Ayşe Kulin

Vaarwel, Istanbul

Een familiegeschiedenis in een bezette stad – 1918-1924

Uit het Turks vertaald door Sytske Breunesse en Irene ’t Hooft

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Veda – Esir Şehirde Bir Konak, verschenen bij Everest Yayınları

Oorspronkelijke tekst © Ayşe Kulin 2007

Nederlandse vertaling © Sytske Breunesse, Irene ’t Hooft en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Shutterstock/Svetlana Tikhonova

ISBN 978 90 445 3025 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

HET LEVEN IN EEN HERENHUIS IN EEN BEZETTE STAD

HET LEVEN IN EEN HERENHUIS IN EEN BEZETTE STAD

Sneeuw die na een lange, strenge winter valt, in een tijd waarin lentebloemen horen te ontluiken, verliest haar pracht. De sneeuw, die Istanbul kon veranderen in een parelmoerkleurige sprookjesstad, leek nu op poedersuiker, uitgestrooid over de modderige wegen en de oude, verweerde houten huizen.

De koetsier, met rood gezicht en bevroren handen van de vrieskou, liet het rijtuig met twee paarden ervoor, flink hard rijden, tot hij in Beyazıt bij de tweede straat die afdaalde naar de zee, de teugels aantrok. Het rijtuig gleed nog enkele meters door en stopte. Ahmet Reşat, die wist dat paardenhoeven konden uitglijden op straatkeien waar hier en daar wat ijs lag, besloot het de paarden niet moeilijk te maken en bij het begin van de straat uit te stappen. Snel klom hij uit het rijtuig, betaalde de koetsier en liep langzaam en voorzichtig de straat af. Weldra zou de oproep tot het ochtendgebed klinken. Reşat Bey[1] was uitgeput vanwege de urenlange vergadering die – omdat niemand nog de energie had om na te denken en iets verstandigs te zeggen – zonder resultaat was gebleven. Midden in de straat, voor zijn huis, wachtte hij even voordat hij naar binnen ging. Hij hoopte dat zijn vrouw diep in slaap zou zijn, want hij was te moe om haar uit te leggen waarom de vergadering tot zo laat had geduurd. Net toen hij aan de tuinpoort wilde kloppen werd deze al geopend. ‘Goedemorgen, efendim’, zei Hüsnü Efendi[2], de huismeester.

‘Wat doe je op dit uur bij de tuinpoort, Hüsnü Efendi? Ik heb je toch nadrukkelijk gezegd niet op mij te wachten?’

‘Ik wilde net gaan bidden en zag u vanuit het raam aankomen. U zult wel moe zijn, beyim.’

‘Dat kan niet anders. Hoelang al verlangen we niet naar een goede nachtrust? Moge God ons die geven!’

‘Het zij zo.’

Ahmet Reşat keek vol begrip naar de huismeester die hem bezorgd aanstaarde, en hij zei: ‘Er is geen slecht nieuws, Hüsnü Efendi. Tot nu toe ben ik bezig geweest met mijn gewone werk. Ga jij je ochtendgebed nu maar doen.’

Hüsnü liep snel voor hem uit en opende de poort van het huis. Zodra Ahmet Reşat binnenkwam, vertrok zijn gezicht door de scherpe lysollucht die in zijn neus drong. Hij ging op een krukje bij de deur zitten en trok zijn schoenen uit; hij legde zijn fez op de hoedenplank, gaf zijn overjas aan Hüsnü, en liep op zijn sokken de selamlık[3] in. Daar ging hij op de divan voor het raam liggen, legde zijn voorhoofd op zijn handen en hoopte een paar uur te kunnen slapen. Hij had barstende hoofdpijn en hij probeerde zich nu te ontspannen door alles te vergeten wat deze dag en nacht was besproken. Mahir had hem aangeraden om na zo’n inspannende vergadering zijn hoofd leeg te maken en diep adem te halen. Hij ademde diep in, hield zijn adem even vast en ademde langzaam uit … Nog eens … En nog eens … De raad van zijn vriend had hem goedgedaan, hij kon zich nu ontspannen, gaapte en ging op zijn rug liggen voordat hij zich helemaal aan de slaap overgaf. Terwijl hij zich uitstrekte, pakte hij het hoekkussen dat op de grond was gevallen en legde het onder zijn hoofd; het was alsof hij al wat indutte. Net toen hij in slaap was gevallen schrok hij op van de schorre rokersstem van zijn tante: ‘Iemand die thuis een ernstig zieke heeft, blijft toch niet tot zo laat weg, Reşat?’

Terwijl hij met moeite overeind kwam zuchtte hij: ‘Ik blijf heus niet voor mijn plezier zo lang buitenshuis, tante.’

‘Wat voor werk heb je dan dat het tot de ochtend moet duren?’

‘Tantetje, dit zijn problemen waar u niets van weet. Waarom vraagt u dit?’

‘Staatszaken worden overdag besproken, mijn jongen. De nachten zijn om te bidden en te slapen. Je grootvaders hadden, net als jij, een belangrijke positie, maar ’s nachts sliepen ze altijd thuis, Reşat.’

‘Maar ze hadden wel het geluk dat hun land niet was bezet, tantetje.’

‘Ach, die bezetting! Die is er nou eenmaal. Dat betekent nog niet dat we doodgaan, jongen. Maar luister eens, je neef leeft nog steeds. Vergeet je vaderland nu eens, denk liever aan Kemal. De hele nacht heeft hij gehoest en we waren bang dat hij bloed zou opgeven. Hij moet naar het ziekenhuis. Meteen vandaag.’

‘Hij is toch al wat beter? Overdrijft u nu niet?’

‘Geloof je me niet, Reşat? Hoeveel nachten houdt hij ons nu al wakker met zijn gehoest, maar jij bent er niet, je hoort het niet. Al dagen probeer ik je te pakken te krijgen, jongen, want de hoestdrank van Kemal is haast op en we hebben nog heel weinig kolen. We kunnen het huis niet goed warm krijgen.’

‘Morgen zal ik informeren of die drank in een apotheek in Pera te krijgen is. Ik heb in onze wijk navraag gedaan, maar daar was het niet. Wat de kolen betreft, zelfs in het paleis hebben ze daar gebrek aan. We zullen brandhout moeten stoken.’

‘Brandhout is ook niet te krijgen. Maar de kamer van Kemal moet goed warm zijn.’

‘Laat de tuinman de bomen in de achtertuin maar omhakken.’ Ahmet Reşat stond op, streek over zijn tantes rug en zei: ‘Ik ga even naar Kemal kijken, tante.’

‘Kijken alleen is niet genoeg. Je moet hem naar het ziekenhuis brengen.’

‘U weet toch dat dit niet mogelijk is.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ze hem dan onmiddellijk zullen arresteren. De foto van Kemal hangt al maanden aan de muren, ze herkennen hem meteen.’

‘Is mijn kleinzoon soms een landverrader? Wie van jullie is naar die witte hel gegaan en daar half bevroren? Wie van jullie heeft voor zijn vaderland gestreden? En nu is hij een verrader en jij een held, is dat zo?’

‘Ik ben helemaal geen held, maar ik word ook niet door de politie gezocht.’

‘Is de regering die hem zoekt niet onlangs gevallen? Heeft het parlement nu geen macht meer dat je zo bang bent?’

‘Regeringen komen en gaan, maar de sultan heeft de macht, tante. Hij, of liever gezegd zijn zwager, is degene die wil dat Kemal wordt opgepakt.’

‘Ik begrijp er niets van. Maar ik vind dat Kemal voor observatie in het ziekenhuis moet worden opgenomen.’

‘Luister eens, tante, u hebt hem zonder mijn toestemming in huis genomen. Ik heb dit door de vingers gezien, want we konden hem toch niet doodziek buiten op straat laten. Verlang nu geen dingen van mij die mijn familie in gevaar kunnen brengen. Ook als hij tbc heeft, is het enige wat een ziekenhuis kan doen, hem verplegen en medicijnen geven. Dankzij jullie wordt Kemal hier goed verzorgd. Mehpare is dag en nacht bij hem. Ik doe mijn best om medicijnen te krijgen. Laten we het hier niet meer over hebben. Alsjeblieft tante!’

‘Reşat, je bent een verrader!’

De vrouw ging woedend de kamer uit en liep naar de trap. Ahmet Reşat bleef onthutst achter, viel neer op de divan en nam zijn hoofd, dat weer pijn begon te doen, tussen zijn handen.

Ahmet Reşat was aan alle kanten omringd door onoplosbare problemen. Hij had zijn neef verborgen voor de politie en kon hem niet naar het ziekenhuis brengen. De enige dokter die hij kon laten komen was zijn vriend Mahir die vlak bij hem woonde. Als bekend werd dat hij Kemal in zijn huis liet onderduiken, zou hij direct verbannen worden. Niemand zou rekening houden met zijn leeftijd, met zijn hoge positie, noch met het werk dat hij jarenlang voor de staat had gedaan. Ahmet Reşat zat klem tussen zijn oude tante die niets van dit alles begreep, en zijn vrouw die voortdurend zeurde dat ze bang was dat hun kinderen met tbc besmet zouden worden. Om verschillende redenen vonden beide vrouwen dat hij zijn neef naar het ziekenhuis moest brengen. Kemal kon thuis niet beter worden. Zijn avontuur in Sarıkamış[4] had hem zowel lichamelijk als geestelijk diep verwond. Ahmet Reşats neef, die steeds zwakker werd, was in feite een politieke vluchteling. Omdat Kemal eerst aan de kant van het Comité van Eenheid en Vooruitgang (İT[5]) had gestaan en die organisatie daarna de rug had toegekeerd, meenden de leden van de İT en ook hun tegenstanders dat Kemal politieke overtredingen had begaan, dat hij een schurk was. Door Kemals vrijheidsliefde was er al snel een diepe kloof ontstaan tussen Kemal en de leden van de İT, maar hij had nu eenmaal zijn naam aan deze groepering gegeven. Het was Ahmet Reşat zelfs ter ore gekomen dat zijn collega’s Kemal onderling spottend ‘die hond van Reşat’ noemden, door ‘İttihat’ af te korten tot ‘it’[6].

