Marjolijn Uitzinger & Margriet Brandsma

Na de Muur

Oog in oog met het nieuwe Duitsland

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Marjolijn Uitzinger & Margriet Brandsma/Uitgeverij Balans, Amsterdam 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Tekstadviezen Janneke Vonkeman

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Scott A. Miller/Zuma Press/ Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 3039 1

nur 400

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

TESSA DE LOO (1946), SCHRIJFSTER

Ik kreeg een demonisch idee van de Duitsers

‘Ik heb mijn bestaan te danken aan de oorlog en ik heb daardoor altijd het gevoel gehad dat ik die oorlog iets schuldig was. Mijn grootouders hadden twaalf onderduikers in huis, één daarvan werd later mijn vader. Hij was chemicus en wilde niet naar Duitsland in het kader van de Arbeitseinsatz. Hij werd verliefd op één van de acht kinderen van mijn opa en oma, op mijn moeder dus. Ik ben net na de oorlog geboren, in 1946.

Mijn opa en oma hielden ook na de oorlog contact met mensen die bij hen ondergedoken waren geweest, onder meer met een vrouw die ik altijd tante noemde. Die kwam vaak een kaartje leggen bij oma en het viel me op dat ze altijd zo treurig keek. Ik vroeg oma waarom dat zo was en toen vertelde ze me dat twee kinderen van deze tante, een dochter van achttien en een zoontje van negen, omgekomen waren in een Duits concentratiekamp. Ik was zelf ook negen toen ze me dat vertelde, het was een grote schok voor me. Er was dus een land dichtbij dat kinderen van mijn leeftijd had omgebracht, dacht ik, dat moest wel een monsterlijk land zijn. Ik kreeg een demonisch idee van de Duitsers en dat paste wel in de sfeer toen.

Tijdens de middelbare school drong het tot me door dat er ooit een ander Duitsland was geweest. Dat kwam doordat ik kennismaakte met de grote Duitse schrijvers, dichters, filosofen en componisten. Dat zette me op het verkeerde been – want we hadden immers ingepompt gekregen dat Duitsers met die kadaverdiscipline geboren werden. Ik werd nieuwsgierig naar dat andere Duitsland en maakte uitstapjes, naar Hessen bijvoorbeeld, vanwege de sprookjes van de gebroeders Grimm. Ik was helemaal verrast dat het er zo mooi was.

Mijn liefde voor het land is gegroeid. En ik heb begrip gekregen voor de situatie van mensen die na de oorlog zijn geboren, voor de gemeenschappelijke schaamte waar Heinrich Böll over schrijft. Daar heb ik met veel mensen over gesproken en zo is mijn boek De tweeling geboren. Het conflict weerspiegelt zich in de twee hoofdfiguren, die allebei in Duitsland geboren zijn, de ene maakt daar de oorlog mee, de andere in Nederland. Dat boek is in Duitsland een groot succes geworden.

Het gaat over kleine dagelijkse dingen zoals veel Duitsers die hebben meegemaakt. Das war mein Leben, zeiden ouderen tegen me, ze herkennen het, maar hebben er lang niet over gesproken. Het waren gewone burgers, meelopers, mensen die dachten dat ze een juiste keuze hadden gemaakt. Die zijn opgelucht door het boek en ze vinden er troost in. Jongeren reageerden anders, vaak wat agressiever tegenover de oudere generatie, maar ze lazen ook veel nieuws in het boek, over het leven waar hun ouders liever niet over spraken. Wie het leest, ervaart: dat had mij ook kunnen overkomen. Want als je opgroeit in een klein Duits dorp waar iedereen lid wordt van de Hitlerjugend, als je wordt gehersenspoeld: wat doe je dan?

Nu kom ik regelmatig in Duitsland, heb Duitse vrienden en vriendinnen. Op 9 november 1989 zat ik aan de televisie gekluisterd en zag al die mensen die door het dolle heen waren van blijdschap. Die blijdschap voelde ik ook. Ik belde met mijn moeder, maar die vond het griezelig, omdat ze bang was dat Duitsland weer groot en machtig zou worden.’

HERMAN VAN VEEN (1945), ARTIEST

Een steen uit de Muur zingen

‘Ik kom al veertig jaar in Duitsland. Na een gesprek met mijn vader, een fantastische man die erg moedig is geweest in de oorlog, ben ik er voor het eerst heen gegaan. Hij zei: Herman, er zijn Duitsers en er zijn fascisten. Toen ben ik gegaan, schoorvoetend. Mijn vak is klassiek muzikant, daarom had ik een geweldige interesse voor Duitsland en z’n grote componisten.

Begin jaren zeventig brak ik door in West-Duitsland, eind jaren zeventig kreeg ik vanuit de ddr de vraag voorgelegd of ik ook daar zou willen optreden. Dat kwam uit de vredesbeweging, die probeerde festivals van het politieke lied van de grond te krijgen. Dat waren internationale festivals, daar trad alles op wat rood was of nog roder. Artiesten uit Cuba, China, de Sovjet-Unie – en daar stond ik tussen. Maar ik had een plan. Ik zei: ik ga een steen uit de Muur zingen, ik zie dit als een mogelijkheid om iets af te breken wat er niet hoort te staan. Voor deze optredens heb ik liederen geschreven en gevraagd of ik die mocht zingen. Nee? Dan is het Schluss, dan kom ik niet. Het werd toegestaan en toen zag je dus al wat later werd bevestigd: die hele kunstmatige ddr was in elkaar aan het storten.

Op 4 oktober ’89, een paar dagen voordat Gorbatsjov naar Oost-Berlijn kwam voor de viering van het veertigjarig bestaan van de ddr, had ik een voorstelling in de Werner-Seelenbinder-Halle in Oost-Berlijn. Tijdens een persconferentie rond dat concert heb ik voorspeld dat de Muur binnenkort zou vallen. Ik sloot met Oost-Duitse journalisten een weddenschap af: als ik gelijk kreeg, zouden ze me 100 Ostmark komen brengen. Aan dat optreden ging een geweldige discussie vooraf, omdat de voorstelling was gebaseerd op het lied ‘Signale’. Dat lied wilde ik zingen, het gaat over apartheid, over de dwaze moeders in Argentinië en de Muur. Daar komt de tekst in voor:

Familien in Ost und West

die man nicht zueinander lässt

nur Wolken ziehen ungehindert

von Ost nach West.

Dat mocht niet. Toen heb ik opnieuw gezegd: oké, dan is er geen voorstelling en hebben jullie een probleem. Want er zaten zesduizend mensen in die hal, buiten stonden er nog veel meer.

De autoriteiten konden het zich niet permitteren voet bij stuk te houden. Er heerste op dat moment een gespannen sfeer in de stad, er waren zo veel mensen op de been en het was zo kort voor het bezoek van Gorbatsjov. Dus kreeg ik toestemming, maar er was enorm veel politie. Achter de coulissen stonden honderd gewapende agenten. Ik heb die avond dat stuk gezongen en krijg nog kippevel als ik eraan terugdenk. Het gaf de mensen in die hal en daarbuiten het besef dat je niet hoeft te wijken. Tot slot heb ik gezegd: we zien elkaar in Parijs!

Op 9 november 1989 was ik in Luxemburg en keek televisie. Ik vond het fantastisch. Een tijdje later kwam er een man uit Leipzig op de fiets naar me toe, in Nederland. Hij was niet vergeten wat ik had gezegd en bracht me een stuk van de Muur. Ik heb veel over de val van de Muur nagedacht en ben ervan overtuigd dat er geen sturing van bovenaf is geweest. De Sovjets hadden een heel leger gestationeerd in de ddr, maar Gorbatsjov kon die militairen meer dan goed gebruiken om zijn eigen economische sores op te lossen. En Kohl en Genscher handelden uit politieke ijdelheid, ze wisten dat ze onsterfelijk konden worden. Vooral christelijke krachten in de ddr zijn erg belangrijk geweest. De kerken zaten ’s nachts stampvol, er werden kaarsen aangestoken. Ook bij mensen thuis werd op een haast tedere manier gezongen, er werden gedichten voorgelezen. Het proces was niet te stoppen. Er zijn fenomenale fouten gemaakt in de bevelvoering in die dagen, maar dat maakte niet zo veel meer uit. Bovendien: als de leiders geweld hadden gebruikt, zou later met ze worden afgerekend via een tribunaal, dat waren ze zich wel bewust.

