Nadine Gordimer

Beethoven was eenzestiende zwart

en andere verhalen

Uit het Engels vertaald door Servaas Goddijn

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Beethoven Was One-Sixteenth Black, verschenen bij Bloomsbury

Oorspronkelijke tekst © Nadine Gordimer, 2007

Afzonderlijke verhalen: copyright © 2004, 2005, 2006, 2007, Nadine Gordimer

Copyright © 2002, 2004, Felix Licensing bv

Nederlandse vertaling © Servaas Goddijn en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Wessel Wessels/Arcangel/Imagestore

isbn 978 90 445 3022 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Beethoven was eenzestiende zwart

#

Beethoven was voor eenzestiende zwart

verkondigde de presentator van een radioprogramma voor klassieke muziek bij het noemen van de musici, die de strijkkwartetten nr. 13, op. 130 en nr. 16, op. 135 ten gehore zullen brengen.

Beweert de presentator dit als een rehabilitatie van Beethoven? De stem en het ritme verraden de presentator als ontegenzeggelijk blank. Is eenzestiende een onuitgesproken wens van hemzelf?

Ooit waren er zwarten die blank wilden zijn.

Nu zijn er blanken die zwart willen zijn.

Het is hetzelfde mysterie.

Frederick Morris (zo heet hij natuurlijk niet, u zult algauw begrijpen dat ik over mezelf schrijf, een man met dezelfde initialen) is een academicus die biologie doceert en activist was in de tijd van de apartheid, toen hij naast andere illegale dwaasheden als niet-onverdienstelijk amateurcartoonist posters maakte waarop de leiders van het regime werden afgebeeld als de gruwelijke moordenaars die ze waren en die zich, nog gedurfder, aansloot bij de groepen die deze op de muren van de stad plakten. Op de universiteit wordt hij, in dit nieuwe millennium, door de studenten (nu voor het merendeel zwart, hetgeen zijn goedkeuring heeft) niet gezien als een van de academici die bijzonder laakbaar zijn, die protesteren tegen een academische wereld waarin de voormalige blanke gezelligheidsclub voor intellectuele mannen verandert in een niet-raciaal instituut met een zwarte meerderheid (politiek correct gesproken). Verder hebben de studenten weinig waardering voor de steun van blanken zoals hij, afvalligen van wat wordt gezien als de ander, de gemeenschap van hoogleraren. Je kunt niet aan de kant van de ander staan. Zou dat de redenering zijn? Er komt geen eind aan de geschiedenis, net zomin als aan de biologie die in ieder wezen werkzaam is.

Eenzestiende. Is dit beetje voldoende om apart te worden vermeld? Wat is het belang van dit ijle bloedstroompje voor de genese van een genie? Neem Poesjkin, zo u wilt, zijn aanspraak snijdt hout, zie het onvervalste kroeshaar op zijn hoofd – niet zo’n modieus afrokapsel dat het hoofd van een blanke man of vrouw omlijst, maar, naar men zegt, van Ethiopische origine.

Misschien omdat Morris ouder wordt – hij beseft niet dat hij nog jong genoeg is om tweeënvijftig oud te vinden – denkt hij zo nu en dan na over wat er zoal voorviel in de opeenvolging van levens die aan hem voorafging. Hij is gescheiden, voor de tweede keer; dat maakt eveneens deel uit van het verleden, zij het nogal direct. Ook zijn vader was geen groot succes als vader en echtgenoot. Familie: de overgrootvader, lang voor de geboorte van de jongen overleden, ziedaar een knappe man, iemand van een oude foto in een ovale lijst, met krachtige trekken die niet zijn doorgegeven. Over deze voorvader doen verhalen de ronde, waarschijnlijk verteld op familiebijeenkomsten, maar amper gehoord door een jongen die niet kon wachten om de tafel met volwassenen te verlaten. Anekdotes die niet voorkomen in het geschiedenisboek dat je uit het hoofd moest leren. Die met geamuseerde herkenning gezien kunnen worden als avontuurtjes, profiteren van de omstandigheden, goede tijden, genoten in wat anderen slechte tijden zouden noemen, van karakters – ‘zoals je ze tegenwoordig niet meer vindt’ – kwaadwillende vijanden of ware vrienden met wie je samenspant. Geen gebeurtenissen uit het geschiedenisboek: verhalen over je eigen gang gaan in de marge van de geschiedenis. Hij was wat je een kolonist zou kunnen noemen, niet in het koloniale leger, maar in de bonte menigte van gelukszoekers.