Al had zijn oom niet het recht hem te minachten, om zijn streken kon je Kemal wel uitmaken voor hond. Vanaf de eerste dag op de middelbare school leek het of hij uit was op problemen door aan te pappen met onruststokers als de Jong-Turken en vrijmetselaars. Hij kon vlot schrijven, schreef artikelen in tijdschriften die in het paleis niet in goede aarde vielen en hij was bevriend met schrijvers van de oppositie.

Aanvankelijk vond Kemal het een goede zaak dat de leden van de İT de macht in handen kregen, maar al na korte tijd kreeg hij verschil van mening met hen en gedroeg hij zich alsof hij hun grootste vijand was. Dit ging zelfs zo ver dat hij, om maar zo ver mogelijk uit de buurt te zijn van aanhangers van de İT, ervoor koos om als vrijwilliger naar Sarıkamış te gaan. Daar zou hij tenminste alle blunders die werden gemaakt niet zien; hij ging tegen de Russen strijden en zo kon hij ook nog zijn vaderland dienen.

Net als duizenden andere soldaten besefte hij niet naar wat voor hel hij op weg was. De soldaten die van Istanbul naar Sarıkamış gingen, werden vanaf het station Haydarpaşa uitgeleide gedaan met marsen, gebeden, offers en zwaaiende zakdoeken; dit alles om hen aan te moedigen.

Dit vrolijke en glorieuze begin van de tocht was maar van korte duur. De soldaten maakten een lange en gruwelijke reis door heel Anatolië, eerst opgepropt in overvolle treinwagons, daarna in de ijskoude lucht op open paard-en-wagens. Toen ze ten slotte hun bestemming hadden bereikt, werden ze geconfronteerd met de bittere werkelijkheid in de vorm van een in het wit geklede beul. De hel zou brandend moeten zijn met rode vlammen. Maar de hel die hun wachtte was spierwit en ijskoud. Het vroor daar zo hard dat de handen, voeten en gezichten van de soldaten verbrandden van de kou. Hun huid kreeg open brandwonden alsof die door vuur was verschroeid.

Heel weinig soldaten kwamen levend uit die hel van Sarıkamış terug. Kemals familie vreesde dat hij was gestorven, maar na het bericht dat hij gevangengenomen was, hadden ze negen maanden later de jongeman, amper meer in leven, in elkaar gezakt voor de tuinpoort gevonden. Het was een kwestie van geduld om het lichaam van Kemal weer gezond te krijgen. Maanden lag hij in het ziekenhuis, een jaar lang werd hij thuis verpleegd, maar om hem er geestelijk weer bovenop te krijgen, bleek meer nodig te zijn dan geduld.

Hoewel Ahmet Reşat de ideeën en acties van Kemal afkeurde, deed hij zijn best om hem te vergeven vanwege alle pijn en ontberingen die zijn neef in Sarıkamış had geleden. Nu God zijn leven had gespaard en hem naar zijn familie had teruggestuurd, zou het Paleis dan ook deze jongeman, die van zijn fouten had geleerd en berouw had, niet vergeven? Kemal had gestudeerd. Hij kende zijn talen. Hij had wat van de wereld gezien. Hij kon de pen goed hanteren. Hij was zeker geschikt om bijvoorbeeld vertaalwerk te doen. Door zijn relaties en goede naam in het Paleis was Reşat Bey erin geslaagd om zijn neef uit een moeilijke situatie te redden, maar, helaas!

Blijkbaar had Kemal geen lering getrokken uit wat hij had meegemaakt, want hij had zich als vrijwilliger opgegeven bij de Nationalisten[7]. Terwijl zijn oom zelfs naar de grootvizier was gegaan om namens zijn neef excuses aan te bieden, publiceerde Kemal artikelen in de kranten Vakit[8] en Akşam[9], die gericht waren tegen de regering. Uiteindelijk had het Paleis een bevel tot aanhouding uitgevaardigd voor die roekeloze jongeman die openlijk onder zijn eigen naam in de kranten schreef.

Daarna had Reşat Bey gezegd: ‘Nu zoekt hij het zelf maar uit, ik trek mijn handen van hem af’, en hij had zijn neef het huis uitgezet.

Toen Reşat had gehoord dat zijn tante haar kleinzoon, die weer ziek was geworden, heimelijk in huis had genomen en hem op zolder had ondergebracht, was hij razend geworden. Hij was vooral boos op zijn vrouw, omdat ze de waarheid voor hem had verzwegen. Hij vermoedde wel hoe zijn tante de mensen in huis overhaalde, namelijk door ze te vleien, ze om te kopen en zelfs te bedreigen, maar hij had niet verwacht dat Behice zich hierdoor zou laten intimideren. Toen zijn vrouw huilend het verhaal vertelde, twijfelde hij eraan of haar gevoel van medelijden wel oprecht was en ze niet verantwoordelijk wilde zijn voor de dood van de jongeman; misschien was het wel omdat ze nu de kostbare diamanten broche bezat, die zijn tante lang geleden had gekregen van een van haar voorouders die afstamde van een Circassische[10] vorst. Ondanks dit alles had hij het goed gevonden dat zijn zieke neef niet op straat achterbleef en bij hen thuis een schuilplaats kreeg tot hij beter was.

Het contact van Ahmet Reşat met zijn overige familieleden verwaterde langzamerhand. Het gezicht van zijn dochters had hij al weken niet gezien en hij had geen tijd kunnen vinden om ook maar een paar woorden met zijn vrouw te wisselen. Hij stond zo ver af van de problemen van de mensen bij hem thuis dat het net was alsof hij niet daar woonde, maar in een andere stad. Hij kwam pas thuis als iedereen sliep en hij ging, zonder iemand wakker te maken, in het duister van de ochtend weer op weg naar zijn werk.

Ahmet Reşat slaakte een diepe zucht. Dit waren problemen die in zijn huis speelden. Maar hoe moest het met de chaos in zijn land waarvoor geen enkele oplossing te vinden was, en het leed van het Osmaanse volk, waaraan geen einde leek te komen?

De stad was nu al haast twee jaar bezet. Admiraal Calthrope, die namens Engeland de wapenstilstand van Mudros[11] had ondertekend, had Rauf Bey, de vertegenwoordiger van de Osmanen, beloofd dat zijn militairen Istanbul niet zouden binnentrekken, maar hij was zijn belofte niet nagekomen.

Negen dagen nadat de leiders van het Comité voor Eenheid en Vooruitgang – de pasja’s Enver, Talat en Cemal, het rampzalige drietal dat spottend ‘de vader, de zoon en de heilige geest’ werd genoemd – naar het buitenland waren gevlucht, waren de bezetters met hun vloot die uit vijfenvijftig onderdelen bestond, via de Bosporus naar Istanbul gekomen.

Zonder tijd te verliezen begonnen de bezetters een leger op het land bijeen te brengen. Griekse eenheden vestigden zich op de noordelijke oevers van de Aziatische kant van de Bosporus. En de Engelsen hielden de hele spoorwegroute vanaf Haydarpaşa bezet.

De Europese oever van de Bosporus was in handen van de Grieken; hier heerste een uitbundige vreugde. In de maand februari moesten de arme inwoners van Istanbul ook nog meemaken dat de Franse commandant op een wit paard een overwinningsoptocht vol pracht en praal door heel Beyoğlu hield, onder luid gejuich van de minderheden.

Het Osmaanse Rijk moest een zware tol betalen voor jarenlang gemaakte fouten. De christelijke minderheden van Istanbul werkten samen met de bezetters alsof ze wraak wilden nemen voor eeuwen, de moslims werden bij elke gelegenheid verraden, de verzetsbewegingen die hier en daar de kop opstaken werden direct door de bezetters afgestraft, en verzetsplegers werden op het politiebureau gefolterd. De moslims in Istanbul waren verdrietig en uitgeput. Daarbij kwam nog dat er praatjes circuleerden waarin het ruwe gedrag van de Senegalese soldaten werd aangedikt en men zei dat ook de minderheden de moslims wreed bejegenden, zelfs de sluiers van de vrouwen in stukken scheurden. Dit alles kwam het moreel niet ten goede.

Misschien waren dit alleen maar geruchten, maar er waren wel zaken die moeilijk te accepteren waren. Sommige huizen werden met geweld onteigend en de arrogante, onbeschofte Engelsen schroomden niet om niet alleen de bevolking, maar ook de staatsambtenaren, de parlementsleden en de ministers te vernederen en af te snauwen. De pasja’s Ali Rıza, Salih Hulusi en Tevfik, de successievelijke grootviziers onder de bezetting, hadden zich, weliswaar in bedekte termen, verzet tegen de voorwaarden van de wapenstilstand, en werden onder druk van de Engelsen uit hun functie gezet. Zelfs de gewone bevolking begon nu te provoceren. Een paar weken geleden zat Dilruba Hanım[12] in de tram om op bezoek te gaan in het huis van Reşat Bey, verre familie van haar. Ze was bij haar schouders vastgepakt en door een vrouw van haar plaats getrokken met de woorden: ‘Jullie soort heeft al genoeg gezeten, vooruit, sta op, het is nu onze beurt om te zitten.’ De arme Dilruba Hanım was in tranen bij de volgende halte uitgestapt en van Karaköy naar Beyazit gelopen.

Ondanks dit alles waren sommigen vastbesloten weerstand te bieden aan de bezetting. Er was nu een regering in Ankara gevormd en dit was officieel bekendgemaakt aan de Europese staten.

