth hangt er nog.

Ik sluit mijn ogen en staar in mijzelf. In mijn intuïtie. Zo blijf ik een paar minuten zitten. Dan doe ik ze weer open.

Mijn blik valt op de archiefkast.

Het is een grijze aluminiumkast met drie lades boven elkaar en een slot rechts bovenin. Ik loop erheen en trek aan de bovenste la.

Op slot. Natuurlijk.

Met een schaar of een schroevendraaier zou ik het slot kunnen openbreken. Ik geloof niet dat het nodig is.

Onder de brievenstandaard op het bureau vind ik de sleutel. De professor heeft zijn reservesleutels overal liggen. In de spiraalveer van de bureaulamp hangen de sleutels van de Mercedes en de villa.

Ik draai het slot open en trek de bovenste la eruit. De groene hangmappen zijn gevuld met documenten, brieven en contracten. In de middelste la vind ik knipsels uit internationale tijdschriften, systematisch op alfabet en thema gerangschikt.

Het kistje ligt helemaal achteraan in de onderste la. Achter de mappen. Gewikkeld in een kleed. In een plastic tasje van Lorentzen. Die weer ligt in een grijsgestreepte boodschappentas. Onder een stapel boeken.

Met de tas onder mijn arm ruim ik op. Ik doe de archiefkast dicht en draai hem op slot. Ik leg de sleutel onder de standaard. Schuif de stoel tegen het bureau. Ik kijk nog even rond, is alles weer op zijn plaats? Niets vergeten? Ik glip de kamer uit en draai de deur weer achter mij op slot. De gang is donker. En eindeloos. Ik kijk naar beide kanten voordat ik begin te lopen.

Nee maar, meneer Beltø, wat had u te zoeken in het kantoor van de professor? En wat draagt u daar?

Mijn voetstappen weerklinken. Het kloppen van mijn hart ook. Ik kijk achter me.

Meneer Beltø? Waar gaat u heen met het artefact? Hebt u dat bij de professor gestolen?

Ik snak naar adem en probeer zo snel mogelijk te lopen zonder te rennen.

Stop daar! Stop onmiddellijk!

Verder! De stemmen gonzen in mijn hoofd. Ik duw mijn eigen kamerdeur open en ga snel naar binnen. Ik leun tegen de deur terwijl ik uitadem.

Voorzichtig haal ik het kistje uit de tas en ontdoe het van de plastic tas en het kleed. Mijn handen trillen.

Het kistje is verrassend zwaar. Twee tere banden houden het roodachtige, halfverrotte houtwerk bij elkaar. Het hout is bezig helemaal te verpulveren. Door de spleten kun je zien wat erin zit. Nog een kistje.

Ik ben geen metallurg. Dat hindert niet. Ik hoef het kistje niet mee te nemen naar het laboratorium om vast te kunnen stellen waarvan het binnenste kistje is gemaakt. Goud.

Zelfs na eeuwen heeft het nog een warme, gouden glans.

Ik voel dat er iets onafwendbaars staat te gebeuren.

Door de vuile ruiten staar ik naar de straat terwijl ik wacht op het kalmeren van mijn hart.