Marie Hermanson

De man onder de trap

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Mannen under trappan, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Marie Hermanson 2005

First published by Albert Bonniers Förlag, Sweden

Published by arrangement with Loud Literary Agency, Sweden

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © BrunoStock/Peter Lilja

isbn 978 90 445 3031 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eeste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het huis

De ochtend begon net te gloren. Een dunne nevel zweefde over de akkers en in het duister smolten de bomen van het bos ineen tot een samenhangend, compact oppervlak, als een theatercoulisse.

Fredrik sliep af en toe slecht, waardoor hij om een uur of drie, vier wakker werd en de slaap niet opnieuw kon vatten.

Hij bevond zich dan in een toestand die geen diepteslaap, geen droomslaap en geen staat van wakker zijn was. Gebeurtenissen van langgeleden, dingen die hij zich overdag nooit kon herinneren, kwamen zo duidelijk en gedetailleerd naar voren alsof ze een paar seconden eerder hadden plaatsgevonden. Herinneringen aan de stemmen van mensen waren er met een perfecte geluidsweergave in haarfijne nuances, alsof degene die had gesproken de kamer net had verlaten. Kleine en grote dingen liepen door elkaar heen, het was allemaal één grote wirwar.

Er zaten ook herinneringen aan dromen bij – onbeduidende dromen die hij jaren geleden had gehad en de volgende dag onmiddellijk was vergeten, piepten nu uit de een of andere krocht van zijn hersenen tevoorschijn, net zo duidelijk als toen hij ze voor het eerst meemaakte.

Het was alsof in deze uren van het ochtendgloren iemand een lepel in zijn binnenste stak en dat omroerde zodat alles naar boven kwam wervelen, dwars door elkaar heen. Het vermoeide hem enorm en hij verlangde ernaar te kunnen slapen, maar zijn bewustzijn was helder en wakker en registreerde alles wat er gebeurde. Ja, het was alsof hij wakkerder was dan hij overdag ooit was. Wakker op een kristalheldere, scherpe manier die inspannend en pijnlijk was.

De enige remedie die hij kende, was opstaan en wakker worden op zijn gebruikelijke rustige manier.

En nu stond hij hier in de ruime gerenoveerde keuken, met een mok koffie in de hand. Het was vanochtend een beetje mistig buiten, maar hij wist dat het een zonnige dag zou worden. Dat kon hij zien aan de lucht boven het bos.

Eén verdieping hoger sliepen zijn vrouw Paula en zijn twee kleine kinderen.

Het huis rustte in de mist, het sliep ook, maar het was geen stille slaap. Het huis zat vol geluidjes, alsof het snurkte, ademde, zuchtte en zich omdraaide, als een mens op leeftijd wiens lichaam zijn geruisloze soepelheid heeft verloren.

Het was een groot wit houten huis, gebouwd rond 1900, mooi gelegen aan de rand van akkers en bos. Met de auto reed hij in een kwartiertje naar zijn werk op het gemeentekantoor, in een half uur naar de zee en in nog geen uur naar Gotenburg.

Ze woonden hier pas een paar maanden.

Tijdens zijn heao-opleiding had Fredrik ervan gedroomd beursmakelaar te worden of bij een groot internationaal bedrijf te gaan werken en in het buitenland te gaan wonen. Toen hij naar de baan van ambtenaar op de afdeling Bedrijven, Toerisme en Vergunningen van de gemeente Kungsvik solliciteerde, had hij zich die als een eerste stap in zijn carrière voorgesteld. Maar toen het tussen hem en Paula serieus werd, besefte hij dat een baan met zekerheid en vaste werktijden voordelen had. Iets wat Paula in haar werk als kunstenares miste.

De eerste twee jaar had hij tussen hun flat in Gotenburg en het gemeentekantoor in Kungsvik heen en weer gependeld. Dat ging vlot en soepel en hij had er aanvankelijk niet aan gedacht om zich te vestigen in de gemeente, die naar zijn mening een saai gat was.

Hoe langer hij er echter verbleef, hoe beter hij besefte welke voordelen een plaatsje als Kungsvik had. Geen wachtlijsten voor de kinderdagverblijven, een schitterende natuur en de vrijstaande huizen en kavels waren niet duur. Toen Fabian was geboren was hij met andere ogen gaan kijken wanneer hij tijdens zijn werk allerlei ondernemers in de gemeente bezocht. Hij zag hoe mooi het er was, met de bossen, de velden en de zee. Wat hij eerder als hopeloos, afgelegen platteland had beschouwd, werd nu een plek waar je kon leven en wonen, een gebied waar hij er met zijn gezin op uit kon trekken en kon gaan zwemmen, waar Fabian lekker kon spelen.

Fredrik had het huis het afgelopen najaar via contacten op zijn werk in het vizier gekregen. Het moest snel worden verkocht, omdat de eigenaar naar Canada was verhuisd. De prijs was goed. Voor hetzelfde bedrag waarvoor ze in een gebied vlak bij de stad hoogstens een klein rijtjeshuis zouden kunnen krijgen, konden ze nu een ruim, pas gerenoveerd huis kopen met plaats voor een atelier voor Paula en een grote tuin.

Hij had Paula meegenomen en zij was meteen gevallen voor de aangebouwde serre en de kamer daarachter, die uitstekend als atelier geschikt zouden zijn. Zelf was hij verknocht geraakt aan het balkon dat op de serre rustte en waarvandaan je uitzicht had over de akkers en het bos.

De makelaar had hun foto’s laten zien die in de zomer waren gemaakt: irissen, leeuwenbekken en lupines verdrongen zich in de bloemperken en roze en witte klimrozen klommen zo rijkelijk langs de muren omhoog dat het huis wel het kasteel van Doornroosje leek. De appelbomen waren klimvriendelijk knoestig en de aalbessenstruiken bogen door onder het gewicht van hun helderrode trossen.

‘Zoiets vinden we nooit weer’, had Paula gezegd toen ze na de bezichtiging in het zachte, herfstachtige licht in de serre waren blijven staan.

De omlijsting van de ramen vormde een geruit schaduwpatroon op de plankenvloer. In de deuropening naar de donkere hal konden ze de makelaar onderscheiden, die zich discreet had teruggetrokken om hun dit belangrijke moment samen te geven – echtgenoot en echtgenote voor een van de grote beslissingen in het leven.