In feite had de regering in Istanbul een door de sultan bekrachtigd doodvonnis uitgevaardigd voor Mustafa Kemal, de leider van de in Ankara opgerichte regering, maar niemand durfde naar Ankara te gaan om Mustafa Kemal te arresteren. Zelfs al zeiden heel wat ministers in Istanbul dat niet in het openbaar, heimelijk wensten ze dat de nationalisten in Ankara succes zouden hebben.

Maar God mag weten met welke wapens, met welke militairen dat allemaal zou moeten gebeuren, dacht Ahmet Reşat. Acht jaar lang al dachten ze met vermoeide, hongerige en slecht geklede soldaten, avonturiers die op talloze fronten vochten, niet alleen Istanbul, maar heel Anatolië te kunnen redden. Dat was toch vanaf het begin een hopeloze zaak!

Ahmet Reşat zocht verwoed in de zakken van zijn jasje naar zijn tabaksdoos en toen hij die niet kon vinden, werd hij nerveus, hij vloekte, al was hij nu alleen in de kamer. De moeilijke situatie had hem veranderd, had een nerveuze, humeurige man van hem gemaakt. Hoewel het niet zijn gewoonte was te vloeken, deed hij dat keer op keer. Hij was ook meer gaan roken. Bovendien was hij er langzamerhand aan gewend om, als hij thuiskwam en iedereen sliep, een glas raki te drinken om zich te ontspannen voordat hij naar bed ging. Zijn adem rook dan naar raki, zo had zijn vrouw nog een reden tot klagen gehad. Zelf was hij ook niet ingenomen met zijn nieuwe gewoonten, maar dit was zo’n ellendige, moeilijke, mensonterende tijd, dat een mens wel stalen zenuwen moest hebben om dit alles te kunnen verdragen. Helaas was de financiële situatie van het Rijk zodanig dat de ambtenaren niet betaald konden worden, zodat stalen zenuwen niet meer voldoende waren. De Osmanen zaten tot hun nek in de schuld. Ahmet Reşat moest elke dag wel met een schuldeiser afrekenen. Het zag ernaar uit dat het begrotingstekort van vorig jaar dit jaar twee keer zo hoog zou zijn. Er werd beweerd dat dit bedrag binnenkort nog flink zou toenemen door de schade die de oorlogsslachtoffers hadden geleden.

Ahmet Reşat stond op, rekte zich uit en liep heen en weer door de kamer. Als hij nu naar zijn slaapkamer zou gaan zou hij zijn vrouw wakker maken. Zijn dochters zouden ook wel slapen. De houten trappen van het huis kraakten flink als je erop liep. Wie niet diep sliep, kon ’s nachts gemakkelijk horen wie er over de trappen naar de keuken, naar de badkamer, of naar de binnenplaats ging. Zijn vrouw had hiervan nog het meeste hinder. ‘Je tante luistert met gespitste oren of wij naar de badkamer gaan’, mopperde ze. Maar het was onmogelijk om het in de loop der jaren oude, door de houtwormen aangevreten, hout te oliën zoals dat bij de scharnieren van deuren gebeurt, en daarmee het kraken van het hout te voorkomen.

Ahmet Reşat dacht erover om zachtjes naar de middenverdieping te lopen. Omdat de kans bestond dat hij daar zijn zeurderige tante zou treffen, besloot hij nog even een dutje te doen in de selamlık. Voordat hij met Kemals ellendige situatie werd geconfronteerd wilde hij nog wat rusten en tot zichzelf komen. Ach, hij mocht ook wel boos zijn, het was immers ook niet gemakkelijk om zijn neef, die bij hem was opgegroeid, op de drempel van de dood te zien. De laatste tijd was hij steeds vaker geneigd, als hij de door zwakte gevelde jongeman met zijn asgrauwe gezicht zag, om hem al zijn fouten te vergeven.

Vanaf de divan had Ahmet Reşat een mooi uitzicht op de voortuin. De magnoliaboom voor het raam, met op de bladeren nog niet gesmolten sneeuwresten, leek op een verdrietige bruid. De appelboom iets verderop, misleid door het maartzonnetje, stond al vroeg in bloei, maar was nu overvallen door de plotselinge vrieskou. Met een spottend glimlachje om zijn lippen dacht Ahmet Reşat: die onnozele appelboom is net als wij: als we maar een beetje licht zien, zijn we meteen blij en daarna voelen we ons weer hulpeloos.

Waren zij soms ook niet onnozel? Na het vertrek van de Rode Sultan[13] waren ze blij met het vooruitzicht op vrijheid, maar daarna kregen ze spijt. Nieuwkomers waren meestal nog slechter dan de oude functionarissen, de hemel mag weten waarom!

Nu de leiders van de İttihat waren gevlucht, was het Rijk overgeleverd aan de leiders van de Partij voor Eendracht en Vrijheid[14], die inspeelde op de religieuze gevoelens van de bevolking. Het was duidelijk dat de meerderheid van het volk deze partij weer snel in de steek zou laten. Ahmet Reşat had gezien dat deze partij, door haar verklaring om voor de Engelsen te kiezen, het vertrouwen van de sultan genoot, maar dat ze in de ogen van het volk van dag tot dag minder geliefd werd.

In de periode waarin de İttihat de macht had, waren er heel wat die om politieke redenen waren verbannen, niet lang daarna terugkeerden omdat ze gratie hadden gekregen; zo begon zich in de stad al snel een oppositie te vormen van allen die wraak wilden nemen. En alsof dat niet genoeg was, deden juist toen de Griekse en Armeense patriarchen hun uiterste best om niet alleen Istanbul, maar heel Turkije te bezetten. Om hun doel te bereiken moest er chaos in het land heersen. De Grieken en de Armeniërs namen hun toevlucht tot slinkse manieren om relletjes onder de moslimbevolking te bewerkstelligen. Vooral de Grieken misdroegen zich zeer. Dat ging zelfs zo ver dat toen de locoburgemeester Cemil Pasja zijn winkel in Karaköy wilde inspecteren, hij door een Griek met een stok werd verjaagd.

Bij de herinnering aan dit voorval trok er bij Ahmet Reşat een pijnscheut van zijn nek naar zijn hoofd. Hij probeerde zich te ontspannen door zijn hoofd van rechts naar links te draaien. Zelfs voor de meest verdraagzame, godvruchtige mensen werd het langzamerhand te moeilijk om alles wat ze meemaakten, te verdragen. Sinds de bezetting was de kruik van hun geduld gebarsten. Ze deden hun best om het uitbundige gedrag van hun stadgenoten en buren te negeren en ze probeerden alles bij het oude te laten. Zo bleven het Griekse meisje Katina dat eens in de vijftien dagen kwam om te naaien en te strijken, en Aret Efendi, de tuinman, gewoon aan het werk. De Joodse ambtenaren van het ministerie van Financiën werkten door alsof er niets aan de hand was. Ditzelfde gold voor de christelijke ministers en de christelijke afgevaardigden in het parlement. Behalve de oproerkraaiers waren er natuurlijk ook Grieken en Armeniërs die geen enkele blaam trof en gelukkig waren de Joden de Osmanen nog steeds trouw. Terwijl de Griekse pers openlijk anti-Turks was, werd er in de Joodse kranten opgeroepen om respect te betonen voor de rechten van de Turken. Dit ondanks de pogingen die de Griekse Hoge Commissaris deed om de Joden te betrekken bij de pas opgerichte Grieks-Armeense Federatie.

Ahmet Reşat was zowel deelnemer als toeschouwer van deze hopeloos verwarde toestand, waarin alles op zijn kop stond. Er kwam niets uit zijn handen. Mannen moesten niet huilen, maar Reşat Bey kon niet beletten dat zijn ogen vochtig werden en dat zijn linker ooglid heftig begon te trillen.

[1] Bey: oorspronkelijk titel van een heerser, later aanspreektitel ‘mijnheer’, wordt achter de voornaam gezet: Reşat Bey. Beybaba: aanspreektitel voor een vader of gerespecteerde oudere persoon. Oorspronkelijk de titel van een heerser, prins, gouverneur.

[2] Efendi: aanspreektitel voor heer, mijnheer (achter de voornaam).

Beyefendi: aanspreektitel voor heer, mijnheer, beleefder dan bey of efendi. Ook aanspreektitel voor religieuze leider of leraar.

Efendim wordt tegen mannen en vrouwen gezegd. Tegenwoordig zegt men ‘efendim’ aan de telefoon (‘hallo’) of als men iets niet verstaan heeft.

[3] Selamlık: ontvangstruimte voor mannen.

[4] Sarıkamış (Oost-Turkije): Hier vond van 22 december 1914 tot 17 januari 1915 een grote veldslag plaats, als onderdeel van de Kaukasusveldtocht, waarbij het Osmaanse leger verpletterend werd verslagen door de Russen. Na de Russische revolutie in 1917 stopte de Russische opmars en op 3 maart 1918 eindigde de veldtocht tussen het Osmaanse Rijk en Rusland met de Vrede van Brest-Litovsk.

