Maria Ernestam

De oren van Buster

Uit het Zweeds vertaald door Corry van Bree

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Busters öron, verschenen bij Forum

Oorspronkelijke tekst © Maria Ernestam 2006

Published by agreement with Nordin Agency, Malmö, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Corry van Bree en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Valerie Gates/Getty Images

ISBN 978 90 445 3016 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

13 juni

Ik was zeven toen ik besloot om mijn moeder te vermoorden. Maar ik was zeventien toen ik mijn besluit ten uitvoer bracht.

Alleen al door deze beschouwing heb ik eerlijker geschreven dan in een lange tijd, eigenlijk eerlijker dan ooit. Het is een tijd geleden dat ik ansichtkaarten schreef en nog veel langer geleden dat ik brieven schreef die iets betekenden, en ik heb nog nooit in een dagboek geschreven. Alle woorden die in mijn hoofd rondtolden hebben altijd de spot met me gedreven. De gedachten leken groot en origineel zolang ik ze bij me hield, maar zodra ze naar beneden dwarrelden en op het papier landden, stierven ze. Alsof ze tijdens hun korte reis van binnen naar buiten al verwelkten.

Als ik een enkele keer probeerde mijn gedachten op te schrijven, zorgde het verschil tussen het grote en het pietluttige er ten slotte voor dat ik voorgoed afscheid nam van mijn pen, behalve als het met feiten te maken had. Boter en eieren, tomaten en radijsjes. Niet vergeten de tandarts te bellen. Daarom is het nogal pathetisch om in een dagboek te gaan schrijven als je zesenvijftig jaar bent, maar dat recht neem ik. Het was waarschijnlijk geen toeval dat ik het dagboek kreeg, en bovendien kreeg ik het van Anna-Clara. Dat schept verplichtingen, zelfs al is het langgeleden dat ik plichtsgetrouw was. Daarmee ben ik opgehouden lang voordat ik stopte met brieven schrijven. Maar ik loop op de zaken vooruit.

Ik kreeg het dagboek dus als verjaardagscadeautje van Anna-Clara, mijn jongste en lastigste kleinkind. Daarom hou ik van haar. Omdat ze als lastig wordt beschouwd. Hoewel haar oudere broer en zus, Per en Mari, allebei vrolijke, open kinderen zijn met trouwhartige zielen en ogen die goedheid uitstralen, is Anna-Clara introvert, donker en scherp van geest. Ze praat zelden en als ze dat doet is het meestal om iets te vragen. Mag ik het brood? Mag ik de limonadesiroop? Mag ik naar binnen om te lezen?

Zolang ik me kan herinneren heeft Anna-Clara me gevraagd of ze naar binnen mocht om te lezen. En als ik knik zoals ik altijd doe, gaat ze naar mijn slaapkamer, waar mijn nachtkastje vol ligt met boeken en oude kranten. Terwijl de anderen aan broodjes met thee of avondeten met wijn zitten, ligt zij op mijn bed en leest met een stelselmatigheid en een intensiteit die ik bewonder. Ik zeg niet tegen haar dat ik haar lezen bewonder omdat ik dat neerbuigend vind klinken. Maar ze weet dat mijn ja ook een goedkeuring inhoudt. Daarom hou ik van Anna-Clara. Ze heeft nooit woorden nodig gehad om te zijn wie ze is.

Zelfs tijdens het feest van vandaag was ze bijna de hele tijd in de slaapkamer om te lezen. Ze ging op mijn bed liggen, pakte een kussen als steun in haar rug, wikkelde mijn gele sprei rond haar benen en zette de taart en de limonade op het nachtkastje, waarna ze methodisch de ene krant na de andere doorlas, de gepolijste oorlogsverhalen in de ochtendkranten en de moordonderzoeken en verhalen over beroemdheden in de avondkranten. Hoe oud is ze nu? Acht, bijna negen? Haar buitengewone lezen is het absoluut waard om te prijzen, en dat wordt ook gedaan omdat er niets anders te melden is. ‘Per heeft vrijdag drie doelpunten gemaakt bij de voetbalwedstrijd, Mari heeft fluit gespeeld tijdens de laatste schooldag en Anna-Clara … het is gewoon fantastisch wat ze allemaal leest. Het zal niet lang duren voordat ze alle boeken thuis heeft gelezen en de bibliotheek gaat verkennen, plank na plank. Dat gaat ze beslist doen. Plank na plank, boek na boek, zin na zin, woord na woord. Anna-Clara leest zo veel.’ En daarna stilte.

Mijn zesenvijftigste verjaardag werd zonder verrassingen gevierd. Om twee uur stroomde iedereen toe, familie, buren en verre bekenden, en ze zongen ‘Lang zal ze leven’ terwijl ze uit alle macht probeerden binnen te komen om te ontsnappen aan de kletterende regenbuien die hen naar ons toe hadden gejaagd en die hun schoenen en kapsels hadden geruïneerd. Sven ontving hen met luidruchtige gastvrijheid en had zijn armen al snel vol regenjassen en paraplu’s, die hij volgens mij als een ongesorteerde stapel in de kleerkast gooide toen niemand keek. Met zijn professionele en goed gedoseerde gastvrijheid kreeg hij iedereen snel de zitkamer in, waar hij alles wat we aan stoelen en tafels in huis hebben naartoe had gesleept, zodat de gasten in groepjes op kleine eilanden konden stranden. Susanne, mijn oudste, begon bedrijvig gasten neer te zetten, die onmiddellijk weer van plek veranderden zodra ze hun haar rug had toegedraaid, omdat het gevaarlijk is om te praten met mensen die niet dezelfde interesses of waarderingen hebben.

