Elsie Johansson

Glazen vogels

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Glasfåglarna, verschenen bij Albert Bonniers Förlag AB, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Elsie Johansson, 1996

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Gary Isaacs/Photonica/Image Store

isbn 978 90 445 3040 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De kartonnen koffer. Dora’s bruine reiskoffertje van stevig samengeperst karton. Ik zie hem heel duidelijk voor me. Zo’n alledaagse, eenvoudige reiskoffer, die er probeerde uit te zien of hij van echt leer was ook al was hij dat niet, die langs de randen van een dubbele stiknaad was voorzien, een voering had met kleine motiefjes, en aan de binnenkant van het deksel een geplooid zakje.

Even duidelijk kan ik me herinneren hoe het was op die dag dat moe aanleiding zag die koffer te openen. Zelf maakte ik hem immers ook open, maar moe was mij voor.

Hij stond toen in het voorportaal, in het hoekje onder de zoldertrap, die trouwens niet veel meer was dan een ladder met langs de houten muur een glimmend versleten stok als leuning. Die koffer moest daar ’s nachts een keer weggestopt zijn, neem ik aan. Waarom weet ik niet; het was een slechte plek om dingen te verbergen, waarschijnlijk ging het om een snelle noodoplossing. Misschien dat Dora onverwacht, met haar haren in de war en slaapdronken, haar hoofd door het trapgat had gestoken en had gefluisterd: maar waar heb je gezeten, Charlie? Het is midden in de nacht! Of misschien dat va plotseling aandrang had gekregen om even om de hoek van het huis te gaan precies op het moment dat Charlie klaarstond om de ladder op te sluipen. Pa’s stem in het donker: Ben jij dat, jongen? Moest jij er ook uit om te pissen?

Hoe het ook zij: hij was onder de trap terechtgekomen, daar bleef hij staan en daar werd hij de volgende ochtend ontdekt. Door moe natuurlijk. In de nauwe nis tussen de commode en de buitenmuur, en met de broodtrommels ervoor, was hij weliswaar redelijk aan het zicht onttrokken, maar toch snapte ik niet hoe die slimme Charlie zo kortzichtig kon zijn dat hij de koffer nou precies neerzette op de plek waar moe ’s ochtends het eerst naartoe ging nadat ze het fornuis had aangemaakt en de koffie had opgezet. Dora kon er dus geen flauw vermoeden van hebben gehad, op dat moment althans niet; dat weet ik zeker, ook al is dat maar een schrale troost. Want als ze het wel had geweten, zou ze er ogenblikkelijk voor hebben gezorgd dat de koffer op een veiliger plek werd weggeborgen, op de zolder waarschijnlijk, of op het zoldertje van de tuffelkelder. Ze kende moe immers. Een kind kon begrijpen dat moe onmiddellijk op haar qui-vive was als ze onraad rook. Ze zou zich ook geen moment bedenken om de zaak te onderzoeken, al had ze het slot met een ijzerdraadje moeten openpeuteren. Zo was ze immers, moe. Wanneer het erop aankwam, kende ze geen scrupules. Ze was altijd op haar hoede en had snel in de gaten wanneer er een addertje onder het gras schuilde.

Voor mij was het echter beter geweest als ik helemaal niets van de zaak had af geweten. Moe probeerde de boel ook zo goed mogelijk voor mij verborgen te houden, maar het kwam nu toevallig zo uit dat ik haar op die benauwde, drukkend warme ochtend betrapte toen ze voorovergebogen in het halfdonker onder de zoldertrap stond te rommelen. Ik kwam uit de woonkamer. Blootsvoets en doodstil stond ik op het zeil; ik wilde naar buiten, maar ik bleef instinctief op de drempel van het voorportaal staan. Waar was moe mee bezig? Aan haar achterste kon je al zien dat ze aan het snuffelen was. Ik bleef een halve minuut zwijgend staan en sloeg haar met een schuin hoofd gade, totdat ze kennelijk mijn blik over zich heen voelde kruipen. Toen draaide ze langzaam haar bovenlichaam om over haar schouder te kijken.

‘O, Nancy, ben jij het, meisje? Was je binnen? Ik had je helemaal niet gehoord! ‘k Was net bezig om in de val te kijken, of er iets was. ’t Klonk alsof hij dichtsloeg. Maar gelukkig zat er niks in! ’s Zomers hebben ze binnen toch ook eigenlijk niks te zoeken.’

Ze was bang voor ratten, moe. Vindingrijk was ze ook. Ze had altijd wel een antwoord klaar. Maar mij hield ze niet voor de gek.

Het viel me op dat ze rode vlekken op haar gezicht en in haar hals had toen ze overeind kwam en quasi-nonchalant de lila trommels met haar voet een zetje gaf, om aan het zicht te onttrekken wat daar achter stond en wat ze zo snel had weggeduwd. Wat dat ook wezen mocht. Een koffer? Vlak voordat ze zich omdraaide, had ik een paar metalen klikjes gehoord. Koffersloten die dichtgingen? Jawel, dat moest het zijn … Er stond blijkbaar een koffer weggemoffeld achter de commode en ik vermoedde meteen dat daar een luchtje aan zat, omdat moe zo betrapt keek en zo vreselijk haar best deed mij weg te krijgen. Het was zo doorzichtig als wat toen ze met veel omhaal een half tarwebrood uit een van de trommels pakte, alsof dat de reden was waarom ze zich in het voorportaal ophield.

‘Ik had gedacht dat we wel even een beetje koffie konden zetten, jij en ik! Of niet?’ sprak ze samenzweerderig en half fluisterend, terwijl ze tegelijkertijd een verstolen blik wierp in de richting van het donkere trapgat van de zolder. ‘Giet alsjeblieft een halve ketel water op en maal een paar bonen! We moeten trouwens ook maar wat hout in de kachel doen …’

Ze stond met het deksel in haar hand en uit de blikken trommel kwam een vage en bedompte geur van schimmel en tarwebrood. Er heerste een hittegolf. Er staat me bij dat het begin juli was, maar ik kan me vergissen; maanden en weken betekenden in die tijd niet zoveel voor mij en alle zomers leken op elkaar, maar zoals ik al zei, ik herinner me dat het warm was. Moe liep op blote voeten in een paar oude bruingele schoenen van zeildoek, ze droeg geen korset, dus bungelden haar borsten vrij rond, en haar schort was midden op haar buik donker van de vetvlekken. Toen ze me in de deuropening tegemoetkwam, zag ik dat er kleine straaltjes zweet langs haar hals omlaag liepen in de opening van haar katoenen bloes, en ik hield ondraaglijk veel van haar, al was het maar vanwege die plukken haar, die uit haar knotje waren losgeraakt en langs haar nek vielen. Ik hield ook van haar zweetlucht, van haar wang, en haar arm die ze om mijn schouders sloeg, snel, bijna smekend, toen ze langs me heen glipte. Ik was haar waarnemer en rechter, en dat wist ze. Ik was ieders rechter, dat was nog het ergste.

Ik deed de klep van de houtbak open, pakte wat spaanders en schorsafval van het wanhout, deed het deurtje van het fornuis open en legde het hout boven op de smeulende resten. Het vuur vlamde op. De muur was warm, de vliegen kropen eroverheen. De kranten op de haardplaat waren vergeeld en een beetje bobbelig van opgedroogd afwaswater. Op zijn gebruikelijke plek, rechts van het fornuis en op een onderzetter van ijzerdraad, stond de grijs gevlamde, geëmailleerde koffieketel. Ik nam hem mee naar de wateremmer en goot een beetje water boven op de dikke laag al doorgekookt koffiedik die op de bodem lag. Daarna haalde ik de koffiemolen van de muur, vulde de trechter voor een derde met bonen en draaide een paar keer aan de slinger. Het krakende geluid en de geur van versgemalen koffie vulden samen de kookhoek. Moe sneed brood af en zette kopjes op tafel.