[5] Comité voor Eenheid en Vooruitgang (İttihat ve Terakki Cemiyeti), meestal genoemd İttihat (İT). Komt voort uit de politieke beweging (1899) van de ‘Jong-Turken’, uit frustratie ontstaan onder officieren door onvrede over de politieke onvrijheid onder het bewind van sultan Abdülhamid ii door wie de nieuwe grondwet in 1876 buiten werking was gesteld. Het waren vaak jonge, intellectuele Turken, van wie de meesten in West-Europa hadden gestudeerd. İttihat was linkser en liberaler dan de eerste Jong-Turken en streefde naar het herstel van de grondwet. In 1908 kwam İttihat via een staatsgreep van een groep Turkse officieren met het driemanschap Enver, Talat en Cemal, aan de macht, de grondwet werd hersteld en zij stelden zich ten doel: modernisering van de staat, parlementaire democratie, afschaffing van allerlei voorrechten voor groepen buitenlanders. Ideologisch gezien was İttihat seculier en streefde naar harmonie tussen de diverse religies in het Osmaanse Rijk. Maar na de staatsgreep van Enver Pasja in 1913 werd de koers pan-islamitisch en pan-Turks. İttihat was nu een politieke organisatie van nationalistische officieren, die sinds 1908 de Turkse politiek had gedomineerd, echter ook het Osmaanse Rijk in 1914 aan de Duitse kant in de Grote Oorlog had gesleept.

[6] İt: hond. Wordt als scheldwoord gebruikt.

[7] Nationalisten/nationalistisch verzet: In de periode van november 1918 tot zomer 1919 ontstonden op allerlei plaatsen in Anatolië bewegingen die zich door middel van propaganda, organisatie van de bevolking en gewapend verzet sterk maakten voor de verdediging van de Turkse nationale belangen. Deze beweging was het sterkst in die gebieden die gevaar liepen van het Osmaanse Rijk te worden losgemaakt of in een Armeense of Griekse staat te worden opgenomen. Dit betrof vooral de meest oostelijke en westelijke provincies. Er ontstond een echte crisis toen in mei 1919 een Grieks leger landde en de streek rond Izmir bezette. Vanaf het voorjaar van 1919 werd het verzet actief gesteund door veel officieren in het Osmaanse leger, die de demobilisatie en de afdracht van hun wapens (verplicht volgens de wapenstilstand) gingen saboteren.

[8] Vakit: De Tijd.

[9] Akşam: De Avond.

[10] Circassisch: de Circassiërs zijn een Noord-Kaukasische etnische groep of groepen, de term is afgeleid van het Turkse Çerkes (Tsjerkes). Voor de Russische overheersing gebruikte men de naam voor alle volken uit de noordwestelijke Kaukasus. Veel Circassiërs leven in diaspora, vooral in Turkije en de Levant.

[11] De Wapenstilstand van Mudros is door Rauf Bey, minister van Marine, getekend op 31 oktober 1918. Hiermee werden de vijandelijkheden in het Midden-Oosten tussen het Osmaanse Rijk en de geallieerde mogendheden beëindigd, feitelijk was dit de Osmaanse capitulatie. De overgebleven troepen buiten Anatolië gaven zich hiermee over, en de geallieerde troepen kregen het recht om forten langs de Dardanellen, de Bosporus en zes Armeense provincies te bezetten als er wanorde zou uitbreken. Door het controleren van de Bosporus controleerden de geallieerden ook de hoofdstad van het Osmaanse Rijk, Istanbul. Uitgeput door een oorlog op vier fronten waren de Osmanen gedwongen deze zeer vernederende wapenstilstand te sluiten.

[12] Hanım: mevrouw; mejuffrouw; echtgenote; dame. Wordt achter de voornaam gezet.

[13] De Rode Sultan: sultan Abdülhamid ii. Hij regeerde van 1876-1909. Zijn bijnaam dankt hij aan zijn gedrag: hij was tiranniek en meedogenloos.

[14] Partij voor Eendracht en Vrijheid (Hürriyet ve İtilaf Partisi), opgericht in 1911 in Saloniki als tegenstander van de İttihat. Damat Ferit Pasja (1853-1923) werd als partijleider gekozen. Hij kreeg de bijnaam Damat (schoonzoon) omdat hij met een dochter van sultan Abdülmecid was getrouwd (werd grootvizier). Na de wapenstilstand werd deze partij opnieuw opgericht in 1919 maar verloor al snel aan invloed.

BEHICE, MEHPARE EN PALEISDAME

BEHICE, MEHPARE EN PALEISDAME

Met een kom vol kaaslinnen doeken liep Mehpare op haar tenen de trap af, maar Behice Hanım, die naar het toilet ging, had haar toch gehoord.

Behice had haar paçalık[15] aan, een mousselinen jurk die de vrouwen in Istanbul op de ochtend na de huwelijksnacht droegen. In de loop van de tijd was het roze van de jurk verbleekt, het met rozen en haakwerk versierde lint om de kraag was versleten van het vele wassen en strijken; en doordat de omvang van Behices borsten na haar bevallingen was toegenomen, gingen de knoopjes van de jurk maar moeilijk dicht.

De jonge vrouw had haar paçalık, evenals haar trouwjurk, jarenlang zorgvuldig in een kist bewaard. Enkele maanden geleden had ze de jurk uit de kist gehaald, gelucht, gewassen en gestreken. Ze was de paçalık nu weer gaan dragen, niet omdat de echtgenotes van de staatsfunctionarissen geen nieuwe kleren konden laten naaien, maar omdat de jurk haar deed denken aan de tijd toen haar man haar op handen droeg, haar onophoudelijk kuste en liefkoosde. Met die jurk aan voelde ze zich alsof ze haar oude figuur weer had en dan verlangde ze terug naar de tijd toen haar loshangende haar als een waterval tot op haar heupen viel en Reşat Bey voor niets anders belangstelling toonde dan voor zijn vrouw. Maar de jaren waarin haar man vroeg naar huis kwam, ’s morgens met tegenzin naar zijn werk ging, de weekends in de armen van zijn vrouw doorbracht, en zo bij de andere vrouwelijke familieleden, en heimelijk ook bij Paleisdame[16], afgunstige gevoelens opriep, waren allang voorbij. De laatste vijf, zes jaar was alles in een ongelooflijk tempo veranderd, niet alleen in hun land, maar ook in hun eigen leven. Nu luisterde haar man niet meer naar de Istanbulse liedjes die zij, begeleid door haar luitspel, ’s avonds zong, en hij had ook geen tijd meer voor hun dochters met hun gouden lokken. Hij kwam heel laat met een nors gezicht thuis; de vragen van zijn tante, de enige persoon die hem iets durfde te vragen, deed hij af met korte antwoorden; hij keek zelfs niet naar het eten dat ze met veel moeite hadden kunnen bemachtigen, at een kom soep en ging naar bed. Daar doezelde hij weg in een onrustige slaap, mompelend en woelend tot de ochtend.

Als Behice het zich goed herinnerde was de geestelijke crisis bij haar man begonnen toen Kemal op jonge leeftijd deelnam aan de veldtocht naar Sarıkamış. En Reşat Bey was zeker niet voor een kleintje vervaard. Hij hoorde niet tot de mensen die bang waren voor mobilisatie of oorlogsmisère. Hij had zelfs geen spier vertrokken toen de regering van Enver Pasja in september 1914 de oorlog had verklaard aan Engeland, Frankrijk en Rusland. De afstammelingen van Osman hadden trouwens altijd oorlog gevoerd; de ene oorlog was nog niet afgelopen of de volgende was alweer begonnen! De Osmanen waren gewend aan oorlogen, ontberingen en nederlagen. Daarom berustte haar man ook bij deze oorlog in zijn lot. Maar het bericht dat Kemal aan een echte veldslag had deelgenomen en ook nog gevangengenomen was, had haar man diep geschokt. Het huis was onleefbaar geworden met een man die nooit meer lachte en met een tante die voortdurend huilde.

Toch hadden ze, al was het weinig, troost geput uit het bericht van een overwinning, iets waar ze allang naar hadden uitgezien. De overwinning in Çanakkale[17] liet in hun huis, zoals in elk huis, als het ware een bom ontploffen. Ze vierden feest. Ze bereidden zoetigheid en börek[18] en deelden dit ook uit aan de buren. Hun huis was ’s morgens vol bezoekers, de inwoners van hun wijk feliciteerden elkaar alsof er feest was. Maar het plezier duurde niet lang, Behice had maar even kunnen genieten van de vrolijke stemming door deze overwinning. Reşat had weer iets om over te mopperen: ‘Als Frankrijk en Engeland wraak wilden nemen voor Çanakkale, hebben ze samen zeker afgesproken om de Twaalf Eilanden[19] aan Italië te geven. Hoe konden ze dit doen zonder met ons te overleggen?’ En weer was er een norse trek op zijn gezicht gekomen.

‘Goeie hemel, Reşat Bey, luister eens, we hebben Bosnië-Herzegovina verloren, we hebben de hele Balkan verloren, en u zeurt over twaalf eilanden’, snauwde Behice tegen haar echtgenoot.

Na verloop van tijd raakte de bevolking gewend aan alle ellende, zoals ze eerder geluk gewoon hadden gevonden. Het lot had de oorlog tot onderdeel van hun dagelijks leven gemaakt. Ze waren gewend aan de oorlog, zelfs aan de bezetting, er zat niets anders op dan doorgaan met leven. Het was voldoende als God er alleen voor zou zorgen dat het hun aan niets ontbrak. Ervoor zorgen dat ze geen onoplosbare problemen of ongeneeslijke ziektes zouden krijgen.

Net als elke vrouw wilde Behice vooral dat haar naaste familie in vrede en veiligheid zou leven. Goddank was ze de dochter uit een rijke familie. Het huis waarin ze woonden had haar vader hun geschonken toen haar oudste dochter Leman was geboren.