Eric daarentegen, mijn jongste, sloop voorzichtig tussen de tafels door tot hij ten slotte op een versleten bruinleren stoel ging zitten waar hij alles en iedereen in de gaten kon houden. Zijn gezichtsuitdrukking was ondoorgrondelijk, op het hooghartige af, ook toen hij net als ik zag dat Isa, zijn vriendin, naar de keuken verdween om alvast een lekker hapje te bietsen. Met andere woorden: alles was net als altijd, en iets anders had ik ook niet verwacht. Als je zesenvijftig wordt is er veel voor nodig om verbaasd te zijn, en ik weet niet meer wanneer ik dat voor het laatst was. Met de jaren wordt het meeste voorspelbaar. Smaken vervlakken en zintuiglijke indrukken vertroebelen. Alleen de geuren blijven scherp.

Sven had koekjes en broodjes gekocht, en een taart met groen marsepein waar ik eigenlijk niet zo gek op ben, maar die tamelijk lekker is als hij heel vers is. Dat was deze, en mijn gasten leken er zonder remmingen van te nemen. Gudrun en Sixten hadden de lunch zoals gewoonlijk beslist overgeslagen om zich op het feest flink te goed te doen aan al het lekkers. Het viel me op dat Gudrun minstens drie porties taart nam terwijl ze vertelde dat ze de jurk die ze droeg zelf had gemaakt van een stof die eerder dienst had gedaan als sprei in het bejaardentehuis waar ze soms werkte.

‘Natuurlijk zat er veel bejaardenpis in’, hoorde ik haar enthousiast tegen Sven zeggen terwijl ze in de stof van de jurk kneep. De slagroom in mijn keel werd onmiddellijk dik, maar het lukte me om het door te slikken en weg te spoelen met thee zonder dat het weer omhoog kwam. Met Gudrun ben ik van jongs af aan bevriend en ze is loyaal, waardoor ik niet alleen haar kleren door de vingers zie, maar ook de eetlust die ervoor heeft gezorgd dat ze met de jaren is opgezwollen tot smakeloosheid, als muffins in moderne cafés.

Sven rende onvermoeibaar heen en weer en vulde glazen, serveerde gebak en droeg gebruikt serviesgoed naar de keuken. Susanne hielp terwijl ze tegelijkertijd aan de gasten uitlegde dat haar moeder een paar jaar geleden alles zelf had gemaakt op een dag als deze, maar dat ze helemaal gestopt was met bakken. Ik weerstond de verleiding om een scherpe opmerking te maken en zei in plaats daarvan dat er tegenwoordig zo veel lekkers te koop is dat het volkomen onnodig is om je in de keuken uit te sloven en hem vies te maken. Dat jongeren die aanbelden om taart te verkopen om hun schoolreisjes te bekostigen goed werk deden, dat ze mijn persoonlijke steun verdienden en dat niets voor eeuwig was.

Ik zei niet dat de boter die aan mijn vingers kleefde en de eieren die langs mijn polsen dropen me in toenemende mate met zo’n walging vervulden dat ik heel vaak diep moest ademhalen voordat ik de keuken in liep. Het is alsof al het eten dat ik in de loop van de jaren heb gekookt en gegeten in mijn lichaam is opgeslagen, waardoor alle depots nu vol zijn. ‘Je moet meer eten, mama’, zegt Susanne altijd, en ze schudt haar hoofd omdat ze merkt dat ik steeds magerder wordt. ‘Zorg jij maar voor jezelf’, is het enige antwoord dat ze krijgt. Zolang ik gezond ben, eet ik wat ik denk dat ik nodig heb.

Ons huis is gemeubileerd in een landelijke stijl die is ingehaald door de tijd en die nu als heel modern wordt beschouwd. Op de lichte houten vloer liggen vrolijke kleden, de meubelen zijn opgeknapt met een lik verf of zijn geloogd, en op de bedbank liggen zachte dekens en kussens die bedoeld zijn om te gebruiken en niet om naar te kijken. Ik ben helemaal verrukt van onze zorgvuldig gerestaureerde secretaire van goudbruin hout met een heleboel kleine laatjes en een blad dat uitgeklapt kan worden. Op dat blad had Sven alle cadeaus en bossen bloemen uitgestald, de meeste haastig geplukt in de eigen tuin en samengebonden met blauw-geel lint voor een feestelijke noot. Ik zag ook een paar flessen wijn, en ik kan alleen maar hopen dat ze van een redelijke kwaliteit zijn.

Het is geen geheim dat ik wat te vaak en te graag een glas neem terwijl ik in plaats daarvan iets zou moeten eten. Maar zelfs hier eist de ouderdom zijn recht op. Ik ben zesenvijftig jaar geworden met mijn manier van leven en dat is meer dan veel schreeuwerige gezondheidsfanatici hebben gehaald. Als ik mijn leven met een of twee jaar verkort door een glas wijn te nemen in plaats van iets te eten wat me braakneigingen bezorgt, dan is dat mijn zaak, en niet iets waar iemand zich aan zou moeten ergeren. Als ik lees wat ik net heb geschreven, klinkt het alsof ik me verdedig, wat natuurlijk bewijst dat het onderwerp beladen is. Natuurlijk weet ik wat ik wel en niet moet doen. Maar op mijn leeftijd mag het gevoel wat vaker in plaats van het verstand regeren dan bij jongeren. En de zin van het verstand is soms uiterst discutabel.

Mijn cadeaus zijn niet bijster origineel of doordacht, maar dat had ik ook niet verwacht. Wat moet je geven aan een vrouw van zesenvijftig dat ze echt nodig heeft en niet zelf kan kopen? Per en Mari hebben heel mooie tekeningen gemaakt, en Mari heeft ook nog een stuk zeep gekocht waarmee ik me niet zal wassen, maar waaraan ik misschien soms zal ruiken. Anna-Clara gaf me een pakje in roze papier. Ik pakte het dagboek, dat was versierd met een kat die in een rozenstruik zit en aan een bloem ruikt, met licht trillende vingers uit. Ze weet het. Ik keek op en zag dat ze me aankeek met haar groene ogen die zo veel op die van mij lijken.