De keukendeur stond open. De deur van het voorportaal ook. De twee lage ramen met hun woud van geraniums en vlijtige liesjes lieten spaarzaam licht door dat een groene weerschijn had. Het was een windstille dag, drukkend heet, zelfs de lijsterbes ritselde niet. Het enige wat je hoorde, waren ver verwijderde hu- en klakgeluiden vanaf het weiland langs het pad, waar Petrus van De Heide, die kloteboer zoals va altijd zei, bezig was hooi op te laden.

Va was trouwens zoals altijd bij de zagerij. Om twintig over vijf, daar kon je de klok aardig op gelijkzetten, zou hij over de hobbelige, met dennennaalden bezaaide weg freewheelend aan komen zeilen, zo het vaargat door, de bol van zijn smerige pet en de schouders van zijn blauwe boezeroen onder een geelachtige laag zaagsel, en zijn koffiefles hotsend in de broodtrommel op de bagagedrager. Dan moest het eten natuurlijk wel op tafel staan, en moe moest voortmaken en zorgen dat ze bij het fornuis op de uitkijk stond.

Maar nu was het nog niet veel later dan elf uur. We waren alleen thuis, moe en ik, op de poes na. En Charlie natuurlijk, de verloofde van Dora, die ze voor het eerst mee naar huis had genomen en die op de zolderkamer op het uitschuifbed lag te slapen.

Dora en Betty waren een stukje gaan lopen naar het bos, om te kijken of er al zomercantharellen waren; dat was een idee van Dora. Een klein stukje maar, we zijn zo weer thuis, had ze gezegd, terwijl ze me bij mijn schouder pakte, naar me glimlachte en verontschuldigend keek. Maar eerlijk gezegd had ik toch niet mee gewild. Niet nu Betty ook thuis was en iedere minuut aan Dora’s rokken hing. Ze deed of haar neus bloedde, die lieve Betty Boop, maar ze kon me niet verdragen en ze gunde het me niet dat ik bij Dora was. We schreven elkaar brieven, Dora en ik, en daar kon Betty niet tegen. Ze was jaloers op die brieven, ze was overal jaloers op. Achter mijn rug om nam ze altijd de gelegenheid te baat schampere opmerkingen te maken, dat ik het opdondertje van moe was, een brillenjood, en dat ik altijd met mijn neus in de boeken zat.

‘Doe je maar niet zo bijzonder voor’, siste ze zodra ze de kans kreeg. ‘Verbeeld je maar niks! Verdomde snotaap!’

De koffieketel kookte over. Op het fornuis begon het te sissen. Grut nog toe! Hemeltje! Moe was er als de kippen bij. Bruinachtige waterkogeltjes trilden over de ringen en het rook eventjes naar aangebrand koffiedik, maar bliksemsnel trok ze de ketel aan de kant, tilde met de pook de kleinste plaat op en veegde de rommel in de gloeiende spaanders. Daarna frommelde ze de onderkant van haar schort bij elkaar om haar rechterhand niet te branden toen ze het oor van de ketel pakte en het koffiezetten afrondde door een keer of drie, vier wat koffie in het deksel te gieten en die daarna weer terug te gooien in de ketel. Toen ze tevreden leek over de drank kwam ze naar de tafel om in te schenken.

‘Zo’, zei ze. ‘Nu dan! Nu gaan we eens even een bakje drinken!’

Ze drong maar aan met de broodschaal en zat zich tegenover mij uit te sloven, alsof ik tante Ågren of Klara van Hugosson was, of een van die andere tuttebellen die toevallig even was binnengewipt. Arme domme moe! Haar pogingen waren ontroerend. Ze wist natuurlijk niet zeker of ik ondanks alles toch geen lucht had gekregen van wat zij kennelijk voor mij verborgen wilde houden, wat dat ook mocht zijn, en nu was ze voortdurend in de weer om te proberen mijn aandacht zo veel mogelijk af te leiden, dat snapte ik wel. Maar pff, dan had ze het goed mis …

Over het midden van het gevlochten gezoete tarwebrood was een lint van schimmelroosjes ontstaan en ieder sneetje brood was nu versierd met zijn eigen plukje grijzige beharing. Met de nagel van mijn wijsvinger krabde ik die stukje bij beetje weg en ik legde het schraapsel op een hoopje, precies in het midden van een ruitje op het motief van het blauwe tafelzeil. Ik deed dat niet om gemeen te zijn tegenover ma; terwijl ik mijn plannen zat te smeden gebeurde het gewoon toevallig. Ik hoorde ook niet waar zij over zat te rebbelen. Mijn gedachten waren de hele tijd bij wat er onder de trap stond, maar ik paste wel op dat ik mijn blik niet in die richting liet glijden; ook ik kon mijn masker ophouden, net zo goed als zij. Dat het niet om een leuke verrassing ging, die zij voor mij geheim hield zodat ik straks verbaasde kreten zou uitslaan terwijl zij triomfantelijk stond te stralen – nou zeg, Nancy, dat had je niet gedacht, hè? Nou, daar je kijk je wel van op! – dat had ik meteen al door. Ze was weliswaar uitgekookt en vindingrijk, moe, ze vond het leuk om spelletjes te spelen en dwaze dingen uit te halen, wanneer we alleen waren natuurlijk en va het niet zag, maar dit was iets anders en ik werd er onrustig en ongeduldig van. Waar ging het eigenlijk om? Waarom was ze zo zenuwachtig? En waarom was het zo belangrijk dat ik erbuiten bleef? Zodra ik de kans kreeg, zou ik daar uiteraard achter proberen te komen.

Moe ging door met haar overdreven gedoe.

‘Neem nog een sneetje’, slijmde ze. ‘Je mag het best in je koffie dopen! En neem ook suiker nu we die hebben!’

De kilo suiker had Dora helemaal uit Stockholm meegebracht. Dat, en verder een trommel met kleine poesjes op het deksel en verdeeld in twee vakken, met in iedere helft een halve kilo koffie. Plus nog een zak toffees voor mij.

De koffie was bitter. Ik deed er room en drie suikerklontjes in. Moe nam er twee; een ervan brak ze handig doormidden in de palm van haar linkerhand en die bewaarde ze zoals gewoonlijk voor haar tweede kopje. Daarna schonk ze haar koffie uit het kopje op het schoteltje, legde de suikerklont op het puntje van haar tong en slurpte het vocht naar binnen. Ik zag dat ze genoot. Arme moe! Bovenin miste ze een voortand, twee andere zagen eruit als door wormen aangevreten punten, en in haar onderkaak zag het er ook bruin en wiebelig uit. Moe schaamde zich daarvoor; ze wilde haar slechte gebit nooit laten zien. Daarom kneep ze op een gemaakte manier haar lippen op elkaar wanneer ze met vreemden praatte, dat wil zeggen met mensen die niet bij onze familie hoorden. Vooral degenen die volgens moe een beetje méér waren, wat voor soort dat ook mocht zijn. Ik had trouwens gemerkt dat ze dat bij die Charlie ook deed. En wanneer ze lachte, vloog haar hand altijd naar haar mond; je zag hoe het puntje van haar neus en de huid van haar wangen omhoogschoten en hoe haar ogen glinsterden boven de knokkels van haar wijsvinger en als het ware waterig werden van haar opborrelende lach. Ja hoor, moe kon lachen, zeker wel.