Met haar hand op haar bolle buik – ze was zwanger van hun tweede kind – had Paula tegen Fredrik aan geleund. Haar ademhaling raakte in enthousiaste zuchtjes zijn wang toen ze fluisterde: ‘We kopen het! Als een speer!’

Paula’s ouders hadden hen geholpen met de eerste aanbetaling en in januari waren ze erin getrokken.

En nu was het voorjaar. Hun dochter was geboren. Paula had haar atelier ingericht en was tijdens de slaapjes van Olivia druk aan het werk. Fabian ging nu naar het kinderdagverblijf en leek het er naar zijn zin te hebben.

In hun budget hadden ze rekening gehouden met reparaties – het was immers een oud huis – maar vreemd genoeg was er niets waar onmiddellijk iets aan moest gebeuren. Het huis was in uitstekende staat, precies zoals de makelaar had gezegd. De vorige eigenaar had de renovatie grondig aangepakt. De keuken was in een ouderwetse stijl uitgevoerd, maar achter de negentiende-eeuwse houten deurtjes zaten een koelkast, diepvries en afwasmachine van moderne topkwaliteit verborgen. De badkamer had vloerverwarming onder de terracottategels, en de tegelkachel, die volgens de makelaar uit een slooppand in Gotenburg kwam en door een plaatselijke ambachtsman was geïnstalleerd, deed het prima en zag eruit alsof hij er altijd had gestaan. Paula had de inrichting afgemaakt met meubels en textiel in een frisse, modern uitgevoerde Carl Larssonstijl. Op hun housewarmingparty was iedereen erg onder de indruk geweest.

Zoals alle oude huizen had ook dat van Fredrik en Paula echter zijn eigenaardigheden. Deuren die moeilijk dichtgingen, ramen die moeilijk opengingen en de vele glazen ruiten in de aangebouwde serre tochtten een beetje.

En natuurlijk: de geluiden. Krakende vloerplanken. Het geritsel van de rozenstruiken die langs de muren schraapten wanneer het flink waaide. Het gepruttel in de afvoerpijpen. En het vreemde, slepende geluid onder de trap – alsof iemand daar grote kussens of matrassen aan het verplaatsen was – afgewisseld met geschraap en geritsel. Ratten? Paula was doodsbang voor alles wat met ratten, slangen of insecten te maken had en weigerde om de lage deur van de kast onder de trap zelfs maar op een kier te zetten.

Fredrik had hem al een aantal keren opengedaan en was naar binnen gestapt, maar hij had niets kunnen vinden wat de geluiden kon veroorzaken. De eerste meter kon hij min of meer rechtop staan, maar daarna boog de ruimte onder de trap af en werd het steeds krapper en lager.

Hij wist niet waar je die ruimte voor zou kunnen gebruiken. Misschien als rommelkast, wanneer ze hier een paar jaar hadden gewoond en een hoop spullen hadden verzameld waarvan ze niet wisten waar ze ermee naartoe moesten. Maar hij en Paula hadden er allebei een hekel aan onnodige dingen te verzamelen en tot nu toe hadden ze meer dan voldoende aan de ruime kasten in het huis. Bovendien zat er geen verlichting in de trapkast en was het helemaal achterin zo donker als in een kolenkelder. En het rook er onaangenaam. Naar vocht. Stof. Viezigheid. En naar iets anders, dat hij niet kon benoemen.

Hij was stil in de duisternis blijven staan luisteren. Geen geluiden. Zich bukkend onder de lage deurpost was hij uit de kast gestapt en had de deur achter zich dichtgedaan. Als ze in de rest van het huis sporen van knagers zagen, moesten ze Ongediertebestrijding maar bellen. Dergelijke sporen hadden ze echter niet kunnen ontdekken.

En weldra waren ze gewend aan de geluiden onder de trap, net zoals ze gewend raakten aan het gepruttel in de afvoerpijpen, het gekraak van de vloerplanken en het geritsel van de rozenstruiken.

Vernissage

Het was net een schilderij: het rode pakhuis, de intens blauwe zee, de gladde rotsplateaus en de glinsterende weerkaatsingen van de aprilzon in het water en op de vensterruiten. Een schilderij. Harmonieus, kalm, klassiek mooi. Waarschijnlijk het enige schilderij van dit soort dat Fredrik vandaag te zien zou krijgen.

Hij parkeerde aan de kade en hielp Fabian van de achterbank. Een zilte wind sloeg hun tegemoet.

Rijen auto’s stonden al in de parkeervakken, die je anders in deze tijd van het jaar leeg aangaapten. Paula’s vernissage trok kennelijk publiek.

‘Waar is mama?’ vroeg Fabian, terwijl hij om zich heen keek.

‘Daarginds, ze is in dat rode gebouw’, zei Fredrik en hij wees naar het pakhuis waar ze naartoe liepen.

‘Waarom mocht Olivia wel met haar mee en ik niet?’ vroeg Fabian.

‘Omdat Olivia zo klein is dat ze bij haar moeder moet blijven. Jij bent groter. Maar we zien hen zo meteen.’

Toen Bodil Molin het havenpakhuis had gekocht met de bedoeling er een galerie van te maken, waren er niet veel mensen die in dat idee geloofden. Zij was niet de eerste die viel voor de aantrekkelijke ligging van het oude gebouw en de rustieke charme ervan, en in de periode dat Fredrik nu bij Bedrijven, Toerisme en Vergunningen zat, had hij met diverse eigenaren contact gehad die er allerlei bedrijven hadden geprobeerd: een cadeauwinkel, een ijssalon, een visrokerij, ja, zelfs een boetiek voor exclusieve maritieme vrijetijdskleding. Maar ondanks alles was dit geen uitgesproken toeristenplaats en de zomergasten en booteigenaren die zich enkele maanden per jaar in de omgeving ophielden, waren te gering in aantal om dit soort activiteiten winstgevend te maken. Toen Bodil Molin met haar plannen voor een galerie aankwam, was hij dan ook sceptisch geweest.

Galerie Het Pakhuis was echter iets heel anders geworden dan hij zich had voorgesteld.

Bodil had goede contacten in zowel de wereld van de kunst als in die van de media en beschikte over overredingstalent en een voor iedereen adembenemende energie. Ze mixte landelijk bekende, gevestigde kunstenaars met jonge, spannende nieuwkomers. Blasé critici die anders zelden de grote stad verlieten, zochten over de kronkelige weggetjes hun weg naar het oude rode gebouw. Onder de kop ‘Vrouwen met lef’ stond er een artikel over Bodil in een maandblad, en toen een Amerikaanse fotograaf afgelopen winter exposeerde, had een tv-ploeg een kort, maar visueel aantrekkelijk stukje geschoten waarbij de fotograaf over de met sneeuw bedekte rotsplateaus liep en het pakhuis zich onder een bleek zonnetje tegen het winterse scherenkustlandschap aftekende.

