Nadine Gordimer

Word wakker

Uit het Engels vertaald door Molly van Gelder

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Get A Life, verschenen bij Bloomsbury

Oorspronkelijke tekst © Nadine Gordimer, 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Molly van Gelder en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte/Non Stock

ISBN 978 90 445 3026 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Alleen de straatveger, die met zwiepende bezem gevallen bladeren uit de goot bijeenveegt.

Misschien hadden de buren het gezien, maar midden op een doordeweekse ochtend was iedereen natuurlijk naar zijn werk of elders bezig met de dingen van alledag.

Ze stond bij het hek van de oprijlaan van haar ouders toen hij aankwam, kon een glimlachje voor hem opbrengen en snel het signaal opvangen om hardop te lachen om die wonderlijke, absurde (maar tijdelijke) situatie, om te accepteren dat ze elkaar niet mochten aanraken. Afzien van een aanraking is minder emotioneel dan afzien van een omhelzing. Alles is heel gewoon. De straatveger loopt voorbij en duwt het einde van de zomer voor zich uit.

Stralend.

Letterlijk stralend. Maar geen licht uitstralend, zoals heiligen met een aureool worden afgebeeld. Hij straalt onzichtbaar gevaar voor anderen uit door een vernietigende stof die hem is toegediend als middel tegen wat hem nu vernietigde. Wat hem bij de keel had gegrepen. Schildklierkanker. In het ziekenhuis werd hij in isolatie gehouden. Zelfs die van de stilte: hij had een tijdlang geen stem. Stom. Stembanden aangetast. Nog steeds, zonder daar zeggenschap over te hebben, stelt hij andere mensen en dingen bloot aan wat hij uitstraalt, wie of wat hij ook aanraakt.

Alles moet heel gewoon zijn.

Geroep vanuit het ene autoraampje naar het andere: heeft ze zijn laptop niet vergeten? Cassettebandjes? Zijn Adidas? Het boek over het gedrag van verhuisde olifanten, waar hij middenin zat toen hij terugging naar het ziekenhuis? Berenice – Benni – waarom schepen ouders hun kinderen op met van die modieuze namen – heeft een tas voor hem ingepakt. Huilend nam ze beslissingen voor hem, dit wel mee, dat niet. Maar het was meer dan niet vergeten: haar vertrouwdheid met hem wist wat hij nodig had, wat hij zou missen. Hij zal ontdekken dat ze in een van de boeken stiekem een foto van haarzelf heeft gestopt die hij erg mooi vond en die hij had genomen voordat hun liefde uitliep op een huwelijk. Er is een babykiekje bij van de jongen.

Zijn moeder haalde hem op van het ziekenhuis. Hij deed een achterportier open om op de achterbank te gaan zitten – meteen al moet hij voor zichzelf een bepaalde gedragslijn gaan volgen, er voorlopig een gewoonte van maken – maar zijn moeder is net als hij (voor zover dat geen verkeerde volgorde van erfelijke eigenschappen is), ze heeft haar eigen gedragscode opgesteld als reactie op de bedreiging die hij vormt. Ze buigt zich opzij om het voorportier open te doen en klopt gebiedend op de passagiersplaats.

Hij heeft een vrouw en kind.

Wiens leven, wiens risico is minder waard dan die twee?

Ouders zijn verantwoordelijk voor het, opzettelijk of achteloos, op de wereld zetten van hun nakomelingen; zij hanteren de ongeschreven wet dat aan het leven van het kind, en dat van het kindskind, meer waarde gehecht moet worden dan aan dat van de oorspronkelijke verwekkers.

En zo is Paul – zo heet hij, hun zoon – thuisgekomen – o, op een andere manier, voorlopig, ja – naar zijn oude huis, dat van zijn ouders.

Lyndsay en Adrian zijn niet oud. De ladder van de ouderdom is sinds de medische wetenschap hoger geworden; door verstandig bewegen en gezond eten leven mensen langer en blijven ze jonger voor ze opklimmen en verdwijnen in het mysterie daarboven. (‘Heengaan’ luidt het eufemisme, maar waarheen?) Ondenkbaar dat de zoon hun voorgaat, daar naar boven. Zijn vader staat op het punt als energieke vijfenzestigjarige met pensioen te gaan als directeur van een fabriek van landbouwmachines en -werktuigen. Zijn moeder, negenenvijftig, maar ze lijkt negenenveertig, haar hele leven een natuurlijke schoonheid die geen zin heeft in facelifts, staat voor de beslissing of zij haar maatschap van een advocatenkantoor zal opgeven en haar andere maat in deze nieuwe levensfase zal vergezellen.