Toen de koffie op was en de kopjes in het grijze zinken afwasteiltje waren gezet, liep ze naar de lappenmand die op het pedaal van de naaimachine in de woonkamer stond. Ze installeerde zich aan tafel, trok de naaimand en een verschoten blauwe broek naar zich toe en begon een lap op een knie vast te spelden. Ik ging met opgetrokken benen in de hoek van de keukenbank zitten, pakte een oud tijdschrift en deed of ik las. Vooralsnog waren de stellingen betrokken; wie van ons de stilte het langst kon volhouden, viel nog te bezien, maar ik had wel een vermoeden. En inderdaad, moe gaf het op.

‘Zou je niet eens achter de schuur van Ejnar willen kijken om te zien of er al frambozen zijn?’ probeerde ze na een poosje, met een vleierige stem. ‘Die zullen daar vast al wel rijp zijn, denk je niet? Neem het mandje maar mee en ga maar eens kijken. Stel je voor dat er al genoeg zijn voor poffertjes. Dat zou wel lekker zijn, hè?’

Het was niet meer dan een list, dat snapte ik meteen. Een schijnbeweging met de bedoeling mij kwijt te raken, zodat zij in alle rust met haar onderzoek kon verdergaan en die koffer misschien uit het zicht kon jagen, naar de zolder of naar een hoekje van de woonkamer of wat ze ook maar van plan was. O nee! Die vlieger ging niet op. Hoe meer zij daarop gebrand leek, des te vasthoudender werd ik. Ik vond het trouwens toch maar slijmerig dat zij op die manier met mij de gek zat te steken, alsof ik nooit ouder dan zeven, acht jaar was geworden. Natuurlijk waren poffertjes met frambozen lekker, met je vork geplet en door de suiker geroerd en met misschien ook nog een beetje room erop die zij uit de melkkan had afgeschuimd, dat zal ik niet ontkennen. Als het alleen voor ons tweeën was geweest, zou het een meevaller zijn geweest die we ons misschien best stiekem hadden kunnen gunnen. Maar herejee, poffertjes voor zoveel personen! Onder die belofte zou moe weer uit moeten hebben zien te komen. Want daar had je eieren voor nodig en die hadden we niet, dat wist ik maar al te goed. We kochten altijd twee eieren tegelijk bij Emma Kip, die aan de andere kant van het weiland woonde; een half dozijn konden we ons zelden veroorloven. We konden ons bijna helemaal niets veroorloven, en moe had vanochtend nog gezegd dat we maar moesten zien hoe we de eindjes aan elkaar zouden knopen, want we hadden niet veel öres meer over tot va zijn loon kreeg. Het was een dagelijkse zorg om eten op tafel te krijgen. Nu Dora vakantie had en nog thuis was ook, en die Charlie bij zich had, die bovendien als kelner of wat was het in een hotel-restaurant in Stockholm werkte en andere dingen gewend was en deftige manieren had, nu was dat natuurlijk nog lastiger dan anders. Iedere keer dat het tijd werd om het eten klaar te maken, voelde moe dat als een nederlaag, en wanneer de aardappels eenmaal op tafel stonden en va was gaan zitten, streek ze bijna verontschuldigend langs de zijkanten van haar schort en kwam ze met haar gebruikelijke plichtplegingen: ‘Ga toch zitten allemaal! Nu de aardappels nog warm zijn … U moet het ons maar niet kwalijk nemen … en het maar nemen zoals het is …’

Het maar nemen zoals het is? Ik vond dat ze zich belachelijk maakte! Dan was va beter, hoewel hij ook kruiperig deed tegenover die Charlie.

‘Eet nou, jongen’, moedigde hij hem aan. ‘Neem een snee brood! Als we de fles hadden kunnen uitwringen, dan hadden we allebei ook een borrel gehad – maar ja – het zal zo ook wel zakken. Zowel met als zonder.’

Nee, va gaf nooit toe dat hij de mindere was. Maar als het om Dora en haar aangelegenheden ging, dan had hij als dat nodig was geweest een knoop in zichzelf gelegd.

Poffertjes – nou, pff! Ik haalde mijn schouders op, pakte een ander tijdschrift en ging verder met lezen. Deed althans alsof.

Het hout in het fornuis was as geworden. Het stof vibreerde in smalle witgrijze banen boven het schuine ruitpatroon dat de zon op het vloerkleed tekende dat zich uitstrekte van de deuropening naar het tafeltje waarop de radio stond. Moe zat te rijgen. Af en toe, wanneer ze zich bewoog, kraakte haar stoel, en de schaar maakte een piepend geluid wanneer ze hem op tafel legde. De vraag is of ook de naald niet jammerde, wanneer hij op en neer door de stugge lap van de blauwe broek werd gestoken.

Van buitenaf bezien zag alles er beslist vredig uit, maar het was niet zoals het wezen moest! Ik voelde het. Er zat onrust in de muren, die kroop langs het behang als een spin met dunne poten. We waren onszelf niet, moe en ik. Die vent boven op zolder zou wel slapen; je hoorde hem zich nog niet eens omdraaien in het uitschuifbed vol gaten. Maar hoewel hij sliep, vulde hij het huisje van de stenen fundering tot de nok met zijn vreemde aanwezigheid. We waren ons de hele tijd van hem bewust; hij maakte ons tegelijkertijd alerter en kleiner, hij sloeg op de stembanden, zodat we vanzelf gingen fluisteren. En dat ding in het voorportaal had met hem te maken, dat wist ik zeker … Maar waar ging het om?

Over de rand van mijn tijdschrift gluurde ik naar moe; ik zag dat ze het zweet op haar voorhoofd had staan en haar mond verwrong, alsof ze het moeilijk had. Ik had moeten opstaan, een arm om haar heen moeten slaan, mijn wang tegen de hare moeten vleien en in haar oor moeten fluisteren, zo lief en zacht als ik kon: mamma, wat is er? Wat is er mis? Wat staat er achter de commode?

Maar ik durfde niet. Stel je voor dat moe dan begon te huilen!

Aan het karton tussen de plafondbalken was met een plakstift een vliegenvanger opgehangen, bruingeel en kleverig. Hij zat onder de zwarte stippen van de vliegen en er kwam een hoog, zoemend geluid vanaf wanneer de vliegen huilden en rukten aan hun vleugels die aan het kleverige spul vastzaten. Ik leed met ze mee, echt waar; hun jammerende geluid kwelde me. Het waren levende wezens, door God geschapen, en nu waren ze gekruisigd, net als Zijn zoon. Maar zo mocht je natuurlijk niet denken. Vliegen waren ongedierte, iets onaangenaams, ze kropen overal, op dit moment wemelde het ervan op de muur onder de boezem van de schoorsteen, ze poepten op de suikerklontjes, ze kropen rond in het roomkannetje en op het ansjovisblikje waarin het uitgedroogde restje melk van de poes zat en wanneer je ’s ochtends vroeg wilde slapen liepen ze kietelend over je voorhoofd. De horzels waren het ergst, die beesten die zich aan het achterwerk van de koeien vastklampten en die in je oren konden kruipen, tot aan je hersens toe. Nee, vliegen doodmaken was vast toegestaan en vergeeflijk, ook in de ogen van God. Met sommige levens was dat waarschijnlijk gewoon zo.

De oude bruine wandklok tikte de ene minuut na de andere weg. Weldra zou de lange wijzer zich met kleine rukjes naar het hoogste punt van de wijzerplaat hebben gevochten en zich precies tussen de twee zwarte schroeven met de korte wijzer verbinden. Dan zou de klok haar twaalf vermoeide slagen slaan.

