Philippe Grimbert

Een geheim

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Un secret, verschenen bij Éditions Grasset & Fasquelle

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2004

Eerste Nederlandstalige editie © Jan Versteeg en De Geus bv, 2006

Deze uitgave © De Geus bv, 2015

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Thierry Valletoux

ISBN 978 90 445 3029 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2009.

#

Hoewel enig kind, had ik heel lang een broer. Dat moesten ze maar geloven, de mensen die ik op vakantie ontmoette, de tijdelijke vrienden die ik dat verzinsel wijsmaakte. Ik had een broer. Knapper, sterker. Een oudere broer, stoer maar onzichtbaar.

Ik was altijd jaloers wanneer ik bij een vriendje op bezoek ging en de deur werd opengedaan door een jongen die op hem leek. Haar in de war, een spottend lachje, met twee woorden werd ik aan hem voorgesteld: ‘Mijn broer.’ Een raadsel, die indringer met wie je alles moest delen, liefde inbegrepen. Een echte broer. Iemand die uiterlijk op je leek omdat hij ook een weerbarstige haarlok of een vooruitstekende tand had, een kamergenoot van wie je alles wist, wiens stemmingen, voorkeuren, zwakheden, geuren je kende. Een mij onbekend iemand die in z’n eentje heerste over het rijk dat uit de vier vertrekken van de ouderlijke woning bestond.

Ik was de enige op wie de liefde van mijn ouders zich richtte, die door hen met zorgen werd omringd. Toch sliep ik slecht, werd ik gekweld door nare dromen. Zodra het licht uit was, lag ik te huilen zonder dat ik wist voor wie die tranen die door mijn kussen werden opgenomen en in het donker verdwenen bedoeld waren. Omdat ik me schaamde zonder dat ik wist waarom, omdat ik me vaak zonder reden schuldig voelde, stelde ik het in slaap vallen zo lang mogelijk uit. Mijn leven als kind bezorgde me elke dag droefheden en angsten die ik in mijn eenzaamheid liet voortduren. Die tranen, ik had iemand nodig om ze mee te delen.

#

Op een dag was ik opeens niet meer alleen. Ik had met mijn moeder meegewild naar de bodekamer die ze van plan was wat op te ruimen. Het was een ontdekking voor me, dat onbekende vertrek onder het dak, met zijn muffe geur, zijn gammele meubilair, zijn stapels koffers met verroeste sloten. Ze had de deksel van een reiskoffer opgetild waarin ze dacht de modebladen aan te treffen waarin vroeger haar tekeningen gepubliceerd waren. Er ging een schok door haar heen toen ze in plaats daarvan het hondje met de bakelieten ogen zag dat op een stapel dekens lag. Er zat stof op zijn snoet en omdat het pluche doorgesleten was, had het een gebreid jasje aan. Ik had me er meteen meester van gemaakt en het tegen mijn borst gedrukt, maar ik had ervan afgezien het mee naar mijn kamer te nemen, want aan de manier waarop mijn moeder me vroeg het terug te leggen, merkte ik dat ze nogal van streek was geraakt.

De nacht die erop volgde drukte ik mijn natte wang voor het eerst tegen de borst van een broer. Hij was zojuist mijn leven binnengetreden, ik wilde niet meer van hem weg.

Vanaf die dag liep ik in zijn schaduw, fladderde ik in zijn voetspoor met hem mee als in een pak dat te ruim zat. Hij vergezelde me naar het plantsoen, naar school, ik had het over hem met iedereen die ik tegenkwam. Thuis had ik zelfs een spel bedacht dat het me mogelijk maakte hem deel van ons leven te laten uitmaken: ik vroeg op hem te wachten voor we aan tafel gingen, hem vóór mij te bedienen, eerst zijn spullen te pakken als we met vakantie gingen. Ik had mezelf een broer uitgedacht achter wie ik me kon verschuilen, een broer die voortaan met zijn volle gewicht op me zou drukken.

#

Hoezeer ik ook gebukt ging onder mijn magerte, mijn ziekelijke bleekheid, ik hoopte de trots van mijn vader te zijn. Aanbeden door mijn moeder was ik de enige die in die door oefening gespierde buik had vertoefd, die tussen die sportvrouwendijen tevoorschijn was gekomen. Ik was de eerste en de enige. Voor mij, niemand. Niet meer dan één nacht, in het donker, een paar zwart-witfoto’s die de ontmoeting voor het nageslacht hadden vastgelegd van twee door het beoefenen van atletiek fraai gevormde lichamen die hun levens met elkaar verbonden om mij ter wereld te laten komen, van mij te houden en mij te beliegen.

Als ik hen mocht geloven, had ik nooit een andere dan die ons zo vertrouwde achternaam gehad. Mijn afkomst veroordeelde me niet meer tot een zekere dood, ik was niet meer de schriele tak in de top van een stamboom die geknot moest worden.