İbrahim Bey had alles over voor zijn enig kind wier moeder bij de geboorte was gestorven. Hij had zijn mooie Behice met haar goudkleurige haren ook kunnen laten trouwen met een rijke, invloedrijke grootgrondbezitter in Beypazarı[20], maar hij had de voorkeur gegeven aan een beyefendi uit Istanbul, de zoon van een Circassische familie die al generaties lang aan het hof diende. Zijn schoonzoon had, evenals zijn voorvaderen, in het Paleis zijn opleiding genoten en was in dienst van het Rijk. Hij was niet corrupt, zoals de meeste Osmaanse bureaucraten, en hij moest wel goudeerlijk zijn want, ondanks zijn nauwe band met het Paleis, was hij niet bijzonder rijk. Deze goede eigenschap was voor İbrahim Bey heel belangrijk en hij had dit zwaar laten wegen toen hij zijn dochter aan Reşat Bey gaf. Zijn schoonzoon was net als hijzelf een oprechte man, een onvervalste moslim. Nooit wilde hij met iets wat ongeoorloofd was te maken hebben. Nooit had hij smeergeld aangenomen. Nooit had hij van een andere vrouw gehouden of zou hij een tweede vrouw nemen. Juist om dit alles gunde İbrahim Bey zijn dochter de benodigde materiële hulp. Maar uit respect voor zijn schoonzoon, om hem niet in zijn eer te kwetsen, stuurde hij onder allerlei voorwendsels heimelijk cadeaus aan Behice en aan zijn kleinkinderen, vulde hun provisiekast met proviand uit Beypazarı en was zelfs aardig tegen de oude dame.

Behice zuchtte diep. Ze moest er steeds aan denken hoe ze als bruid naar Istanbul was gekomen en bedacht dat ze beter in Beypazarı had kunnen blijven in plaats van een norse man te moeten verduren die geïrriteerd was door al het werk voor de overheid waar ze toch niets van begreep. Want de verliefde man uit de eerste jaren van haar huwelijk was verdwenen; in zijn plaats was de Reşat gekomen die treurde om wat zijn neef was overkomen, wiens humeur door de bezetting steeds slechter werd, die steeds verder van haar verwijderd raakte.

Toen Paleisdame Kemal heimelijk in huis had genomen en hem op zolder had ondergebracht, had dit de relatie tussen hen niet verbeterd. Reşat Bey kon Behice niet vergeven dat ze deze situatie had getolereerd. Wat had die arme Behice dan moeten doen? Had ze de zieke buiten de deur moeten zetten? En nu ze zag dat Kemals toestand verergerde had ze spijt, maar dat was helaas te laat. O, wat was ze een dwaze vrouw! Ze had een verwijdering tussen haar en haar man laten ontstaan en ze had ook nog de meest gevreesde ziekte ter wereld in haar huis gehaald. Hoe kon ze haar kinderen tegen deze ziekte beschermen? Ze poetste het hele huis met spiritus, controleerde voortdurend of Mehpare haar handen goed waste en ze deed haar uiterste best om de borden en schalen die Kemal gebruikte, apart te houden. Paleisdame, van wie bekend was dat ze heel proper was, verzette zich ertegen om het vaatwerk apart te houden, omdat ze haar kleinzoon niet wilde krenken. Alleen daarom moest Behice naar de keuken om al het vaatwerk te controleren.

Behice leed niet alleen onder de sombere sfeer en de armoede van een bezette stad, ze was ook nog eens vermoeid door de storm in huis die ze het hoofd moest bieden. Sinds een paar maanden kwam haar man pas tegen de ochtend thuis. Bovendien bracht hij de spaarzame tijd die hij thuis was door met Kemal en dan discussieerden ze over de politiek. Wat vreemd toch, die saamhorigheid onder mannen! Om de situatie van het land te bespreken gaf haar man de voorkeur aan zijn neef, die hem al zo veel last had bezorgd, boven het gezelschap van zijn vrouw. En dat terwijl ze zich zo veel moeite had getroost om door haar man als volwaardig te worden gezien. Ze was behoorlijk gevorderd in het Frans, er was geen tijdschrift dat ze niet las, ze sloeg geen krant over. Toen ze op basis van wat ze had gelezen, verklaarde dat ze het niet juist vond dat er weer een oorlog zou komen terwijl men nog te lijden had van de wonden van de Balkanoorlog, werd ze door Paleisdame berispt: ‘Meisje, alleen een grootmoeder mag haar neus in mannenzaken steken en haar ideeën over oorlog geven.’ En Reşat Bey had niet zijn vrouw, maar Kemal als kameraad gekozen.

In zijn jeugdig enthousiasme had Kemal zich voortdurend verzet tegen de ideeën van zijn oom. En toen Enver Pasja, bijgenaamd ‘de straf van God’, de Russen de oorlog had verklaard, had Kemal de waarschuwingen van zijn oom in de wind geslagen, zijn grootmoeders wanhoop genegeerd, was ten strijde getrokken en had zich naar Sarıkamış gespoed. Wat een dwaze Circassiër was hij toch! Moest men eerst de adem van Azrael[21] in zijn nek voelen om verstandig te worden? Kemal had niet geluisterd naar de raadgevingen van de volwassenen. Sarıkamış had hem twee tenen gekost, beschadigde longen, ontstoken nieren en daarbij was hij ook nog geestelijk in de war geraakt.

Paleisdame vond het niet prettig dat Kemal door Behice als een warhoofd werd beschouwd. Maar een man die de hele nacht lag te woelen, wartaal sprak, zelfs in de warmste kamers nog rilde van de kou, die voortdurend bij de kachel in het vuur zat te staren, daar moest geestelijk wel iets mis mee zijn.

Toch kon Paleisdame geen kwaad woord horen over haar kleinzoon. Zoals alle dames in het Paleis was ook zij een beetje vreemd. Of dit kwam doordat ze bij het Paleis hoorde of doordat zij een Circassische was, wist Behice niet. Ook was Paleisdame overdreven proper, de huid van haar handen was schilferig geworden van het vele wassen. Niemand mocht in haar kamer komen, niets van haar eigendommen mocht worden aangeraakt. Ze had Reşat Bey, die al op jonge leeftijd wees was geworden, opgevoed zonder onderscheid te maken tussen hem en haar eigen kinderen en hij had veel respect voor zijn tante. De oude vrouw had haar zoon in de oorlog verloren en toen haar dochter ook nog bij de bevalling overleed, was ze samen met Kemal, haar kleinzoon, bij Reşat in huis gekomen en maakte daar iedereen het leven zuur. Ter wille van Reşat gedroegen de mensen in huis zich respectvol jegens zijn tante, maar Behice kon het niet over haar hart krijgen om tegen de oude vrouw, die als haar schoonmoeder werd beschouwd, mama of tante te zeggen. Slechts op emotionele momenten sprak ze haar met valide[22] aan, maar meestal met ‘Paleisdame’; en ter wille van haar man deed ze haar best de grilligheden van zijn tante te verdragen. Toen het verblijf van Kemal in een ziekenhuis ter sprake kwam, waren schoondochter en schoonmoeder het voor het eerst met elkaar eens.

Behice hield Mehpare op de trap tegen. Doordat ze de afgelopen nacht slecht had geslapen en ze niet wist of haar man thuis was gekomen, stonden haar ogen niet helder en klonk haar stem wat kribbig.

‘Kemal heeft weer tot de ochtend gehoest’, zei ze ongerust. ‘De drankjes die je hem hebt laten drinken, hebben blijkbaar niet geholpen. Heeft hij nog steeds zo’n hoge koorts?’

‘De hele nacht gloeide hij van de koorts. Ik heb de doeken in koud water goed nat gemaakt en ze op zijn voorhoofd en zijn armen gelegd, hierdoor is de koorts wat gezakt. Hij slaapt nu rustig.’

‘Meisje, ga die doeken meteen uitkoken. Zorg dat het vaatwerk en het wasgoed heel goed schoon zijn. En was je handen vaak … Je weet, er zijn kleine kinderen in dit huis, moge God ze beschermen! Ik kan dit Reşat Bey niet duidelijk maken, maar zieken horen toch in een ziekenhuis!’

‘Ik zal alles goed schoonmaken, efendim, maakt u zich maar geen zorgen’, verzekerde Mehpare haar.

Toen Behice het toilet in ging en de deur achter zich sloot, haalde Mehpare eens diep adem en snelde naar de benedenverdieping. Ze dompelde de doeken in kokend water waarin ze zeepvlokken had gedaan en mopperde intussen: ‘Zieken horen in een ziekenhuis! We zijn met zo veel mensen in dit huis, we kunnen toch wel een zieke verzorgen!’

Ze legde de doeken in een teiltje, zette dit op het vuur van het komfoor en maakte melk met honing klaar voor de zieke. Dat zette ze netjes op een zilveren dienblaadje. Net wilde ze het blad naar boven brengen toen de oude mevrouw kwaad de keuken binnenkwam en haar bij de arm pakte.

‘De arme jongen heeft tot aan het ochtendgebed liggen hoesten. Hij hoestte zo, ik huilde ervan. Heb je wel pleisters op zijn rug gedaan?’

‘Dat heb ik gedaan, efendim. Maar het hielp niet. Hij had hoge koorts.’

‘Geeft hij bloed op?’

‘Nee.’

‘Zweer het.’

‘Ik zweer bij God dat hij geen bloed opgeeft. Het is alleen een droge hoest.’

‘Het is niet voldoende dat hij alleen door een wijkdokter wordt onderzocht. Hij moet naar het ziekenhuis. Ik heb het tegen Reşat gezegd, maar die wilde niet luisteren.’

‘In het ziekenhuis zorgen ze helemaal niet goed voor een zieke. Daar vat hij zeker kou. Beyefendi weet dat.’

‘Hoe kan hij dat nou weten! Hij is boos omdat Kemal zo eigenwijs is. Daarom doet hij zo. Ik vind een ziekenhuis absoluut nodig.’

‘Daar doen ze hetzelfde als wij, ze geven de medicijnen op tijd …’

‘Klets toch niet zo, Mehpare! Waarom denk je dat ik jou heb gekozen uit al je familieleden? Omdat je goede manieren hebt en een goed voorbeeld bent voor mijn kleinkinderen. Als ik alleen maar iemand voor huishoudelijk werk had gewild, had ik wel een Grieks of Armeens meisje gezocht dat goed kan werken, en als ze dan ook nog lezen en schrijven kan …’

‘Dat kan ik ook.’