Bodil beschikte ook over twee boothuizen in de buurt. In het ene was ze een winkeltje begonnen, dat van mei tot september open was en waarin smaakvolle kunstnijverheidsproducten werden verkocht en boeken, kaarten en posters. In het andere had ze een klein pied-à-terre voor zichzelf ingericht, wat eigenlijk niet was toegestaan. De boothuizen waren van de gemeente en vielen onder Monumentenzorg. Maar niemand had er wat van gezegd. Bodil kon de boothuizen huren en mocht ermee doen wat ze wilde.

Met Fabians handje in zijn hand liep Fredrik over de steiger naar het pakhuis, dat aan de rand van het water op gietijzeren pilaren rustte.

Wat waren er binnen veel mensen! De expositieruimte was afgeladen. De vele stemmen versmolten tot een eenstemmig, onbegrijpelijk, bijna onmenselijk geroezemoes, en in het scherpe tegenlicht van de ramen die op zee uitkeken leken de bezoekers heel even op bijeengedreven vee in een schuur. Fredrik voelde een vage, instinctieve nervositeit om hier naar binnen te gaan.

Misschien dat hij dat gevoel op Fabian overbracht, want het jongetje kneep in zijn hand, drukte zich tegen zijn been en zei met een piepend stemmetje: ‘Is mama hier?’

Fredrik keek om zich heen. De meeste mensen stonden met hun rug naar de kunstwerken aan de muren en hadden hun aandacht op de andere bezoekers gericht, alsof die een parallelle en interessantere expositie vormden.

‘Jazeker, ze is hier ergens. We zullen haar zo wel vinden. Kom.’

Maar voordat ze aan hun zoektocht konden beginnen had Bodil Molin hen al in de gaten gekregen. Gekleed in een loszittend linnen gewaad, waardoor Fredrik moest denken aan een oeroud, cultureel hoogstaand volk, baande ze zich vanuit het midden van de ruimte een weg naar hen toe. Haar glimlach was zo stralend dat hij zich onwillekeurig gevleid voelde. De laatste meters, waar de mensenmassa wat minder compact was, rénde ze bijna op hen af. Ze omhelsde Fredrik, op een manier die eigenlijk veel te intens was als je in aanmerking nam dat ze elkaar oppervlakkig kenden via hun werk. Vage symbolische luchtomhelzingen maakten echter geen deel uit van Bodil Molins register van lichaamstaal. Zij omhelsde iedereen – kunstenaars, journalisten en gemeenteambtenaren – met een intimiteit en gloed alsof het haar minnaars waren. Dat was overrompelend en natuurlijk huichelachtig, maar niet helemaal onaangenaam, en toen Fredrik haar sterke, stevige lichaam tegen het zijne voelde, wenste hij dat zijn eigen vrouw hem op deze manier tegemoet trad.

‘Fredrik! En Fabian! Ik heb naar jullie uitgekeken. Jullie blijven na afloop toch wel? Op de bovenverdieping is straks wat te eten; dat zal Paula wel hebben gezegd?’

‘Waar is mama?’ herhaalde Fabian met een angstig stemmetje.

‘Kom, schat. Kom, dan gaan we je moeder zoeken.’

Bodil pakte Fabians vrije hand, en als schakels in een driedelige ketting wurmden ze zich met Bodil op kop door de mensenmassa.

Lang en slank, met haar blonde haren strak in een knot naar achteren getrokken, stond Paula in een hoekje met een journalist te praten. In haar armen hield ze één enkele reusachtige in cellofaan verpakte exotische bloem – was dat werkelijk een echte? Fredrik wachtte tot ze klaar was met het interview, maar Fabian rende meteen naar haar toe. Ze wendde zich tot de jongen en zonder haar gesprek te onderbreken trok ze hem met een verstrooide glimlach tegen zich aan, terwijl ze even naar Fredrik knikte.

Wat zijn mensen toch wonderlijke wezens, dacht hij met een steek in zijn hart. Een oppervlakkige kennis begroet me alsof ze met me getrouwd is en mijn vrouw begroet me alsof ik een oppervlakkige kennis ben. Maar hij wist natuurlijk dat Paula het op dit moment enorm druk had en dat hij hier verder geen aandacht aan moest schenken.

Een jong meisje, dat Fredrik op de een of andere manier bekend voorkwam, hield hem een blad met piepkleine broodjes voor. Zij was waarschijnlijk de dochter van een bekende of ze werkte in een winkel waar hij altijd boodschappen deed. In een klein plaatsje doken dezelfde mensen voortdurend in nieuwe gedaantes op, als acteurs in een heel klein theater die ieder verschillende rollen voor hun rekening moeten nemen. De winkelbediende in de ijzerwinkel kon als vader op een ouderavond in de klas van je dochter verschijnen om de volgende avond de gedaante aan te nemen van je zoons voetbaltrainer en de ochtend daarna als milieuactivist in de lokale krant te staan.

Eerst had Fredrik dat verwarrend gevonden en had hij niet geweten hoe hij de mensen in hun verschillende gedaantes tegemoet moest treden. Daarna had hij gemeend dat deze zeer uiteenlopende, soms bijna tegenstrijdige rollen er de reden van waren dat hij hen inderdaad puur als een rol zag en de mens achter hen moest ontdekken, iets wat nooit het geval was geweest in de stad, waar hij een ijzerhandelaar als een ijzerhandelaar zag en daarmee uit.

Hij maakte zijn keus uit de minibroodjes en nam er twee. Ze waren verrassend lekker. Waar had Bodil die te pakken gekregen? Voordat het meisje verdween, stak hij zijn hand uit om er nog eentje te pakken.

Van een ander blad werd hem iets te drinken aangeboden. Hij koos een glas alcoholvrije cider en trok zich terug in een hoekje van waaruit hij zijn vrouw ongestoord kon gadeslaan en kon wachten tot ze tijd voor hem had. Hij voelde zich niet aan de kant geschoven. Dit was immers hoe dan ook haar dag.