De hond springt op en steekt zijn poot naar hem uit, snuift de kille doordringende ziekenhuislucht op van zijn uitpuilende weekendtas en de koffer die zijn vrouw heeft afgeleverd met wat zij denkt dat hij daar nodig heeft, in deze fase van zijn bestaan. – Welke kamer? – Niet zijn oude kamer, maar die van zijn zuster, omgebouwd tot studeerkamer, waar zijn vader zich zal wijden aan de interesses die hij klaar moet hebben staan als zijn pensioen zich aandient. Dat zusje en die broer, slechts een jaar na elkaar geboren, te wijten aan onmatige jeugdige hartstocht of een misplaatst vertrouwen in borstvoeding als doeltreffend voorbehoedmiddel. Lyndsay kan nog steeds lachen om haar onwetendheid en het opportunisme van een snelle voortplanting! Er zijn nog twee zusjes, biologisch beter gespreid. Hij heeft geen broer.

Hij is uniek.

#

De pestlijder, de leproos. De moderne melaatse, ja, zo ziet hij zichzelf, met sardonisch genoegen. Hij zoekt zijn toevlucht waarschijnlijk in de snelle babbel van de reclamejongens en -meiden; die heeft hij zich eigen gemaakt door de omgang met Benni’s collega’s.

Paul Bannerman is milieudeskundige, afgestudeerd aan universiteiten en instituten in Amerika en Engeland, en door ervaring wijzer geworden in de wouden, woestijnen, savannen en pampa’s van West-Afrika en Zuid-Amerika. Hij is werkzaam bij een stichting voor natuurbescherming en milieubeheer, in het Afrikaanse land waar hij werd geboren; een werknemer die nu om gezondheidsredenen met verlengd verlof is. Benni/Berenice is tekstschrijver, opgeklommen tot de directie van een van de internationale reclamebureaus die wereldwijd adverteren en waarvan de naam over de hele aardbol even bekend is als die van een popster, die geen vertaling nodig heeft om zijn vorm te behouden, die deel uitmaakt van het vocabulaire van alle talen. Ze verdient meer dan hij, dat spreekt vanzelf, maar daarmee is hun huwelijk niet uit balans, aangezien de rol van de man als kostwinner verouderd is, de prijs van feministische vrijheid. Waarschijnlijk zorgt de tegenstelling in de context en de praktijk van hun werk ervoor dat een onbekend element blijft voortbestaan, ook seksueel, dat anders na een paar jaar huwelijkse sleur meestal verloren gaat. Vertrouwdheid; ze kende hem goed genoeg om in te spelen op zijn basisbehoeften, die ze in vijf jaar van intimiteit had leren kennen, maar dat betekende niet dat zijn begrip van wat de wereld is en hoe die functioneert, zijn inzichten, niet verschilden van de hare. Altijd iets om over te praten, een tegenvaller, een succesje uit te wisselen, altijd het element van de vreemde, waarbij ieder, met een derde oog, iets waarneemt in het gebied van de ander.

Toen het vonnis van de oncoloog kwam bij monde van hun huisarts, die van hun leeftijd was en tot hun vriendenkring behoorde, was zij degene die het telefoontje in de vroege ochtend aannam. Elke dag stond hij als eerste op, gewend aan vroeg opstaan tijdens expedities. Toen hij uit de badkamer kwam, trof hij haar achterovergeleund in de kussens aan, terwijl de tranen over haar wangen lekten, alsof er plotseling iets binnen in haar was doorgebroken. Hij bleef in de deuropening staan. Voordat hij iets kon zeggen, vertelde ze het hem. Het heeft geen zin een geschikt moment af te wachten voor zulk … ja, wat? Nieuws, informatie.

‘Je hebt kanker. Schildklier. Foute boel. Jonathan kon er niets beters van maken.’ Het lekwater zakte naar haar lippen, trilde op haar kin.

Hij bleef staan. Zijn mond bewoog, alsof hij iets wilde zeggen. Stond daar, alleen. Zulk nieuws behoort slechts degene toe uit wiens lichaam de boodschap komt. Toen perste hij zijn lippen opeen tot een dunne streep, een verwrongen glimlach, in een zwakke poging haar niet te negeren.

‘Ach. Of je komt onder een bus. Je moet toch een keer dood.’

Zijn pas geschoren gezicht glom, glad gebruind door een weekje in de wetlands aan de kust, waarvan hij een paar dagen geleden was teruggekomen, omdat hij niet wilde wachten op het oordeel van de artsen over de uitslag van hun onderzoek.

Maar op z’n vijfendertigste! Hoe kwam hij eraan? Geen kanker in zijn familie. Niets. Gezonde jeugd, geen ziektes – hoe dan? Waarom? Ze bleef maar beschuldigingen spuien.

Hij ging op bed zitten, naast de omtrek van haar benen onder de dekens. Schudde even met zijn hoofd, als ontkenning, niet uit wanhoop, stond toen resoluut op, zoals altijd, en trok zijn broek aan over de piepkleine slip die zijn mannelijkheid – dat deel in elk geval nog onaangetast – omvatte. Terwijl hij zich verder aankleedde en zij bleef liggen, stelde hij vragen. ‘Dus wat moet er volgens Jonathan gebeuren?’ Hij ging niet verder, maar iedereen weet dat een arts, ook al is het je beste vriend, nooit een duidelijk doodvonnis zal uitspreken.