‘Dank je wel, Anna-Clara. Een dagboek. Dat is heel mooi. Hoe kom je op het idee?’

Ik verwachtte geen antwoord, maar kreeg het toch.

‘Dat wil je al heel lang hebben. Mag ik naar binnen om te lezen?’

Ik knikte en ze verdween en liet me achter met het boek waaraan het enige opmerkelijke de leegte van de bladzijden was. Ik wist meteen dat ze hun getuigenissen en hun slachtoffers zouden opeisen. Op de achtergrond hoorde ik Susanne door de kamer roepen dat het Anna-Clara’s eigen idee was geweest en dat ze heel lang hadden gezocht naar een dagboek met rozen erop en dat ik ermee mocht doen wat ik wilde, ik kon het gebruiken als kladblok of zo. Ik gaf geen commentaar terwijl ik het boek voorzichtig tussen de andere cadeaus legde. Het was een eerlijk cadeau en moest als zodanig worden behandeld.

Het hoogtepunt van het feest was ontegenzeggelijk Iréne Sörenson. Ze had een lift van de Fredrikssons gekregen en zag er veel jonger uit dan haar bijna tachtig jaar, zoals altijd als er een feest is en ze erbij mag zijn zonder te betalen. Ze droeg vandaag een trui van glanzende turkooise stof waarvan ze weet dat het haar goed staat. Ze had hem gecombineerd met een donkerblauwe rok, een gouden ketting en oorbellen die het blauwgroen accentueerden. Ze zag er heel wat eleganter uit dan veel van de jongere vrouwelijke gasten, en terwijl we taart aten begon ze plotseling te vertellen dat haar tweede man haar altijd bij haar borsten greep voordat hij haar koffie gaf.

De meesten lachten om het dubbelzinnige verhaal, zelfs al snoven een paar vrouwen minachtend. Iemand zei gedempt dat het grappig was dat sommige mensen ervan hielden dingen te vertellen die de meeste anderen voor zich wilden houden, omdat ze vonden dat het ‘privé’ was. Iréne Sörenson giechelde veelbetekenend over dat privé en constateerde dat het fijn was dat we nu in elk geval een beetje hadden gelachen.

Na ongeveer twee uur begonnen de gasten een voor een te vertrekken, een paar met rode wangen omdat Sven flink had uitgepakt en cognac en port had geschonken aan degenen die daar trek in hadden. Ten slotte waren er alleen familieleden over, die napraatten bij de etensresten en in alle rust nog een kop thee namen met een stuk taart die nu heel goed smaakte. Ik lokte Eric en Isa uit de keuken en toen ze ten slotte kwamen aten ze de lekkerste stukjes op. Daarna gingen ze op de bank zitten en begonnen elkaar te liefkozen zonder zich iets van ons aan te trekken. Per en Mari hadden ons oude monopoliespel tevoorschijn gehaald en waren al snel geobsedeerd door het kopen en verkopen van straten. Per had al in een vroeg stadium de leiding genomen met meerdere hotels en schepte erover op dat hij van plan was om zijn zus in een persoonlijke recordtijd te ruïneren.

Susanne vertelde dat het zoals gewoonlijk heel druk was op haar werk en dat het advocatenbureau waar ze grote delen van haar leven doorbracht haar naar Rio de Janeiro wilde sturen. Helaas was ze niet in staat om er na de klus een paar dagen vakantie aan vast te plakken, zodat ze iets van de stad of van het land kon zien, omdat Jens, haar ex-man, niet bereid was om de kinderen langer dan absoluut noodzakelijk was te nemen.

Het laatste zei ze met een stem die zo gekleurd was van verontwaardiging dat Mari haar oren spitste. Ik vroeg Sven onmiddellijk of hij nog iets wilde drinken om de kinderen te sparen, die toch al genoeg leden onder de scheiding, die eindeloos lang leek te duren.

Ten slotte gingen ze weg, nadat het Susanne een kwartier had gekost om Anna-Clara te overreden om de krant die ze aan het lezen was weg te leggen, een conflict dat werd opgelost doordat ze de krant mee mocht nemen. Diep verzonken in haar lectuur verdween ze als laatste van de familieschare in de koude avondlucht, waarna Sven de deur dichtdeed, zich naar mij keerde en de gebruikelijke woorden zei: ‘Dat was geslaagd, vind je niet?’

Hij ligt nu te slapen, moe maar tevreden over zijn werk. We hebben in elk geval onze familie en vrienden verzameld en we hebben feestgevierd, ook ik. Ik zit bij de secretaire te schrijven. Het is twee uur ’s nachts of misschien ’s ochtends, ik heb de cadeaus en een deel van de bossen bloemen weggeschoven en ik heb nu voldoende ruimte voor het dagboek en mijn ongesorteerde gedachten. Buiten jankt de wind zoals hij dat kan doen op een dag in juni als de zomer nog geen vaste voet aan de grond heeft en de duisternis buiten geen duisternis is, maar slechts een vermoeden daarvan. Op dertien juni ben ik jarig, dit jaar dus ook, maar ik heb op mijn verjaardag nooit op mooi weer kunnen rekenen. En ook dit jaar regende het.

14 juni

Ik zit weer bij de secretaire. Het is bijna half drie ’s nachts of ’s ochtends, maar de slaap en ook de moeheid hebben me in de steek gelaten. Het is alsof de mogelijkheid om me eindelijk open te stellen en te schrijven in slechts één etmaal een behoefte is geworden. Het cadeau van een kind, rozen op een dagboek, zou de sluizen ten slotte openen. Het leven kan echt niet vreemder worden dan het al is.