Moe beet de draad door en begon nog een lap af te meten voor de andere knie. Ik zat in het tijdschrift te bladeren en deed of ik las, hoewel ik helemaal kriebelig werd van ongeduld. De kansen werden alsmaar kleiner. Hij die daarboven in bed lag, kon ieder moment wakker worden en langs de ladder naar beneden komen stappen, niet achterstevoren met de billen eerst zoals moe en ik, maar precies andersom, zoals mannen deden, met de knieën wijd uiteen en een hand tegen de balk van de buitenmuur. Waarschijnlijk zou hij dan meteen de koffer pakken, die mee naar boven nemen en hem op de kamer zetten waar Dora en hij sliepen en hun spullen hadden liggen. Het kon ook zijn dat Dora en Betty dan inmiddels uit het bos waren teruggekomen. Dan was de kans om te snuffelen ook verkeken; Betty zat immers voortdurend als een havik boven op me. Ja, als een havik. Ze was in feite momenteel nog erger dan anders.

De klok sloeg twaalf uur.

‘Wil jij misschien de radio even aanzetten?’ doorbrak moe voorzichtig de stilte toen de slagen waren verklonken. ‘Dan kunnen we naar het nieuws luisteren. Maar niet zo hard!’ Dat laatste zei ze vermanend, met een blik naar boven.

Op het tafeltje naast de ladekast stond een oud bruin bakbeest van een radio. Voordat va bij de zagerij ging werken, was hij daar een keer op een zaterdag triomfantelijk met de bus mee thuisgekomen uit het stadje. De radio zat in een grote gehavende doos waar touwtjes omheen zaten. Het was een geluk dat wij va die dag bij de bushalte stonden op te wachten en de fiets bij ons hadden, want de doos was zwaar. Verrekte zwaar, zei va, zichtbaar trots. Va straalde altijd gauw. Soms schaamde je je gewoon dat hij zo kinderlijk was; hij kon lang en breed pochen en opscheppen over dingen die totaal niet de moeite waard waren om over op te geven.

De radio was tweedehands, maar toch. Ik heb geen idee hoe va het zich had kunnen permitteren om hem überhaupt te kopen. Misschien dat de mensen van wie hij was geweest elektriciteit hadden laten aanleggen en nu geen belang meer hadden bij dit apparaat dat op batterijen werkte en dat ze hem daarom goedkoop van de hand hadden gedaan. Binnen in de radio stonden twee batterijen: eentje die ‘zuurbatterij’ en eentje die ‘anodebatterij’ werd genoemd, en die twee waren met elkaar verbonden. De snoeren staken aan de achterkant naar buiten en werden door een gat in het raamkozijn naar het dak geleid, vlak boven het raam van de zolderkamer. Op de nok van het dak stond een stok met bovenaan een lege haspel, en daar zat de leiding aan vast. Natuurlijk, een beetje trots mocht je wel zijn op de radio, zelfs ik voelde me weleens trots, terwijl ik toch gezien had hoe andere mensen het hadden, degenen die vlak bij het dorp woonden bijvoorbeeld en die grote boerderijen hadden. Daar stelde een batterijradio met een haspel niets voor. Maar naar onze omstandigheden gemeten was het toch een soort van vooruitgang, een kleine voorsprong als je het vergeleek met sommige anderen. We liepen niet met alles achter.

Arvid en Maja van De Bocht bezaten bijvoorbeeld geen radio. Arvid had het aan zijn longen, ze hadden een woning op kosten van de kerk en leefden van de armenzorg, werd er gezegd. Er werd ook beweerd dat Arvid van zijn eigen pies dronk; een kopje per dag zou goed zijn voor de longen. Ik zag dat zo levensecht voor me dat ik onwillekeurig mijn gezicht vertrok en met ingetrokken kin begon te slikken wanneer ik naar oom Arvids vlezige lippen keek. Ik betrapte me er ook op dat ik me afvroeg of hij het lauw of koud dronk. Oom Arvid lachte vaak en zijn tanden waren wit; hij gebruikte geen pruimtabak en spuugde niet bruin over zijn linkerschouder zoals va deed. Maar pies drinken was natuurlijk toch erger. Soms kwamen ze bij ons, Arvid en Maja, en ze zaten dan zo aandachtig en keurig rechtop naar de radio te luisteren dat je in de lach schoot. Dan was va in zijn sas. De jongste zoon van Arvid en Maja, die bij mij in de klas zat, viel een keer flauw toen er een kanon werd afgeschoten; het was geloof ik in een toneelstuk. Hij werd lijkbleek en plofte achterover van zijn stoel. Net goed. Dan was hij toch niet zo’n branie als die keer dat hij met Ingvar achter de houtschuur van Lindgren stond. Zal ik je mijn pikkie laten zien? Nou? Hahaha! Heb jij dan al een pik, rotjoch? Je werd anders al helemaal bleek om je neus toen je een kanon hoorde!

‘Zet de radio nou alsjeblieft maar aan, Nancy’, zei moe opnieuw, nog steeds op onderdanige toon.

We luisterden altijd naar de klokslag van twaalf uur en het gedicht van de dag en naar voorname muziek die we niet begrepen, en naar het nieuws natuurlijk, en dan naar die marsmuziek die ze iedere dag lieten denderen aan het eind. Soms waren het gedicht en de muziek die erop volgde zo weemoedig dat je bijna moest huilen; het gaf op de een of andere manier zo’n traag, eenzaam en verdrietig gevoel dat het was alsof het leven zich binnenstebuiten keerde en net zo meelijwekkend en onbetamelijk werd als het bloedige vel van een haas. Dan was de marsmuziek beter; daarmee stampte je als het ware de toekomst tegemoet.

Ik stond langzaam op en zette onwillig het ene stapje van de bank naar de ladekast. Nu zou hij toch wel wakker worden van het geluid, want het was zo gehorig in huis, en het bed waarop hij lag stond recht boven de radio.

Tuuuut! Tututuut! Tuut!

De beweging van mijn hand stokte …

Uit de wereld buiten hoorde je totaal onverwacht de signalen van een claxon. Op hetzelfde moment was de patstelling doorbroken. Aha – de haringwagen! Tuuuut! Tututuut! Schiet nou op! Pak de schaal! Snel.

Het was de haringwagen die was gestopt bij de tweesprong even voorbij de houtschuur, tussen ons en Ågren in. Meestal kwam hij één keer in de week, de haringman, maar je wist nooit goed op welke dag en hoe laat. Je hoorde alleen tututuut! en dan was hij er met zijn oude pick-upje en zijn kisten vol haringen met uitpuilende ogen op vies blauw, half gesmolten ijs. Ik had een hekel aan haring, vooral wanneer moe die met graat en al bakte. Maar nu was de haringman welkom; wat mij betrof had hij niet op een beter tijdstip kunnen komen.

In haar haast vergat moe dat ze de wacht moest houden. Zonder zich te bedenken vloog ze overeind, rukte haar smerige schort af, deed een netter voor, pakte de metalen schaal uit de kast, greep haar beurs, die in de sigarendoos lag die in de linkerlade van de buffetkast stond, wierp tegelijkertijd een snelle blik in de spiegel en probeerde de losse plukken haar in de knot op haar achterhoofd te duwen. Ze was toch wel ijdel, moe; ondanks haar slechte tanden en haar te wijde schoenen van stof kon het haar wel schelen hoe ze eruitzag. Ongevoelig voor mannen was ze ook niet, dat had ik wel gemerkt. De haringman was opgewekt en maakte graag grapjes; misschien dat ze er een paar extra haringen aan overhield als ze er zelfverzekerd uitzag en een beetje flirtte. Je kunt het je niet permitteren om stijf te zijn wanneer je niks hebt, zo luidde een van haar vele wijsheden.