‘Ze gaan opereren. Meteen al, denk ik.’

Beiden werden geconfronteerd met het bewijs waardoor deze verminking, hoe die ook zou uitvallen, aangevochten, opgeschort moest worden: zie de man, de duidelijke architraaf van een ribbenkast waarbinnen de levensadem op en neer gaat onder de spierkussens van de borst, de gladde, harde contouren van de biceps, de sterke, soepele onderarmen – het voltooide, evolutionaire bouwwerk van de natuur, geschikt voor alle functies. Er is daar een mooi, in onbruik geraakt woord voor: welvaren.

Hij kon haar niet negeren terwijl hij zijn horloge omdeed en zich verder aankleedde; ze bevestigde zijn aanwezigheid alsof ze een standbeeld bekeek. Het slachtoffer wordt naar het schavot geleid – bij afwezigheid van de cipiers doen artsen het wel – zonder de persoon die van hem houdt. Die is buitengesloten. Hij moest iets voor haar doen. Hij liep naar het bed terug, boog zich voorover en sloeg zijn armen om haar heen terwijl de kussens zacht meegaven, en hij gaf een kus op haar beide natte wangen. Maar ze rukte haar armen los, trok zijn hoofd ruw naar zich toe en drukte haar mond hard op die van hem, wrikte zijn lippen met harde tong open, en net op het moment dat de kus in een hartstochtelijk voorspel zou veranderen, liet het kind zich dwingend horen uit de aangrenzende kamer; het riep en het riep. Hij hees zich van haar overeind, ze maakten zich onhandig los uit hun omstrengeling, en ze rende op blote voeten weg om gehoor te geven aan de dringende oproep van het leven dat zij op een nacht hadden doorgegeven uit een omhelzing in dit bed.

Alles spitst zich toe op wat er daarna moet gebeuren. Er volgden meer bezoeken aan de specialist, meer laboratoriumonderzoek, en de wijze mannen in witte chirurgenjassen, zo niet tovenaars die sterren wichelen of sangoma’s[1] die voorspellingen doen met botjes, namen besluiten. Jij hoefde alleen maar mee te werken, je lichaam aan te bieden. Het hoorde toe aan de mannen in witte jassen (eigenlijk is een van de specialisten een vrouw, dus het lichaam wordt door een vrouw in bezit genomen op een onbekende manier, aseksueel: een nieuwe ervaring voor een gezonde jongeman). Terwijl de voorbereidingen werden getroffen voor de operatie, bedreven hij en de echte vrouw, Benni, elke nacht de liefde. Alleen ’s nachts, en alleen zó kon de angst zich verbergen. Kon het ongelooflijke één vlees worden.

Haar ouders waren gescheiden en later nog verder uit elkaar gedreven door de zeeën tussen het zuidelijk en noordelijk halfrond; ze wist niet of ze een van hen of hun beiden moest schrijven over wat haar had bevangen – angst, zekerheid – en schoof de poging om zo’n brief op te stellen voor zich uit. Haar moeder, die per vliegtuig naar het land van haar overleefde verleden terugkeert om haar dochter te steunen – ze gruwde bij het idee van het tafereel op het vliegveld, waar die samengestelde figuur van jeugd en afwezigheid zou verschijnen. En dan haar vader, die aan zijn derde vrouw de brief voorleest van deze dochter uit een mislukte periode in zijn leven, die – was dat zijn conclusie, zijn manier om het te verwerken? – een ongelukkig huwelijk was aangegaan met een vent van in de dertig, die ernstig ziek bleek te zijn.

Lyndsay en Adrian. Zijn ouders. De ideale ouders. Benni moest bekennen, ook aan de weinige goede vrienden aan wie ze wel wilde vertellen welk lot Paul had getroffen, als de toorn van de Almachtige waar hij noch zij in geloofde: zijn ouders waren fantastisch. Hoewel Paul hun zoon was, had ze geen andere relatie met hen dan hij; hij ging niet vertrouwelijker of vaker met hen om dan zij dat samen deden, en dan voornamelijk op familiebijeenkomsten, verjaardagen, Kerstmis, een feestelijk etentje in een restaurant of om de eettafel, kinderen en hun aanhang, in het huis waar hij en zijn zusters waren opgegroeid, waar de volgende generatie, de kleinkinderen, aangemoedigd werd om samen te spelen, omdat ze neefjes en nichtjes waren, zoals dat heette. Geen intimiteit met zijn ouders, eigenlijk. Maar nu, alsof intimiteit de normale gang van zaken was, deden Lyndsay en Adrian het aanbod – en voerden dat ook meteen uit – voor een praktische regeling waar de zoon en zijn vrouw geen aandacht voor hadden. Lyndsay nam verlof van advocatenkantoor Dinges en Dinges & Partners, waar haar naam er een van was, en nam het kind onder haar hoede, haalde hem elke dag van het peuterklasje om voor hem te zorgen in het huis waarin zijn vader op dezelfde energieke leeftijd had rondgerend, terwijl Benni, die haar klanten, computers en tekstschrijvers aan anderen had overgedragen, met Paul meeging naar de wachtkamers van ziekenhuizen en pathologische labs, waar de preoperatieve testrituelen werden uitgevoerd.