‘Ik heb jou met Lemans lessen laten meedoen, daarom kun jij het. Ik heb de onderwijzer apart voor jou betaald.’

Beleefd zei Mehpare: ‘Dank u wel’, maar bij zichzelf dacht ze: u hebt mij niet uit goedheid leren lezen, maar omdat ik uw damesbladen en vooral de artikelen van Kemal moest kunnen lezen.

‘Gelukkig is mijn moeite niet tevergeefs geweest. Je kon al eerder lezen dan Leman. Je bent slim, Mehpare, maar wel een kletskous’, zei de oude vrouw. ‘Binnenkort zul je wel trouwen. Als je dan zo kakelt, stuurt je man je zo weer terug.’

‘Ik wil helemaal geen man, efendim.’

‘Zwijg. Zo spreek je niet in aanwezigheid van ouderen. Je houdt je mening voor je. Je mag alleen luisteren. Zeg eens, heb jij je ochtendgebed wel gedaan?’

‘Ik heb nog geen tijd gehad. Eerst laat ik Kemal Bey nu zijn melk drinken, dan ga ik bidden.’

‘Dat is goed. Zorg maar dat jij je plichten niet verzuimt: God beloont ons voor onze inspanningen.’

Het slanke lichaam van Mehpare glipte snel bij de oude vrouw weg. Als ze geloofde dat Kemal werkelijk zou genezen in ruil voor haar ochtendgebed, dan zou ze haar hoofd niet meer oprichten van haar bidkleedje. Maar Kemal was een hopeloos geval, want niet alleen zijn longen waren ziek, ook zijn geest was in de war. Nadat hij uit de hel in Sarıkamış naar huis was teruggekeerd, had hij gedurende een jaar ’s nachts nauwelijks kunnen slapen. En als hij wegdoezelde werd hij weer schreeuwend wakker, tot de ochtend werd hij door nachtmerries geplaagd. Of het nu zomer of winter was, hij huiverde van de kou, zelfs in de warmste kamers. Maar langzamerhand namen de nachtmerries af, het trillen hield op en hij liep zelfs naar buiten om een krant te kopen. Hij ging ook op zichzelf wonen, Reşat Bey had gezegd dat dit paste bij een vrijgezel. En net toen hij genezen was had hij, de hemel mag weten waar, die vervloekte kwaal opgelopen en was hij teruggekeerd naar het huis van zijn familie. ‘Wat een ellende!’ verzuchtte Mehpare en klopte het snel af. De doktoren waren van mening dat de longen van Kemal waren verzwakt en dat die zwakte wel zou overgaan, maar onwillekeurig was men bang voor een ernstige ziekte. En al die tijd had Mehpare hem onvermoeid, zonder te klagen, vol overgave verzorgd.

Om geen andere familieleden tegen te komen haastte Mehpare zich de trap op. Ze wilde de zieke zijn melk zo warm mogelijk laten drinken. Toen ze Kemals kamer in liep werd ze overvallen door de onaangename lucht van een lange nacht van pijn, koorts en zweet. Ze zette het blad op het bijzettafeltje en liep naar het bed. Kemal was diep in slaap. Zijn nek op het witte kussen was zo dun als een rietstengel en zijn haar plakte op zijn voorhoofd. Zijn smartelijke ogen, die hem ouder maakten dan hij was, waren nu gesloten; het leek net of er een zwak kind in bed lag. Af en toe zuchtte hij, mompelde iets onverstaanbaars. Het ontroerde Mehpare en ze liet de zieke slapen. Ze zette de melk in de vensterbank en wilde net de kamer uit gaan toen Reşat Bey binnenkwam. Beleefd ging Mehpare opzij om hem langs te laten.

‘Vannacht heeft hij zeker helemaal niet geslapen?’ vroeg Reşat Bey, en hij deed alsof hij de nachtpon, die Mehpare onder haar lange omslagdoek droeg, niet zag.

‘Hij had koorts, beyefendi.’

‘Had hij nog last van nachtmerries?’

‘Nee, die nachtmerries zijn over, godzijdank. Het drankje dat de dokter heeft voorgeschreven, helpt goed. Het ging net wat beter met hem, maar …’

‘Maar wat?’

‘Vorige week is er iemand op bezoek geweest, ze hebben elkaar in de selamlık gesproken. Daar is het altijd koud, zoals u weet. Ik heb meteen de mangal[23] aangestoken, maar de kamer bleef vochtig. Kennelijk heeft hij daar kougevat.’

‘Wie was die bezoeker? Waarom is mij dat niet verteld?’

Mehpare had meteen spijt van haar loslippigheid en boog haar hoofd. ‘Dat weet ik niet, beyefendi.’

‘Mehpare, luister eens, als ik niet thuis ben mag niemand hier worden binnengelaten.’

‘Hij is hier niet geweest, beyefendi, het was in de selamlık …’

‘Ook in de selamlık mogen jullie niemand binnenlaten. Helemaal niemand.’

‘Ik hoorde dat Kemal Bey tegen Hüsnü Efendi zei dat het een kameraad uit het leger was … De jonge Bey verveelt zich hier, zo alleen, en Paleisdame heeft toestemming voor het bezoek gegeven.’

‘Behalve Lemans leraren voor Frans en geschiedenis mag er niemand worden binnengelaten, ook al zegt hij dat hij de zoon van de sultan is. Heb je dat begrepen?’

‘Ja, beyefendi.’

‘Kom, ga nu naar je kamer en kleed je aan. Het is al ochtend.’

Mehpare liep snel de kamer uit, ze schaamde zich omdat Reşat Bey haar met haar nachtpon aan had gezien en struikelend over haar voeten holde ze naar haar kamer.

Gülfidan, de huishoudster, maakte zoals gewoonlijk luidruchtig het ontbijt klaar. Als Mehpare maar het kleinste geluidje maakte, zelfs als ze te hard met een lepeltje in een theeglaasje roerde, kreeg ze meteen een berisping. Maar over de huishoudster, die Paleisdame uit de Kaukasus had meegenomen, mocht geen kwaad woord gezegd worden. Mehpare was ook een Circassische, maar ze was in Istanbul geboren. Daarom, ook al waren ze in de verte familie, had Paleisdame minder respect voor Mehpare dan voor de huishoudster. In het herenhuis duldde Paleisdame alleen maar Circassiërs. Ze wilde geen christelijke bedienden in huis, behalve Aret Efendi, die ’s zomers drie keer in de week en ’s winters een paar keer in de maand kwam om de tuin te verzorgen, en Katina die voor Behice Hanım het naai- en strijkwerk deed. Paleisdame begroette Katina niet eens. Toen Mehpare, nog voordat ze twaalf jaar oud was, naar het herenhuis werd gestuurd, was haar verteld dat deze ‘paleisdames’ allemaal wat vreemd waren. Ze waren overdreven pietluttig, ze letten op de kleinste details en ze waren humeurig. Het meisje had dat nu zelf ervaren. De altijd zeurende tante van Reşat Bey was een regelrechte ramp! Hoe vaak al had deze vrouw haar schoondochter het leven zuur gemaakt. Mehpare had Behice vaak horen klagen: ‘Als ze mijn schoonmoeder was, dan zou ik het niet zo erg vinden. Maar deze vrouw doet of ze mijn schoonmoeder is, en ze is niet eens de moeder van mijn man.’

Mehpare ging haar kamer in en legde haar bidkleedje op de grond. Ze hing een handdoek over haar arm en liep naar beneden om zich te wassen voor het gebed.

Ahmet Reşat zat aan het voeteneinde van Kemals bed; hij legde de rug van zijn hand tegen de hals en het voorhoofd van zijn neef en voelde of hij koorts had. De koorts was gezakt, maar Kemals voorhoofd en lippen waren nog bezweet.

Het was dertig jaar geleden dat Reşat, net als nu, liefdevol met zijn vingertoppen de roze wangetjes van zijn neefje had beroerd, bang om hem wakker te maken. Na de geboorte van haar baby en voordat de kraamtijd van veertig dagen voorbij was, was Kemals moeder naar de hemel gegaan. Dit lot overkwam Osmaanse families steeds vaker: de vrouwen stierven door hevig bloedverlies bij de bevalling of door ontstekingen, de mannen verloren hun leven op het slagveld. Hun kinderen werden opgevoed door ooms en tantes. Kemals vader was in de Turks-Griekse oorlog gesneuveld en had zijn baby nooit gezien. Reşat was net als Kemal ook een wees en had al op jonge leeftijd de verantwoordelijkheid voor zijn neefje op zich genomen. Hij beschouwde Kemal als zijn zoon, vertrouwde zijn verzorging aan zijn tante toe en regelde dat hij door de beste leermeesters op de beroemdste scholen in Istanbul werd opgeleid. Hij had hem een uitstekende opvoeding gegeven, maar hij had hem niet naar zijn hand kunnen zetten.

Toen Kemal de hand op zijn voorhoofd voelde, deed hij zijn ogen een beetje open en zei: ‘Dag, oom.’

‘Hoe gaat het ermee, Kemal? Ik heb gehoord dat je gisternacht niet kon slapen.’

‘Ik had koorts. Vaag herinner ik me dat Mehpare probeerde met vochtige doeken mijn koorts naar beneden te krijgen.’

‘Zal ik de dokter roepen?’

‘Dat hoeft niet, oom. Het gaat nu goed met mij.’

Reşat Bey reikte naar de melk met honing die in het raamkozijn stond. ‘Probeer een paar slokjes te drinken, dat is goed tegen het hoesten.’

‘Straks, oom. Mehpare doet wat ze kan, ze zal heus wel zorgen dat ik die melk drink, wees maar niet bang.’