Als afstammeling in de mannelijke lijn draagt Frederick Morris uiteraard zijn achternaam. Walter Benjamin Morris werd kennelijk altijd Ben genoemd, waarschijnlijk omdat hij de benjamin was in een nest met broers die niet zoals hij naar Afrika zijn geëmigreerd. Niemand leek te weten waarom hij wel ging; misschien omdat hij een avonturier was, of de ambitie had rijk te worden, wat waarschijnlijk nergens anders dan in een lonkend Daarginds kon worden gerealiseerd. Hij had ook voor Yukon kunnen kiezen. Thuis in Londen kwam hij als eerste in aanmerking om de delicatessenwinkel in Hampstead te erven, zie het vol fijne vleeswaren en potten tafelzuur, die hij beheerde voor een andere vader in de familie, de naam is verloren gegaan. Toen hij vertrok was hij pas één jaar getrouwd. Hij moet zijn jonge bruid ervan hebben overtuigd dat hij ter wille van hun toekomst op zoek moest naar de pas ontdekte diamanten op een verafgelegen plek, Kimberley geheten, vanwaar hij algauw rijk zou terugkeren. Als een soort borgstelling voor hun liefde liet hij bij het afscheid hun ongeboren zoon in haar achter.

Frederick verrast zijn moeder met de vraag of ze de oude attachékoffer heeft bewaard – eigenlijk een gehavende, zwarte koffer – waarover zijn vader hem ooit vertelde dat er dingen over de familie in zaten, die ze een keer zouden moeten doornemen; een afspraak die ze allebei waren vergeten, zijn vader stierf voor het moment daarvoor was gekomen. Hij verwachtte niet echt dat ze het koffertje nog ergens bewaarde, ze had het huis van haar huwelijk verlaten en alle bezittingen weggedaan waarvoor ze geen ruimte had in haar leven in een parkachtige woonwijk met elegante, eigentijdse bungalowtjes. Er lagen wat dingen in een gemeenschappelijke opslag van de bewoners. Daar vond hij het koffertje en gehurkt tussen de afgedankte spullen uit het verleden van andere mensen blies hij de papiermotten van brieven en kattebelletjes en schreef hij de eerder genoemde feiten over. Er zijn ook foto’s, gemonteerd op karton, te stevig voor de kaken van de papiermot, hij nam die foto’s mee waarvan hij dacht dat hij het zijn moeder niet hoefde te vertellen omdat het haar weinig interesseerde. Een van de portretten zit in een fraai bewerkte lijst.

De overgrootvader heeft op elke foto dezelfde pose, of hij nu alleen naast een palm in de studio van een fotograaf staat of tussen bergen magische aarde en op hun spaden leunende slaven, uitdrukkingsloze zwarte en gekleurde mannen die de ruwe stenen uit de aarde zullen ziften, de diamanten in hun primitieve vorm. Het waren niet de mijnexploitanten uit Londen, Parijs en Berlijn – overal waar geen diamanten zijn – die zodra het startschot klonk wegschoten om hun belangen af te palen, de ingehuurde mannen die bij het land hoorden waarover ze renden waren sneller dan welke blanke buitenlander ook, zíj paalden de buitenlandse belangen af en hanteerden de houwelen en spaden in de aldus gemarkeerde open mijnen. Zelfs gefotografeerd in een geïmproviseerde, afgeladen kroeg zit Ben Morris met rechte rug, gespannen nekspieren en geheven hoofd, en met dat onverzettelijke zelfvertrouwen op grond van – van wat? (Uit losse aantekeningen valt op te maken dat hij slechts klein spul bovenhaalde. Te verwaarlozen karaten.) Van viriliteit? Die is onmiskenbaar, bleef onberoerd door de wispelturigheid van het geluk. Anderen op de foto zijn door pech geslagen en gehavend. Het aura van beheerste seksuele potentie, de donkere, heldere, uitnodigend zoekende ogen: een roep naar zowel de andere sekse als de moeilijk te vinden diamanten. De vrouwen moeten hem hebben gehoord, hebben begrepen op een manier die de mannen ontging, moest ontgaan. De datering op door insecten tot delicaat kant verwerkte stukjes papier laat zien dat hij niet meteen terugkeerde, hij zocht vijf jaar lang met een koppig geloof in zijn zoektocht, in hemzelf.

Hij ging niet terug naar Londen, naar de jonge vrouw, hij zag de zoon maar één keer tijdens een enkel bezoek, toen hij de jonge vrouw bezwangerde en weer vertrok. Hij maakte geen fortuin, maar moet geleidelijk aan winst hebben gemaakt met de kleine stenen die de zwarte mannen voor hem uit hun aarde opgroeven, want hij blijkt na vijf jaar te zijn teruggekeerd naar Londen, waar hij zijn verworven kennis van de ruwe stenen gebruikte om in de diamanthandel te gaan, met connecties in Amsterdam.

De overgrootvader ging nooit meer terug naar Afrika. Dat kan Fredericks moeder nog wel bevestigen, aangezien het haar zoon interesseert. De nazaten van het gezin van de oude man – zijn viriliteit bracht meer zoons voort, van een van hen stamt Frederick af – kwamen op andere gronden, als arts of advocaat, ondernemer, oplichter of entertainer, naar een maatschappelijke laag, die zijn ontstaan te danken had aan de verdiensten van de ingehuurde hardlopers die de diamanten en het goud ophaalden voor hen die van overzee waren gekomen, een andersoortig Daarginds.