Na zijn herstel van de operatie – ‘thyreodectomie’ in medisch jargon – mocht hij zijn normale leven weer oppakken: Benni, zijn zoontje, werk. Herstel: een tussentijd van vier weken, een verplichte periode vóór de radioactieve jodiumbehandeling die de artsen, na een scan, nodig achtten om – hoe zeggen ze dat – achtergebleven carcinomateus weefsel te vernietigen. Hij, Benni en zijn ouders, onder het onuitgesproken heilige gezag van degene wiens leven werd bedreigd, brachten die vier weken door alsof het dagelijkse leven gewoon doorging. Heel gewoon. Hij plande een veldexpeditie en kwam een dag vóór hij zich weer in het ziekenhuis meldde voor die vernietigingsbehandeling uit de wildernis terug.

Zijn vrouw en hij kregen in de meest tactische bewoordingen waarop zulke buitenaardse instructies kunnen worden overgebracht, te horen dat hij, als hij na een paar dagen van volledige isolatie uit het ziekenhuis werd ontslagen, nog steeds radioactief zou zijn en dus een gevaar voor zijn omgeving zou vormen. Zijn vrouw kwam met dit verhaal bij Adrian en Lyndsay, die samen waren in het ouderlijk huis, het oude huis. Ze hoefden geen moment na te denken. Lyndsay begon meteen te spreken namens hen beiden: dat dat zo was kon je zien aan Adrians strakgetrokken voorhoofd en zijn intense donkere blik. ‘Hij komt bij ons. Tot het veilig is.’

Geen discussie.

Het zou op een bepaalde manier opdringerig zijn geweest hun op het gevaar te wijzen; immers, dat laatste aller dingen, de waarde van het leven en de dood, was onderling tot in de essentie besproken en tot een oplossing gebracht. Niet gaan snotteren van dankbaarheid. Welk ander besluit had ze dan verwacht van een vader en moeder? Hoe zagen hun zoon en zijn vrouw dan hun eigen ouderschap?

Pas toen ze met haar meeliepen naar haar auto, draaide ze zich om zonder te weten wat ze deed, alsof ze iets ging halen wat ze vergeten was, en sloeg haar armen om Adrian heen, haar hoofd kwam net tot aan zijn borst, een eerste omhelzing na vijf jaar van vluchtige kusjes op beide wangen met Kerstmis en op verjaardagen. Daarna naar Lyndsay; twee vrouwen die heel even tepel-aan-tepel stonden. Geen van drieën had iets gezegd toen ze van het huis naar de auto liepen. De laatste woorden waren gewisseld toen Adrian opzij stapte om de vrouwen bij de voordeur door te laten: hij vroeg wanneer Paul ontslagen werd, en zij antwoordde dat het misschien over twee dagen was.

Lyndsay hield haar gestrekte hand voor haar ogen tegen de zon. ‘Nou, laat het meteen weten … dan haal ik hem van het ziekenhuis.’ Vanzelfsprekend was ze al bezig zich voor te bereiden op hoe hij zou zijn.

Met langzame precisie hield Benni zich in bedwang, snoerde zichzelf in met de veiligheidsgordel, startte de motor, zette hem in z’n vooruit, deed de handrem naar beneden. Meer hoefde ze niet te doen. De auto was een automaat en reed meteen over het grind weg, met een geluid dat haar deed denken aan het knarsen van zand tussen dichtgeklemde kaken; de portieren schoten op slot. Buitengesloten van het proces dat bezit van hem nam, zijzelf gevangen in veiligheid. Ze kon zich niet voorstellen hoe dit soort isolatie zou zijn. Voor het eerst sinds ze het telefoontje aannam met zijn diagnose dacht ze niet aan hem, maar aan zichzelf, zichzelf. Als ze nu tijdens het rijden was gaan huilen, zou het verdriet om haar zijn geweest.

[1]sangoma – medicijnman

#

Het huis staat te luisteren. Af en toe wordt het daarbij gestoord door het gebrom van de koelkast, die zichzelf aanzet om in de warme keuken zijn skioordtemperatuur op peil te houden. Hij was van plan op te staan en samen met hen te ontbijten, maar de artsen hadden hem niet willen ontmoedigen door hem te vertellen hoe hondsmoe hij zich zou voelen, ook al verontschuldigde hij zich dat hij vroeg naar bed ging en sliep hij vervolgens acht uur. Zijn armen en benen, zijn biceps en onderarmen, dijen en kuiten wilden niet bewegen. Hij kon zelfs niet trillen van inspanning: hij had er geen zeggenschap over.