Paula was gekleed in een mouwloos zijden topje in een grijsroze kleur, een merkwaardige maar nobele tint, waardoor ze een porseleinige en kostbare uitstraling kreeg. Ze droeg een broek van dezelfde stof. Iemand had haar bevrijd van de monsterlijke bloem en die tussen de andere gelukwensen in de vensterbank gezet.

Misschien was het haar perfecte, glinsterende uiterlijk – de zijde, de bleke gladde armen, het achterovergekamde glanzende haar – misschien was het iets in die structuur waardoor hij aan de marmeren wastafel en de gebeurtenis van die ochtend moest denken. Hij kreeg een onaangenaam gevoel in zijn buik.

Paula was vroeg vertrokken om de expositie voor te bereiden en had Olivia meegenomen. Fredrik was met Fabian thuisgebleven om de nieuwe wasmachine in ontvangst te nemen. (Hoewel de badkamer zo goed als nieuw was, was Paula nooit tevreden geweest over de wasmachine die er stond en daarom hadden ze afgesproken dat ze die zouden vervangen door een groter en beter type.)

Twee jonge jongens hadden die gebracht en Fredrik had de deur voor hen opengedaan. Terwijl zij de wasmachine in de badkamer op de bovenverdieping installeerden, was hij in de keuken gebleven om in de buurt te zijn voor het geval ze hem nodig hadden, maar zonder dat ze het gevoel hadden dat hij hen op de vingers keek.

De jongens waren speels en luidruchtig en Fredrik hoorde hen boven grappen met elkaar maken en een beetje stoeien. Bij het verwijderen van de oude wasmachine leken ze problemen te hebben. Uit de badkamer weerklonk stevig gebons en gevloek.

Fredrik liep naar boven om te informeren of hij ergens mee kon helpen. Hij bleef op de overloop staan om de jongens gade te slaan, maar die hadden het te druk om hem op te merken. Ze leken bij zichzelf een soort agressie tegen de wasmachine op te werken, waarbij ze het apparaat ‘rotding’, ‘kutapparaat’ en ‘teringtoestel’ noemden, alsof die benamingen hun nieuwe energie gaven. Fredrik trok zich discreet terug naar de benedenverdieping en probeerde zich niet druk te maken.

Uiteindelijk kwamen de jongens de trap af zeulen met de oude machine, die ze volgens afspraak zouden meenemen. Ze riepen tot ziens en verdwenen snel – een beetje erg snel, vond Fredrik – naar buiten, en meteen daarna hoorde hij hun pick-up met gierende banden wegrijden.

Hij liep naar boven om de nieuwe wasmachine te inspecteren, maar die leek het verder goed te doen.

Pas wat later, toen hij zich wilde scheren en klaarmaken voor de vernissage, ontdekte hij dat er een stuk van een decimeter uit de rand van de marmeren wastafel was gestoten.

Het was een erg mooie wastafel. Met zijn ronde schaalvorm leek hij uit een badkamer van een Romeinse villa uit de Oudheid afkomstig. De exquise vorm, het roomwitte glimmend gepolijste oppervlak en nu dit!

De aanblik deed hem bijna fysiek pijn, alsof zijn eigen lichaam letsel was toegebracht. Het gaf hem het gevoel dat er iets noodlottigs en verschrikkelijks was gebeurd. Iets wat heel kwetsbaar en perfect was, was bedorven en zou nooit meer gerepareerd kunnen worden. Het was hetzelfde gevoel dat hij als kind had gehad wanneer hij per ongeluk iets kapotmaakte en zo vertwijfeld was over wat hij had gedaan dat zijn moeder hem troostte in plaats van uitfoeterde.

Hij haalde diep adem en bedaarde. Omdat er een vrij groot stuk uit was, kon je het misschien weer vastlijmen, als het stuk althans nog heel was. Hij zocht de vloer af, maar kon het niet vinden. Waarschijnlijk was het onder de wasmachine of het bad terechtgekomen, maar hij had op dat moment geen tijd om er verder naar te zoeken.

Toen zag hij echter een fijn, wit poeder op de grond liggen en hij begreep dat de scherf waarschijnlijk in kleine stukjes verbrokkeld was, die de jongens schuldbewust hadden opgeveegd of misschien in hun zakken hadden gestopt, zodat het even zou duren voordat het ontdekt werd.

Wat zou Paula zeggen? Zij vond deze wastafel geweldig. Totaal onlogisch had hij een schuldgevoel.

Hij had op zijn horloge gekeken en gezien dat hij zich moest klaarmaken voor de vernissage en Fabian, die in de tuin was, naar binnen moest roepen. Het was hem gelukt het ongelukje uit zijn hoofd te zetten tot dit moment, waarop hij met zijn ciderglas bij de grote ramen in galerie Het Pakhuis naar de marmerblanke soepele armen van zijn vrouw stond te kijken.

Opeens leek zij zich bewust van zijn aanwezigheid en ze keerde zich naar hem toe.

‘Fredrik, zou jij alsjeblieft boven even bij Olivia willen gaan kijken? Ik denk dat ze slaapt, maar even voor de zekerheid.’

Hij knikte en liep naar de steile trap die naar de zolderverdieping leidde.

Boven was onder de dikke plafondbalken alles klaargezet voor de afterparty. De driehoekige voorgevel was van glas en bood een aantrekkelijk uitzicht over de zee en de eilandjes.

De uitneembare bak van de kinderwagen stond op de grond. Fredrik ging op zijn hurken zitten en bestudeerde het ronde babygezichtje. Zoals meestal was Olivia diep in slaap, ondanks het geroezemoes op de benedenverdieping. Ze was een rustig kind met vaste gewoontes. Wanneer het tijd was voor haar slaapje kon bijna niets haar wekken.

Er ging een trilling over het gezichtje van het kind, alsof er inwendig een wind door haar zenuwstelsel ging, en binnen een seconde gaven de spieren van haar gelaat allerlei expressies weer: blijdschap, verdriet, pijn, woede – zonder ergens te blijven hangen. Daarna was alles stil en rustte haar gezichtje weer vredig.

Wat was ze mooi, zijn dochter. En wat had het weinig gescheeld of ze was er helemaal niet geweest. Hij had om haar moeten bidden en smeken. Na de geboorte van Fabian had Paula verklaard dat ze nooit meer een kind wilde baren.

De bevalling was langdurig en zwaar geweest. Misschien niet erger dan andere bevallingen van een eersteling, maar Paula was absurd bang voor alles wat met fysieke pijn te maken had. Bij bloed afnemen ging ze soms al van haar stokje en ze liep bij een tandarts die gebruikmaakte van hypnose. Tijdens de geboorte van Fabian had ze niet de pijnstilling gekregen die haar naar haar mening was toegezegd en de bevalling werd een trauma dat zij en Fredrik geen van beiden zouden vergeten.