Mijn doop had pas zo laat plaatsgevonden dat ik me alles nog precies kon herinneren: de beweging van de priester, het natte kruis dat tegen mijn voorhoofd werd gedrukt, hoe ik de kerk verliet, dicht tegen de geestelijke aan, onder een van borduurwerk voorziene slip van zijn stool. Een schild tussen de toorn van de hemel en mij. Mocht het ongelukkigerwijs opnieuw gaan bliksemen, dan zou mijn inschrijving in de registers van de sacristie me beschermen. Ik was me nergens van bewust, speelde het spel mee, gehoorzaamde zwijgend en deed, samen met allen die ter ere van mij feestvierden, alsof ik niet beter wist dan dat er een klein verzuim werd goedgemaakt.

Het blijvende merkteken dat mijn geslachtsdeel te zien gaf, werd teruggebracht tot de herinnering aan een noodzakelijke chirurgische ingreep. Niets ritueels, alleen maar een medische beslissing, zoals in zo veel andere gevallen. Ook onze naam droeg zijn litteken: een door mijn vader officieel aangevraagde verandering van twee letters, een andere schrijfwijze die het hem mogelijk maakte diepe wortels in de Franse bodem te planten.

Daarmee ging het verwoestende werk dat onze beulen een paar jaar voor mijn geboorte ter hand hadden genomen door, ondergronds, op zodanige wijze dat dingen op grote schaal geheimgehouden, verzwegen werden, dat er schaamtegevoelens werden gekweekt, dat achternamen werden verhaspeld, dat er leugens werden verzonnen. Hoewel verslagen, werd de vervolger zo toch nog overwinnaar.

Ondanks die voorzorgsmaatregelen kwam geleidelijk de waarheid tevoorschijn, die zich verraadde door kleinigheden: een paar sneetjes ongezuurd brood, door geklutst ei gehaald en in de koekenpan goudbruin gebakken, een modern style samowaar op de schoorsteenmantel in de zitkamer, een in het buffet achter de borden en het vaatwerk opgeborgen kandelaar. En altijd weer die vragen: er werd me geregeld gevraagd naar de herkomst van de naam Grimbert, men informeerde naar de juiste schrijfwijze ervan, waarbij toch weer die ‘n’ werd genoemd die door een ‘m’ was vervangen, die ‘g’ weer opdook die door de ‘t’ vergeten had moeten worden, ik vertelde er thuis over, maar het onderwerp werd door mijn vader weggewuifd. We hadden altijd geheten zoals we heetten, benadrukte hij telkens weer, daarover was geen enkele twijfel mogelijk: onze achternaam kwam al voor in de Middeleeuwen, was Grimbert niet een hoofdfiguur in de Roman de Renart[1]?

Een ‘m’ in de plaats van een ‘n’, een ‘t’ in de plaats van een ‘g’, twee uiterst kleine veranderingen. Maar onder ‘aime’ was ‘haine’ schuilgegaan, omdat ‘j’ai’ van me was afgepakt, luisterde ik voortaan naar het gebiedende ‘tais’[2]. Hoewel ik voortdurend pijnlijk tegen de muur op liep die mijn ouders om zich heen hadden opgetrokken, hield ik te veel van ze om te proberen er doorheen te breken, de wond open te rijten. Er was besloten me onwetend te houden.

[1] Grimbeert in onze Van den vos Reynaerde.

[2] Een onvertaalbaar woordenspel met Franse homoniemen: ‘m’ klinkt als ‘aime’ – (ik) hou van, ‘n’ klinkt als ‘haine’ – haat, ‘g’ klinkt als ‘j’ai’ – ik heb, ‘t’ klinkt als ‘tais’ – zwijg.

#

Lang hielp mijn broer me mijn angsten te overwinnen. Een kneepje in mijn arm, zijn vingers die door mijn haar woelden en ik vond de kracht hindernissen uit de weg te ruimen. In de schoolbanken stelde het me gerust zijn schouder tegen de mijne te voelen en wanneer me iets werd gevraagd, fluisterde zijn stem me het goede antwoord in het oor.

Hij straalde de trots uit van opstandelingen die hinderpalen uit de weg ruimden, van helden van het schoolplein die fanatiek een bal in de lucht volgden, van veroveraars die over hekken klommen. Ik bewonderde ze, met mijn rug tegen de muur, niet in staat met hen te wedijveren, wachtend op de bevrijdende bel om eindelijk naar mijn schriften terug te kunnen keren. Ik had mezelf een roemrijke broer geschonken. Hij zegevierde op elk gebied, onovertrefbaar, terwijl ik mijn vader slechts met mijn zwakke gezondheid confronteerde, niet wetend dat ik af en toe een schok van teleurstelling door hem heen liet gaan.

#

Mijn teerbeminde ouders, van wie elke spier gepolijst was, zoals bij de standbeelden in de zalen van het Louvre die me in verwarring brachten. Duiken van de hoge, turnen voor mijn moeder, worstelen, gymnastische oefeningen voor mijn vader, tennissen en volleyballen voor allebei: twee lichamen die geschapen waren om bij elkaar te komen, met elkaar in het huwelijk te treden, zich voort te planten.