En dat is een ander verhaal. Je bent tenslotte niet verantwoordelijk voor je voorgeslacht.

Maar als dat zo is, waarom dan achter verboden slogans gemarcheerd, jezelf door de politie laten aftuigen, een paar keer gearresteerd worden; gepleisterde muren met opruiende posters. Ook dat is het verleden. Het verleden heeft slechts betekenis in zoverre het heden het erkent.

Hoe kon deze knappe man met zijn lonkende blik, de karakteristieke, nauwelijks waarneembare verwijding van de neusgaten, alsof die een aanlokkelijke geur oppikken (op elke foto), de krachtige, beringde handen (die nooit een spade hadden vastgehouden) gespreid op de dijen in de strak zittende broek, het al die nachten van exploiteren zonder zijn aantrekkelijke Londense bedgenote doen? En de zondagochtenden waarop je ontwaakt, alleen, en niet hoeft op te staan en het huis te verlaten om studenten te onderrichten in de biologische werkelijkheid achter hun collectieve capriolen – zelfs een diamantzoeker moet op zondag wat langer op zijn veldbed hebben gelegen, die vlagen van verlangen hebben gekend zonder een vrouw tot wie hij zich kon wenden. Vijf jaar. Onmogelijk dat zo’n gezonde man, wat hij duidelijk was, zich vijf jaar lang van liefde kon onthouden, dat korte bezoek aan het echtelijk bed buiten beschouwing gelaten. De fysieke gevolgen niet meegerekend; hoe triest. Maar zo was het natuurlijk niet. Het is duidelijk dat hij zijn jonge bruid niet hoefde te schrijven om op te biechten dat hij een verhouding had – dit is het verleden, niet het gekunstelde protocol van de kleinburgerlijke seksuele vrijheid van nu – die onvoorstelbare tijdelijke vervanging, ruw als de diamanten. Je had die jonge zwarte vrouwen die de kleren van de exploitanten kwamen ophalen om ze te wassen (twee op de achtergrond van een foto bij de opgraving, waar de man, de borst ontbloot, de vuisten in de lucht, een schijngevecht met een dikbuikige kameraad houdt), en de halfbloedvrouwen (twee koffie, een met melk, noemde men dat in die tijd) die hem in de drukte van een bartent glimlachend passeren, hun dienbladen met glazen hooggehouden. Bezat hij veel van deze jonge vrouwen in die jaren van eenzame dagen en nachten. Of was er misschien een in het bijzonder, waren er meerdere in het bijzonder; zoals Frederick zelf heeft ervaren, bestaan er geen primitieve omstandigheden waarin zich niet op de onomwonden behoefte om te neuken ongevraagd een mogelijkheid tot tederheid aanbiedt. En de jonge vrouwen. Wat gebeurde er met de jonge vrouwen als de mannelijke driften tot zwangerschap leidden. De vreemdelingen kwamen om diamanten te vinden en weer te vertrekken, hun eigenlijke leven met vrouwen speelde zich Daarginds af, ongeschonden en ver weg. Wat gebeurde er? Zouden de kinderen van die kinderen, die in het geniep zijn geconcipieerd door een knappe exploitant die terugkeerde naar zijn vrouw en zoons en zijn diamanthandel in Londen en Amsterdam, zouden zij misschien wonen waar hij hun voorgangers voortbracht.

Frederick weet als ieder ander in een land van vele rassen dat het bewijs van zulke incidenten in het verre verleden hier en daar voortleeft in de aangenomen naam van de voorvader, toegeëigend zonder zijn medeweten of toestemming – uit sentiment, rancune, of omdat ze meenden er recht op te hebben? Nog meer historische verschijnselen in de marge. Het was een poos uit zijn gedachten, net zoals het rendez-vous met de spullen uit het zwarte koffertje dat hij en zijn vader waren vergeten. Er was een periode van nieuwe ongeregeldheden op de universiteit, vernieling van uitrusting in de gebouwen achter hun neoklassieke zuilen; gelukkig niet in de faculteit Biologie.

Op zijn bureau dat na de verdeling van bezittingen tussen hem en zijn ex-vrouw naar zijn nieuwe appartement was verhuisd, stond nog altijd het portret van zijn overgrootvader in de ovale lijst met het bolle glas dat al die tijd ongebroken is gebleven. Foto’s brengen niet zo veel betekenis over als geschilderde portretten. Geven minder aanleiding tot overpeinzing. Maar daar staat hij, het is … een verklaring.

Eenzestiende zwart.

Staat in het telefoonboek van wat nu de stad is waar de diamanten voor het eerst werden opgegraven, ergens de naam Morris vermeld. Natuurlijk is dat het geval, het is niet bijzonder en heeft dan ook geen betekenis.