Haar angst had Fredrik diep geraakt, omdat hij wist dat Paula in wezen geen teer persoon was. Ze onderwierp haar lichaam soms aan stevige fysieke training en hij was onder de indruk van het feit dat ze helemaal niet bang was wanneer het om skiën ging, en zeilen met harde wind.

Na de geboorte van Fabian had Fredrik zich erop ingesteld dat hij waarschijnlijk hun enige kind zou blijven.

Hij verlangde echter intens naar een meisje! Stiekem was hij een heel klein beetje teleurgesteld geweest dat Fabian een jongen was.

En je was immers ook zo kwetsbaar als je maar één kind had. Fredrik was een voorzichtig man, die altijd op het ergste was voorbereid. Alles op één kaart te zetten was niets voor hem. Hij was een man die zijn risico’s wilde spreiden.

Op eigen houtje had hij naar alternatieve manieren van bevallen gezocht, pijnstillende behandeling, angstverminderende therapieën. Paula werd er niet warm of koud van. Ten slotte had hij haar belangstelling voor de keizersnede gewekt. Een keizersnede onder totale narcose, dat was het enige wat ze zich kon voorstellen. En een schriftelijke belofte ondertekend door de hoogstverantwoordelijke arts.

Fredrik slaagde erin een vroedvrouw te vinden die een expert was in bevallingsfobieën en een privépraktijk had. Paula liet haar het spiraaltje verwijderen en zich door haar door de zwangerschap loodsen. Ze had haar zwakke momenten, moest af en toe tomeloos huilen en sprak dan over abortus. Fredrik troostte haar zo goed hij kon en herinnerde haar eraan dat alles ditmaal anders zou zijn. Hij probeerde rustig en kalm te zijn, maar inwendig was hij doodsbenauwd. Dat Paula stiekem abortus zou plegen. Dat het kind te vroeg ter wereld zou komen zodat er geen tijd meer was voor een keizersnede. Dat de dokter die de ingreep zou uitvoeren op het laatste moment voor een spoedgeval zou worden weggeroepen. Er kon zo veel gebeuren. Paula wilde garanties. Maar ze wisten natuurlijk allebei dat zulke garanties niet bestonden.

Maar het ging allemaal goed en toen de zwangerschap voldragen was, werd Olivia uit Paula’s bewusteloze lichaam gehaald: welgeschapen en met een prachtig gezichtje, niet in elkaar geperst en gepijnigd zoals bij kinderen die een normale bevalling hebben doorgemaakt. Ze zag eruit alsof ze daar in het rustige duister tijdens haar middagslaap was gestoord. Op welke manier beïnvloedde het haar dat ze deze kortere weg naar het leven had genomen en de gebruikelijke moeizame tocht had kunnen overslaan?

Ze hadden haar De Keizerin genoemd. Vanwege de manier waarop ze ter wereld was gekomen, maar ook vanwege haar hautaine gelaatsuitdrukking.

Fredrik had zich zo oneindig dankbaar gevoeld. Ten opzichte van de arts, de vroedvrouw en de verpleging. Maar vooral ten opzichte van Paula, die dit, ondanks haar grote angst, allemaal ondergaan had. Hij wist niet hoe een bevallingsfobie voelde, maar hij wist wat angst was. En toen ze uit de narcose bijkwam en de realiteit tot haar begon door te dringen had hij in haar wijd opengesperde ogen gekeken en iets herkend wat hij heel goed kende. Misschien waren ze door angst verbonden. De zelden uitgesproken, zorgvuldig verborgen angst. Hij had haar trillende lippen gekust en gezegd: ‘Het is allemaal goed gegaan. Ze is fantastisch. Dank je wel, Paula. Dank je wel.’

Hij had het gevoel gehad dat hij haar nooit meer om iets zou vragen. Ze had meer gedaan dan hij ooit van haar kon verlangen.

Aandachtig bestudeerde hij zijn slapende dochter. Op de een of andere kinderlijke manier kon hij niet ophouden zich te verbazen over het feit dat hij, een man, een wezen van het vrouwelijk geslacht had voortgebracht. Hij was natuurlijk niet de enige verantwoordelijke voor de eigenlijke scheppingsdaad, maar de sekse werd toch bepaald door de spermatozoïden van de man. En het was uit hem, uit het meest mannelijke deel van zijn lichaam, dat dit vrouwelijke was ontstaan. Hij hield niet op zich te verbazen. Een meisje!

Hij weerstond zijn aandrang om zich over de kinderwagenbak te buigen en het mondje te kussen, omdat ze dan waarschijnlijk wakker zou worden. In plaats daarvan liep hij naar de muur van glas om naar de zee te kijken, die nog haar donkere, inktachtige lentekleur had. Hij zou eigenlijk moeten terugkeren naar de expositieruimte op de begane grond, maar hij wachtte zo lang mogelijk.

Als Paula niet meer zo druk bezig was, kon hij met haar praten. En hij kon met Bodil praten, af en toe een paar secondes althans, terwijl ze rondfladderde. Hij zou vast nog meer mensen tegenkomen die hij kende, mensen van de gemeente, Paula’s vrienden, misschien haar ouders, die vaak naar haar exposities kwamen. Vroeg of laat zou hij echter gedwongen zijn te kijken naar wat er aan de muren hing. De kunst. Er misschien iets over moeten zeggen.

De kwestie van Paula’s kunst lag gecompliceerd. Fredrik wist niet wat hij moest vinden of voelen. Nou, hij wist wat hij voelde. Hij was onaangenaam getroffen. Maar dat kon hij niet echt zeggen.

Paula werkte met een mengtechniek die bestond uit collage en schilderwerk. Haar afbeeldingen hadden vaak hun oorsprong in idyllische scènes met rode huisjes en weides, nostalgische voorstellingen van het pre-industriële bestaan. Een soort parodie op kitsch misschien. Soms gebruikte ze in massa vervaardigde afbeeldingen van dat type en werkte ze direct op die doeken verder. In die geïdealiseerde omgeving plaatste Paula voorstellingen die ze uit pornotijdschriften had geknipt. Soms was het resultaat grappig, met stijve penissen die in het wilde weg hier en daar van achter berkenstammen en veeschuren tevoorschijn piepten. Soms waren het angstaanjagende scènes, zoals een vastgebonden naakte vrouw die door oogstende mensen met dorsvlegels werd mishandeld of een hele kudde blote vrouwen die samen met varkens in een box was bijeengedreven. Het was stuitend om te zien, je werd er misselijk van en voelde schaamte en afkeer.