Svens gesnurk is hier helemaal te horen en ik kan het niet laten om te glimlachen. Maar een paar meter verderop ligt de man met wie ik voor mijn gevoel al een eeuwigheid samenwoon, en toch wekt zijn aanwezigheid in mijn slaapkamer geen gedachten aan lichamen die samenkomen, aan verhitte begeerte of verdwenen controle. Hij omhelst me, kust me welterusten en streelt af en toe mijn arm, maar het voelt niet anders dan de wind die mijn rug verwarmt of de zee die mijn lichaam afkoelt als het zweterig is en rood aangelopen. Wat is er over van de fysieke herinneringen? Ik moet me toch kunnen herinneren hoe het was om de liefde te bedrijven? Natuurlijk weet ik dat nog, maar toen het te veel pijn begon te doen heb ik mezelf gedwongen om niet te denken aan de vreemde handen die over mijn lichaam dwaalden en hoe ik op die aanraking reageerde. Ik weet hoe ik me voelde en herinner me hoe intens dat was, maar ik beheers me zodat de herinneringen het niet overnemen, net zoals ik mijn best doe om de ergste muggenbeten niet stuk te krabben.

We werden vanochtend laat wakker en lagen een tijdje te praten totdat Sven opstond om theewater op te zetten. Ik bleef liggen lezen en was ontroerd toen hij binnenkwam met een dienblad met thee en brood en een van de boeketten van gisteren die al een beetje begon te verwelken. Ik kreeg ook een stuk taart, maar de luchtigheid was eruit verdwenen en hij was compact en vettig geworden. Ontbinding gaat snel, dacht ik, en wie weet dat beter dan ik? Sven haalde een blad voor zichzelf en we ontbeten in bed en kletsten wat.

Ik keek af en toe naar hem en zag een man die goed oud was geworden, die veel wit haar op zijn hoofd had, nog flink wat spieren bezat en een vleugje jeugd in zijn ogen dat alles had overleefd. Hij gaf ergens commentaar op, ik lachte erom en ik dacht dat dit soort momenten de lijm in een lang leven samen zijn. Niet de grote feesten, niet de zweterige nachten, niet eens de bepalende ruzies, maar kletsen bij een kop thee, een gemeenschappelijke oplossing voor een gemeenschappelijk probleem, een rustig uitwisselen van zinnen over iets wat was gebeurd, tijd voor stilte bij een brandende kaars. We praatten wat over gisteren en over de gasten en de kinderen, natuurlijk over Anna-Clara en haar zwijgzaamheid en over Susanne, hoe gespannen ze lijkt te zijn, hoe onbereikbaar, terwijl ze ooit de meest spontane van ons allemaal was.

‘Weet je nog hoe ik voor het ziekenhuis heen en weer reed zodat de auto warm was toen we haar mee naar huis namen?’ vroeg Sven. En natuurlijk wist ik dat.

Susanne. Al vrolijk toen ik haar ter wereld bracht. Een geboorte waarbij de engelen moeten hebben gezongen, omdat de ziekenhuiszaal was gevuld met gelach dat mijn kreten van pijn overstemde. Er waren twee vroedvrouwen – door een hemelse fout in het rooster was er een dubbele bezetting – en ze stonden aan weerskanten van het bed en hielden mijn armen vast. De tranen rolden over Svens wangen toen ze er was, de baby met het donkere krullende haar en de ogen in een lichte chocoladekleur die schreeuwde met een oerkracht die het hele universum kon hebben beheerst. De vrolijke Susanne, de zingende Susanne, die door het leven gleed alsof ze de winden bereed, die alles veranderde en het zwarte dwong om met het witte te delen. Die een week oud was en in onze oude, tweedehands Volkswagen lag toen we op een onaangenaam koude en regenachtige julidag triomfantelijk met haar van het ziekenhuis naar huis reden.

Waar is ze, en waar komt dat harde vandaan? Het is alsof ze overschoenen rond haar gevoelens heeft als ze vriendelijk antwoord geeft op vragen zonder te vertellen hoe het echt met haar is. Als ze nietszeggende antwoorden geeft wanneer we vragen hoe het met de kinderen gaat. De kinderen, die niet begrijpen dat een nieuwe vrouw een substituut voor een heel gezin kan zijn.

De stormen rukken nog steeds aan de bomen en de zomerwarmte is ver weg. Als het niet zo licht was, had het net zo goed oktober of november kunnen zijn. Het heeft de hele dag gegoten van de regen en dat heeft het grasveld veranderd in een modderige, groene drab. Mijn rozenstruiken houden zich echter staande, hun wortels zijn zo krachtig en de aarde zo voedzaam dat niets ze kan doen opgeven. Vandaag vallen de kroonbladeren en morgen misschien ook, maar er komen voortdurend nieuwe. Dat weet ik.

Ik trok een regenpak en laarzen aan om mijn gebruikelijke rondje na het ontbijt te maken en liep zoals altijd naar de struiken, begroette ze en inhaleerde de honinggeur van de rosa dumalis, die al in volle bloei staat. Het is mijn ochtendgebed en niets kan me ervan weerhouden om te controleren of het goed met ze gaat. Mijn hele gezicht werd nat toen ik mijn wang tegen een Peace-roos in de knop legde, die geel en roze straalde en droop van het regenwater. Ik voelde dat een stevige doorn mijn wang openhaalde, maar het deed me niets. Mijn huid is getekend en een schram doet niets af aan de schoonheid waarvan twijfelachtig is of ik die nog steeds bezit. Het bloed op mijn wang stroomde met het regenwater weg en de stekende pijn volgde me tijdens mijn ronde, als een herinnering aan wat was geweest en altijd zou zijn. Mijn rozen schrammen, maar het risico om een wond op te lopen is voorspelbaar, en daarom kom ik dichtbij.