Dit was mijn kans. Ik rende snel naar het voorportaal, ging op mijn knieën zitten en schoof voorzichtig de broodtrommels aan de kant. Jawel, inderdaad, daar stond een koffer. En het was Dora’s koffer! Ik herkende die toch … Waarom stond hij hier? En waarom was moe er zo zenuwachtig over?

Ik haalde hem snel te voorschijn en legde hem voor me terwijl ik tegelijkertijd door de deur van het voorportaal een waakzaam oog naar buiten wierp. Op de heuvel kon ik door het bladergroen de zijkant van de cabine van de auto ontwaren, de motor stond te pruttelen, er klonk gerinkel van de weegschaal en de metalen bak toen hij de haring afwoog. Je kon de stemmen niet van elkaar onderscheiden, die vloeiden ineen tot een zachte brij van gemompel, af en toe doorspekt met de schelle lach van tante Ågren. Zij was er ook met haar schaal bij gekomen en dat was alleen maar goed, dan zouden ze daar nog een poosje blijven staan praten.

Uit het zoldergat kwam nog steeds geen geluid, maar in mijn oren hoorde ik mijn eigen hartslag. Terwijl ik mijn duimen tegen de sloten zette en ze open liet springen, trok ik mijn onderlip naar binnen en beet erop.

Wat ik had verwacht weet ik niet precies, ik weet niet eens of ik me er wel een concrete voorstelling van had gemaakt, maar het eerste wat ik voelde was toch een vlaag van teleurstelling: hè? Wat is dit?

Wat ik te zien kreeg, was namelijk niets anders dan een rij rood-witte pakjes sigaretten en een heleboel losse doosjes en zakjes tabak die er lukraak in waren gepropt en die bijna over de randen gleden toen de druk minder werd. Een paar handenvol chocoladerepen, zowel grote van vijfentwintig öre als kleinere in bont zilverpapier, waren aan één kant in de koffer gestopt en tegen de achterkant lagen een paar flessen op een rij. De inhoud was gelig en wat er van de etiketten te zien was, deed buitenlands aan. Ik begreep dat het drank moest zijn en bovendien van een ander soort dan va’s oude vertrouwde zaterdagse brandewijn. Meer zat er niet in. Maar natuurlijk snapte ik het, uiteraard, en die wetenschap priemde zich als een spijker in mijn buik.

Haastig begon ik de pakjes sigaretten die alle kanten op dreigden te glijden weer terug te duwen, ik drukte de inhoud zo goed mogelijk aan en deed het deksel dicht. Maar er zat iets tussen, het was blijkbaar in het midden toch te hoog geworden. Verdorie nog aan toe! Het zweet begon langs mijn nek te lopen, maar ik moest wel opnieuw beginnen. In het geplooide stoffen zakje aan de binnenkant vond ik toen een langwerpig etui, het was grijsblauw en hard. Ik maakte het niet open, daar had ik geen tijd voor, ik verdeelde de boel alleen maar een beetje en deed een nieuwe poging om de koffer te sluiten. Ieder moment kon ik de voetstappen van moe op het grind horen; ik moest de koffer weg zien te krijgen en de broodtrommels op hun plaats zetten.

Toen ze met haar schaal terugkwam, stond ik voor het fornuis en hield ik me vast aan de ijzeren stang die de boezem van de schoorsteen stutte. Op dat moment voelde ik niets, absoluut niets, behalve een soort stijfheid in mijn gezicht en rug. Toch durfde ik niet op te kijken toen ze binnenkwam. Ik durfde mijn gezicht niet te laten zien.

Moe klonk opgewekt.

‘Och, wat heerlijk’, zei ze. ‘Nu hebben we vandaag haring bij de aardappels! Ik denk dat we er twee keer van kunnen eten, ik kan de helft in de azijn leggen, dan hebben we tot zondag. Hij zit wat los op de graat, maar …’

Je kon horen dat het water haar al in de mond liep bij de gedachte aan het lekkers dat ze zou bereiden.

Ach, die arme moe! Dat ze het kon opbrengen om net te doen of alles in orde was en heel normaal, hoewel ze net zo goed wist als ik dat er in het voorportaal een koffer stond met gestolen goed. Ze deed het voor mij, dat begreep ik natuurlijk wel, ze probeerde me te sparen omdat ik nog een kind was, zonder te begrijpen dat het al te laat was. Mijn kindertijd was allang een afgesloten hoofdstuk.

‘Ik moet naar het gemak’, mompelde ik terwijl ik zo ongemerkt mogelijk langs het fornuis naar buiten glipte. De stijfheid die me had beschermd en me gevoelloos had gemaakt, begon uitgewerkt te raken; ik was een beetje misselijk en in mijn hoofd klonk een zacht geknerp, als van kapotgetrapt ijs.

Langzaam, beheerst en met voorovergebogen hoofd liep ik over het grind en glipte ik het paadje achter de tuffelkelder in. Vanwege moe moest ik rustig zijn en net doen of er niets aan de hand was, voor het geval ze me van achter het raam stond na te kijken, maar het brandde en prikte, en ieder speldenprikje maakte het beeld duidelijk: we hebben een dief in huis. Charlie is een dief. Hij is vannacht uit stelen geweest. Heeft een inbraak gepleegd. Bij de kruidenier. Of ergens anders? Natuurlijk bij de kruidenier! Bij C.G. Persson. O goeie genade, stel je voor dat het ontdekt is? Stel je voor dat iemand het gezien heeft en hem heeft herkend en weet dat die Stockholmer bij ons logeert! Dat hij Dora’s verloofde is. Dan zullen we wat beleven. Dan komt de veldwachter. De kruidenier en hij kunnen ieder moment door ons vaargat komen aanstiefelen. Het voorportaal binnenstappen. En wat gebeurt er dan? Dan zijn we voor eeuwig te schande gemaakt. Kunnen we ons niet meer onder de mensen vertonen. Misschien het gevang … O, god in de hemel!

De rillingen liepen me over de rug. Ik zag Dora’s gezicht voor me als in een medaillon. Zo mooi. Zo lief. Glimlachend en zachtaardig. Ik sloeg het deksel met een klap dicht. Dora niet! Nee! Va’s oogappel. Zijn licht en ster. Zij had hier absoluut niets mee te maken. Niet onze Dora. Hier kon zij niets vanaf weten! Zij was ook bij de neus genomen. Het was wel haar koffer, maar zij kon niet …

(Of wel?)

Nee, nee, nee! Absoluut ondenkbaar. Ik verdrong die gedachte als zondig en absurd. Dora, mijn mooiste, mijn beste … Mijn liefste zus. Zij kon het niet weten …

Waarom liep ik hier dan met mijn staart tussen mijn benen? Ik zou haar nu eigenlijk juist moeten waarschuwen! Ik zou het zo snel mogelijk op een lopen moeten zetten in de richting van Het Dennenveld, waar de paddestoeltjes groeiden. De waarheid uitschreeuwen: ‘Die Charlie, Dora, dat is een dief, hoor! Je moet voor hem uitkijken – hij is uit stelen geweest! Je moet snel naar huis! Het moet weg!’

(Maar stel je voor dat ze het al wist …? Stel je voor dat … Toch.)

Aan de andere kant van de omheining boog het pad af in de richting van het bos en werd het bruin van de dennennaalden en hobbelig van de afgeschaafde boomwortels. Ik begon nu op een sukkeldrafje te lopen. Vlak voor de omgewaaide boom sloeg ik linksaf en begon ik half te rennen. De paniek zat me nu op de hielen als een venijnige terriër en ik vloog over de plekken waar korstmos groeide met kleine bolletjes eraan, die onder mijn voeten knerpten en werden verpulverd.