Ik was er de vrucht van, maar met ziekelijk genoegen ging ik voor de spiegel staan om een lijst op te maken van mijn onvolmaaktheden: puntige knieën, een bekken dat zich scherp onder de huid aftekende, armen zo dun als spinnenpoten. En ik schrok van dat gat onder het borstbeen waar je een vuist in had kunnen steken, een holte op maaghoogte alsof het een nooit verdwenen deuk als gevolg van een klap was.

Spreekkamers van dokters, poliklinieken, ziekenhuizen. De geur van ontsmettingsmiddelen was nauwelijks sterker dan die van het angstzweet, een ziekmakende atmosfeer waaraan ook ik mijn steentje bijdroeg door te hoesten wanneer ik met de stethoscoop beluisterd werd, mijn arm al uit te steken voor de injectiespuit. Elke week ging mijn moeder met me naar een van die vertrouwd geworden oorden, hielp ze me bij het uitkleden om een specialist van mijn ziekteverschijnselen op de hoogte te stellen, waarna deze zich met haar terugtrok voor een fluisterend gesprek. Op de onderzoekstafel zittend wachtte ik gelaten het vonnis af, een ingreep, een langdurige behandeling, in het gunstigste geval vitamines of inhalatietherapie. Jarenlang werd er aan dat zwakke lichaam gesleuteld. Intussen pronkte mijn broer ongegeneerd met zijn brede schouders en zijn bruine huid onder zijn blonde donshaar.

Rekstok, toestel voor spieroefeningen, wandrek, elke dag trainde mijn vader in het vertrek in huis dat tot sportzaal was omgebouwd. Al bracht mijn moeder er minder tijd in door, zij kwam er vooral om de spieren los te werken en om elke verslapping meteen een halt toe te roepen.

Samen dreven ze een groothandel in de rue du Bourg-l’Abbé, in dat hoekje in een van de oudste wijken van Parijs waar veel bonnetteriezaken zaten. De meeste sportzaken kochten bij hen badkleding, gymnastiekpakjes en onderkleding in. Ik ging naast mijn moeder bij de kassa zitten om de klanten welkom te heten. Af en toe hielp ik mijn vader, dribbelde achter hem aan naar de ene of de andere afdeling in het magazijn om toe te kijken hoe hij moeiteloos dozen optilde die verfraaid waren met foto’s van sportlieden: gymnasten aan de ringen, zwemsters, speerwerpers, die ik in rekken opgestapeld zag staan. De mannen droegen kort haar, de vrouwen pronkten met het lange en golvende donkere haar van mijn moeder, dat met een haarbandje bij elkaar werd gehouden.

#

Enige tijd na mijn ontdekking van de bodekamer had ik gezeurd of ik er nog eens naartoe mocht en deze keer had mijn moeder niet kunnen tegenhouden dat ik met het hondje weer naar beneden ging. Dezelfde avond nam ik het mee naar bed.

Wanneer het gebeurde dat ik ruzie kreeg met mijn broer, zocht ik mijn heil bij mijn nieuwe vriendje, Sim. Hoe was ik op die naam gekomen? Had het pluche dat naar stof rook me op het idee gebracht? Of was het via de zwijgzaamheid van mijn moeder de droefheid van mijn vader geweest? Sim, Sim! Ik leidde mijn hond door het huis rond en trok me niets aan van de verwarring van mijn ouders wanneer ze me hem hoorden roepen.

Hoe ouder ik werd, hoe problematischer de relatie met mijn broer werd. Ik verzon ruzies tussen ons, ik verzette me tegen zijn gezag. Ik probeerde hem eronder te krijgen, maar uit onze vechtpartijen trad ik slechts zelden als overwinnaar tevoorschijn.

Met het voorbijgaan van de jaren was hij veranderd. Van beschermend was hij tiranniek, spotziek, soms minachtend gaan doen. Terwijl ik op het ritme van zijn ademhaling in slaap probeerde te komen, bleef ik hem mijn angsten, mijn nederlagen toevertrouwen. Hij hoorde me zonder iets te zeggen aan, maar zijn blik reduceerde me tot niets, hij somde mijn onvolkomenheden op, keek onder de lakens en onderdrukte een lach. Dan maakte zich woede van me meester, greep ik hem bij zijn strot. Vijandige broer, onechte broer, schaduwbroer, keer terug naar je duister oord! Met mijn vingers in zijn ogen drukte ik uit alle macht op zijn gezicht om hem in het drijfzand van het kussen te laten wegzakken.

Hij lachte en we rolden allebei om en om onder de dekens, waarbij we in het donker van onze kamer de spelen in een Romeinse arena opnieuw uitvonden. In verwarring gebracht door zijn aanraking, stelde ik me voor hoe zacht zijn huid was.