In ’99 kreeg ik het Bundesverdienstkreuz voor mijn bijdrage aan de Duits-Nederlandse verhoudingen. Dat was prachtig, zo’n deftige Haagse straat, allemaal mannen in pak. En voor mijn ouders was het helemaal geweldig, ze hadden een zoon die zoiets kreeg! Hun prestatie was gehonoreerd.

Ik ken Duitsland net zo goed als mijn eigen land. Van Neurenberg tot Wuppertal, van kroeg tot kerk. Ik kan niet zeggen: ik heb Duitsland lief. Maar wel dat er geweldig veel te beleven valt.’

1.1

ERICH EN ELFRIEDE

Doe maar alsof uw zoon dood is

Erich en Elfriede Siebert wonen in Berlijn-Buch. Is dat Oost of West? Noord, antwoordt Erich (1929) met een milde glimlach als de vraag weer eens gesteld wordt. Zijn vrouw Elfriede (1938) reageert vinniger. Ze vindt de vraag discriminerend. West-Duitsers vragen het om te weten wat voor vlees ze in de kuip hebben: ‘Wat is dat er voor eentje? Kunnen we daar wel mee praten?’ De Sieberts vinden het ook een amusant gespreksonderwerp, getuige de anekdotes die ze moeiteloos opdissen.

Bijvoorbeeld over die keer dat ze op vakantie in Hongarije in gesprek raakten met een echtpaar uit Beieren. Elfriede liet bewust in het midden waar ze vandaan kwam, maar opeens ontglipte haar het woord ‘Alexanderplatz’. Oost-Berlijn dus. ‘Ach, u komt uit dunkel-Deutschland!’ was de geschrokken reactie. Elfriede, met het schaamrood nog licht op de kaken: ‘Nee hoor,’ zei ik snel, ‘en noemde het adres van mijn dochter die in de West-Berlijnse wijk Moabit woont.’

De ontvangst bij Erich en Elfriede Siebert is allerhartelijkst. Een uitgebreide ontbijttafel staat klaar in de netjes opgeknapte Plattenbau-flat. Ze praten openhartig over hun levensloop – die tekenend is voor de geschiedenis van Duitsland in de vorige eeuw. Over de ddr die benauwend was, maar waarin niet alles slecht was. Over hun kinderen. Twee van de drie gingen tijdens de deling naar West-Duitsland, terwijl Erich dat land juist uit overtuiging had verlaten en gekozen had voor een bestaan in de ddr. Over de val van de Muur, die tot gevolg had dat ze weer normaal contact konden hebben met hun kinderen in het Westen. Dan wordt Elfriede emotioneel. Met trillende stem: ‘Voor mij als moeder was de val van de Muur een bevrijding. Zo heb ik dat beleefd.’

Naar Berlijn

Elfriede werd geboren in Stettin in 1938, nu het Poolse Szczecin. Aan het eind van de oorlog vluchtte haar familie naar Berlijn, waar ze de gevechten intens meemaakte, ook verkrachtingen door Russische militairen. ‘Het was wraak op de Duitsers, die hen hadden afgeschilderd als Untermenschen. Dat was het. Wij zaten in een kelder, mijn nichten, oudere zus en mijn ouders, en toen kwamen de Sovjets, van die Aziatische types. Ze stormden de kelder binnen, schoten in het plafond en haalden iedereen eruit, zelfs mijn nichtje van vijftien. Ze is zes keer verkracht. Ik zat bij mijn moeder op schoot, mij hebben ze niets gedaan, maar ik heb de verkrachtingen gezien.’ Het waren onbehouwen, ongeletterde kerels, zegt Erich. Ze waren zelfs door hun eigen officieren niet tegen te houden.

Erich werd geboren in 1929 in Mühlhausen, Thüringen. Zijn ouders gingen in 1936 naar Berlijn. De derde februari 1945 staat hem in het geheugen gegrift. ‘Die dag is de binnenstad van Berlijn door de Amerikanen platgebombardeerd, van de Friedrichstrasse tot de Brandenburger Tor en de Potsdamer Platz, alles was weg. Ook wij zijn toen compleet ausgebombt.’ Na de oorlog begon zijn vader een drukkerij in West-Berlijn. Erich leerde het vak van drukker en werd vertegenwoordiger van het bedrijf. Om ervaring op te doen en klanten te werven, reisde hij door Duitsland. Maar wie zou drukwerk bestellen in een stad die door de Sovjets van de buitenwereld was afgesloten? De drukkerij liep niet. Bovendien was Erich licht kleurenblind, een handicap in dat vak. Hij besloot bibliothecaris te worden en ging naar een vakopleiding in Oost-Berlijn. Daar leerde hij Elfriede kennen.

Erich Siebert verhuisde van West- naar Oost-Berlijn, niet alleen vanwege de bibliotheekvakschool, maar ook uit overtuiging. ‘Ik heb in de nazitijd veel beleefd. De Joden verdwenen uit onze buurt, ze vluchtten, wie overbleef werd weggehaald. Ik heb het meegemaakt, vreselijk. Na de oorlog liepen die nazi’s in West-Duitsland weer gewoon rond. Het kapitalisme had volstrekt gefaald en het zag er in die tijd niet naar uit dat West-Duitsland een positieve ontwikkeling tegemoet ging. Het kon zijn dat het land weer zou afglijden naar nationalisme en agressie. Ik wilde ergens anders een toekomst opbouwen en ik probeerde dat in het Oosten.’ Ook Elfriede was overtuigd ddr-burger. ‘Ik dacht dat de ddr een antifascistisch land was, dat ertoe zou bijdragen dat er geen oorlog meer zou komen.’ Ze trouwden. Erich ging in een wetenschappelijke bibliotheek werken en volgde daarnaast een studie geschiedenis, Elfriede kreeg een baan in een openbare bibliotheek in Oost-Berlijn.

Kinderopvang

Ze kregen drie kinderen. Elfriede hervatte haar werk toen de kleinste twee was. ‘Voor mij was dat heel belangrijk, want ik wilde zelfstandig zijn, onafhankelijk van een man. Je moet het je niet te rooskleurig voorstellen, want het was niet eenvoudig, we maakten lange dagen. Maar dat was een heel belangrijk positief punt in de ddr, dat vrouwen een gelijkwaardige relatie met hun partner hadden. In de oude Bondsrepubliek was dat niet mogelijk. Daar was geen kinderopvang zoals in de ddr.’

Erich werd lid van de partij, de sed, de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, Elfriede niet. Maar ze was wel staatstreu, verzekert ze, trouw aan de staat. Natuurlijk, ze waren beperkt in hun bewegingsvrijheid, maar ze dachten steeds dat het wel beter zou worden. De scheiding van de familie die nog in West-Duitsland woonde was een verdrietig probleem. ‘Toch vonden we het belangrijk dat de Muur gebouwd werd’, zegt Elfriede. ‘Elke dag gingen ontelbare mensen naar West-Berlijn, je had het idee dat alle artsen hier weg waren. Die Muur moest er komen, anders bloedde de ddr dood.’ Maar toen Erichs moeder in 1975 overleed en hij geen toestemming kreeg om naar de begrafenis te gaan, bekroop haar de twijfel. ‘Toen begon ik er wel over na te denken hoe het hier was.’

Martin, één van hun drie kinderen, ging vragen stellen. Thuis en op school. Het onderwijzend personeel kon het aanvankelijk wel waarderen: wat een slimme jongen! Maar Martin vroeg door en sprak leraren tegen. Hij wilde best een marxistisch-leninistische wereldbeschouwing ontwikkelen, maar dan moest hij de wereld ook kunnen zien. Erich: ‘Hij zei: ik zie alleen de wereld die jullie mij tonen, het Oosten. Bulgarije, Hongarije, Polen, noem maar op, maar ik wil ook de rest van de wereld zien! Dat wilden die jongeren allemaal en dat was ook begrijpelijk, die andere wereld die zich zo razendsnel ontwikkelde.’

Op de zwarte lijst

Pas als de kinderen van onze kinderen volwassen zijn, is het zover

De twijfels over hun land namen toe. De partij spande in 1975 een proces aan tegen Erich toen zijn instituut, dat verbonden was aan de Humboldt Universiteit, zonder toestemming een boek van de Russische dissident Solzjenitsyn had uitgeleend. Erich herinnert zich andere staaltjes van bureaucratie en dogmatisme: ‘Der Spiegel kwam op de zwarte lijst te staan. Hoewel wij het tijdschrift nog wel afnamen in het kader van onze wetenschappelijke opdracht, mochten wij het niemand meer ter inzage geven. Zelfs niet aan de leiding van de universiteit. Als ze erom kwamen vragen, moesten we zeggen: nee, dat hebben we niet. Terwijl iedereen wist dat dat gelogen was.’