Rust jij maar lekker uit. Adrians gezicht om de deur, behoedzaam, sprak alleen als hij de ogen van zijn zoon zag opengaan. Lyndsay stond achter hem te dringen. Dit is de essentie van hoe je herstelt. De ouders hadden besloten dat hij in een staat van herstel verkeerde. Het was een betere instelling dan de vakkundige mening van de artsen dat onderzoeken zouden uitwijzen of door het weghalen van de klier en de verblindende gloed van het binnendringende radioactieve jodium het opportunisme van roofcellen om ergens anders een vernieuwde aanval in te zetten de kop ingedrukt zou worden; zichzelf prijzend omdat de stembanden niet te zwaar beschadigd waren. De patiënt praat met een normale stem, niet als een soort castraat, heeft zelfs zijn eigen timbre behouden. Als hij, liggend in bed, in dit duf-doezelende tijdloze halfbewustzijn nadenkt over wat ze met hem gedaan moeten hebben terwijl hij totaal van de wereld was in een operatiekamer, ziet hij een paar dissidente cellen die dansend aan het mes ontsnappen, en later het stralende jodium ontvluchten om zich opnieuw te vestigen in wat hij als het woongebied van zijn lichaam ervaart. Het is zo’n film waarin auto’s elkaar achtervolgen – die hij altijd wegzapt. De artsen hebben met genoegen geconstateerd dat het gevoel voor humor dat hij tentoonspreidt een positieve factor is, de juiste houding om te doorstaan wat hem volgens het orakel van de scan te wachten staat.

De ouders zijn weg, zij naar het kantoor van Dinges en Dinges & Partners met een stapel documenten over de zaak die ze nu behandelt, hij naar zijn directievergadering.

Lyndsay heeft de ‘quarantaine’ zo geregeld dat hij, Adrian en zijzelf er de minste hinder van ondervinden en er niet te veel van hoeven merken. Ze heeft een speciale mand, souvenir van een van haar reizen jaren geleden naar een juristencongres, uit een land waar je zulke huisvlijt op het vliegveld koopt zonder te weten waarvoor je het gaat gebruiken, maar waar nu zijn kleren en beddengoed in werden gestopt en weggezet om gescheiden gewassen te worden van de grote hoop die door Primrose werd gedaan. In een plastic bakje met vakjes van de supermarkt lag zijn bestek, dat samen met kopjes en glazen apart bewaard werd in een kast waar de kitscherige cadeaus uit waren gehaald, overblijfselen van logés, kennelijk zonde om weg te gooien, maar nooit gebruikt. Borden: het zou een onnodige verspilling (een onnodig offer) zijn geweest om na zijn herstel, als noodzakelijke voorzorgsmaatregel, servies met zulke mooie handgeschilderde decoraties uit Italië, dat ze een keer in een onverklaarbare aanval van verkwisting had besteld, weg te gooien. (Wie had toen, in dat paradijselijke oord, kunnen denken dat er zich op een zeker moment een ander soort hyperbool zou aandienen om uitgaven te beschrijven die ver uitstegen boven de normale ziektekostenverzekeringen?) Ze had een partij kartonnen barbecuebordjes ingeslagen die stevig genoeg waren voor warm eten. Adrian had via een bevriende industrieel die – ongetwijfeld – twijfelachtige connecties had in de media, meteen een telefoon en fax in de voor hem bestemde kamer laten aansluiten, in feite vlakbij, een uitgestrekte hand van hem vandaan, op een nachtkastje.

Hij kon Benni bellen. Op haar werk. Of op haar mobiel, als ze in de auto zit. Draagt ze het handsfree-model met de oortelefoontjes, dat hij met alle geweld voor haar wilde kopen toen ze bij blootstelling aan straling alleen nog dachten aan verhalen over de oude mobieltjes, die je dicht tegen je hoofd aan hield? Hij kan de hand niet optillen; geen enkel apparaat van de communicatiegoden van het millennium kon de oneindige kloof overbruggen tussen hoe hij daar ligt en de modulaire bureaus, nep-Corbusier stoelen, leren banken voor de klanten, professionele bloemstukken, opgeblazen foto’s van prijswinnende reclamecampagnes, met daarop onwaarschijnlijk mooie of beroemde mensen en paradijselijke landschappen. Berenice’ succes dwingt bewondering af. Een fax – maar aan wie? Zijn team, Thapelo en Derek, stokfiguurtjes op het terrein waar de bouw van de nieuwe pebble-bed reactor[2] moet worden tegengehouden. Als hij in de wilde natuur was, bestond haar stadsplek niet voor hem, en evenmin bestond zijn wildernis voor haar als ze in die stadsruimte achter haar designbureau zat.

Nu bestaan ze geen van beide. Beide even onbereikbaar. Hij is op de achtergrond verdwenen. Hij. Ver weg.

Vliegtuigen kunnen landen op de automatische piloot. Hij is opgestaan en naar de voor hem vrijgehouden badkamer gelopen. Straling gaat mee met urine en ontlasting. Tijdens het plassen schiet het door hem heen: zal hij ooit nog wakker worden met een erectie?