Achter de lage lijsterbes bij de steenhoop bevond zich een van de plekjes waar ik graag zat. Daar had je een met gras begroeide kom tussen de steenblokken, net een nest, onzichtbaar vanuit ons huisje en onzichtbaar vanaf het pad. Ik zette mijn bril af en droogde hem af met de zoom van mijn rok; daarna liet ik me zakken en legde mijn nek tegen de grijze stenen achter me. Mijn hart bonsde. De zon scheen fel. Ik was omgeven en beschermd door hoge frambozenstruiken en kragen met half uitgekomen wilgenroosjes. Het walstro geurde hoogzomers naar wilde aardbeien, de grote blauwe klokjesbloem waakte over de grasbloemen, en de klaver strekte zich uit als een wollig tapijt. Ik hief mijn gezicht op en kneep mijn ogen stevig dicht. Achter de kleuren en het geschitter zag ik de open koffer met zijn ontblote inhoud. Dora’s bruine koffer.

Jawel hoor, natuurlijk begreep ik het, daar is geen twijfel over mogelijk. Zodra de sloten opensprongen, had ik het al begrepen. Maar voorlopig kon de diefstal zelf me niks schelen. Die stond op zichzelf. Nu ging het om iets anders, iets belangrijkers.

Met gebalde vuisten en dichtgeknepen ogen riep ik de Macht en de Barmhartigheid aan. Vasthoudend, met uit mijn schouders en dijbenen verzamelde energie en met mijn tanden op elkaar, boorde ik mij een weg in het hemelse schild van de Hoogste. Of hij voorlopig van zijn zevende gebod wilde afzien. Nu ging het om ‘Ons’, en dat moest Hij begrijpen!

‘Help ons, lieve God’, bad ik. ‘Help, help, help! Laat het niet aan het licht komen, laat niemand hier iets over te weten komen. Verdoezel het! Maak het ongedaan! Wis het uit, God! Zorg dat de veldwachter niet bij ons komt. Hoort u dat, Heer! Niet de veldwachter! U weet toch hoe het bij ons is. Denk aan pappa en mamma. En aan Dora – o, Héér!’

God bestond. Daar twijfelde ik niet aan. Hij zat in de sparren, in het gras, in de lucht, overal. Voortdurend aanwezig. Hij blikte op mij neer. Luisterde en keek. Tussen God en mij bestond een privé-verbinding waar niemand iets mee te maken had en waar niemand van wist. Dat ik met God praatte was zo vanzelfsprekend als wat. Moeilijker was het met Jezus. Om hem draaide ik heen, hij was voor mij verbonden met een bedehuisachtige klefheid. Waarom hij nodig was begreep ik niet goed, een belasting was hij, geforceerd. Maar ‘ik ben de weg’, zo stond er immers geschreven. Misschien was dit toch wel het beste … Je kon nooit weten …

Ik keerde me om en knielde. Ik was een beetje misselijk. Mijn maag draaide zich om. Terwijl de zon zijn klauwen in de blote huid van mijn rug boven mijn zomerjurk zette, sloot ik met mijn vingers voor mijn ogen en mijn duimen in mijn oren het licht en de geluiden buiten en bracht ik mijzelf al wiegend in een situatie van denderend chaotische gevoelens.

‘Lieve, lieve God … In naam van Jezus Christus smeek ik u vurig: maak het ongedaan! Maak het ongedaan! Maak dat het niet gebeurd is! Voorkomt U alstublieft dat de veldwachter …! Behoed ons voor de schande … In naam van Jezus Christus, lieve, líeve God!’

De schande … De schande … Die echode in mij. Altijd weer de schande.

Gesteld voor het aangezicht des Heren schaamde ik me ook voor mezelf. Omdat ik laf was geweest en er alleen maar tussenuit was geknepen. Moe alleen had gelaten. Toen ik eenmaal doorhad waar het om ging, had ik die koffer natuurlijk naar me toe moeten grissen en ermee weg moeten rennen om hem in het oude wolvenhol aan de andere kant van de provinciale weg te slingeren! Dat had ik moeten doen. Er droog hout en sparrentakken overheen moeten gooien. Maar nu was het te laat, nu was hij vast wakker, die Charlie, en zat hij aan tafel koffie te drinken, met kleine oogjes en met die charmante donkere lok over zijn voorhoofd … En moe zei natuurlijk niks. Die schonk alleen maar in en drong aan. Doop je brood maar lekker in de koffie! Neem nog een sneetje!

Wat waren wij eigenlijk voor kruiperige types? Laf en onderdanig. Bukkend en angstig. Durfden de koe nooit bij de horens te vatten. Lapten de boel alleen maar op, lapten op en maakten mooi. Deden of er niks aan de hand was.

En ik was geen haar beter. Ik was zelfs op de vlucht geslagen.

Dwars door het gezoem van insecten en het kloppen van de zwarte specht in het droge hout heen hoorde ik de stemmen van Dora en Betty dichterbij komen over het pad waar ik net nog op een sukkeldrafje had gelopen. O, ze gingen nu dus naar huis? Ik keek niet op, maar kroop nog wat dieper weg en ging op de grond liggen met mijn wang op het gras.

Met gespitste oren bleef ik een hele tijd zo in elkaar gekropen in de kom liggen, maar na een poosje sloop ik voorzichtig door het espenhout naar de rand van het akkerland en volgde ik de ronding daarvan tot de monding van de grote sloot helemaal in de hoek. Mijn doel was de schuur van Ejnar. Van daaruit kon ik een beetje overzicht houden over wat er gebeurde. Bukkend rende ik over de bodem met de zachtgroene derrie die koel tussen mijn tenen opborrelde, terwijl akkerdistel, knolspirea en allerhande gevleugeld ongedierte heet boven mijn hoofd wolkten.

Alle hoop van moe ten spijt waren de frambozen nog niet allemaal goed rijp, maar ik vond wel een paar rijpe, die ik in mijn mond stopte; die waren heerlijk zoet en in de schuur lag hooi. Ik klom erop en ging door de spleten in de muur naar ons huis liggen gluren. Ons huis, dat van Pelle Teen, lag als het ware verzonken in een kuil in het groen en ik kon niet veel zien, slechts de fletsrode top van de zuidelijke gevel met het raam van de zolderkamer, het dak van het paviljoen en een stukje van de muur van de houtschuur. De waterput bij de afrastering van prikkeldraad die grensde aan het eigendom van Petrus zag ik natuurlijk ook, die stak wat omhoog. Ik zag het hoofd en de schouders van Dora toen ze langs de rand van het aardappelveldje kwam lopen; de zon glansde op haar roodbruine haar, ik hoorde de emmer rinkelen toen ze hem losliet en het geratel van de ketting toen ze hem omhoog haalde.

‘Nancy! Naaancyyy! Koffie!’

Betty was nu ook naar buiten gekomen en stond aan de voorkant van het huis te koekeloeren. Moe had haar natuurlijk gestuurd.

‘Koffíé! Naaancyyy!’ Ze raakte bijna haar stem kwijt toen ze aan het eind nog een keer aanzette. Ik gaf geen antwoord.

Dora verdween met haar wateremmer rond de hoek van het huis. Betty zou wel van de gelegenheid gebruikmaken om meteen mee naar binnen te gaan, stelde ik me voor. De stilte daalde weer neer. Een sliertje rook steeg op uit de schoorsteen.