Wat Elfriede verder de ogen opende, was een lezing van de ddr-kritische schrijver Volker Braun in de openbare bibliotheek waar ze werkte. ‘De gewone bezoekers werden geweerd en de zaal bleek vol te zitten met Stasimensen, die allerlei provocerende vragen aan Braun stelden. Het zweet liep langs zijn gezicht. Ik had bijna willen zeggen: meneer Braun, dit zijn niet de eigenlijke bezoekers! Merkt u niet wie hier zitten? Gelukkig heb ik het niet gedaan. Het zou niets hebben opgelost en ik zou mijn baan zeker zijn kwijtgeraakt.’

Zoon Martin wilde medicijnen studeren. Hij kreeg een studieplaats, maar moest als tegenprestatie eerst in militaire dienst, bij de infanterie in Prora, op het eiland Rügen. Het was daar onbeschrijfelijk, zegt Elfriede. ‘Volkomen gedesillusioneerd kwam hij terug. Als dat ons socialistische leger is, wil ik in dit land niet langer leven, zei hij. Hij gaf zijn studieplaats op en diende in 1982 een uitreisverzoek in. Via de permanente vertegenwoordiging van de brd in Oost-Berlijn kon hij daadwerkelijk naar het Westen reizen.’ Elfriede had het er moeilijk mee, maar begreep de vlucht van haar zoon wel. Voor Erich was het een zware slag. Hij had uit overtuiging voor de ddr gekozen en bleef dat land loyaal – en zijn zoon keerde zich ervan af.

Na Martins vertrek meldde de partij zich, in de persoon van het afdelingshoofd van het wetenschappelijk instituut waar Erich werkte. Elfriede wordt nog kwaad. ‘Hij maakte zich vrolijk over mij, omdat ik ongelukkig was om het vertrek van onze zoon. En hij verlangde van ons dat we het contact met Martin volledig zouden verbreken. Die is er niet meer, zei hij. Pardon? vroeg ik, moeten we doen alsof hij dood is? Zijn antwoord vergeet ik nooit meer. Ja, zei hij, en zo erg is dat nu ook weer niet: door de oorlog hebben duizenden en duizenden vrouwen hun zonen niet meer teruggezien.’ Elfriede ging resoluut tegen de man in. ‘Oorlog hebben we hier nog niet, zei ik. Ik doe in geen geval wat u vraagt. Erich zei hetzelfde. Nou, dan zien we wel wat daarvan komt, zei het afdelingshoofd, en hij vertrok.’ Erich en Elfriede hielden contact met Martin. Ze telefoneerden en ontmoetten elkaar in Hongarije en Tsjechoslowakije.

Twee kinderen in het Westen

Later, in 1987, ging ook hun dochter weg. Door haar huwelijk met een man in West-Berlijn mocht ze aan de andere kant van de Muur wonen. Erich, glimlachend: ‘Twee van de drie kinderen in het Westen, dat was voor mijn instituut te veel. Men gaf mij hoffelijk te verstaan dat ik niet kon blijven, dat begreep ik toch zelf ook wel?’ Hij werd overgeplaatst naar de Duitse Staatsbibliotheek en was er niet ongelukkig: ‘Een stabiele factor in een woelige wereld, bevolkt door apolitieke mensen die daar vrolijk hun leven leefden.’ Die bibliotheek bleef ook na de val van de Muur bestaan; het instituut dat hem eruit had geschopt, verdween net zo snel als de ddr zelf.

Op 9 november 1989 werden ze wakker gebeld door Martin. Hij riep: ‘Wat? Slapen jullie? Weet je niet wat er gaande is?’ Erich en Elfriede stonden op en reden in hun kleine auto naar de grensovergang in de Bornholmer Strasse. ‘Het was complete waanzin, overal lagen lege sektflessen. Iedereen was dolblij. We hebben er enorm van genoten.’

Maar de veranderingen stemden Erich ook melancholiek. Het werd steeds stiller in Oost-Berlijn. Uitgeverijen, instituten, ministeries, alles ging dicht. ‘Je kon soms honderden meters lopen zonder een mens te zien. Alleen bij de grote jubelmanifestaties, bij de Brandenburger Tor, Helmut Kohl bij de Muur, dan stroomden de massa’s toe, maar het dagelijks leven ging eraan ten gronde. Op de derde oktober 1990, de dag van de hereniging, een nationale feestdag, liep ik te midden van het feestgedruis door de stad met mijn aktentas. Het was allemaal weg ... Alles war nicht mehr da.’ In 1992 ging Erich met pensioen. Elfriede zes jaar later ook.

Afgedankt

Hoe hebben ze de veranderingen na 1989 ervaren? Zoals veel oud-inwoners van de ddr zeggen ze direct dat de gezondheidszorg in hun oude land veel beter was dan die in het herenigde Duitsland. Elfriede: ‘De poliklinieken werden gesloten, voortreffelijke medici werden afgedankt en vervangen door West-Duitse artsen. In het Oost-Berlijnse ziekenhuis Charité waren de dokters weliswaar lid van de partij, maar heel goede artsen. Ze moesten nu allemaal voor zichzelf beginnen. Een professor die daar werkte, een neuroloog, heeft zelfmoord gepleegd omdat hij het niet kon verwerken.’

In technisch opzicht waren de medische voorzieningen slechter dan in West-Duitsland, maar de ddr besteedde veel meer aandacht aan preventie. De behandeling was menselijker, minder gedreven door commerciële overwegingen, benadrukken ze allebei. ‘En op het gebied van geboorteregeling liep de ddr voorop’, zegt Elfriede. ‘Je kon als vrouw zelf beslissen of je een kind wilde ja of nee. Ik behoor niet tot die nostalgische mensen die zeggen dat het allemaal zo mooi en goed was in de ddr. Ik bekijk het heel kritisch. Ik zou de ddr nooit meer terug willen, maar er zijn waardevolle dingen kapotgemaakt.’

Erich stapte begin 1990 uit de partij. ‘Er is nog geprobeerd een doorstart te maken met een nieuwe partij, maar daar kon ik niet aan meewerken. Ik heb gezegd: ik heb het dertig jaar geprobeerd en het resultaat is niet goed geweest, het is mislukt. En ik ben nu niet jong genoeg meer om naar een beter socialisme te zoeken. Het was een grote teleurstelling. Ik heb me altijd enorm geërgerd aan het dogmatisme in de ddr.’

Brandt moet geduld hebben

Als het beroemde citaat van Willy Brandt aan de orde komt (‘Nu groeit aan elkaar wat bij elkaar hoort’) glimlachen ze allebei. Het proces van samengroeien is pas afgesloten als we niet meer weten of iemand uit Oost- of West-Duitsland komt, vinden ze. Erich: ‘Zo is het en die dag zal zeker komen. Maar dat duurt nog een hele generatie. Pas als de kinderen van onze kinderen volwassen zijn, is het zover. Zo lang gaat het duren. Dat moet je ook helemaal niet erg vinden, want zo’n proces kost nu eenmaal tijd. Willy Brandt moet nog even geduld hebben.’

Ze zijn blij met hun pensioen, dat veel hoger is dan het in de ddr geweest zou zijn. Ze zijn niet rijk, hun flat is simpel, maar het gaat ze goed, beter dan vroeger. Dat ze nu zonder problemen mensen uit andere landen leren kennen, beschouwen ze als een groot geschenk. In de gang wijzen ze op hun garderobekast, van het beste grenenhout. Vroeger werd dat allemaal geëxporteerd, zegt Erich. Tevreden klopt hij op de planken. En, voegt Elfriede er opgetogen aan toe, je kunt nu het hele jaar door de mooiste bloemen kopen. Zelfs in de winter.

1.2

OMZIEN NAAR HET OOSTEN

West-Duitsers kenden de Costa del Sol beter dan de ddr

Friedel Drautzburg heeft zojuist voor 1.000 euro twee stukken Berlijnse Muur gekocht. Een koopje, omdat de verkoper zijn opslagplaats moet ontruimen. Voor twee zulke stukken betaalde hij pas geleden nog 6.000 euro. Elke stad in Amerika wil een stuk Muur hebben, zegt hij, vandaar dat de prijs zo hoog is. ‘Daar heb je die crimineel die mij stukken Muur verkoopt!’ zegt hij, als een jonge man het café binnenloopt. In een hoek van de zaak handelen ze hun zaken verder af.