Alsof hij zijn secretaresse heeft gevraagd met zijn creditcard bioscoopkaartjes te bestellen, zo vraagt hij haar of ze hem een telefoonboek van een bepaalde regio kan bezorgen. Er zijn Morrises en Morrisons. Laat op een avond dat hij alleen is, zoekt hij de naam op het internet op. Er is een Morris die theaterdirecteur is en nu in Los Angeles woont en een Morris die bridgekampioen in Kaapstad is. Niemand met die naam in Kimberley is het waard op deze nimmer falende bron te worden vermeld.

Zo nu en dan komen hij en zwarte overlevenden van de gezamenlijke demonstraties van blanken en zwarten uit het verleden bijeen om iets te drinken. ‘Overlevenden’, omdat een paar van de zwarte kameraden (kameraden, want deze aanspreekvorm was niet beperkt tot de communisten onder hen) als regeringsfunctionarissen of directieleden naar hogere sferen waren verhuisd. Het gesprek kwam op hervorming van het onderwijssysteem en studentenacties om die te bewerkstelligen. Behalve Frederick hadden weinigen in deze groep overlevenden, die de jaren zeventig en tachtig deelden, de kans op een universitaire opleiding gekregen. Ze voelen zich niet gehinderd kritiek te hebben op het door hun rasgenoten gevormde nieuwe regime of zijn verklaringen voor niet-ingeloste beloften. De campus vernielen zal de collegegelden voor onze kinderen die te arm zijn om ze te betalen, niet schrappen. Vrijheidsliederen zingen, toyi-toyi dansen voor de deur van de rector magnificus, zal de grote oren van de minister van Onderwijs niet bereiken. Man! Zijn er dan geen nieuwe tactieken? Ze worden verondersteld intelligent te zijn, goed opgeleid te worden, maar nee, het enige wat ze kunnen bedenken is teruggrijpen op wat wij tot onze beschikking hadden, stenen gooien, de faculteiten vernielen – maar de gebouwen, bibliotheken, laboratoria en wat al niet meer, zijn nu van hén, niet alleen van de blanken – ze breken af waar wij voor vochten, voor hen.

Iemand vraagt: ‘Is jouw afdeling gespaard gebleven, geen schade?’

Een ander interrumpeert lachend: ‘Jou zouden ze niet lastigvallen, ondenkbaar.’

Frederick weet niet of hij het gezelschap moet rechtzetten, de studenten weten van niets, en mocht dat wel zo zijn, dan laten zijn activiteiten in het verleden hen koud, en waarom ook niet, ze weten niet wie hij was, zijn niet bekend met zijn bescheiden aanspraak als kameraad te worden aangesproken. Maar dat zou aanleiding geven tot een volgend lang debat, een dat op hemzelf zou zijn gericht.

Toen hij nogal laat thuiskwam, leek hij opnieuw in het centrum van de aandacht te staan, dit keer in de ogen van het grootvaderlijk portret. Of was het de mix: eerst het bier, daarna de whisky, voor zijn doen te schielijk gedronken.

De paasvakantie betekent verlost zijn van zowel het werk als de familiale verplichtingen die het huwelijk had meegebracht. Frederick had kinderen bij zijn tweede vrouw, maar het was volgens de bezoekregeling niet zijn beurt de jongen en het meisje tijdens deze schoolvakantie bij hem te hebben. Er waren uitnodigingen van collega’s van de universiteit en van een aantrekkelijke Italiaanse die hij onlangs mee uit eten en naar de film had genomen, maar hij zei dat hij er even tussenuitging. De kust? De bergen? Kimberley.

Wat beweegt iemand om dáár op vakantie te gaan. Als ze het vroegen, zei hij, om de Big Hole te bezoeken, en als ze niet meer wisten wat dat was, herinnerde hij hun eraan dat het de grote, uitgegraven toegang tot de diamantpijpformatie is.

Hij was daar nog nooit geweest en kende er niemand. Niemand, daar ging het om, de ontkenning. De man met het viriele voorkomen, die je na al die generaties sinds zijn vijfjarig verblijf vanonder het glas blijft aankijken, eiste zijn recht op. Eenzestiende. Er zijn in zijn bloedlijn ongetwijfeld mannen en vrouwen, kinderen, met een directere verwantschap. Het telefoonboek gaf weinig uitkomst over het bestaan van neven en nichten, bloedverwanten die nog in het diamantgebied zouden wonen; aangenomen dat de adressen bij die nummers naar blanke wijken verwijzen en niet naar de gebieden rond de steden die onder de vroegere apartheid vallen en die overal die verhullende eufemistische bloemrijke namen dragen en waar nog steeds de meeste zwarten en kleurlingen wonen. En die onderstelling? Een voorbije kleur/klasseonderstelling die ervan uitgaat dat de status van de mensen die voortkwamen uit de jonge vrouwen die overgrootvader gebruikte, hen nog steeds in de periferie van de nieuwe samenleving plaatst? Waarom zou ‘Morris, Walter J.S.’ van ‘Golf Course Place’ geen halfbloed zijn die een groot zakenman is geworden, die een huis bezit, daar waar hij vroeger geen toegang had en nu thuis is op een sociëteit waar hij ooit was buitengesloten?