Ze hebben hem niet aan zijn lot overgelaten. De meid, die nu huishoudster heet, is er. Op haar na is hij alleen, afgezonderd, van wie dan ook – van iedereen. Nog steeds dwalen zijn gedachten af naar lukrake, belachelijke dingen. Als een hond naar een ander land wordt meegenomen, moet hij maandenlang in quarantaine om te voorkomen dat hij rabiës uit Afrika overbrengt. Arm hondje. Voor hemzelf duurt het een dag of zestien, hadden de artsen gezegd, de eerste paar dagen op de isoleerkamer meegerekend. Genoeg. Daarna zou hij oké, schoon zijn.

Eerst hadden ze hem verzekerd dat alleen het weghalen van de klier voldoende was als behandeling, en dat hij daarna helemaal oké en schoon zou zijn.

Toen moesten ze bekennen dat er soms schildklierweefsel achterbleef na de operatie. Dat kon opzettelijk zijn – om nog iets van de normale functie van de schildklier te behouden – en soms onbedoeld. Hoe dat bij hem zat werd niet uit eigen beweging verteld, en wat had het trouwens voor zin om door te vragen.

Zijn vrouw noch zijn ouders was het bekend dat hij allang van de behandeling voor achtergebleven kwaadaardig weefsel af wist voordat de artsen hem en zijn vrouw inlichtten. Na de telefonische mededeling in de slaapkamer, vroeg in de ochtend, over wat hem bij de strot had gegrepen, was hij diezelfde dag naar de medische faculteit gegaan met de smoes dat hij research deed en daarom de bibliotheek moest raadplegen. Daar hield hij zijn eigen consult, verkreeg informatie over het papillair carcinoom, de ergste vorm van schildklierkanker. Komt vaker voor bij vrouwen, en vaker bij jonge mensen, zowel mannen als vrouwen. Dus, vijfendertig: kanshebber. Doorlezen. Als er vermoedens bestaan dat er na een thyreodectomie nog weefsel is achtergebleven, moet er een behandeling volgen met radioactief jodium. Deze jodiumbehandeling is gevaarlijk voor anderen die in contact komen met degene die de behandeling ondergaat.

Jodium, dat onschuldige goedje waarmee je de geschaafde knietjes van een kind dept.

Een paar weken in isolatie. Oké, schoon. Nu, de verzekering zeker, nogmaals, dit keer.

Híj moest dat weten, van binnenuit.

Primrose (het woord voor sleutelbloem: niet alleen blanken geven hun kroost pretentieuze, misplaatste namen, een koningin uit de oudheid, een bloem in de gefantaseerde tuinen waaruit de rijke veroveraars kwamen) heeft zijn ontbijt neergezet, klaargemaakt volgens nieuwe huisregels. Thee en geroosterd brood op een elektrisch warmhoudplaatje, fruit en yoghurt, honing, een soort vlokken waarvan hij niet wist dat ze nog bestonden, moet iets zijn geweest wat zijn moeder zich nog herinnerde van toen hij kind was. Een hap smaakt naar hooi.

Primrose, die hem natuurlijk kent van de keren dat hij gewoon bij zijn ouders op bezoek kwam, laat zich niet zien. Door de ramen, opengezet om de ochtendzon binnen te laten (hoe laat is het, weet een horloge dat eigenlijk) komt een zacht, druk gekwetter. Als kind had hij in dit huis parkietjes in een kooi, die net zo vertrouwelijk met elkaar praatten; Lyndsay, zijn moeder, die het niet kon aanzien dat dieren gekooid werden, wist hem te doordringen van het besef dat de vogeltjes gevangen zaten. Hij moet ze hebben weggegeven. Maar dit zachte ochtendgesprekje was niet van gekooide vogels, maar van Primrose en een paar vriendinnen, die hun tijd, op welk uur dan ook, verdreven. Hem was niets verteld over het probleem dat Primrose deel uitmaakte van de huishouding. Hij besefte het pas toen hij het eten opat dat zij had klaargemaakt en hij haar, ongezien, hoorde praten in de cadans van Afrikaanse stemmen in hun eigen taal.

Adrian en Lyndsay hadden de beslissing moeten nemen of deze vrouw, zich van geen gevaar bewust, zonder enige familieverantwoordelijkheid jegens de zoon, überhaupt aan hem blootgesteld mocht worden. Lyndsay werd ’s nachts wakker na een lange discussie eerder op de avond, en begon hardop te praten, alsof ze de draad van het gesprek weer oppakte. Adrian bewoog even en zei precies het juiste, waar zij niet aan had gedacht, zoals hij zo vaak deed (zo goed werkten die advocatenhersens van haar dus niet). Ze moesten met Primrose praten: het besluit om haar weg te sturen mocht niet worden opgevat als een verstoting uit haar plek in hun leven, maar moest tot stand komen met haar volledige begrip en aanvaarding, als hun plicht om haar veiligheid te waarborgen.