Eenzaam worstelde ik naar de zee, zonder onderweg iemand tegen te komen. Niemand anders kwam waarschijnlijk op de gedachte om in dit godvergeten weer naar buiten te gaan. De zee was zo wild dat de toppen van de golven wit van het schuim waren, terwijl er soms een blauwachtig licht doorbrak dat de rotsen de kans gaf om op adem te komen. De gedenksteen tekende zich af tegen de grijs gevlekte hemel, een eerbetoon aan de eerste baptisten van Zweden die zich in Frillesås hadden laten dopen, misschien in weer zoals dit. Aan de horizon zag ik de eilanden, waar ik tegenwoordig veel te weinig kom omdat Sven niet zo veel zin meer heeft om met de boot te varen. Ik kan natuurlijk zelf gaan, maar ik word steeds onzekerder over het aan land gaan. Door mijn slechte rug kan ik mijn benen niet meer zo soepel als vroeger over de rand van de boot zwaaien en de gladde rotsen geven weinig houvast, maar ik veracht de paar zandstranden met hun gemakkelijke toegankelijkheid en onderdanige fijnkorreligheid.

De stenen lokken me, de rotsen die mijn huid strelen als het warm is; de rotsblokken met hun kleurschakeringen en groeven, de zachte en de hoekige, en de inhammen daartussen. Eric heeft nooit hetzelfde verlangen naar de zee gevoeld en ontwijkt boottochten daarom zo veel mogelijk, maar Susanne was barmhartig en ging met me mee. Die tochten waren feestelijke momenten waar ik lang op kon teren. Een thermoskan, een paar bekers, het geschreeuw van de meeuwen, misschien een zonsondergang. Als ik ergens de oorspronkelijke Susanne kan vinden is het daar. Ik vind er in elk geval mezelf.

Nu loop ik in plaats daarvan langs het strand en kijk verlangend naar de silhouetten. Vroeger voeren Sven en ik vaak naar Nidingarna om te vissen. Als het meezat vingen we veel krabben en dan nodigden we de buren uit om de vangst met ons te delen en kwamen we ongedwongen bij elkaar voor een leuk feest. In de haven ligt onze oude vissersboot, die zelfs verder op zee in harde wind vooruitkomt. We hebben hem in mei te water gelaten, nadat de onderkant goed geschilderd was, maar hij ziet er verlaten en ongebruikt uit.

Hoewel het helemaal niet nodig was, stapte ik aan boord en begon te hozen tot het waterniveau een stukje gezakt was. Ik wist dat het slechts tijdelijk was, maar ik voelde dat de boot moest weten dat ik nog steeds bestond. Wat we samen hebben meegemaakt is een geheim tussen ons, en dat soort uitstapjes in de duisternis met een verboden bestemming smeden een band.

Nog steeds eenzaam worstelde ik naar huis, langs het kampeerterrein waar de eerste toeristen van de zomer hun keus om hun vakantie juist hier en juist nu door te brengen waarschijnlijk al vervloekten. De Herinneringskerk, die wat hoger lag, leek verlaten zoals herinneringen soms kunnen zijn. Niemand zocht midden in de week verlossing of vergiffenis voor zijn zonden en dat kan misschien ook niet verlangd worden. Op zondag waren er ook maar weinig mensen die iets wilden herdenken of wilden nadenken over hun tekortkomingen. Misschien zijn de banken te comfortabel. Ze hadden het bij negentig graden moeten houden, dat is de juiste hoek voor zonden, die zich zo gemakkelijk in de rug kenbaar maken. Zelf zoek ik geen verlossing of vergiffenis omdat het twijfelachtig is wie me moet vergeven en of ik wel vergeven kan worden.

Het tehuis naast de kerk is niet langer een tehuis maar een kinderdagverblijf. Het is langgeleden dat oudere en eerzame echtparen de rustige levenswijze van het tehuis opzochten, met zijn regelmatige maaltijden, parasols tegen de zon en keurige wandelingen afgewisseld met een kerkbezoek. De gepensioneerden die dat kunnen, reizen naar het zuiden om golf te spelen tot hun lichamen het begeven, en als dat gebeurt hoeven ze alleen de afvalvermaler aan te zetten, want het is een hele tijd geleden dat we in dit land bejaardenzorg hadden. Dat heb ik begrepen van gedupeerde vrienden en ik heb erover gelezen in ontelbare vermoeide ingezonden brieven in de kranten.

Ik hoop alleen dat ik nog voldoende kracht heb als het mijn tijd is, zodat ik naar de eilanden kan gaan en van een rots kan springen om nooit meer boven te komen. Het liefst zou ik van de steilste rots op Nordsten willen springen, omdat dat de mooiste plek is om te sterven. Maar ik kan het niet laten om te denken aan iedereen die daar in het water zal zwemmen terwijl ze weten dat die oude vrouw er zelfmoord heeft gepleegd. Had ze niet zo attent kunnen zijn om zich in plaats daarvan voor een trein te gooien? Die rijden tegenwoordig zo snel. Maar ik zal nooit die ander vergeten die zich voor een aanstormende trein gooide en dat wil ik niet herhalen. Ik laat me liever opslokken door de zee, zelfs al zal ik daar ook niet eenzaam zijn.