Krab aan een blanke man, Frederick Morris, en je vindt een spoor van het serum van aangeleerde superioriteit; aan de geschiedenis komt geen eind. Maar terwijl hij zichzelf eens goed onderzocht, bracht pragmatisch redeneren hem ertoe het tot een keten behorende hotel, waarvan de sfeer het gevoel van anoniem zijn bevestigde, te verlaten en op weg te gaan naar wat tijdens de apartheid de kleurlingenwijken waren. Het is een nationale feestdag. Dit maakt van de straten, sommige geasfalteerd en met goten, andere onbestraat met plassen vol bierblikken en plastic, vrolijke racebanen waar auto’s, taxi’s en bussen proberen rondrennende kinderen en mannen en vrouwen die hun recht en tijd nemen om over te steken waar het hun goeddunkt, te ontwijken.

Hij werd nauwelijks opgemerkt. Zijn auto, in overeenstemming met het inkomen van een academicus, was niet nieuwer of duurder dan de meeste andere naast hem, zodat hij net als zij van de weg werd gedrukt door de incidentele Mercedes met verduisterde ramen waarvan de bezitter inmiddels op, laten we zeggen, de Golf Course Place was aangekomen. En als een man die in de weekends ging klimmen en sinds zijn scheiding elke ochtend vroeg in het zwembad van de universiteit zwom, was hij door de zon gebruind en niet veel lichter dan sommige van de mannen die hem op straat, waar hij een tijdje rondliep als een man met een bestemming, in het voorbijgaan vluchtig aankeken.

De scholen waren in verband met de feestdagen gesloten, net als die van zijn kinderen; hij stond op een speelplaats. De jongens beklommen de stelling van de glijbaan in plaats van de ladder en schreeuwden triomfantelijk als ze vóór de conventionele gebruikers de top hadden bereikt. Een van hen gleed uit, viel en huilde terwijl de anderen lachten. Maar wie zou de ene van de andere jongen hebben kunnen onderscheiden, zijn jongen, een licht verschil in tint daargelaten; al die jongens drukken hun emoties immers op dezelfde manier uit, sloven zich op dezelfde manier uit, hebben dezelfde lenige lichamen. De meisjes op de schommels met hun jongere broertje of zusje op schoot, baby’s zelfs; de meesten van hen schattig, maar zijn niet alle meisjes even oud als zijn dochter schattig, hoewel je je niet kan voorstellen dat haar een baby wordt toevertrouwd zoals door die moeders die daar zo onbewogen zitten. De moeders. De gelukkigen onder hen (begunstigd door mijnexploitanten?) warm honingkleurig, de anderen onbestemd tussen zwart en blank, alsof ze het resultaat van een onderbelichte foto zijn. Waarbij de genen als ontwikkelaar dienden. Wie van hen zou een Morris kunnen zijn, een verre nicht, wat dan ook, levend, wij hier bijeen in het heden. Kunt u me een pluk van uw haar afstaan (zijn eigen haar is dun en sluik, maar dat zegt niets na Indo-Europese bloedvermengingen door zo veel opeenvolgende voorvaderen) om met een dna-test te worden vergeleken met mijn afgeknipte teennagels. Stelt u zich de reactie voor als ik deze bij het laboratorium van de universiteit inlever. Gelach op de faculteit om gêne en nieuwsgierigheid te verhullen, Fred gedraagt zich de laatste tijd een beetje vreemd.