De lange, forse vrouw – eerder een rijpe kalebas gevuld met een zwaar leven dan een sierlijke gele bloem – die nooit eerder in de zitkamer was binnengeroepen om met haar werkgevers te praten, schonk hun niettemin de ongeremde aandacht die hun goede verstandhouding, haar mensvriendelijke werkomstandigheden en uitstekende betaling naar haar mening logischerwijs vereiste. Deze blanken probeerden niet, zoals zovelen wél deden, een sentimentele band op te bouwen met zwarten als ze iets van je wilden, de Mama kwam niet aanzetten met dat ‘je bent zelf een moeder’-gedoe. En er was geen vader die de Papa ter verantwoording kan roepen als de vader die hij zelf was; de verwekker van Tembisa, de jongen wiens opleiding op een privé-school door de werkgevers werd betaald, was al lang geleden teruggegaan naar zijn vrouw in de Transkei. Adrian begon uitvoerig te vertellen over Pauls ziekte, behandeling en de vreemde nasleep, zo anders dan bij andere ziektes. Telkens wanneer ze iets niet begreep, kneep ze haar lippen samen, tilde haar wangen naar haar hoge jukbeenderen en vroeg: Wat – wat. Het was een vraag en ook ontsteld mededogen. Uiteraard had ze elke dag gevraagd hoe het met hem was toen hij in het ziekenhuis lag, en hoofdschuddend gezegd: God zal ervoor zorgen dat hij het haalt. Ze moesten haar uitleggen, zonder haar geloof te beledigen, dat hij het niet helemáál had gehaald, nog niet. Toen ze eenmaal de feiten kende, hoefde haar nauwelijks meer uitgelegd te worden waarom hij niet naar zijn jonge vrouw en kind kon terugkeren. Ze was hen een slag voor. ‘Hij moet bij ons komen.’ Ze wisten toch dat zij met plezier de zorg voor het jongetje had gedeeld toen Mama de leiding had, omdat de moeder met de artsen en haar echtgenoot bezig was?

Dit was het voorstel: ze zou teruggaan naar haar huis in de nieuwbouwwijk, in het district waar ze geboren was, een huis dat ze in feite met hun hulp voor haar moeder had kunnen bouwen omdat zij haar de aanbetaling hadden geschonken.

‘Hoe lang?’

Dat wisten ze niet. Adrian stelde haar gerust: ze zou gewoon doorbetaald worden.

Ze dacht even na, een stilte die ze respecteerden zonder het aanbod om de dingen nog eens uit te leggen.

‘Neem een tijdje vrij’, probeerde Adrian weer.

Ze richtte zich tot Lyndsay; er zijn overwegingen die mannen voor wie overal, in haar moeders huis of hier, altijd alles gedaan wordt, niet begrijpen. ‘Hoe gaat u dat redden?’

Lyndsay stootte een knorrend lachje uit. ‘Geen idee. Maar het lukt heus wel.’

En nu tot Adrian, de man: ‘Elke dag werken en papieren mee naar huis om ’s avonds te lezen. Ik zie nog laat licht branden.’

‘Hoe gaat u dat redden’ betekende: ik ga niet weg. En zo ontspon zich een ernstige discussie tussen drie mensen, een soort complot. Hoe kon ze blijven? Was het mogelijk haar aanwezigheid te regelen, zoals ze de studeerkamer als quarantaineverblijf hadden geregeld; garanderen dat met haar taken het gevaar van aanraking, kleren en gebruiksvoorwerpen, wie weet zelfs de lucht die ze inademde, tot het minimum werd beperkt?

Maar alles werd aanvaard met een soort stilzwijgende afspraak dat zij – de Mama en haar man – haar toestonden om hetzelfde risico te lopen als zij, de enigen die daar reden toe hadden. Misschien had de vrouw zoveel in haar leven doorstaan dat ze niet echt geloofde in het gevaar dat volgens hen niet zomaar van een kuchje, van iemands poep, van pus of bloed kwam. Iets wat hij uitstraalde, een soort licht dat je niet kon zien.