Drautzburg, een vitale zeventiger, is mede-eigenaar van café-restaurant Ständige Vertretung aan de rivier de Spree, in het hart van Berlijn. Voor de Duitse eenwording dreef hij een populair etablissement in Bonn, waar journalisten en politici tot de stamgasten behoorden. Toen die naar Berlijn verhuisden, besloten Drautzburg en zijn compagnon mee te gaan. Zo konden ze immers al die Rijnlanders in de nieuwe hoofdstad een Heimat bieden. Zo konden ze ook de Berlijners een nieuwe cultuur bijbrengen. Die leren in de Ständige Vertretung bijvoorbeeld dat je bier uit kleine glazen kunt drinken, een Kölsch noemen ze dat aan de Rijn. Eigenlijk is het café van Drautzburg een soort ambassade van het Rijnland in Berlijn – dat verklaart ook de zo ambtelijk klinkende naam. Voor de hereniging hadden de brd en ddr in elkaars land geen ambassade maar een zogeheten Ständige Vertretung, een permanente vertegenwoordiging. De ddr in Bonn, de brd in Oost-Berlijn.

Ze dachten dat de broeders uit het Westen het beste met hen voorhadden

Elf jaar is Drautzburg nu in Berlijn en het bevalt hem goed. De verhuizing van de regeringszetel is beter verlopen dan menigeen had gedacht, zegt hij. Maar bij de hereniging van Oost- en West-Duitsland zijn grote fouten gemaakt. De burgers van de ddr waren totaal niet voorbereid op wat hun te wachten stond, niet op democratie, niet op de vrije markt en niet op het consumentisme. Ze waren willige slachtoffers. ‘Derde garnituur West-Duitsers gingen meteen na de val van de Muur naar Oost-Duitsland. Echte losers waren het, die aan inwoners van de ddr auto’s en verzekeringen verkochten. Ze zeiden doodleuk tegen mensen dat ze er slecht uitzagen en dringend een levensverzekering nodig hadden. Ik zou tegen zo’n oplichter zeggen: wegwezen! Maar de ossi zei: gaat u zitten! Ze dachten dat de broeders uit het Westen het beste met hen voorhadden.’

De taal en Hitler

De politiek geïnteresseerde Drautzburg is veel in de ddr geweest. Hij vond het socialisme een corrupte bende. Voor West-Duitse marken was alles te koop, tot en met de vrouwen aan toe. ‘Ik zag dat we met Oost-Duitsers maar twee dingen gemeen hadden: de taal en Hitler. West-Duitsers praten gemakkelijker met iemand uit Amsterdam, Lissabon of Parijs dan met Oost-Duitsers. Die zeggen nog steeds dat alle nazi’s in het Westen zaten en dat zij de antifascisten waren. Bij ons in West-Duitsland waren in hun ogen de ultrareactionairen aan de macht.’

Drautzburg zou de hereniging nog een keer over willen doen, maar dan beter. Want het was nooit eerder vertoond, er was geen voorbeeld beschikbaar. Er zijn nu Koreanen in de stad die een studie maken van de hereniging en als hij ze een advies mag geven: bereid de bevolking er goed op voor. Want anders gaat het in Korea net zoals in Duitsland. Natuurlijk, de eenwording is een groot goed en echt niet alleen omdat hij, de typische West-Duitser, nu stukken van de Muur kan kopen. Ze komen trouwens voor het café te staan, twee in Berlijn en één bij de filialen in Keulen en Bremen. Want Ständige Vertretungen zijn er nu overal in Duitsland. Dat idee heeft Friedel Drautzburg geen windeieren gelegd.

Een belediging

Twee S-Bahn- en zes U-Bahn-haltes naar het Oosten is nog zo’n café dat de geschiedenis koestert. Tot 1998 heette dit beruchte neonazicafé Germania. Nu is het Zur Firma, naar de bijnaam ‘Firma’ die de geheime dienst in de ddr, de Stasi, droeg. Er is een ouderwetse camera boven de deur geschroefd, binnen staat een verhoortafel en er hangen ddr-vlaggen en -vaantjes. Een klant kwam een keer aanzetten in een heus Stasi-uniform. Toen het café openging, nog wel in de Normannenstrasse, waar het Ministerium für Staatssicherheit zetelde, zorgde dat voor ophef. Smakeloos werd het genoemd, een belediging voor de slachtoffers van de Stasi.

Wolfgang Schmelz, één van de twee oprichters, haalt zijn schouders op. ‘Je wilt bier verkopen en je weet dat je iets bijzonders moet bedenken. We willen niet de lelijke kant van de ddr laten zien, juist de vrolijke. Die was er ook, dat zeggen zelfs mensen die in de gevangenis hebben gezeten in de ddr. Verder is het een gewoon buurtcafé. Best mogelijk dat hier ook oud-Stasimedewerkers komen, maar ze maken zich niet als zodanig kenbaar. Zo’n formule werkt alleen hier.’

De klanten van Zur Firma komen voor het overgrote deel uit Oost-Berlijn. Schmelz zelf komt uit het Westen, uit Bremen. Hij woonde lang in West-Berlijn en werkte als bouwvakker ook vaak in de ddr. Hij weet dat hij een Stasidossier heeft; hij werd in de gaten gehouden toen hij iets had met een vrouw in Leipzig. Maar verder interesseert het hem niet, hij hoeft zijn Stasi-Akte niet te zien: ‘Ik heb nooit problemen gehad met de Stasi. Ja, wie weet ben ik wel bespioneerd door een goede vriend, maar ik hoef dat niet te weten.’

Wolfgang Schmelz friemelt een beetje nerveus aan zijn snor als de naam van zijn compagnon valt, de Oost-Duitser Willy Gau. Die was in de eerste weken na de opening van Zur Firma voortdurend in het nieuws. Gau vertelde in interviews dat hij in de ddr dertig jaar lid van de partij was geweest en eruit was gegooid, omdat hij zich kritisch over de socialisten had uitgelaten. Korte tijd later ging hij plotseling weg bij Zur Firma. Na enig aandringen komt bij Schmelz het hoge woord eruit. Gau is kort na de opening van Zur Firma ontmaskerd als im, als Inoffizielle Mitarbeiter, oftewel spion van de Stasi. ‘Ik wist dat al eerder, ik vond het niet belangrijk. Maar klanten wel, die hadden het er moeilijk mee. Er zijn mensen bij die problemen hebben gehad met de Stasi en ja, dan gaat het niet. Wat wij hier doen is satire, daar kun je niet aan meedoen als je zoals Gau een overtuigd im was.’ Gau moest eruit. Zur Firma, een café dat zonder de ddr niet had bestaan, is nu in handen van een West-Duitser.

Het was een veelzeggend avondje uit, bij de Ständige Vertretung en Zur Firma. Twintig jaar na de val de Muur zijn brokstukken van de gehate betonnen grens handel geworden. En de ostalgie, het heimwee naar het verdwenen land, maakt dat Oost-Duitsers bereid zijn naar een café te gaan dat gewijd is aan de gehate Stasi. Geen enkele voormalige dictatuur kent zoiets als ostalgie, maar geen ander volk heeft dan ook zo’n geschiedenis als het Duitse. Hoe komt het dat Oost-Duitsers terugverlangen naar de ddr? Wat missen ze?

Weckflessen en vluchtlotto

De ddr had absurde trekken. Je moest je eigen bestek meenemen als je werd opgenomen in het ziekenhuis. De geheime dienst installeerde camera’s in vogelhuisjes en sloeg de lichaamsgeur van dissidente burgers op in weckflessen. Partijbonzen lieten bospaden asfalteren om het Westen te imponeren: kijk eens wat het socialisme zich kan permitteren! Het was een land waar mensen heel goed wisten dat ze door de hoogste Genossen, partijgenoten, voor de gek werden gehouden. Zelfs op de avond van 9 november 1989 was er twijfel: is het echt waar wat we op televisie zien? Valt de Muur of is het een streek van de partijleiding? Proberen ze er zo achter te komen wie wil vluchten?

Praat met mensen die in de ddr zijn opgegroeid en je krijgt wonderlijke verhalen. De musici Konrad en Susanne maakten tournees door West-Duitsland. Dat waren kofferreizen: veertien dagen lang aten de orkestleden alleen wat ze mee konden nemen in hun bagage. Ze losten zakjes soep op in koud water en maakten blikjes worst warm in de badkuip van de hotelkamer, want ze konden niet zomaar naar buiten. Konrad: ‘We werden ongelofelijk in de gaten gehouden. Er waren altijd drie chefs in de bus. De dirigent, een partijsecretaris en iemand van het ministerie van Cultuur. Je vroeg je elke keer af: wil ik dit nog wel, doe ik mezelf dit nog een keer aan?’