De afbeeldingen waren voor iedereen onaangenaam, maar misschien vooral voor degene die met de schepper van dit werk getrouwd was. De vraag was onvermijdelijk: wie was Paula eigenlijk dat ze zoiets walgelijks kon maken? Gingen er dergelijke obsceniteiten in haar mooie hoofd om?

Aanvankelijk had Fredrik gedacht dat Paula als kind slachtoffer was geweest van een vorm van seksueel misbruik, maar sinds hij wat meer was thuisgeraakt in de kunstwereld en een aantal exposities had bezocht, was hij tot de conclusie gekomen dat van de hedendaagse jongere kunstenaars in dat geval iedereen het slachtoffer van seksueel misbruik was geweest. Het motief was gewoon een trend, begreep hij. Wat Paula aanging, voelde hij zich gerustgesteld.

Niettemin was het vreemd dat Paula, die in alle andere dingen zo op stijl en kwaliteit gesteld was – kleding, voedsel, woninginrichting en mensen – zich tot dit vulgaire en smakeloze aangetrokken voelde.

Hoewel, misschien ook niet. Fredrik en Paula hadden ooit een uitnodiging voor een vernissage gekregen van een giechelende, zwaar opgemaakte vrouw, en toen ze ernaartoe waren gegaan hadden ze muren vol met de meest exquise kleine gravures van rustige meren en bomen zonder blad aangetroffen. Je kon je haast niet voorstellen dat die vrouw iets zo ingetogens en pretentieloos tot stand had gebracht. Ze leek het zelf ook moeilijk te begrijpen, want als iemand met haar over haar werk sprak, keek ze verwonderd en kraste ze met haar doorrookte stem: ‘Het zijn dingen die gewoon komen, weet je.’

Misschien waren Paula’s buitensporigheden ook iets wat ‘gewoon kwam’, boodschappers van een onbekende plek in haar binnenste, even vreemd voor haarzelf als voor anderen. En na afloop was ze, net als haar collega met de gravures, gedistantieerd, haast ongeïnteresseerd in wat ze had gemaakt. Alle vragen over haar werk kaatste ze snel terug naar de vragensteller zelf. Alsof die en niet zij de verantwoordelijkheid droeg voor de onaangename gevoelens die de schilderijen wekten. ‘Schunnig? Lieve hemel, zijn mijn schilderijen schunnig? Daar voel ik niets van. Ik heb er nauwelijks naar gekeken. Nee, ik heb totaal geen problemen met het sadistische geweld op deze collage. Het is toch ook maar gewoon een bééld, of niet?’

Geen spoor van een blos op haar wangen. De schaamte zat in het oog van de beschouwer.

Bij Fredrik zat die er zeker, en hij kon zich er niet overheen zetten. Hij maakte zich ongerust dat een van zijn kennissen in Paula’s atelier zou komen, de pornotijdschriften zou vinden die zij gebruikte en zou denken dat die van hem waren.

En dan de kinderen. Voorlopig begreep Fabian nog niet wat de schilderijen van zijn moeder voorstelden, maar het zou niet lang meer duren of hij zou het zich gaan afvragen en vragen beginnen te stellen. Fredrik hoopte van harte dat Paula dan in een nieuwe fase van haar artistieke ontwikkeling was gekomen.

De oude trap kraakte en toen hij zich omdraaide stond Paula voor hem. Ze boog zich snel over de kinderwagenbak.

‘Alles is in orde. Ze slaapt’, zei Fredrik.

‘Ik vroeg me af waar je bleef. Kom je niet naar beneden om mijn ouders te begroeten? Ze zijn net gearriveerd.’

Hij volgde haar naar de expositieruimte. De eerste bezoekers waren inmiddels vertrokken en het was er nu niet meer zo vol. Zijn schoonmoeder Birgitta Kreutz kwam op hem af, even slank als haar dochter en gekleed in een strakke rok en een jasje van turquoise suède dat tot in de taille viel. Een eindje achter haar zag hij zijn schoonvader, Hans-Gunnar Kreutz, die van een glas wijn stond te nippen bij een druk kletsende Bodil Molin en een verveelde Fabian, die tegen zijn benen hing.

‘Daar ben je, Fredrik’, riep Birgitta. ‘We vroegen net naar je. Het popje slaapt, hoorde ik. Dan zullen we haar niet storen. Wat een fantastische galerie is dit! Ik had erover gehoord, maar ik was hier nog nooit geweest.’

‘Ja, hij begint nu bekend te worden. Bodil, die hem exploiteert, trekt er enorm hard aan.’

‘Ze is geweldig. Wat leuk voor je, Paula, om hier als het ware op eigen terrein je werk te exposeren.’

De geweldige Bodil Molin dook bij hen op.

‘Weten jullie’, verklaarde Bodil, terwijl ze zich met een ernstig gezicht tot Birgitta en Hans-Gunnar wendde, ‘dat ik veel met Fredrik te maken heb gehad toen ik de galerie begon en dat hij me geweldig heeft geholpen? Het is niet gemakkelijk om helemaal nieuw in een gemeente te komen en een bedrijf op te zetten. Ik vond hem zo buitengewoon begripvol en ingevoerd in kunstkwesties, meer dan je zou verwachten van een ambtenaar bij Bedrijven, Toerisme en Vergunningen. Maar hij repte er met geen woord over dat zijn vrouw kunstenares was. Toen ik hoorde dat Paula Kreutz in deze streek woonde, wilde ik natuurlijk een expositie met haar maken en pas toen begreep ik dat zij zijn vrouw was. Ben je niet trots op haar, Fredrik?’

Fredrik speelde wat met zijn lege ciderglas, sloeg zijn ogen neer naar de grove vloerplanken en wist niet goed hoe hij dit verwijt moest tackelen, als het althans een verwijt was. Birgitta schoot hem te hulp.

‘Fredrik is enorm trots op Paula. We zijn allemaal zo trots op je.’ Ze legde haar hand op Paula’s arm. ‘Je hebt je enorm ontwikkeld sinds je vorige expositie. O, wat is het leuk dit te zien.’