Wat doe je als je geen doel hebt, geen ander doel mag hebben dan iets wat zijn moeder ‘herstellen’ noemt. Eigenlijk overal op van toepassing, dat eufemisme. Je kunt alles op internet vinden, dus hoe zat het hiermee? Hij kon niet echt geloven dat hij moest sterven; schurkencellen hielden nu huis in het territorium van zijn zelf. Sterven is iets wat ver van je af staat, dat onwerkelijk is als je in de dertig bent; je kunt alleen onder een bus komen. Doodgeschoten worden door een kaper. Hij is wetenschapper, hij werkt samen met de grootste wetenschapper van allemaal, de natuur, die de formule heeft voor alles, hetzij al ontdekt of nog steeds een mysterie dat onderzocht dient te worden door haar zogenaamd meest verheven schepping. In de universiteitsbibliotheek las hij natuurlijk alles over de schildklier, dat verborgen klompje in je hals dat hij met zijn hand zou kunnen voelen als het niet was weggehaald. Het is van levensbelang tijdens de groei, samen met de hypofyse, die achter je voorhoofd verstopt zit; onmisbaar voor het bereiken van de adolescentie, de lichamelijke en geestelijke volwassenheid. Die plekken zouden moeten worden aangegeven als de heilige tekenen die op het voorhoofd van Hindoes worden ingekleurd. De klier heeft dus duidelijk invloed op emoties, afgezien van zijn noodzakelijke fysieke verschijnselen als hij besluit in de fout te gaan, een op hol geslagen schildklier leidt tot tachycardia, een versnelde hartslag. Er wordt zelfs beweerd dat er een verband bestaat tussen een overmatige schildklierwerking en artisticiteit – de fantasie gaat ook sneller. Je gaat ervan uit dat jouw soort intelligentie bepaald wordt door de omvang en structuur van je hersenen – meer niet. Maar er zijn nog andere stofjes waarvan de samenstelling van invloed is op en zelfs direct ingrijpt in wie je bént. Veel andere cryptische details over de component die nu uit zijn hals is verdwenen, een litteken op de plek waar die ooit onzichtbaar zijn werk deed en waar kwaadaardige cellen als een waanzinnige begonnen te woekeren. Artsen hebben hem dus op hun eigen deskundige wetenschapsterrein niet veel meer te leren, maar wat hij steeds heeft willen weten sinds hem verteld werd dat de klier moest worden weggehaald is hoe zijn leven er dan zal uitzien. Maak je geen zorgen, werd hem gezegd, we gaan gewoon de kanker bestrijden. En dan ga je pillen slikken. Wat voor? O, Eltroxin, neemt de functie van de schildklier over, uitstekend spul.

Terug in de voor hem gereserveerde kamer hoort hij iemand bezig: de vrouw is ergens aan het stofzuigen nu hij weg is. Daar staat de geluidsinstallatie die zijn vader heeft neergezet en de cassettes die Benni niet heeft vergeten. Zoveel is zeker: alle zinledigheid verdwijnt als je luistert naar je lievelingsmuziek. Er is het olifantenverhaal en andere boeken waar je nooit genoeg tijd voor hebt. De laptop. Aktetas met documenten over de research van de wetlands van St. Lucia met Thapelo en Derek, die hij moet ordenen en uitwerken. En de telefoon. Wat valt er te zeggen tegen de persoon aan de andere kant?

Wat doe je als je geen verplichtingen, geen dagelijkse verwachtingen hebt van jezelf en van anderen?

Je ontvlucht de plek waar je bent. Laat de muren vol gapende leegte achter je. Zijn voeten volgden de route van zijn jeugd, door de lage ramen, naar de tuin. Een man was een bloembed om struiken heen aan het omsteken, de tanden van zijn zware vork beten bij elke haal in stevige grond; hij stopte halverwege een beweging en stak zijn hand op in het soort begroeting dat een zwarte werkman aan een blanke geacht wordt te geven, hij maakte het ritme van zijn halve beweging af, en de vork liet zijn inspanning en de weerbarstigheid van de aarde horen. Een man met een doel.

De forse vrouw kwam vanachter het huis aanlopen, de gebruikelijke wollen muts schuin op haar hoofd, als een vrijpostige knipoog naar haar nuffige naam, Primrose: sleutelbloem. ‘Alles goed met u? Alles oké?’

Aan de andere kant van het brede gazon, omwille van haar veiligheid, bedankte hij haar voor het ontbijt, liet horen dat hij een paar woordjes Zoeloe sprak, de enige Afrikaanse taal die hij had geleerd ten behoeve van zijn werk in boerengebieden, en die in de ogen van blanken een soort Afrikaanse lingua franca was. Zijn poging vormde bijna een schakel met zijn werkende, beroepsmatige leven. Ze lachte. ‘Graag gedaan. Graag gedaan.’ Net als ‘Nog een fijne dag verder’ een voorgekauwde formule, die je overal in gescheiden werelden aantreft om verzoeningspolitiek op een alledaags niveau van omgangsvormen te brengen. Zoals een ongelovige achteloos ‘Bless you’ zegt tegen iemand die niest. De nieuwe gemeenzaamheid heeft zelfs haar bereikt, een ouderwetse zwarte vrouw, zonder dreadlocks, zonder treinrails door het hoofdhaar geweven, zonder knot van geblondeerde valse krullen die hij ziet bij de mooie vrouwelijke managers van Berenice’ reclamebureau, of de elegante secretaresses, met pronte borsten en neus in de lucht, op de ambtenarenkantoren waar hij via zijn werk komt. De telefoon rinkelt in de kamer die hij heeft verlaten, maar als hij binnenkomt om de hoorn op te pakken, heeft de beller al opgehangen.

Opnieuw een onmetelijke golf van vermoeidheid. Hij ligt weer op bed als de telefoon naast hem luid rinkelt. Het is Benni. ‘Ik had al eerder gebeld.’

‘Ik was in de tuin.’

‘Ah, goed zo.’

[2]pebble-bed reactor – nieuw type kernreactor, waarin met grafiet omhuld uranium, brandstofballetjes ter grootte van een tennisbal, de turbine aandrijven. Wordt actie tegen gevoerd. Aan de veiligheid wordt getwijfeld.