Hij at een broodje boerewors van een venterskarretje, bestelt het in de taal, Afrikaans, dat overal om hem heen werd gesproken. De taal van de jonge vrouwen die de oude man bezochten (niet oud toen, nee, al dat vitale vocht stroomde nog rijkelijk); nam hij die taal van hen over om die meteen weer in Londen en Amsterdam te vergeten, zoals hij hen vergat, de man die nooit meer naar Afrika terugkeerde. Hij, de nazaat, bleef tot laat in de middag in de kleurlingenwijk, zonder echt te weten waar hij was of wat hij achterliet. Dan waren er de cafés die volliepen achter mannen die bij de ingang boven de kwaito-muziek uit stonden te praten. Hij ging er een binnen en zette zich op een barkruk die nog warm was van het achterste van de man die hem zojuist met een zwaai had verlaten. Na een biertje voelde hij zich door de stemmen, het lachen en de beat van de muziek op een ongewone manier ontspannen over dit uitstapje van hem waar hij niet over wilde nadenken en dat begon voor het bolle glas van de ovaal ingelijste foto. Toen zijn buurman, wiens ellebogen heftig op en neer gingen tijdens een luidruchtige, van bulderend gelach vergezeld gaande discussie, tegen hem aanstootte en het schuim van zijn tweede biertje verspilde, glimlachte de indringer, hij verzekerde zijn buurman dat hij het hem niet kwalijk nam en werd betrokken bij een vriendelijk, gekscherend gesprek tussen de man en zijn vrienden. De discussie ging over een scheidsrechtersbeslissing bij een voetbalwedstrijd; hij had als student gevoetbald en kon bijdragen aan een oppervlakkig gesprek over de kwaliteiten van scheidsrechters, of het gebrek daaraan. Toen het gesprek even stilviel en ze een volgend rondje bestelden, waar hij uiteraard in deelde, zag hij kans te vragen (het was plotseling opgekomen) of iemand in die buurt een familie Morris kende. De voorhoofden fronsten zich in zelfonderzoek, ze keken elkaar aan; een van hen schudde zijn hoofd, keek naar het bodempje in zijn glas, keek weer op. Als kind kende ik een ander kind … zijn ouders verhuisden naar een andere wijk, ze woonden hier bij de kerk.

Er werden meerdere woonsteden voorgesteld. Misschien waren daar mensen met die naam. Kende hij die mensen dan ergens van? Wat wil je van hen?

Het kwam er vrij spontaan uit. Het is familie waarmee we het contact hebben verloren.

O, dat krijg je als iedereen maar verhuist. Je hoort nu nooit meer iets van ze, het is hier proberen en dan daar en daarna heb je geen idee of ze nog leven of dood zijn. Mijn broers zijn naar Kaapstad verhuisd en weten zelf niet meer wie ze zijn … en waar kom jij vandaan?

Van de faculteit natuurwetenschappen van de universiteit met zijn klassieke zuilen, het nageslacht van mannen en vrouwen uit dat wereldje, generaties van privileges die hen hebben gemaakt tot wat dan ook. Ze hebben geen idee van wat ze hadden kunnen zijn.

Namen, niet vermeld op geboortebewijzen – als er al zoiets bestond ten behoeve van de tijdelijke seksuele bevrediging van buitenlandse mijnexploitanten – raken zoek, bestaan niet, zijn mogelijk als niet relevant verworpen. Zou zich onder een van deze cafébezoekers, vrienden, kameraden, een man bevinden die mijn familienaam had kunnen dragen?

Waar kom ik dan vandaan.

Waar ging het allemaal om.

Twijfelachtig. Wat wil je eigenlijk claimen? De norm voor bevoorrecht zijn verandert bij elk regime. Is het dan geen streven naar bevoorrechting. Nou? Een stap omhoog naar de heersende klasse, welke die ook mag zijn. Eenzestiende. Een neef die hoeveel stappen is verwijderd van de projectie van je eigen mannelijke behoeften ten opzichte van die knappe, robuuste, onder glas bewaarde jongeman. Wat is er terechtgekomen van het ideaal van de Strijd (de kapitalistische ontstaansgeschiedenis van iets anders waar nooit een eind aan komt, wat de geschiedenisboeken ook beweren) om de erkenning, te beginnen bij jezelf, dat ons soort, mensensoort, geen enkele behoefte heeft aan het minste vleugje onderscheid in bloedverhouding. Dat heeft in het verleden al voor genoeg ellende gezorgd. Ooit waren er zwarten, arme donders, die beweerden blank te zijn. Nu zijn er blanken, arme donders, die beweren zwart te zijn. Het is hetzelfde mysterie.

Zijn collega’s in de koffiekamer van de faculteit wisselen de genoegens van de paasvakantie uit, bergbeklimmen, dieren in een jachtreservaat, het theater, concerten – en eentje bekent spottend: me inlezen om een volgend college te plannen, daarbij geholpen door een in de zon gedronken warm biertje.

‘En, hoe was de Big Hole?’

‘Diep.’

Iedereen lacht om deze bondige, met een stalen gezicht gesproken geestigheid.

Meetlint

#

Niemand, wat ook zijn aard, vorm of soort mag zijn, kan zich ook maar enigszins voorstellen wat het voor mij betekent om in een verschrikkelijke stroming rond allerlei smerige voorwerpen te worden geslingerd en gedraaid. Ik, die vertrouwd was met, niets anders kende dan het milieu van rustige verteringsprocessen. Hoelang zal deze chaos voortduren (de vertering kent zijn eigen bepaalde programma) en waar ga ik heen? Hulpeloos. Het enige wat ik kan doen, is terugkeren langs mijn eigen lengte – in zijn tijd gemeten al even aanzienlijk – hoe ontstond en leefde ik en wat is me overkomen.