Mijn gedachten zijn vandaag zwart. Misschien zijn ze altijd zwart, maar merk ik het zwarte gewoon meer op nu ik ze opschrijf in mijn moeders handschrift, dat ook het mijne is. Misschien word ik ook beïnvloed door het feit dat het nog net zo hard regent als toen ik druipend van het water thuiskwam van mijn wandeling. Sven was zo lief om een vuur te maken, wat op zich niet veel werk is omdat er altijd hout beschikbaar is. Sinds ik een klein meisje was is houthakken mijn taak en ik doe het graag, ik leg een stuk hout op het hakblok, zwaai met de bijl en raak het midden van het blok zodat het splijt en de geur van vers hout de lucht vult. Het is meditatie om met de bijl te zwaaien, te voelen hoe het snijvlak zich door het hout wringt, hoe de splinters wegspringen en hoe het stuk hout in twee perfecte helften uiteenvalt. Een slechte en een goede, omdat de ene helft altijd beter wordt dan de andere maar de slechtere helft ooit nodig had om een eenheid te vormen.

We brachten de dag en avond door in het schijnsel van het haardvuur, en het huis en ik werden langzaam warm. Op de schoorsteenmantel waakte zoals altijd het marmeren beeld van de maagd Maria, en het schijnsel van het vuur wekte haar ogenschijnlijk tot leven. Het vuur gaf haar zwevende bewegingen en verleidde haar tot een dans voordat ze me zegende zoals ze altijd doet. Ze is een halve meter hoog, en toen ik haar op mijn dertiende van mijn opa en oma kreeg was ze de incarnatie van schoonheid. Ik voel me nog steeds veilig bij haar, maar zelfs zij kan het gevoel dat het een donkere zomer gaat worden niet verdrijven. Schoppenkoning staat achter me en kijkt dwingender over mijn schouder dan hij jarenlang heeft gedaan en ik voel zijn ademhaling in mijn nek en oren. Ik moet schrijven. De keus is me langgeleden ontnomen, en ik ben nooit vergeten dat de walvissen opnieuw tot leven komen doordat ze onderduiken.

15 juni

Het heeft de hele avond gestortregend en toen ik net uit het raam keek zag ik een bliksemflits die de hemel in tweeën scheurde. Een seconde later volgde een krachtige donderslag. Een beetje onweer stoort me echter niet. Ik heb altijd van onweer gehouden, vooral toen ik klein was en ’s nachts wakker lag en naar de kronkelingen van het hout op het plafond keek en fantaseerde wat ze moesten voorstellen. Ik zag honden, soms engelen en altijd Schoppenkoning, de man die nog steeds over me waakt. Schoppenkoning, een mysterieuze oppermacht. Zolang ik me kan herinneren duikt hij op in mijn dromen en wekt fantasieën op die me soms kracht geven en soms angst aanjagen.

Hij heeft me vaak herinnerd aan de walvissen in de ijszee, hij heeft verteld hoe ze leven en denken en elkaar liefhebben en dat ze iemand die heeft gezondigd kunnen opslokken om hem op een heel andere plek uit te spugen. Dan kan ik hem vragen om me te kalmeren met een omhelzing, en af en toe doet hij dat ook. Soms heb ik naar hem verlangd en heb ik hem om raad gevraagd, terwijl ik andere keren wenste dat hij voorgoed zou verdwijnen en me met rust zou laten omdat hij nooit zijn ware gezicht heeft getoond. Maar hij is altijd teruggekomen om op de rand van mijn bed te zitten, ik kan net zomin voor hem vluchten als voor mijn eigen donkere schaduw.

Sven en ik hebben ondanks het gure weer een heel fijne dag gehad, we lazen en kletsten en maakten wat papieren in orde. Nu is het middernacht of één uur en ligt hij te slapen, hij snurkt zoals altijd en hij heeft niet gemerkt dat ik ’s nachts opblijf om te schrijven. Ik steek kaarsen aan alsof het winter is en heb een van mijn verjaardagsflessen geopend, een nogal alledaagse bourgogne, maar niet zo slecht dat hij niet te drinken is. Het zou elk tijdstip van het jaar of etmaal kunnen zijn, de tijd staat stil of is niet aanwezig of misschien gewoon onbelangrijk, zelfs als deze wel belangrijk zou moeten zijn voor een vrouw van middelbare leeftijd voor wie elk uur of elke minuut telt omdat die doorslaggevend kan zijn.

Ik keek net op door een harde klap en ik zag dat een vogel door een navigatiefout tegen het raam was gevlogen. Hij ligt nog op het terras en ik hoop dat hij het redt, maar ik kan in deze storm niet naar buiten om hem te helpen. Ik weet dat de natuur zichzelf het best kan genezen zolang ze het gerechtvaardigd vindt.

De natuur kan wreed zijn, maar als ze iemand in de steek laat is het niet bewust. Niemand bepaalt de bewegingen van de wind, sturende handen verbergen de zon niet achter de wolken. Dat is anders met mensen. Ik was nog maar zeven jaar toen de stank van het verraad zo ondraaglijk werd dat ik de moord op mijn moeder begon te beramen. Wat er daarvoor gebeurde is een mengeling van herinneringen en verhalen die ik op deze bladzijden maar gedeeltelijk kan samenvatten. In elk geval werd gezegd dat mijn geboorte gecompliceerd was en dat het niet gemakkelijk was geweest om te zorgen dat ik losliet.

Ik heb heel vaak te horen gekregen dat de vroedvrouw had gezegd dat het was alsof ik er niet uit wilde. Aan mijn geboorte heb ik geen herinneringen, maar ik heb wel het wonderlijke idee dat ik me misschien vastklampte in de duisternis en de warmte omdat ik vermoedde dat het licht gevaarlijker kan zijn dan de duisternis.