De tournee mocht onder geen beding worden aangegrepen voor een vlucht naar het Westen. Het gebeurde wel en dat inspireerde Egon Morbitzer, een in de ddr beroemde dirigent, tot een spelletje dat binnen zijn Staatskapel Morbitzers Fluchtlotto werd genoemd. Elke keer als zijn orkest op reis ging naar het Westen werd deze ‘vluchtlotto’ gespeeld. Van tevoren leverden orkestleden bij Morbitzer een briefje in met namen van reisgenoten van wie ze dachten dat die zouden proberen te vluchten, in gesloten enveloppe met inleg. Na terugkomst maakte Morbitzer de enveloppen open. Wie het bij het rechte eind had, kreeg de jackpot. Susanne: ‘Iedereen wist dat het spel gespeeld werd, maar er werd niet over gesproken. Je wist natuurlijk precies wie van de Stasi was, dus je zei niks.’

Grauw en Tatort

De anekdotes dreigen de ddr te reduceren tot een rariteitenkabinet en daarmee doe je het verdwenen land tekort. Oost-Duitsers vertellen ook dat ze een heel normaal leven hebben geleid. Dat ze zich net zo op hun vakantie verheugden als de broeders en zusters in het Westen. Goed, die konden naar Mallorca en voor ddr-burgers bleven de reisdoelen beperkt tot de bossen en meren in eigen land of in andere communistische heilstaten. ‘Je stelde je in op de beperkingen die je had’, zegt Lothar de Maizière, de eerste vrij gekozen minister-president van de ddr. ‘De revolutie zou eerder zijn uitgebroken als de ddr alleen uit onderdrukking had bestaan, als mensen alleen de knoet hadden gekend. Dat zwart-witdenken van nu klopt niet met de realiteit van toen.’

Peter Pragal was lang correspondent voor West-Duitse media in de ddr. In zijn memoires schrijft hij dat in de ddr niet minder werd gelachen of feestgevierd dan in West-Duitsland. Hemelvaartsdag was geen vrije dag in de ddr, toch namen veel mannen vrij om met vrienden en collega’s naar de kroeg te gaan, nog steeds een geliefde traditie in Oost-Duitsland. Vrouwen vierden uitbundig Internationale Vrouwendag. ‘Veel West-Duitsers hadden een beeld van de ddr dat berustte op vooroordelen en clichés. Ze dachten dat het leven daar grauw en vreugdeloos was’, schrijft Pragal.

De twee Duitslanden leefden veertig jaar lang als vreemden naast elkaar. West-Duitsers wisten meer van de Costa del Sol en Cadzand dan van de Oost-Duitse kustplaats Rostock of het Oostzee-eiland Rügen. Oost-Duitsers zagen West-Duitse televisie, keken naar Tatort en Derrick en dachten dat iedereen in West-Duitsland een eigen zwembad of tennisbaan had. ‘We droomden van het paradijs en werden wakker in Noordrijn-Westfalen’, aldus een Oost-Duitser over het gevoel van ontnuchtering dat zich van veel van zijn landgenoten meester maakte toen ze West-Duitsland met eigen ogen zagen. Een andere Oost-Duitser, Angela Merkel, kreeg in 1986 toestemming om familie in Hamburg te bezoeken. ‘Ik vroeg me af of het wel veilig was om als vrouw alleen in een West-Duits hotel te overnachten. Ook ik had duidelijk te veel naar Tatort gekeken’, zei ze later.

Arrogant versus klagerig

De twintig jaar waarin Oost- en West-Duitsers elkaar beter konden leren kennen, zijn in elk geval benut om nog meer stevige clichés over elkaar te ontwikkelen. Volgens gangbare West-Duitse begrippen is de ossi onverzadigbaar, heeft hij geen smaak, sleept zich knorrig door zijn bestaan, voelt zich voortdurend beledigd en verlangt stiekem terug naar de goeie ouwe tijd, naar de ddr – het land dat hem tegenstond maar waar hij zich ook behaaglijk voelde im Mief. Mief is een met de ddr verbonden begrip dat letterlijk ‘bedompte lucht’ betekent. Oost-Duitsers die je ernaar vraagt, herinneren zich de geur van een speciaal poetsmiddel dat alleen werd gebruikt in gebouwen van de partij. Een ander moet denken aan de nep-houten meubels die in scholen, archieven en andere openbare gebouwen stonden: ‘Daar hing de geur van de lijm die was gebruikt. Die ruik je nog steeds in oude gebouwen.’ Het was een gevoel, omschreef een derde. ‘Oud, muf, kleinburgerlijk, angstig. Je had het gevoel dat je je niet kon bewegen en dat je niet creatief kon zijn. Mief, dat waren voor mij de grenzen waarbinnen ik moest leven.’

De karakteristieken van de wessi in Oost-Duitse ogen: hij is arrogant, vindt familieleden uit het Oosten klagerige types die nu al twintig jaar op zijn kosten leven. Ook hij verlangt terug naar vroeger, naar zijn goeie ouwe brd of Bundesrepublik Deutschland. De bedragen die van West naar Oost stroomden, zijn inderdaad astronomisch. Honderden miljarden, het Instituut voor Economisch Onderzoek in Halle spreekt zelfs van 1.000 miljard euro, gingen van West- naar Oost-Duitsland. Dat is een hoeveelheid geld waar een normaal mens zich weinig bij kan voorstellen. Concreet houdt het in dat elke West-Duitser sinds de hereniging driekwart jaar louter heeft gewerkt voor de Duitsers in de voormalige ddr.

Driekwart van de West-Duitsers vindt dat de geldkraan richting Oosten zo langzamerhand weleens dicht kan. Aan de andere kant is maar 13 procent van de Oost-Duitsers tevreden met de gevolgen van de eenheid. Eén op de negen inwoners van Berlijn en de omringende deelstaat Brandenburg heeft heimwee naar de ddr. Dat bewijst niet dat de eenwording van Duitsland mislukt is. Wel dat het moeizamer gaat dan gedacht.

Het was alsof we naar het buitenland waren verhuisd, alleen ons adres was hetzelfde gebleven

Het proces wordt belast door het ‘overnamegevoel’ dat veel Oost-Duitsers heeft bekropen. Zij waren het zelf die de eerste vreedzame revolutie uit de Duitse geschiedenis volbrachten. Daarna kwamen, zagen en overwonnen de West-Duitsers. Een tweede belastende factor is de houding ten opzichte van de Stasi. ‘Het irriteert erg dat je bij een sollicitatie altijd naar een mogelijk Stasiverleden wordt gevraagd. Omdat je niet het geluk hebt gehad dat je wieg in het Westen stond, moet je je steeds weer verantwoorden’, zegt Konrad, de musicus. Dat in het naoorlogse West-Duitsland veel ex-nazi’s op leidinggevende posities terechtkwamen, interesseerde destijds weinigen. Maar met groot fanatisme storten West-Duitsers zich nu op een mogelijk ‘fout’ verleden, een mogelijke betrokkenheid bij de Stasi, van Oost-Duitsers. ‘Natuurlijk, je kunt de Stasi als het om de ddr gaat, niet uitvlakken. Maar je krijgt weleens de indruk dat die Stasi nu belangrijker is dan ze ooit in de ddr was’, vindt Lothar de Maizière.

Verregaande ontbinding

West-Duitsers mogen dan geld hebben ingebracht, Oost-Duitsers hebben veel moeten inleveren. Hun leven werd overhoopgehaald. Als je dertig, veertig jaar geleden bent geboren in een dorp in de ddr, vind je nu haast niets meer van je jeugd terug. De school is weg, de sportvereniging opgeheven, hooguit staat het stoplicht met het Ampelmännchen, het leuke verkeerslichtmannetje, er nog. De lpg (Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaften), de gemeenschappelijke boerderij waar je ouders werkten, is overgenomen door een westerling, misschien wel een Nederlander. De verregaande ontbinding van de ddr was op veel terreinen nodig, maar moest het ‘nieuwe’ altijd rechtstreeks uit West-Duitsland komen? Was het niet beter geweest om voor het nieuwe Duitsland ook nieuwe nationale symbolen in te voeren? Nu moesten de Oost-Duitsers domweg de West-Duitse vlag en het West-Duitse volkslied accepteren.