Mijn oorsprong is opname – ja, dat klinkt raar, maar het is zo. Ik kan zijn opgenomen op een flintertje sla of in een delicatesse van rauw, gehakt vlees dat, geloof ik, biefstuk à la tartare wordt genoemd. Ik kon zijn binnengekomen op een vinger waaraan mijn menselijke gastheer likte zonder eraan te denken dat hij zijn hond of kat had geaaid. Het doet er niet toe. Eenmaal opgenomen wist ik wat me te doen stond, daar waar ik me bevond, ik kwam tot bewustzijn; de natuur is een wonder wat de kennis betreft waarmee ze zichzelf heeft uitgerust en heeft doorgegeven in haar miljoenen veelsoortige eitjes. Ik broedde in mijn minuscule omhulsel dat het menselijk oog nooit had kunnen ontdekken op de sla, het rauwe vlees, de vinger, en begon te groeien. Segment na segment. Afgemeten. Dit is de manier waarop mijn soort zich aanpast en in stand houdt, zich blijven voeden in die uiterst complex ontworpen doorgang die in deze wereld zijn gelijke niet kent. Een organische doorgang. Een die bovendien nog eens is verbonden met een nog complexer systeem: dat hele gedoe van bloedvaten en slagaders; een bloederige bedoening, ons soort heeft niets van doen met al dat geklop in nauwe buizen.

Mijn onderkomen met zijn gladde wanden was behaaglijk, rozig en duister, en via de stuwende windingen (om en nabij tien kronkelende meter) kwamen, niet altijd even regelmatig, maar altijd voldoende, diverse soorten levensmiddelen omlaag waarmee ik me kon voeden, in stilte, ongeweten en onopgemerkt. Een ideaal bestaan! De vele vormen van leven, in het bijzonder van de miljoenen soortgenoten van mijn gastheer, die hongeren in het wrede licht en de kou waartegen mijn duisternis me beschermt (met de voeding komt niet alleen wat de gastheer eet, maar ook wat hij weet over het bestaan en de leefomgeving van zijn soort), zouden mijn soort benijden. Geen vijand, geen op jou loerend roofdier, geen rivaal. Slechts je eigen kronkelende lengte, die zich vrijelijk en ter plaatse beweegt. De voedingsmiddelen die niet-aflatend mijn kant op kwamen (in mijn geval jarenlang) waren zelfs al afgebroken voor consumptie, voorgeprakt, zou je kunnen zeggen, en met versterkende vloeistoffen vermengd. Gedurende mijn lange verblijf bereikte me zo nu en dan een krachtige vloeistof die me over mijn gehele lengte genot verschafte – een lengte die, zoals ik al eerder vermeldde, aanzienlijk was geworden – waardoor ik, bij wijze van spreken, opgewonden werd tot aan mijn laatste, recentelijk toegevoegde segmenten.

Ik bedenk nu dat er voor de huidige catastrofe al een paar eerdere aanslagen op mijn leven waren. Echter zonder succes. Nee! Ik ontdekte onmiddellijk en zonder falen dat er een of andere verborgen, mij vijandige substantie met de voeding naar beneden kwam. Zo’n levering liet ik ongemoeid. Die liet ik rustig en onaangeraakt zijn weg vervolgen naar waar het zonodig heen moest – op de gebruikelijke pulserende wijze, precies zoals ik deed als ik me voldaan voelde; onaangeraakt. Nee dank je. Ik kon wachten op de volgende levering, een waarvan ik wist dat ze schoon was. Wat mijn gastheer ook voor ogen had, ik was het me over mijn hele lengte bewust, ik was hem te slim af. Zeker! En dan was er die keer die wel of niet bedoeld was als aanval op mijn vredig bestaan. Mijn verblijf, mijn lengte, werden plotseling beschenen door een vreemde, secondenlange vorm van wat, begreep ik uit de tweede hand van mijn gastheer, een licht moet zijn geweest, alsof iets – een ding – een moment in staat werd gesteld binnenin mijn gastheer te kijken. Naar al die heerlijke, geheime dingen die mij behoorden. Maar wisten die stralen me te vinden? Zagen ze me? Ik denk van niet. Lange tijd bleef voor mij alles bij het oude. Ik bleef doorgroeien, volmaakt gemeten naar opeenvolgende segmenten. Ik tobde niet over die korte inbreuk op mijn privacy; ik ben gelijkmoedig van aard, zoals al mijn soortgenoten. Misschien had ik meer moeten nadenken over de gevolgen van het incident: dat mijn gastheer daarna wíst dat ik er was; de opname als zodanig verraadt niet wat er met het flintertje sla of het vlees binnenkomt, tot op dat moment kon hij niet op de hoogte van mijn verblijf zijn geweest. Maar had hij iets vermoed? Dat had ik zo graag willen weten, ik was zo discreet.