Mijn moeder vertelde me vaak dat niets ter wereld erger is dan een kind krijgen. Mijn geboorte genas haar van alles wat bevalling heette, en het logische gevolg was dat ik nooit een broertje of een zusje kreeg. Misschien was het anders gelopen als ik een gemakkelijke baby was geweest, maar dat was ik ook niet. Ik weigerde blijkbaar consequent om aan de borst te drinken, behalve de keren dat ik krampachtig een paar maal zoog, waarna ik mijn mond weer wegtrok, waardoor de tepels van mijn moeder uiteindelijk ontstoken raakten. Dat vertelde ze me, en ze legde ook uit dat het ’s ochtends het ergst was, als ze krimpend van de pijn die haar overvolle borsten haar bezorgden de melk boven de wastafel eruit kneep. Pas toen mijn vader me pap in een flesje begon te geven keerde de rust weer. Toen dronk ik in kalme harmonie, boerde en sliep.

Het gevolg was dat mijn moeder ten slotte stuwing kreeg en daarom besloot om het op te geven, wat ook een goede kant had, omdat ze kon eten en drinken wat ze wilde zonder dat ze er rekening mee moest houden dat ik hetzelfde binnenkreeg. Toen ik ouder was vertelde ze dat ze me, ambitieuze vrouw die ze was, tot op het laatst probeerde te voeden, maar dat ambitie niet altijd voldoende is en dat je in crisissituaties toch het eerst aan jezelf moet denken. Zoals in een vliegtuig. Als de zuurstofmaskers naar beneden vallen zet je eerst je eigen masker op en daarna help je je kind.

Ze stopte zo vroeg dat haar borsten geen schade opliepen. Tegen mij zei ze weliswaar dat ze haar borsten voor mij had opgeofferd, maar voor zover ik kon zien had ze mooiere borsten dan de meesten, en als ik denk aan de manier waarop ze opgericht waren, was het moeilijk om te geloven dat ze waren uitgerekt door de overvloed aan melk.

Mijn peuterjaren waren niet veel beter dan het babystadium. Toen ik een klein meisje was, was het een marteling om me te voeren omdat ik zo langzaam at. Ik kon mezelf nooit bezighouden door te spelen met kleurig speelgoed of te rollen met een bal, en ik kwam ’s avonds moeilijk in slaap omdat ik in mijn dromen vaak werd bezocht door een duistere figuur die praatte over vissen, een figuur die ik later Schoppenkoning zou noemen en aan wie ik zou wennen. Mijn moeder kon me niet aan. Mijn vader nam het over, en op de een of andere manier deed hij het anders dan zij, want hij heeft altijd beweerd dat ik helemaal niet moeilijk was, maar rustig en gemakkelijk.

Ze vergaf me de moeilijkheden die ik in haar ogen had veroorzaakt nooit en ik kreeg mijn hele jeugd lang te horen dat ik als kind nog erger was geweest dan als baby. Het was het begin van de jaren vijftig, en overal wandelden keurige moeders in twinsets, rokken met ceintuurs en met verzorgde kapsels met net zulke keurige kinderen in jassen met matrozenkragen. Ik had ook zo’n jas, maar ik was gesloten, ernstig en stil. Het was onvergeeflijk dat het kind van mijn moeder niet net zo’n mooi accessoire was als een Kelly-handtas.

Zelfs nu weet ik niet of ik wel of niet moeilijk was toen ik klein was. Ik heb alleen vage herinneringen, mijn vaders verzekeringen dat ik net als alle andere meisjes was en mijn moeders voortdurende verhalen over mijn eigenzinnigheid en ontevredenheid, verhalen die werden vergezeld van foto’s met een altijd glimlachende moeder en een altijd somber kijkend meisje met roodblond haar en groene ogen, de groene ogen die Anna-Clara heeft geërfd. Wat ik met zekerheid weet is dat ik langzamerhand begon te beseffen dat mijn moeder zich nooit voldoende van me aan zou trekken om van me te houden en dat maar een van ons ongedeerd aan de andere kant van de tunnel naar buiten kon komen. Op zevenjarige leeftijd besloot ik dat ik dat zou zijn.

Een paar maanden daarvoor was Britta in mijn leven gekomen. Mijn moeder was al snel weer gaan werken met het excuus dat ze inkomsten nodig had, maar ik weet dat ze de saaiheid ontvluchtte en vrolijkheid in een andere omgeving zocht. Daarmee onderscheidde ze zich van het merendeel van de moeders. In onze buurt stonden goed verzorgde huizen waar mooi opgemaakte moeders met een schort dat stevig rond hun middel was vastgesnoerd hun mannen uitzwaaiden om daarna te beginnen aan de enorme taak om het perfecte huis te creëren waar alle moderne hulpmiddelen het huishoudelijke werk veraangenaamden. Mijn moeder ging in plaats daarvan naar een modehuis waar ze verantwoordelijk was voor het inkopen van collecties. Andere moeders maakten schoon en vouwden de was zelf op. Wij hadden een schoonmaakster die mevrouw Lundström heette en die precies zo en niet anders moest worden genoemd.

Maar ondanks het bekwame afstoffen van mevrouw Lundström was het nooit echt netjes thuis. Ik weet dat we een keer nieuwe meubelen kregen en dat er banken naar binnen werden gedragen en schilderijen werden opgehangen, waarna de zitkamer werd afgescheiden en een soort ‘pronkkamer’ werd. Voor deze pronkkamer werd zelfs een piano gekocht, hoewel niemand erop speelde. Mijn vader en moeder konden het niet en toen mijn pogingen werden weggelachen besloot ik dat ik het niet wilde. Maar toen alles op zijn plek stond was het alsof er een soort spinnenweb van gewoonte overheen kwam te liggen, alsof de spullen er toevallig terecht waren gekomen en niet omdat ze een mooie totaalindruk moesten creëren. Belangrijk was dat de koelkast was gevuld met lekker eten en de bar met allerlei flessen drank. Verder maakte het niet zo veel uit.