Aan de binnenkant van mijn uitkijkspleet liet een grijsgespikkelde spin zich langzaam zakken. Toen hij op mondhoogte was, blies ik er zachtjes tegenaan zodat hij naar buiten schommelde en bij mijn gezicht vandaan bleef; ik hield niet van spinnen. Terwijl ik dit deed, bleef ik de gevel van ons huis net zo aandachtig in de gaten houden als eerst.

Na een poosje kwam er iemand het erf op die op het oude fluitje blies, een lang, monotoon geluid dat een paar keer afzwakte en weer met adem werd aangevuld. Ook aan die oproep gaf ik geen gehoor. Ik kon niet naar huis. Ik durfde mijn gezicht aan niemand te laten zien. Daaraan kon je alles duidelijk aflezen, dat wist ik. Bovendien was ik bang. Laf, en bang voor wat er was gebeurd. En voor wat er kon gebeuren …

Wat later sloop ik via dezelfde weg door de sloot terug, stak bukkend een stukje bosgrond over en kroop in een verborgen plek van een dichte jeneverbesstruik, in de buurt van de omheining aan de noordkant van ons erf. Daarvandaan kon ik zowel de toegangsweg als het vaargat dat naar het erf bij de houtschuur leidde in de gaten houden; niemand kon ons huisje naderen zonder dat ik het zag. Voorzover ik het had kunnen zien, had noch de kruidenier noch de veldwachter zich tot nu toe vertoond, maar dat betekende absoluut niet dat het gevaar geweken was. Ze konden ieder moment toeslaan. Waar zou de koffer nou zijn? Hopelijk was hij fatsoenlijk verstopt.

De middaguren verstreken, prikkelend en traag. Van pure vermoeidheid was ik gekalmeerd. Ik had niet meer zo de krampachtige behoefte om te bidden. Ik had honger en dorst, en ik was nijdig. Af en toe hoorde ik iemand buiten voor het huis in het grind staan roepen: ‘Nancy! Nancyyy! Waar zit je?’

Maar ik was nu te ver gegaan; ik had het er nou zo naar gemaakt dat ze me echt met grote ogen zouden aankijken als ik opdook. Ik moest wachten op va. Dan gingen we eten, dan was het vast gemakkelijker.

Toen hij eindelijk kwam, glipte ik achter hem aan door het vaargat.

Alles leek net als anders. De poes zat zich op de stoep te wassen. De walm van de haring sloeg door de open deur van het voorportaal naar buiten. Heel snel gluurde ik achter de commode, maar daar was het leeg. Dora en Charlie zag je niet; ze zouden wel op zolder zijn, dat nam ik althans aan. Maar zodra ze me in de gaten kreeg, voer Betty uit: ‘Waar heb jij de hele dag gezeten? Je bent niet goed snik! Zomaar wegrennen zonder iets te zeggen! En wij moeten ons de benen uit ons lijf rennen om jou te zoeken!’

De benen uit ons lijf rennen. Puh! Dat had ze helemaal niet gedaan! Het verste dat ze had gelopen was naar het gemak.

Moe stond achter het fornuis met een doekje om haar hoofd. De aardappelpan dampte en de koekenpan siste. Ze hield een mes met een breed lemmet in haar hand en draaide en keerde daar de haring mee. Ze keek me niet aan. Zei niet: maar lieve Nancy! Wáár heb je gezeten?

Dat was al veelzeggend genoeg.

2

Ik was voorlijk, zeiden ze, en dat begreep ik zelf ook. Ik kreeg bijvoorbeeld opoe al op bezoek voordat ik elf jaar was.

Dat was laat in de lente van datzelfde jaar. Op een prachtige dag in mei. De kriebeltijd van de borstrokken en de lange kousen was voorbij. Het lichaam was bevrijd. Het nieuwe gras geurde. De zon stond te branden op de dakspanen. Ik was op de zolder van de tuffelkelder gekropen om naar de jonge poesjes te zoeken. Daarna stond ik achter de kelder met die piepende mormeltjes in mijn handen; het waren er vier en ze hadden hun ogen nog niet open. Ik bedacht wat ik moest doen om ze van de dood te redden. Va vermoedde al dat Grauwtje boven de tuffelkelder gejongd had. Hij kon mij ieder moment opdracht geven de zolder op te kruipen om te gaan zoeken terwijl hijzelf buiten klaarstond met de zak om ze te verdrinken. Als het dan leeg was op zolder, dat wil zeggen als de jonkies door mij waren verplaatst naar een andere plek, zouden ze misschien kans maken om te overleven. De vraag was nu: waarheen?

Grauwtje streek nerveus rond mijn blote benen. Toen ik naar beneden keek, zag ik hoe langs de binnenkant van mijn rechterknie en -kuit een straaltje omlaag liep. Het liep langs mijn enkel en was donkerrood, bijna zwartig, en leek op bloed. Ik ging wijdbeens staan en staarde ernaar. Het straaltje was er nog steeds, het bleef maar lopen, het bereikte de rand van mijn verbleekte gymnastiekschoen en liep onder mijn voet. Ik zag dat er ook klonten in het stroompje zaten, bruinrode klonten, en ik dacht: wat is dit? Heb ik me aan een stuk glas gesneden? Of ben ik ziek geworden? Ik had een plakkerig gevoel tussen mijn benen en ik moest kijken wat me was overkomen en waar het bloed vandaan kwam.

Ik legde de jonge poesjes in het gras en trok snel mijn jurk omhoog en mijn broekje naar beneden. Toen zag ik dat mijn roze flodderige onderbroekje met elastiek in de taille en langs de pijpen in het midden helemaal bruinrood en plakkerig was. Bij de rechterpijp was het elastiek stuk waardoor de stof wat losser zat, en daar had het bloed zich een weg gezocht en was het langs mijn dij gelopen. Het bloed leek uit mijn eigen lichaam te komen, dat was me na verder onderzoek duidelijk; het welde op uit mijn kruis, het kwam uit die spleet waar ook mijn plas uitkwam.

Mijn verbijstering was groot. Ik wist toen nog van niks. Ik snapte er niks van. Ik was er volkomen van overtuigd dat het afgelopen was met me, dat het leven langzaam bezig was uit een paar rottende gaten in mijn ingewanden weg te stromen en dat het tijd was om te sterven.

Ik vergat mijn opdracht in dienst van de reddingsbrigade, ik vergat de piepende mormeltjes die onder luid gespin van de poes over elkaar kropen en tuimelden. Brullend van angst rende ik over het grind. Mamma stond bij het fornuis; ik dacht in die tijd nog niet aan haar als ‘moe’.

‘Mamma, mamma, ik bloed’, krijste ik. ‘Ik ben ziek! Ik ga dood! Er zit bloed in mijn broekje, en het blijft maar stromen!’

Betty was thuis. Ze stond in de woonkamer voor het spiegelkastje en probeerde bij zichzelf een bloes af te spelden. Betty zou met Kerstmis vijftien worden en ging al een poosje als meid uit werken. Maar de vrouw des huizes had een brief geschreven en beweerde dat ze luizen had, wat een verschrikkelijke leugen was. Dus va werd woest en Betty mocht thuiskomen. Nu zou ze in de stad beginnen, bij de Westmans, die een bakkerij en een café hadden. Toen ik die dag kwam binnenrennen en mij zonder er verder bij na te denken tegen mamma’s in een schort gehulde buik wierp en met mijn hoofd in haar oksel mijn vertwijfeling uithikte, ving ik toevallig door de deuropening van de woonkamer een glimp op van Betty’s gezicht. Ze had met haar haarborstel de gekantelde spiegel vastgezet zodat ze zichzelf van top tot teen, of althans tot de knieën, kon bewonderen. Nu had ze haar hand naar de schoudernaad opgeheven, ze stond verstijfd en was van houding veranderd om het beter te kunnen volgen; ik zag haar in de spiegel en zij zag mij. We zagen elkaars beeld en ze bekeek me met een trek rond haar mond die nauwelijks te beschrijven valt: vol leedvermaak en spot en ik weet niet wat. Dat moment zou me altijd bijblijven, en ik dacht dat het waarschijnlijk die keer was dat ik onbewust besefte dat mijn zus Betty me haatte.