De stroompjes van die aangenaam krachtige vloeistof bereikten me steeds vaker. Ik had daar van mijn kant geen bezwaar tegen! Dat spul maakte me een tijdje alleen maar actiever, ik groeide dermate dat ik meer en meer ruimte van mijn domein in gebruik nam, en ik moet toegeven dat ik ertoe neigde lichtjes te kronkelen en te slingeren. Uiteraard zonder schade aan te richten. We hebben geen stem, anders had ik gezongen. Daarna volgde een periode van doffe berusting, waarvan ik me achteraf weinig kan herinneren …

Een leven van tevreden delen. Ik wist dat mijn gastheer altijd het nodige had genomen van het voedsel dat mijn kant op kwam. Ik blijf erbij dat het een eerlijk en bevredigend samenleven was. En waarom zou ik me druk hebben gemaakt over de bestemming van wat er overbleef nadat we ons beiden te goed hadden gedaan?

Nou, ik ben er inmiddels achter gekomen, en hoe! Ik heb het geweten!

Want wat me zojuist is overkomen, dat moet ik steeds opnieuw beleven, steeds weer, in al zijn verschrikking, alsof het me over mijn hele lengte blijft gebeuren. Eerst was er die periode, vrij kort, dat er helemaal geen voedsel of vocht meer binnenkwam. Mijn gastheer moet aan onthouding hebben gedaan.

Daarna …

De onverwachte komst van een verschrikkelijke vloed, bitter en brandend, die alles met zich meevoerde in een pikdonker, nauw, met stinkend vuil gevuld kanaal. Ik ben deel gaan uitmaken van wat zich daar met geweld een weg zoekt – dát was dus al die jaren de uiteindelijke bestemming van al dat voedsel nadat de gastheer en ik er klaar mee waren, een verstikkende stank en ondraaglijke vloedgolven.

Jona werd door de walvis uitgebraakt.

Maar ik werd – dat is, geloof ik, de juiste term daarvoor – uitgescheten.

Vanuit die onzalige holte werd ik uitgeworpen in een volgende, ruimere holte met een hard oppervlak; mijn segmenten, gewend aan hun vochtige, zacht beklede behuizing, waren niet eerder op iets vergelijkbaars gestoten en ik word meegesleurd met meer en vele, vele soorten verrotting, voorwerpen, segmenten waarvan ik, op basis van mijn gevoel van volledigheid, veronderstel dat ze los moeten zijn gekomen van organische gehelen die ik, die nooit de buitenwereld heeft gekend, alleen de binnenkant van het bestaan, niet kan benoemen. Gebeukt als ik in dit kanaal word door deze vormen, allemaal even smerig en levenloos, veronderstel ik dat ik hoe dan ook te midden van hen zal sterven – ik weet hoe ik moet groeien, maar niet hoe ik moet sterven. Maar nu! Nu! De hele stinkende vloed had een duidelijke bestemming; hij stroomde uit (er is een ogenblik van verblinding dat licht moet zijn) en verspreidde zich in een hoeveelheid vocht die onvoorstelbaar is als ik die vergelijk met de straaltjes, soms niet meer dan druppeltjes, die mij hadden gevoed. Onvoorstelbaar: ik word meegesleurd in iets wat onstuimig, schuimend, stimulerend is; omlaag in iets wat me voortstuwt. En ik ben schoon, over mijn hele lengte! Ach, te worden gereinigd van die vuiligheid waarvan ik nooit had vermoed dat het voedsel dat ik met mijn gastheer deelde na ons te goed te hebben gedaan veranderde. Gezegend de onwetendheid, al die jaren dat ik veilig in …

Mijn gastheer. Híj moet het geweten hebben. Dit was zijn plan om zich van mij te ontdoen. Waarom? Waarvoor? Dit is dus zijn respect voor ons samenleven, na met mij die druppels te hebben gedeeld van dat aangename vocht waarvan we beiden die heerlijke uitwerking moeten hebben genoten. Het komt erop neer dat hij me, met allerlei vuiligheid, onverbiddelijk en boosaardig uitdrijft. Moordzuchtig.

Maar ik pas me aan deze immensiteit aan! Althans voor een tijdje, denk ik. Hoewel het niet is wat ik gewend ben en het vertrouwde voedsel me ontbreekt, merk ik dat mijn segmenten me nog over de gehele lengte gehoorzamen; ik kan me met behulp van mijn gebruikelijke golving voortbewegen. Ik beweeg me golvend in een eveneens golvend element, ik beweeg me golvend naar de bestemming van deze krachtige, overvloedige vloeistof – de natuur heeft me voorzien van de kennis dat alles zijn bestemming heeft – en misschien dat daar, waar dit geweld terechtkomt, een van mijn eitjes (waarvan we allemaal een voorraad in ons hebben, ook al zijn we eenlingen en is onze voortplanting een geheim) een vlieg vindt om hem over te brengen naar een flinter sla of een miniem stukje vlees in een biefstuk à la tartare. Opname. Het hele proces zal van voren aan beginnen. Tot leven komen.