Omdat er bovendien vaak vreemde mensen in huis logeerden maakten opgevouwen bedden, toilettassen en kleren van anderen het onmogelijk om het huis goed op orde te houden. Mijn moeders familie kwam uit Norrland, en de stroom Norrlanders die bij ons op bezoek kwam of in afwachting van het vinden van een baan in de grote stad logeerde leek nooit op te drogen. Bovendien bleven er mensen bij ons slapen na feesten die doorgingen tot vroeg in de ochtend, en het gebeurde maar weinig dat mijn moeder, vader en ik helemaal alleen waren. Het was maar heel zelden stil in huis.

Ik herinner me dat ik me als klein kind afvroeg waarom mijn moeder niet net zoals onze buurvrouwen voor het huis zorgde. Aan de andere kant begreep ik dat het waarschijnlijk heel moedig van haar was. Het ergste was niet om haar te missen als ze weg was, maar om haar net zo te missen als ze thuis was. In mijn herinnering deed ze nooit iets met me tijdens die eerste jaren. Een duw in mijn rug zodat de schommel vaart krijgt, hoofden die elkaar ontmoeten boven een tekening, handen die samen een sneeuwman maken, omhelzingen of kussen … Waar deze herinneringen zouden moeten zijn gaapt alleen leegte.

Ik herinner me alleen dat haar stem zelden warm of vrolijk klonk als ik in de buurt was, maar in plaats daarvan een agressieve ondertoon had waarmee ze liet doorschemeren dat ik iets verkeerd deed. In het schijnsel van de bliksemflitsen zie ik plotseling een moment terug waarvan ik niet wist dat ik het had opgeslagen. Ik zie hoe ik met uitgestrekte handen naar mijn moeder ren en dat ze terugdeinst en ‘let op mijn kleding’ sist. Ik hoor mezelf vragen ‘wil je me voorlezen?’ met een boek uitgestrekt in mijn handen en hoor ‘misschien straks’, een ‘straks’ dat nooit ‘nu’ werd. Ik zie dat ik wil en niet wil en dichterbij kom en me terugtrek en liefheb en haat. Ik zie zelfs dat ik achter haar ga staan en haar been omarm en dat ze me wegschopt zodat ik achteroverval. Maar het geschreeuw dat ik ’s nachts hoor is van een kind dat zo klein is dat ik er niet op durf te vertrouwen dat het ooit heeft bestaan.

Mijn moeder was er dus niet voor mij. Mijn vader was er, maar alleen wanneer hij kon, wat inhield dat we af en toe ’s avonds of in het weekend een moment samen hadden als hij niet naar zijn werk was en mijn moeder hem niet opeiste. In plaats daarvan kreeg ik een hele rij particuliere kindermeisjes die voor mij en de praktische zaken rondom een kind zorgden. Het waren jonge meisjes die bij ons werkten om praktijkervaring op te doen voordat ze lerares of verpleegster of iets anders werden, en meestal bleven ze maar een jaar. Soms kwamen er meisjes uit Norrland, die mijn oma had geregeld, en ik leerde van hen allemaal iets nieuws. Er was een Tilda, die van naaien hield en kleren voor mijn poppen en knuffels maakte, er was een Greta, die zo vaak waste dat ik tijdens haar jaar bij ons schoner was dan ik ooit was geweest, en er was een Maud, die beter kon bakken dan alle anderen bij elkaar. Tegenwoordig vraag ik me af hoe die jonge meisjes het klaarspeelden om een hele huishouding te onderhouden waarbij ze moesten wassen, strijken, bakken en voor mij zorgen, maar toen was hun inzet vanzelfsprekend en natuurlijk.

Ik accepteerde hen genadig zonder veel over mezelf te onthullen. Ze waren meestal aardig, maar niet aardig genoeg, en ik durfde me niet te veel voor hen open te stellen en het risico te lopen dat ik ook door hen werd afgewezen. Het beschermen van mijn gevoelens werd al snel een instinct en mijn natuurlijke manier om te reageren. Het gevolg was dat werd gezegd dat ik lastig of moeilijk was als een buitenstaander opmerkte dat ik me graag terugtrok en alleen speelde.

’s Avonds zocht ik vaak nabijheid aan mijn vaders kant van het bed zodat ik zijn heel eigen en speciale geur kon ruiken, die voor mij de personificatie van veiligheid was. Ik lag weggekropen in zijn armen en viel bijna onmiddellijk in slaap terwijl ik hoopte dat mijn moeder aan de andere kant van het bed werd gekweld door boosheid omdat ik nooit bij haar kwam liggen. Ik probeerde zelfs nooit naast haar te kruipen. Misschien was dat om te ontsnappen aan de teleurstelling omdat ze sliep zonder zelfs maar een zweem van een droom aan me te wijden en omdat ik wist dat ik toch werd afgewezen als ik naar haar toe ging.

Tegenwoordig regel ik mijn problemen zelf. Er is zo veel dat Sven niet weet. Waar moet hij me trouwens mee helpen? Het ouder worden moet iedereen zelf klaarspelen. In ons hart zijn we altijd samen, wordt er gezegd, maar hoe meer tijd er verstrijkt des te meer ik voel dat het andersom is. We zijn alleen. We komen alleen en we gaan alleen, zelfs als we omringd zijn door liefde, genegenheid of hulpvaardigheid. Als het erop aankomt, op de beslissende momenten waarop wegen uit elkaar gaan, zijn we alleen als de insecten in het zand. Hoe meer ze krabbelen, des te dieper wordt de kuil, en de rand van de krater schuift steeds verder op. Ik heb altijd zelf met de bijl moeten zwaaien als er iets doorslaggevends moest worden stuk gehakt.

De fles is halfleeg en ik weersta de verleiding om mijn glas nog een keer te vullen. Buiten ligt de vogel nog steeds op de grond, ik ben bang dat hij ernstig gewond is. Ik vraag me af of hij ouder dan zeven jaar was toen hij tegen het raam te pletter vloog.