En de economie van de ddr ging op de schop. Daarvoor werd de Treuhandanstalt, kortweg Treuhand, opgericht. Het werd een gehate instelling, het symbool van de grote uitverkoop. Westerse firma’s werden aangemoedigd in de ddr te investeren en konden voor spotprijzen hele fabrieken overnemen. Er kwamen ook ernstige gevallen van fraude aan het licht – dat voedde de haat tegen Treuhand. Maar vooral het enorme verlies aan arbeidsplaatsen woog zwaar. Van de vier miljoen werknemers van de Volkseigene Betriebe in de ddr, waren er na een paar jaar nog anderhalf miljoen aan het werk. Interflug, de luchtvaartmaatschappij van de ddr, werd opgedoekt en ook de fabrieken waar de Trabant werd gemaakt, moesten dicht. Het knaagde aan de identiteit en het zelfbewustzijn van de Oost-Duitsers.

Veel fabrieken waren technisch hopeloos ouderwets. Ze hadden veel te veel personeel en maakten producten die niemand meer wilde hebben. Het eerste bedrijf dat door liquidatie werd getroffen was een fabriek waar fotocamera’s werden gemaakt, veb Pentacon in Dresden. Al in de jaren zeventig was in westerse landen de productie van fototoestellen verschoven naar Azië. De werknemers van de camerafabriek in Dresden kregen op 2 oktober 1990, een dag voor de officiële hereniging, te horen dat ze hun baan zouden verliezen.

Het bijna onmogelijke geëist

De man aan de Treuhandtop, Detlev Karsten Rohwedder, werd in 1991 door nog onbekenden vermoord in zijn huis bij Düsseldorf. Birgit Breuel volgde hem op en zette de sanering van de ddr-economie in recordtempo voort. Driekwart van de arbeidsplaatsen in de ddr bestond niet meer toen Treuhand eind 1994 werd opgeheven. Breuel gaf later toe dat Treuhand het bijna onmogelijke heeft geëist van de Oost-Duitsers: ‘Maar een alternatief was er niet. Heel graag hadden we meer Oost-Duitse managers op leidinggevende functies benoemd. Maar ja, die konden we nu eenmaal niet bakken.’

West-Duitse managers, bestuurders en ambtenaren werden naar het Oosten gehaald of kwamen vrijwillig. Tilo Klein, een avontuurlijke vrijgezel uit het Rijnland, reed kort na de hereniging naar Maagdenburg, de hoofdstad van de nieuwe oostelijke deelstaat Saksen-Anhalt. ‘Ik wilde helpen bij het opzetten van een goed ambtenarenapparaat. De eerste keer dat ik Maagdenburg binnenreed, had ik sterk de aanvechting om meteen terug te gaan. Alles was grijs, grauw, oud en vervallen. Het leek wel een ontwikkelingsland. In het gebouwencomplex van de deelstaat was in het begin één telefoon die werkte, alleen tussen twaalf en twee ’s middags.’

Oud-militair Michael Moerchel, een West-Duitser, leerde een ander probleem van de ddr kennen: de enorme bodemvervuiling van industriële gebieden en militaire complexen. ‘In de ddr waren meer dan een half miljoen manschappen van het Sovjetleger gestationeerd. Op oefenterreinen hebben Russische troepen olie, chemicaliën, munitie, dynamiet gewoon in de grond gestort.’ Moerchel hielp mee bij het opruimen van munitie op een militair complex vlak bij Maagdenburg: ‘Alleen het schoonmaken van dat terrein heeft al 250 miljoen euro gekost.’ Het terrein bij het plaatsje Jüterbog, waar de Sovjetstrijdkrachten hun hoofdkwartier in de ddr hadden, viel af voor de bouw van het nieuwe vliegveld Berlin Brandenburg International. Het bleek zo vervuild dat het reinigen meer zou kosten dan de aanleg van het vliegveld zelf.

West-Duitsers die naar het Oosten gingen, deden dat vaak met de beste bedoelingen. Prettige bijkomstigheid was wel het extraatje van 1400 D-mark dat ze kregen voor hun ontwikkelingshulp aan de voormalige ddr. Lang niet altijd waren bedrijven en overheden in het Westen trouwens bereid goede krachten naar Oost-Duitsland (‘de pampa’) te sturen. Ze grepen de gelegenheid aan om zich te ontdoen van personeel waar ze toch al van afwilden.

De gestolen overwinning

Psychiater en psychoanalyticus Hans-Joachim Maaz, Oost-Duitser, legde na de hereniging zijn landgenoten op de divan en schreef een boek dat vaak wordt geraadpleegd bij pogingen de psyche van Oost-Duitsers te doorgronden. Het gaat over de gevolgen die het leven in een dictatuur jaren later nog heeft en over de teleurstelling van Oost-Duitsers over het gedrag van West-Duitsers. Het onderdrukte volk dat moedig de straat op was gegaan en zo een dictatuur had verdreven, voelde zich eerst winnaar. Maar toen kwamen de West-Duitsers ze vertellen hoe ze hun herwonnen land moesten inrichten. Dat voelde alsof de overwinning werd gestolen. Het zogenaamd betere systeem, het kapitalisme, zegevierde. De vertegenwoordigers daarvan, de West-Duitsers, waren de overwinnaars.

Kerstin Kaiser, politiek actief en moeder van nu volwassen kinderen, uit Strausberg in de deelstaat Brandenburg, beaamt het. ‘Het Westen voelde zich winnaar van de geschiedenis.’ Ze benadrukt dat de eenheid niet voor iedere Duitser hetzelfde project was: ‘Voor ons in het Oosten begon een nieuw leven, terwijl het dagelijks leven voor West-Duitsers niet veranderde. Alles ging op dezelfde voet verder en Oost-Duitsland kwam erbij als een soort regio – daar woonden de mensen die op die komische partijen stemden. De meeste West-Duitsers waren niet geïnteresseerd in de nieuwe deelstaten. Wij gingen massaal kijken in het Westen, andersom ontbrak die nieuwsgierigheid.’

Enorme veranderingen kwamen op haar gezin af. Van de ene op de andere dag verdwenen partijorganisaties, zoals de Junge Pioniere. ‘Mijn dochter die in de eerste klas zat, mocht opeens geen Pionier meer worden! Dat was een grote teleurstelling voor haar, voor alle kinderen uit haar klas. We hebben er op een ouderavond urenlang over gediscussieerd, we vonden dat we het ten opzichte van onze kinderen niet konden maken. Ze hadden zich er enorm op verheugd, zich wekenlang voorbereid en nu ging het opeens niet door. Dat kun je je kinderen niet uitleggen en dat doet pijn.’

Wij gingen massaal kijken in het Westen, andersom ontbrak die nieuwsgierigheid

Kaiser zat in een werkgroep die besprak hoe het onderwijs op de dorpsschool moest veranderen. ‘Het moest vrijer worden, opener, de kinderen moesten meer informatie krijgen. Dat wisten we natuurlijk heel goed en daar waren we mee bezig. Maar we waren nooit op het idee gekomen dat we het complete onderwijssysteem van West-Duitsland over zouden moeten nemen.’ Dat gebeurde wel, inclusief een heel andere school- en klassenindeling. Alles moest anders. Kaiser: ‘Het was alsof we naar het buitenland waren verhuisd, alleen ons adres was hetzelfde gebleven.’

Overal altijd de Stasi

In de Berlijnse wijk Hohenschönhausen staat de vroegere gevangenis van de Stasi, open voor publiek. Het overgrote deel van de bezoekers komt uit West-Duitsland, omdat, volgens cynici, ze hier het vooroordeel bevestigd zien dat met Oost-Duitsers geen democratisch land op te bouwen is. Tot op de dag van vandaag worden mensen ontmanteld als spion van die geheime dienst. Naast tienduizenden officiële medewerkers had het ministerie voor Staatsveiligheid een leger officieuze informanten: bijna 180.000 ddr-burgers werkten eind jaren tachtig voor de Stasi als im, Inoffizielle Mitarbeiter.

De opening van de Stasi-archieven na de hereniging had grote sociale gevolgen. Vriendschappen gingen kapot omdat vriend of vriendin de Stasi op de hoogte had gehouden van vertrouwelijke gesprekken. Families vielen uit elkaar omdat broer of zus, vader of moeder im bleek te zijn geweest. Bekende gevallen zijn die van Vera Lengsfeld en Karlheinz Schädlich. Lengsfeld was in de ddr actief in mensenrechtenbewegingen. Ze werd in 1988 gearresteerd en uitgewezen. Drie jaar later las ze in haar Stasidossier dat haar echtgenoot haar had bespioneerd en ze vroeg onmiddellijk echtscheiding aan. Karlheinz Schädlich had zijn broer, de auteur Hans Joachim Schädlich, bespioneerd. Deze onderhield contact met Günter Grass en zo was im Schäfer, zoals de schuilnaam van Karlheinz Schädlich luidde, tegelijkertijd Stasispion van Grass. Eind december 2007 joeg im Schäfer zich een kogel door het hoofd. Broer Hans Joachim kwam niet naar zijn begrafenis.