Fredriks blik ging naar het raam en enkele meeuwen, die de wind zo handig pareerden dat ze erin slaagden helemaal stil te blijven hangen, zwevend als luchtschepen tegen de glasblauwe hemel.

Zoals zo vaak kreeg hij het gevoel dat hij zich in een absurde droom bevond. Had zijn schoonmoeder eigenlijk wel gezíén wat er aan de muren hing? Hij kreeg opeens zin om haar te plagen.

‘Welke vind jij het mooist, Birgitta?’ vroeg hij.

‘O, die vraag is onmogelijk te beantwoorden. Ze zijn allemaal zo spannend.’

‘En jij, Hans-Gunnar?’ vervolgde Fredrik koppig, zich tot zijn schoonvader wendend, die zijn gebruikelijke gezicht van permanente scepsis trok, dat Fredrik altijd zo onaangenaam trof: die samengeknepen mond met zijn kleine, haast onmerkbare grimasjes, alsof hij zijn omgeving keurde en woog.

Hans-Gunnar negeerde Fredriks vraag en richtte zich tot Bodil: ‘Hoe gaat het anders met de verkoop?’

‘Maar er zitten toch al een heleboel rode stickertjes op’, barstte Birgitta uit.

‘Jazeker, het is net de mazelen’, constateerde Bodil Molin rustig. ‘Maar dat wist ik van tevoren.’

Ze wierp een blik op haar horloge, dat zo esthetisch was uitgevoerd dat Fredrik het tot dan toe voor een armband had aangezien. ‘We gaan over een uur dicht. Daarna is er op de bovenverdieping een buffet.’

Hans-Gunnar schraapte zijn keel en zei snel: ‘Dank je, maar wij moeten naar huis. Het was leuk om dit te kunnen zien.’

‘Gaan opa en oma niet met ons mee naar huis?’ vroeg Fabian, die nu tegen Birgitta aan hing.

‘Een andere keer, lieverd’, zei Birgitta, terwijl ze hem over zijn haar streek. ‘Opa en oma komen een andere keer bij jou.’

Zijn schoonouders namen afscheid en liepen naar hun Mercedes. Paula liep naar boven om Olivia te voeden; haar middagslaapje zat er nu op.

‘Ik wil je nogmaals bedanken voor alles wat je voor me hebt gedaan, Fredrik’, zei Bodil en nu de anderen waren weggegaan klonk haar stem anders, zachter, intiemer.

‘Ik? Ik heb toch niets gedaan’, barstte Fredrik verwonderd, bijna verschrikt uit.

‘Jij bent mijn rustige loods in het gemeentelijk labyrint geweest’, zei Bodil met nadruk terwijl ze haar hand op zijn arm legde.

Fredrik lachte opgelaten.

‘Ja, maar dat is toch mijn werk?’

Fabian trok aan zijn hand.

‘Papa, dit is sáái!’

‘Ik ga even met hem naar buiten’, zei Fredrik op verontschuldigende toon.

‘Ik hoop dat we in de toekomst ook samenwerken’, vervolgde Bodil. ‘Jij blijft toch wel bij de gemeente? Ja, je weet het nooit. Overal zijn steeds veranderingen. De mensen verwisselen van baan zoals ze van overhemd verwisselen. Zodra je eenmaal een contact hebt weten te leggen, moet je weer iemand anders hebben.’

‘Ik zal hier waarschijnlijk nog wel een tijdje zitten’, zei Fredrik glimlachend. ‘Maar nu begint Fabian onrustig te worden. Tot straks bij het buffet.’

Hij liep met Fabian langs de smalle strandstrook. Droog, zwart geworden zeewier knerpte onder zijn voeten en afgebroken rietstengels lagen in sprieterige stapels tussen de stenen, als nesten die door een waanzinnige vogel waren gebouwd.

De jongen vloog ervandoor. Fredrik zag hoe hij ervan genoot in de frisse lucht te kunnen bewegen nadat hij opgesloten had gezeten tussen een heleboel saaie volwassenen op een plek waar voor hem niets te doen was. Als hij eerlijk was, voelde Fredrik dat zelf net zo. Hij kneep zijn ogen toe, ontspande zijn gezicht en liet zijn oogleden door het zonlicht verwarmen. De zee ademde een zware, koele lucht van algen en blauwzwarte dieptes uit.

Toen hij zijn ogen weer opende, stond Fabian met zijn voeten vlak aan de waterkant ingespannen te kijken hoe het vuilbruine schuim zijn tenen likte zonder over ze heen te spoelen. Een van zijn vele grens aftastende spelletjes. En zoals gebruikelijk eindigde het ermee dat de grens werd overschreden. Hij ging nog een centimeter dichter bij het water staan en toen er een iets grotere golf kwam, spoelde die over zijn voeten en werd hij kletsnat. Met een verrukte kreet rende hij naar Fredrik, die op het pad stond, en ze keerden snel terug naar Het Pakhuis, waar zijn schoenen en sokken op een radiator te drogen werden gelegd en Fabian op blote voeten rondrende.

Er bleven zo’n twintig mensen voor het buffet op de bovenverdieping. Iedereen was het erover eens dat het een geslaagde expositie was.

Paula was wat ontspannener nu het allemaal achter de rug was. Met een vroegwijze blik lag Olivia in haar kinderwagenbak voldaan en tevreden de wereld te bestuderen. Door de glazen gevel zag je buiten de zon in zee zakken, eerst langzaam en goed geregisseerd, maar daarna snel, alsof iemand hem plotseling losliet.

Ondanks protesten van Bodil vertrokken ze vroeg.

‘Het spijt me, maar we moeten met de kinderen naar huis. Fabian moet wat droogs aan zijn voeten hebben’, zei Paula en ze stond op.

‘Maar’, vervolgde ze, terwijl ze zich tot de anderen aan tafel wendde, ‘waarom gaan jullie eigenlijk niet mee? We kunnen bij ons thuis best doorgaan. Dan kunnen jullie het huis ook zien.’

Ongeveer de helft van het gezelschap bedankte beleefd en verkoos naar huis te gaan. De rest reed in een rij door de voorjaarsschemering langs de akkers – die Fredrik met hun golvende ronde ploegvoren deden denken aan het ribbeltjespatroon in een paar Eccoschoenen – langs roeiboten met daarin een laagje water en tapijten van bosanemoon, naar het huis van Fredrik en Paula, een paar kilometer verderop.