‘Ze zorgt uitstekend voor je. Mijn tante heeft haar goed getraind.’

‘Nu ik weinig kracht meer heb, heeft Paleisdame een ander slaafje gevonden’, zei Kemal glimlachend.

‘Ook mijn krachten raken uitgeput, neef. Ach, Kemal, waarom heb je niet naar ons geluisterd, kijk eens hoe je eraan toe bent.’

‘Vergeleken met de toestand in het land is mijn toestand onbelangrijk, oom. In mijn dromen zie ik nog steeds die vervloekte generaal d’Espérey[24] als een Romeinse triomfator de Franse ambassade binnenrijden. En die kerel zat ook nog op een wit paard! Hij dacht zeker Fatih Sultan[25] te imiteren die op een wit paard Istanbul heeft veroverd. Alsof hij wilde zeggen: jij hebt de stad op een wit paard veroverd, en nu neem ik op een wit paard de stad weer terug.’

‘Rustig nou. Denk liever aan iets prettigs. Zo krijg je weer een nachtmerrie.’

‘Ach, was ik maar in Sarıkamış gestorven, oom, dan had ik al die ellende niet meegemaakt.’

Ahmet Reşat bewoog wat ongemakkelijk en kon alleen uitbrengen: ‘Vergeet dat maar, jongen, wees dankbaar dat je nog leeft.’

‘Het schijnt dat ze in Maraş een gewapende strijd tegen de Fransen zijn begonnen. Is dat waar?’

‘Ja, daar is bericht van gekomen.’

‘Dat is toch goed nieuws, oom!’

‘Mijn hemel, Kemal! Ali İhsan Pasja in Irak heeft na het ondertekenen van de wapenstilstand de wapens van zijn troepen niet ingeleverd en Fahrettin Pasja, de commandant in Mekka, heeft zelfs nog twee maanden strijd geleverd. En heeft dit ook maar iets geholpen? Nee, integendeel. Hoe harder we vochten, hoe meer druk er op ons werd uitgeoefend.’

‘Misschien zal er nu iets gebeuren. Anatolië begint zich te organiseren. Als het verzet op het platteland aanhoudt, zal Istanbul ook in actie komen.’

‘Maar ik ben bang voor wat de Engelsen dan gaan doen.’

‘Denkt u nu ook al als de sultan? Foei!’

‘Kemal, je moet goed weten dat deze sultan heus niet slechter is dan de meeste sultans vóór hem. Het lot is hem alleen niet gunstig gezind. Deze rampzalige bezetting heeft geleid tot verzwakking van het sultanaat. De sultan doet alles wat hij kan om de zeshonderd jaar oude troon te beschermen.’

‘En wij dan? Beschermt hij zijn onderdanen net zoals de troon?’

‘De troon is het symbool van ons allen, jongen. Als de troon valt, gaan wij ook ten onder.’

‘Veronderstel nu eens dat de troon valt. Hebt u er al over nagedacht wat u dan gaat doen? Dat wil ik weleens weten.’

‘Ik ben een ambtenaar, jongen. Het is mijn plicht om toezicht op de financiën te houden. Ik ben zelfs geen lid van het parlement. Is het soms belangrijk wat ik denk?’

‘Voor mij wel.’

‘Kemal, je weet trouwens best hoe ik erover denk. Jarenlang voeren we nu al oorlog, met Rusland, met de Balkan, in Tripoli … Er komt geen einde aan. En de Grote Oorlog[26] heeft ons geruïneerd. Niemand hier wil nog oorlog voeren. We hebben trouwens ook geen wapens meer. Alles is in beslag genomen. Onder deze omstandigheden sta ik dus aan de kant van de sultan, al moet natuurlijk eerst de kwestie van de bezetting op diplomatieke wijze worden opgelost.’

‘Zelfs als u toegeeft dat hij fout zit, staat u dan toch nog aan de kant van de sultan?’

‘Zeven voorvaderen van mij hebben in het Paleis gediend en daar hun brood verdiend. Verwacht niet van mij dat ik de sultan ontrouw word. En jij, neef, die ik altijd als mijn zoon heb beschouwd, moet dit ook niet doen. Dat kan niet.’

Kemal zei niets. Hij was te moe om met zijn oom te discussiëren. Wel wilde hij graag dat zijn oom in de kamer bleef en hem nieuws over de buitenwereld gaf; hij wilde gewoon wat met hem praten. Sinds hij in bed lag had hij steeds vrouwen om zich heen gehad en dat begon op zijn zenuwen te werken.

Reşat Bey stond op. ‘Ik heb je uit je slaap gehaald. Ik kan beter gaan, dan kun je weer slapen.’

Kemal strekte zijn hand uit naar zijn oom. ‘Oom, ga alstublieft niet weg, blijf nog even. Laten we nog wat praten.’

Reşat Bey ging weer aan het voeteneind van het bed zitten. Een poosje keken ze elkaar aan. In de vermoeide blikken van zijn neef zag Reşat ineens een gelijkenis met diens overleden moeder. Zachtjes vroeg hij: ‘Kemal, wie heeft jou vorige week bezocht?’

‘Wanneer, oom?’

‘Vorige week is iemand bij je op bezoek gekomen in de selamlık. Wie was dat, jongen?’

‘Oom, sultan Abdülhamit heeft bij zijn aftreden toch geen geheim agenten bij u achtergelaten? Van wie heeft u dat gehoord?’

‘Ik hoor zulke dingen.’

‘Hebt u soms spionnen hier in huis?’

‘Maak me niet boos, neef. Ik wil weten wie hier is geweest.’

‘Een oude kameraad uit het leger.’

‘Je dienstkameraden zijn allemaal doodgevroren.’

‘Deze is krijgsgevangen geweest en nu is hij weer terug.’

‘Hoe heet hij?’

‘Cemil Fuat. In de verte is hij familie van Fevzi Pasja.’

‘Is hij lid van de İttihat?’

‘Zijn er dan nog mensen van de İttihat over? Die naar Sarıkamış zijn gegaan, zijn allemaal bevroren, de enkelen die ontkomen zijn hebben allemaal spijt en de achterblijvers zijn door de bezetters opgehangen.’

Reşat Bey deed of hij dit niet had gehoord en hij vroeg: ‘Wat wilde hij?’

‘Hij wilde me zien. Hij hoeft toch niet per se iets te willen?’

‘Elke keer als jij bezoek ontvangt, gebeurt er iets verschrikkelijks.’

‘Maar oom, ik ben nu toch niet in staat om me met gevaarlijk werk bezig te houden? U weet heel goed dat ik alleen als ik gestorven ben, dus als een dode, uit deze kamer kan gaan.’

‘God verhoede dat. Je bent nog veel te jong. Als je goed uitrust, gezond eet, je neus niet in gevaarlijke zaken steekt, dan zul jij, als de tijd daar is, zo God wil, mijn dode lichaam wegdragen. Er is trouwens niemand anders dan jij om dit te doen. De oorlog heeft geen man meer overgelaten in onze familie!’

‘O, oom, maakt u zich toch niet druk over uw dood. Uw dochters zijn zo mooi dat uw schoonzoons binnenkort in de rij voor de deur staan. Misschien duurt het niet lang voordat u de zoon krijgt die u altijd zo graag wilde hebben en dan ben ik niet meer in tel.’

‘Stop met dat onzinnige geklets, Kemal, maar je moet me beloven dat je absoluut niemand in ons huis uitnodigt.’

‘Ik zal echt niemand uitnodigen die enig gevaar voor u kan opleveren.’

‘Die woorden heb ik al eerder gehoord. Die nacht dat politieagenten ons huis omsingelden, zal ik nooit vergeten.’

Kemal probeerde nog wat te zeggen, maar door een hoestaanval kon hij geen woord uitbrengen. Toen het hoesten stopte, gaf Reşat Bey de melk weer aan zijn neef. Kemal dronk een paar slokjes en vroeg: ‘Oom, ik heb gehoord dat de schoonzoon van de sultan, İsmail Hakki Bey, de kant van de nationalisten heeft gekozen. Hij probeert een verzoening tot stand te brengen tussen hen en het Paleis. Klopt dat?’

‘Hoe kun jij hier op die zolderkamer van dit alles op de hoogte zijn? Of ben je heimelijk de straat op gegaan?’

‘Die vriend die bij me op bezoek kwam, heeft me dat verteld.’

‘Nou, dan heeft hij dat niet goed verteld. Wat ons nog te wachten staat, komt allemaal door avonturiers zoals jij en İsmail Hakki. De straten zijn vol met Grieken en Armeniërs in Engelse uniformen; ze werken als geheim agent in dienst van de Engelse commandant. Het zijn kerels aan wie niets ontgaat. En dat de Fransen, en ook de nationalisten die zich in Anatolië verzamelen, sympathie voor ons zouden hebben, is allemaal onzin … Het is afgelopen, Kemal, het is afgelopen met ons. Ook Anatolië is op verschillende plaatsen bezet. Het zou mooi zijn als Istanbul en het sultanaat gered konden worden. De sultan heeft wel ingestemd met de Engelse bezetting, maar dat is tijdelijk. Beter dat dan helemaal uit elkaar te vallen, helemaal te gronde te gaan. Alleen daarom moeten we goed omgaan met de Engelsen.’

‘Hoe kan de sultan ze te vriend houden en tegelijkertijd de acties steunen die in Anatolië de kop opsteken? U moet deze acties niet onderschatten, oom. Er gaan ook mensen uit Istanbul naar Anatolië.’

‘Maar wat heeft het voor nut als iedereen uit Istanbul naar Anatolië verhuist? De militaire laarzen zijn op en de hoeveelheid wapens is beperkt.’

‘Gelukkig kunnen we op God vertrouwen.’