In het Stasimuseum aan de Normannenstrasse wordt een documentaire vertoond over de dissident Wolfgang Welsch, die naar het Westen vluchtte, van daaruit ddr-burgers over de grens hielp en ternauwernood ontsnapte aan drie moordaanslagen door de Stasi. Uit zijn dossier werd hem later duidelijk dat zijn vrouw de Stasimoordenaars had gewezen op zijn favoriete stoel bij het raam, zodat ze een niet te missen doelwit hadden.

Tijdbommetjes

Alle Oost-Duitsers die in dit boek aan het woord komen, hebben ervaringen met de Stasi. Ze waren zelf im of weten dat ze bespioneerd zijn. Jenny-Jeanette Fechner werd als studente benaderd met de vraag of ze Stasi-informant wilde worden. Ze weigerde en werd met rust gelaten. Wel kreeg ze een im op haar dak, een vriend, een student germanistiek met wie ze altijd pittige discussies voerde over literatuur en politiek. ‘Ik had al een vermoeden, maar na de val van de Muur wist ik zeker dat hij me had bespioneerd. Hij verdween van de ene op de andere dag uit mijn kennissenkring. Ik heb hem de afgelopen jaren twee keer toevallig in de stad gezien. We hadden oogcontact, maar hij maakte zich snel uit de voeten.’

Jenny is kwaad op haar vriend van weleer. ‘Als hij contact met me had gezocht, gezegd had dat hij met me wilde praten, omdat hem iets dwarszat, was het anders geweest. Maar hij is verdwenen, hij is laf. Misschien is hij zelfs wel trots op wat hij heeft gedaan. Je was natuurlijk wel belangrijk als je berichten voor de Stasi schreef ...’ De bewuste vriend is nooit ontmaskerd als im. Jenny twijfelt of ze hem zal aangeven. ‘Ik weet niet wat voor werk hij doet, dat moet ik uitzoeken. Als hij een beroep heeft met een vertrouwensrelatie, arts of zoiets, dan ga ik hem aangeven. Aan iemand die zijn vrienden heeft bedrogen, kun je geen vertrouwen schenken.’

Zulke tijdbommetjes, kleine en grote, zijn er nog altijd. Wie een nog niet onthuld Stasiverleden heeft, moet er dag in dag uit rekening mee houden dat zijn of haar activiteiten voor de geheime dienst van de ddr aan het licht komen. Het enorme Stasi-archief is een belangrijk instrument bij de jacht op daders en voor slachtoffers speelt het een rol in de verwerking van het verleden. Het archief bevat miljoenen dossiers over individuele personen.

Je eigen leven terug

Het Stasi-archief is uniek in de wereld. Het biedt gevoelige informatie over politici, ambtenaren, rechters en andere figuren uit het openbare leven – tegelijk beschermt het de privacy van de slachtoffers. Je kunt er je eigen dossier inzien, niet dat van een ander. Het heeft maar een haar gescheeld of alle dossiers waren vernietigd. Toen het einde van de ddr naderde, lieten de Stasi-opperhoofden hun versnipperaars overuren maken; later wilden vooral West-Duitse politici het verleden laten rusten. Toen het eerste vrij gekozen parlement van de ddr besloot de dossiers op te slaan en openbaar te maken, kreeg het nul op het rekest van de West-Duitsers. Daarop protesteerde het Oost-Duitse parlement en bezetten woedende ddr-burgers de Stasigebouwen, net zoals ze dat direct na de val van de Muur hadden gedaan. Sommigen gingen in hongerstaking. Ze wonnen: in december 1991 nam de Bondsdag het wetsvoorstel aan om de Stasidossiers te bewaren en openbaar te maken.

Meer dan anderhalf miljoen mensen hebben nu hun dossier ingezien. Voor velen was het een ingrijpende en pijnlijke confrontatie – én vaak een stap op weg naar de verwerking. Medewerkster Silvia Oberhack: ‘Alstublieft, hier hebt u uw leven terug, denk ik elke keer.’ Anderhalf miljoen keer heeft iemand zich verzet tegen het doodzwijgen en tegen het niet-willen-weten, zegt Marianne Birthler, de directeur van het archief. Intussen vindt ze het triest dat de omvang van de Stasi zo wordt overschat. ‘Bij rondleidingen vraag ik vaak: weet u hoeveel mensen in 1989 voor de Stasi werkten? Dan komen de meesten met een percentage van twee cijfers. In werkelijkheid was het zo’n 2 procent. Uit de dossiers blijkt dat het overgrote deel van de ddr-burgers fatsoenlijk is gebleven.’

Niettemin zijn de cijfers onthutsend. Sinds de oprichting in 1949 is een kwart miljoen mensen bij de Stasi in dienst geweest. Aan het eind van het systeem, in 1989, was de geheime dienst met 91.000 ambtenaren nog drie keer groter dan de Gestapo in 1945 was. Daarnaast werden in de loop der jaren meer dan een half miljoen mensen als officieuze medewerker of im bij de Stasi geregistreerd. Tot een grote afrekening heeft dat na de hereniging niet geleid. Na 1989 begon tegen ruim 100.000 inwoners van de ddr een justitieel onderzoek; uiteindelijk kregen 46 mensen een onvoorwaardelijke celstraf.

Een ander 1968

Vraag een Duitser naar zijn persoonlijke herinnering aan het jaar 1968 en je weet onmiddellijk of je een ossi of een wessi voor je hebt. West-Duitsers denken terug aan de studentenprotesten, herinneren zich dat kinderen hun ouders dwongen het zwijgen over de Tweede Wereldoorlog te doorbreken. Oost-Duitsers denken bij het jaartal 1968 aan de Praagse Lente en aan de Sovjetpantserwagens die een einde maakten aan deze oprisping van het socialisme met een menselijk gezicht.

Voor West-Duitsers begon in 1968 een pijnlijk verwerkingsproces dat tot op de dag van vandaag duurt, maar dat ook bevrijdend heeft gewerkt. Oost-Duitsers kennen die worsteling niet. Daar hielden kinderen zich niet bezig met de oorlogsmisdaden van hun ouders. De leiders van het land, Erich Honecker voorop, waren verzetshelden, als communisten immers vijanden van de nazi’s. Honecker zat om die reden lang opgesloten in een gevangenis in Brandenburg. Bovendien maakte de ddr, in tegenstelling tot West-Duitsland, na 1945 serieus werk van denazificatie, het openbaar bestuur werd nazivrij gemaakt. Het had tot gevolg dat onder de bevolking de overtuiging postvatte dat zij, de Oost-Duitsers, de antifascisten waren terwijl in het Westen oud-nazi’s het nog steeds voor het zeggen hadden. De werkelijkheid was genuanceerder: oud-nazi’s waren er ook in de ddr, terwijl in de brd niet iedereen een fout verleden had.

Voor West-Duitsers begon in 1968 de verwerking van de dictatuur waarvan ze deel hadden uitgemaakt. Oost-Duitsers missen zo’n 1968-ervaring, zegt psychiater Hans-Joachim Maaz. Hij zou het toejuichen als kinderen van de mensen die de ddr overeind hielden kritische vragen stelden aan hun ouders en grootouders. Maar daar is de stemming helemaal niet naar. Wel is de strijd losgebrand over de vraag of de ddr een ‘onrechtsstaat’ was, in plaats van een rechtsstaat. De oud-communisten, verenigd in Die Linke, vinden die term een schandelijke demonisering van een systeem dat zo veel goede kanten had. Andere politici hameren erop dat het oude systeem op onrecht gestoeld was. Bondskanselier Angela Merkel, opgegroeid in de ddr, memoreerde op een congres over de vreedzame revolutie van ’89 het alledaagse leven dat mensen in de ddr hadden geleid. Ze brachten hun kinderen met liefde groot, vierden mooi Kerstfeest en keken naar goede toneelstukken. Maar, voegde ze eraan toe: ‘Dat verandert niets aan het feit dat de ddr een onrechtsstaat was. Het dagelijks leven ging altijd gepaard met observeren, bewaken en bespioneren.’