Paula vond het leuk om hun pas gekochte huis aan bezoekers te laten zien en te vertellen hoe ze hier waren gekomen en meteen hadden beseft dat dit hún huis was. Dat ze in het stroopgele licht van de serre hadden gestaan en allebei een soort gevoel van déjà vu hadden gekregen, het gevoel hier eerder te zijn geweest, in een droom of zo, en dat ze nu, eindelijk, waren terúggekeerd. Dat de prijs verrassend laag was geweest, dat de zaak zo snel beklonken was en dat dit als het ware allemaal zo had moeten zijn. Alsof het huis op hen had staan wachten.

Haar kunstenaarsvrienden bewonderden het ruime atelier en zuchtten jaloers. Een van hen had haar man bij zich, die fotograaf was en vaak opdrachten kreeg van een woonmagazine.

‘We hebben een serie over de huizen van creatieve mensen en jullie huis zou daar perfect in passen, Paula. Ik zou de redactie een tip kunnen geven. Is het goed als ik wat proeffoto’s maak die ik hun kan laten zien?’

‘Alsjeblieft geen “Binnenkijken-bij-puntje-puntje”-reportage!’ zei Paula resoluut, terwijl ze afwerend met haar hand zwaaide.

Maar toen hij zijn fototoestel tevoorschijn haalde en haar smekend aankeek, haalde ze slechts lachend haar schouders op en liet ze hem zijn gang gaan. Wat Fredrik ervan vond, vroeg niemand.

Kamer voor kamer bezichtigden ze het huis. Uit de slaapkamer op de eerste etage stapten ze op het balkon om het golvende landschap te bekijken, waar de avondmist zich nu in dunne, sluierachtige flarden nestelde.

‘Het ligt zo fantastisch, dit huis. Degene die ervoor koos op deze plek zijn huis te bouwen moet een echte kunstenaarsziel zijn geweest’, barstte Bodil Molin uit, terwijl ze tegen de balkonreling leunde.

‘Misschien werd hier eerder om praktische redenen gebouwd’, zei Sven-Erik Ljung, voorzitter van het streekmuseum en getrouwd met de ambtenaar van de afdeling Culturele Zaken van de gemeente. ‘Op deze plaats hebben mensen vast al honderden jaren gewoond. Met de rotsen in het westen als bescherming tegen de wind, vruchtbare grond aan de andere kant, water in de beek en met de zee op voldoende afstand. Dit waren de plekken die ze kozen.’

‘Een soort noordse feng shui?’ opperde een bleek donkerharig meisje dat Fredrik niet herkende, maar van wie hij aannam dat het een van Paula’s kunstenaarskennissen was.

De volgende ruimte die ze zouden bekijken was de badkamer.

‘Die is zo mooi. We hebben hem niet zelf ingericht, maar de vorige eigenaar heeft het precies zo gedaan als wij het wilden hebben’, verklaarde Paula enthousiast toen ze de balkondeur dichtdeed en het gezelschap de slaapkamer uit leidde, over de overloop naar de deur van de badkamer. Ze bleef staan en draaide zich om: ‘Puur en strak, zonder steriel te zijn. Ik vind het geweldig.’

De fotograferende echtgenoot van de kunstenares hield zijn toestel in de aanslag.

Pas toen herinnerde Fredrik zich het ongelukje met de wastafel. Hij had niets tegen Paula gezegd, omdat hij op de vernissage haar humeur niet had willen bederven en daarna was het hem ontschoten. Nu zag hij in gedachten de mooie ronde marmeren wastafel en de vreselijke wond in de rand ervan. Hij wist hoe ontdaan Paula kon zijn over materiële onvolmaaktheden. Hoe zou ze reageren? Hij wilde haar waarschuwen, maar het was te laat. Ze had de deur al geopend en de warm getinte verlichting boven de wastafel aangedaan.

Het hele gezelschap verdrong zich in de badkamer. Fredrik zag alleen hun ruggen en hoorde hun verrukte kreten. Het fototoestel flitste.

Hadden ze de wastafel al gezien? Had Paula het gezien?

De spieren in zijn hoofd trokken zich samen rond zijn hersenen zodat die droog en pijnlijk aanvoelden. Het was alsof heel dit elegante, kritische gezelschap nu een onvolmaaktheid zou zien waarvoor hij zich schaamde, een verborgen gebrek, iets schandelijks. Hij voelde zich ontmaskerd. Waarom had hij Paula niet gewaarschuwd? Hij had haar hiertegen willen beschermen.

Hij wachtte op een verschrikte kreet van haar, een spijtige opmerking van een van de bezoekers – maar er kwam niets dergelijks. Hij hoorde alleen Paula’s kwebbelende riedeltje over alle voordelen van de badkamer, de vloerverwarming onder de terracottategels – ‘het is net of je op een door de zon verwarmd rotsplateau loopt’ – de rij badkamerkastjes waar je zoveel in kon opbergen, de verlichting waardoor je er mooi uitzag, zelfs ’s ochtends. ‘Het doet zo veel voor je zelfvertrouwen als je de dag op die manier kunt beginnen.’ (Alsof dat voor Paula iets uitmaakte. Zij was mooi in elke verlichting.) Ze merkte ook verrukt op dat de nieuwe wasmachine was geïnstalleerd.

Ten slotte kon hij het niet laten ook naar binnen te gaan.

Hij bekeek de wastafel. Die was perfect rond. Glad en wit, als de huid van een jonge vrouw. Hij zag niet het geringste spoor van een beschadiging.

Maar dat kon helemaal niet. Hij zag het ruwe oppervlak, waar het grote stuk was uitgeslagen, nog duidelijk voor zich.

In verwarring liep hij met het gezelschap naar de woonkamer beneden. Meteen daarna trok hij zich terug onder het voorwendsel dat hij Fabian naar bed moest brengen. Hij keek toe hoe de jongen zijn tanden poetste en zich waste, en stuurde hem daarna naar bed.

‘Ga maar vast liggen, dan kom ik zo dadelijk welterusten zeggen’, zei hij.

Toen Fabian naar zijn kamer was gegaan draaide Fredrik de deur van de badkamer achter zich op slot en ging op zijn knieën bij de wastafel zitten om het marmeren oppervlak te bestuderen. Eerst zag hij niets, maar als hij zijn hoofd schuin hield en er van onderen tegenaan keek, kon hij een lijntje onderscheiden, dun als een haartje, dat een gebied van tien centimeter afgrensde aan de onderkant van de rand.

Het weggeslagen stuk was gevonden en iemand had het zo knap teruggeplaatst dat je de reparatie bijna niet kon zien.