‘Dat is zo, jongen. De schatkist is helemaal leeg, we hebben niet eens geld voor het salaris van de ambtenaren. Het is zelfs zo dat we, om de lagere ambtenaren te kunnen betalen, deze maand zandzakken, grote en kleine bijlen, leren schoenen, schroot, wat ook maar voorhanden was, te koop hebben aangeboden.’

Kemal legde zijn hoofd weer op het kussen.

‘Kom, rust nu wat uit. Ik vermoei je maar, zo vroeg in de ochtend’, zei Reşat Bey. ‘Ik ga gauw wat eten en daarna weer naar mijn werk. Als jij je niet goed voelt, laat het me weten, dan vraag ik of dokter Mahir vanavond komt.’

Kemal gaf geen antwoord. Buiten begonnen de melkboeren en de verkopers van simit[27] al te roepen. Langzaam werd het bezette Istanbul wakker voor een nieuwe dag, waarop de inwoners beschaamd en verdrietig naar buiten zouden gaan. Het ochtendlicht drong al door de luiken en scheen nu krachtig op het vloerkleed.

Reşat Bey stond zachtjes op en sloop naar buiten; hij wilde Kemal, die deed of hij sliep om niet te hoeven praten, niet wakker maken. Terwijl hij naar zijn kamer een verdieping lager liep, waren zijn gedachten bij de verwijten die hij van zijn vrouw zou horen. Hij was nu al een maand pas tegen de ochtend thuisgekomen en had haar niets verteld, hoewel Behice heel benieuwd was wat haar man, die onderminister van Financiën was, de hele nacht uitvoerde.

Ahmet Reşat mocht zijn vrouw niet vertellen wat voor werk hij deed. Hij had zelf trouwens ook zijn twijfels bij dit werk. Alleen Mahir wist dat de grootvizier hem een bijzondere opdracht had gegeven, omdat Mahir evenals Reşat uitstekend Frans sprak en ook een geheime opdracht had gekregen. Enkele hoge ambtenaren die het Frans goed beheersten, werden aangemoedigd om met hoge Franse ambtenaren vriendschap te sluiten en met hen te dineren, te bridgen en te schaken. Ahmet Reşat had tevergeefs geprobeerd zichzelf wijs te maken dat de hem opgedragen taak geen spionage was. Natuurlijk zouden zij geen laden of safes van de bezetters openen of geheime documenten of codes van de geallieerden stelen. Men wilde alleen van de Fransen, die niet op al te goede voet stonden met de Engelsen, te weten komen waarom er problemen bij de geallieerden onderling waren. Alleen de ambtenaren die uitstekend Frans spraken en vriendschap met de Fransen wilden sluiten, konden deze opdracht vervullen.

Toen Reşat Bey door grootvizier Ali Rıza Pasja voor een gesprek was uitgenodigd, vermoedde hij dat hij informatie over de financiën zou moeten geven en kwam daarom met een stapel documenten op bezoek bij de grootvizier. Maar de grootvizier repte met geen woord over de financiën. Na de wederzijdse begroetingen kwam hij ter zake. Ali Rıza Pasja vertelde Reşat dat ze over twee avonden samen naar een diner zouden gaan in het buitenhuis van graaf Ostrorog aan de Aziatische oever van de Bosporus, waar ook de Franse Hoge Commissaris aanwezig zou zijn. Hij had Reşat geadviseerd om de hele avond het oor goed te luisteren te leggen.

Al voelde Ahmet Reşat veel voor zijn vaderland, hij was niet bedreven in dit soort werk. Hij was oprecht, huichelde nooit en had goede manieren. Met tegenzin had hij aan de opdracht gehoor gegeven. Maar hij was gerustgesteld toen hij bij de genodigden ook Mahir zag, en zijn goede humeur kwam terug toen hij ook nog zijn oude vriend graaf Caprini ontmoette.

‘Graaf Caprini! Wat een gelukkig toeval! We hebben elkaar al heel lang niet gesproken. Ik hoop dat het goed met u gaat.’

‘Waarde vriend! Het doet me goed u te zien. Kom, laten we daar in die hoek wat over vroeger praten’, had graaf Caprini gezegd.

Gedurende de bezetting van Istanbul deed graaf Caprini alsof hij een belangrijke functie had bij het Italiaanse Commissariaat, maar in feite was hij naar Istanbul gestuurd om het commando over de Italiaanse politiemacht op zich te nemen en eventuele botsingen met de Turken te voorkomen. Hij kon goed overweg met de Turken. Op Kreta was hij tijdens de massamoorden in dienst geweest van de gendarmerie en had daar heel wat Turken van de dood gered. Als dank voor zijn menslievend optreden was hij door sultan Abdülhamit ii onderscheiden met de titel ‘Graaf Caprini Efendi’ en ook had hij een eremedaille gekregen.

De vriendschap tussen Ahmet Reşat en graaf Caprini ging nog verder terug. Toen Ahmet Reşat als jongeman in Saloniki was aangesteld, maakte graaf Caprini deel uit van het ambtenarenkorps dat bezig was de Osmaanse gendarmerie van deze stad te organiseren. Zo leerden de twee jongemannen elkaar kennen en ze werden goede vrienden. Samen bezochten ze de uitgaanscentra van deze kuststad, deden mee aan schaakwedstrijden en reden paard. Jaren later hadden ze elkaar nog een paar maal tijdens de bezetting in Istanbul ontmoet, maar Ahmet Reşat had er in deze sombere omstandigheden de voorkeur aan gegeven om bij zijn oude vriend uit de buurt te blijven. Deze avond had het lot hen weer bij elkaar gebracht. Voor het diner hadden ze even tijd om wat met elkaar te praten.

‘Wanneer u me ergens voor nodig hebt, laat me dat dan alstublieft weten, beyefendi’, had de graaf gezegd.

Ahmet Reşat dacht bij zichzelf: God verhoede dat ik jullie ooit nodig heb, en hij had slechts gezegd: ‘God zegene u, Caprini Efendi.’

Na het eten werden de mannen in groepjes verdeeld en ze hadden gebridged en geschaakt. Al was er die avond geen gelegenheid om informatie te verkrijgen, toch wilde de grootvizier dat de daar begonnen vriendschappen werden voortgezet. Hopelijk zouden ze er binnenkort in slagen om de juiste contacten te leggen.

In de dagen die erop volgden kregen ze nauwere banden met de Fransen; op een avond bezochten ze samen een dansuitvoering in Pera en na afloop gingen ze naar een bar. Door de drank ontspanden ze wat en Ahmet Reşat deed zich ongeïnteresseerd voor, maar probeerde toch enige informatie te verkrijgen. Met zijn ogen gericht op het toneel, zijn oren gespitst op de pratende Fransen, kwam hij te weten dat de Fransen, ook al waren het geallieerden, alleen maar onder hun eigen commando wilden vallen en dat ze daarom de Engelse generaal Wilson niet accepteerden.

De volgende dag, toen hij zijn verslag maakte van de vorige avond, voelde hij zich ellendig. Wat zou er gebeuren als dit document in verkeerde handen zou vallen! Hij was toch zeker geen spion! Hij was de onderminister van financiën! Hij verscheurde zijn verslag en ging naar het kantoor van Ali Rıza Pasja en vertelde deze onder vier ogen wat hem ter ore was gekomen.

In die periode werden ze vaak uitgenodigd om met de Fransen te schaken en te bridgen. Door hun vriendschap met de Osmaanse bureaucraten toonden de Fransen hun wrevel jegens de Engelsen. Maar Ahmet Reşat kon het niet over zijn hart verkrijgen om graaf Caprini uit te horen. Hij was tenslotte een oude vriend.

En toen het Nationaal Verdrag van 1920, dat door de nationalisten in Ankara was voorbereid, door het kabinet van Ali Rıza Pasja was geratificeerd, kreeg Ahmet Reşat hoop dat alles ten goede zou keren en dat hij verlost zou worden van die vervelende verplichting die hem zo tegenstond. Het lot had echter nieuwe verrassingen voor hem in petto.

[15] Paçalık: de jurk die een pasgetrouwde vrouw draagt op ‘paçagünü’, de dag na de bruiloft waarop het pasgetrouwde paar soep, getrokken van schapenpoten, eet (paça = schapenpoot).

[16] Paleisdame: een vrouw die opgegroeid is in het paleis of er werkt (saraylıhanım, saray = paleis).

[17] Çanakkale: vlak bij Çanakkale, op het schiereiland Gallipoli, sloeg Mustafa Kemal op 25 april 1915 de aanval van de anzac-troepen af (Australian and New Zealand Army Corps).

[18] Börek: hartige taart van dunne lagen bladerdeeg, meestal gevuld met kaas of spinazie.

[19] Twaalf Eilanden, de ‘Dodecanesos’: Griekse eilanden in de oostelijke Egeïsche Zee, in 1522 door de Osmanen veroverd, in 1911 door Italië bezet.

[20] Beypazarı: stadje, noordwestelijk van Ankara gelegen (centraal Anatolië).

[21] Azrael: aartsengel, de engel van de dood die de ziel van de gestorvenen meeneemt.

[22] Valide: formele term voor moeder.

[23] Mangal: komfoor.

[24] Generaal d’Espérey: generaal Louis Felix Marie François Franchet (1856-1942) van het Franse leger was actief in het veld gedurende W.O. i op westerse en Balkan-fronten.

[25] Fatih Sultan: sultan Mehmed ii, bijgenaamd ‘Fatih’(= de veroveraar), veroverde in 1453 Istanbul. Dit betekende het einde van het Byzantijnse Rijk.

[26] Grote Oorlog: Eerste Wereldoorlog, zo genoemd tot de Tweede Wereldoorlog uitbrak.

[27] Simit: ringvormig broodje met sesamzaad.