F. SPRINGER (PS. VAN CAREL JAN SCHNEIDER, 1932), SCHRIJVER, OUD-AMBASSADEUR DDR 1985-1989

Je moest gevoel voor humor hebben om met die houten koppen om te gaan

‘Toen ik in 1985 het verzoek kreeg om naar Oost-Berlijn te gaan, zat ik mij in Straatsburg eigenlijk een beetje te vervelen, dus ik heb zonder aarzelen ja gezegd. Ik vond het interessant, Berlijn was immers een kruispunt in Europa, een grensplek, een pijnpunt. Daar had ik veel zin in. Ik heb er nooit spijt van gehad.

Toen ik Honecker mijn geloofsbrieven kwam overhandigen, liet hij mij zijn valse Nederlandse paspoort zien. Hij was in de jaren dertig als communist naar Nederland gevlucht en door zijn kameraden in Nederland aan een paspoort geholpen. De man was die laatste jaren al op het eind van zijn krachten, hij maakte de indruk dat hij altijd van achteren moest worden opgewonden met een sleutel. Ik heb hem wel veel meegemaakt, want zoals dat gaat in zo’n corps diplomatique, je hoort op een gegeven moment bij de oudjes, dus dan zat ik naast hem bij officiële gelegenheden. Maar er kwam nauwelijks een persoonlijk woord uit.

Je moest wel gevoel voor humor hebben om met die houten koppen om te gaan, om het schaakspel te kunnen spelen. Ik herinner me nog de kernramp bij Tsjernobyl. Ik kreeg opdracht namens Europa om met de ddr te gaan praten over maatregelen die ze wilden nemen. Dat deed ik dus, maar ze keken me aan alsof ze dachten: waar heeft die man het over?! Tsjernobyl was ver weg, daar hadden ze niets mee te maken. Toen heb ik eens echt op mijn poot gespeeld, en geroepen: “Die mensen buiten op straat kunnen morgen dood zijn als u geen maatregelen neemt! En u doet of er niks aan de hand is!” Dat werd door die klerken allemaal ijverig opgeschreven. Maar het was in al die gesprekken met de ddr-leiders een soort grammofoonplaat die je hoorde. Vaste standpunten, allemaal flauwekul. En zij wisten ook wat wij gingen zeggen. Een permanente dialoog voor doven.

Honecker heeft ook nog een officieel bezoek aan Nederland gebracht in 1987. Dat was wel geinig. Dat is altijd zo met die communisten, ze waren enorm onder de indruk van de koningin. Het was overigens geen echt staatsbezoek, want dat vonden we bij Buitenlandse Zaken niet verstandig, het was een “officieel” bezoek. Hij logeerde dus ook niet bij de koningin, maar in het Scheveningse Kurhaus. Honecker was in het gezelschap van enkele mensen van het politbureau, ze genoten intens van allerlei dingen, van zoiets lulligs als een boottochtje door de Amsterdamse grachten.

In het programma voor zo’n bezoek is altijd voorzien in een gesprek onder vier ogen. De koningin doet dat voortreffelijk, is heel goed voorbereid en stelt exact de juiste vragen over de mensenrechten en dergelijke. In zo’n gesprek maakt ze gebruik van allerlei gegevens die door ons aangedragen zijn, ze doet dat heel goed.

In maart 1989 zat mijn periode erop en ging ik terug naar Nederland. Ja, net voordat de Muur viel, het is jammer, maar dat kun je niet plannen. Als ik geweten had dat het na een paar maanden zover zou zijn, dan had ik wel gevraagd of ik nog mocht blijven. Maar ik wist het niet, en ik ben weggegaan, de dienst uitgegaan, ik had er genoeg van.

Bij mijn afscheidsbezoeken kwam ik ook bij Honecker, maar die was toen ziek, en in zijn kantoor zat Egon Krenz, lid van het Centraal Comité, destijds de kroonprins. Die draaide zijn nummertje af: U gaat nu weg, hoe is het u bij ons bevallen, en ga zo maar door. Ik draaide dan weer mijn grammofoonplaat af: Ja, goed, etcetera ... “alleen die Muur, die zit ons toch wel dwars”. Waarop Krenz natuurlijk weer met de geijkte flauwekul kwam en eindigde met: “Nou, die Muur, die staat er nog honderd jaar, hoor!”

“Toch hoor ik in diplomatieke kringen andere geluiden,” zei ik. Waarop Krenz vroeg: “Hoezo, wat voor geluiden?”

“Dat de Muur over een paar jaar verdwenen zal zijn”, zei ik.

Hoongelach! Echt voluit!

Ja, de stiff upper lip was dat. Het was een soort muur waar je altijd op stuitte. Ook na het bezoek van Gorbatsjov, bij het veertigjarig bestaan van de ddr in oktober 1989, toen eigenlijk alles op losse schroeven was komen te staan, deden ze nog of dat volledig langs hen heen ging. In de rest van het Oostblok gebeurde van alles, in Polen, Hongarije, maar op het politbureau hadden ze een houding van: nee, dat gaat ons niets aan. Een van die kerels zei: “Als de buurman een nieuw behangetje neemt, hoeven wij dat nog niet te doen!”

Maar ook buiten de ddr had niemand gedacht dat het zo snel zou gaan, niemand in de Europese Gemeenschap, of de ambassadeurs, of de navo ... Ook de West-Duitse collega’s niet. Oud-bondskanselier Helmut Schmidt zei laatst nog in dat grote televisie-interview ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag: “Dat die hereniging in mijn tijd, in mijn leven is gebeurd, daardoor ben ik nog steeds overweldigd. Ik had het helemaal niet zien aankomen.”

Die 9de november 1989 zat ik in Den Haag aan de buis gekluisterd natuurlijk, ik wou erheen, ik dacht: verdomme, dat ik dat nou mis! Ik wilde in de auto springen en erheen rijden. Maar ik wilde eerst eens weten hoe de situatie was, dus ik belde mijn vroegere buurman en Spaanse collega Alonzo, een doorgewinterde diplomaat. Want ik was heel benieuwd hoe hij deze dramatische gebeurtenissen, die door de hele wereld op de voet werden gevolgd, beleefde. Ik kreeg hem meteen aan de lijn. Hij zei: “Ach, wees blij dat je nu niet hier bent. Door die horden nieuwsgierigen uit het Westen die hier aapjes komen kijken, is de verkeerschaos horribel en je kunt echt nergens je auto meer kwijt.”

Toen heb ik besloten om maar niet te gaan, en ik heb verbeten voor de televisie de geschiedenis gevolgd. Ja, heel jammer, het zou een mooie afsluiting geweest zijn als ik dat had meegemaakt. Naderhand ben ik een paar keer terug geweest, onlangs nog, en echt langdurig heb ik in Berlijn verbleven in 1998, toen ik was uitgenodigd om zeven weken door te brengen in een schrijvershuis bij de Wannsee. Met een internationaal gezelschap van schrijvers. Ik was daar om een boek te schrijven – nee, niet over Berlijn, dat komt misschien nog. Ik ging iedere dag naar Oost-Berlijn om oude plekken op te zoeken, en vriendjes van vroeger. Bij het ontbijt vroegen de anderen steevast: Ga je nu alweer naar Oost? En als ik ’s avonds terugkwam: Wie war’s im Osten? Alsof je ik-weet-niet-waar geweest was, terwijl het maar tien haltes was met de S-Bahn!

Waarmee ik maar zeggen wil: die scheiding tussen Oost en West is er toch nog wel degelijk. Ik heb in 2002 nog eens meegewerkt aan een televisiefilm. De Nederlandse ploeg had iemand nodig om de camera te sjouwen. Op een gegeven moment hadden ze iemand gevonden die dat kon doen. Die man, een West-Berlijner, bleek een afgestudeerd chemicus te zijn. Ik vroeg hem waarom hij nou hier als een soort koelie liep te sjouwen, terwijl hij elders toch zijn eigen vak kon uitoefenen, waarvoor hij gestudeerd had. Ja, zei hij, ik kan zo in Dresden of Leipzig leraar worden, maar nee, dat is mij te oostelijk, dan liever dit. Het Oosten, daar werd echt op neergekeken, ook toen nog.

Ik kom nog steeds graag in Berlijn, de stad heeft echt een leuke swing gekregen, vooral Oost, daar is het stadsbeeld volkomen veranderd. Prenzlauer Berg, Alexanderplatz, schilderachtig. Ik kom er liever dan in Parijs, het is toegankelijker en heeft een prettiger sfeer. Berlijn is mijn enige echte Europese standplaats geweest, een standplaats die ik niet had willen missen. Het was een snijlijn tussen twee systemen en dat voelde je elke dag.’