‘Rustig nou maar, Nancy’, zei moe. ‘Niet huilen. Dit is helemaal niet erg! Dit krijgen alle vrouwen. Dit is iets wat je iedere maand krijgt. Een dag of drie, vier maar … Daarna is het weer goed.’

Ze zei niet hoe het heette en gaf geen nadere uitleg, keek me niet aan, maar liep naar de lappenmand die op het pedaal van de naaimachine stond en zocht een afgeknipte pijp van een lange onderbroek die ze me stiekem toestopte.

‘Neem dit maar en stop dat in je broekje’, zei ze. ‘We verbranden het later wel in het fornuis en dan moet je als het nodig is een nieuwe lap pakken. Rust maar even uit op de bank als je je beroerd voelt!’

Maar ik ging liever naar de zolder, waar ik in het kamertje naast de schoorsteen kroop. Daar lagen op de houten vloer twee oude stromatrassen samen met een paar bobbelige, met oude lappen opgestopte kussens en een paar dekens. Wanneer ze ’s zomers thuis waren, sliepen Börje en Lennart daar altijd; dat was voordat ze samen een kampeertent kochten. Ik liet me op de slaapplek zakken en trok de dekens over me heen; ik had het zo koud dat ik rilde, hoewel buiten zomerwarmte heerste. Ik voelde me net een ziek dier, dat niets anders wilde dan zich terugtrekken en opgevouwen zijn pijn verdragen. Mamma’s ontwijkende en verlegen gedrag had me duidelijk gemaakt dat hetgeen mij was overkomen, iets was om je voor te schamen, iets wat ik moest verbergen en voor mezelf moest houden. Betty’s spot bevestigde dat. Terwijl mijn schouders rilden, gloeiden mijn wangen van schaamte. Vrouwen? Was ik een vrouw?

Mijn kinderlijke onderlichaam met die plakkerige lap van een lange onderbroek die tussen mijn benen was gepropt, vervulde me met afschuw. Ik was mezelf niet. Het was nu afgelopen met me. Iedere maand, zei ze. Zomer en winter, najaar en voorjaar, een oneindige reeks van wijdbeense, plakkerige jaren! Was het leven wel de moeite waard om onder zulke omstandigheden geleefd te worden, als de spelletjes, het gelach en het rennen afgelopen waren? En pappa, moest hij het weten? Dan zou ik me de ogen uit mijn hoofd schamen. En Lennart en Börje, mijn beide grote broers, nee, dat was ondenkbaar!

Na verloop van tijd ebde het gesnik weg, ik viel uitgeput in slaap en vergat alles. Toen het tijd was om te eten was het Betty die langs de muur van metselwerk kwam binnenglippen om mij hardhandig tot leven te wekken.

‘Wakker worden, kind’, siste ze. ‘Lig je hier niet aan te stellen! Er zijn er wel meer dan jij die opoe op bezoek krijgen, daar hoef je niet om te piepen!’

Opoe op bezoek. Dat was dus een benaming. ‘Het’ was ook een benaming, misschien wel de gebruikelijkste. Maandstonde was een derde, die leerde ik later op het schoolplein. De regels, ik heb de regels gekregen, kon je ook zeggen, net als: het is weer zover …

Op de een of andere manier kreeg ik er lucht van dat er in het Oude Testament over ‘het’ werd geschreven, dus pakte ik toen ik alleen thuis was een keer stiekem va’s oude bijbel om te lezen. Daar leerde ik het begrip ‘maandelijkse onreinheid’ en dat was voor mij de bevestiging van wat ik de hele tijd al had geweten, namelijk dat ‘het’ iets onreins en afschuwelijks was, dat maakte dat mensen niet bij je in de buurt wilden zijn, zelfs niet op dezelfde peluw konden zitten. Dat begreep ik maar al te goed, want het stonk en die lappen die aan elkaar klitten en tussen je benen schaafden, waren het toppunt van walging. En ik kon in de winter ’s nachts ook niet op de pot gaan, zoals ik vroeger had gedaan. Dan zag je het immers, drijvend in de plas, die langdradige sporen van slijm en klonterig bloed. Dan kon va het zien, en dat kon ik niet verdragen. Wanneer ik mijn dagen had, zat er niets anders op dan om de hoek van het huis gaan en in de sneeuw hurken, hoe koud en winderig het ook was. De bloedsporen wiste ik met mijn voet weg.

Arme moe! Natuurlijk beschaamde ze mijn vertrouwen op die dag dat het vrouwenbloed kwam. Ze liet me alleen met mijn verwarring en schaamte. Ze had er geen namen en geen woorden voor, alleen een tricotdarm van een lange onderbroek die van va was geweest.

Veel later zag ik wel in dat ze niet anders had kunnen zijn dan ze was. Ze kon niet over dat soort dingen praten, dat was gewoon zo. Niets van ‘dat’, van wat met mannen, vrouwen en het onderlichaam te maken had, kon ooit bij zijn juiste naam worden genoemd. Alles moest worden omschreven, aangeduid en verborgen. Je moest eigenlijk vooral doen alsof het niet bestond. Maar natuurlijk moest ze me wel waarschuwen, met vage toespelingen. ‘Pas op’, zei ze tegen de ene na de andere dochter. ‘Pas op bij wat je doet!’

Betty had, ondanks de waarschuwingen van moe, niet goed genoeg opgepast. Toen ze in de herfst na de zomer waarin moe en ik Dora’s koffer in het hoekje onder de trap hadden ontdekt uit het stadje thuiskwam, was het voor iedereen duidelijk hoe het was gesteld. Ze was toen zestien, bijna zeventien, en ik zou dertien worden en zat in de zesde klas, het laatste jaar van de lagere school.

Eigenlijk had ik al een jaar eerder van school af moeten komen, want ik was een jaar ouder dan mijn klasgenoten. Dat kwam doordat ik ziek was geweest, ja, bijna dood!, althans dat was wat moe me voortdurend voorhield. Ik was weliswaar redelijk goed bij en had best een klas kunnen overslaan om de anderen weer in te halen, maar de dominee, die voorzitter van het schoolbestuur was, vond dat iedere leerling recht had op het volledige aantal jaren. Er was geen haast bij om in het harde volwassen leven terecht te komen, zo zei hij. En zo ging het. Ik mocht een jaar ouder zijn en mijn hele schooltijd een kleine voorsprong behouden.

Met mijn ziekte zat het zo, dat toen ik bijna zeven werd en net in de eerste klas was begonnen, ik door een aandoening getroffen werd waarvan niemand, noch van tevoren noch erna, wist wat het nou precies was. Mensen zoals wij lieten bepaald niet meteen de dokter komen; ze schaamden zich immers voor de tekortkomingen van het beddengoed en zo. Bovendien kostte het geld. Het meeste kon je trouwens wel genezen met warme kompressen, Sloans zalf en griepdruppels, of, en dat was het gemakkelijkst, met tijd en geduld. Maar deze keer lieten ze zuster Hedvig, die bij de kerk kantoor hield, toch komen. Of die lieve juffrouw van de kleuterschool dat regelde of hoe het anders in zijn werk ging, weet ik niet, maar dat het kantje boord was heb ik wel begrepen, en dat was maar al te zeer een bewijs dat alle hoop vervlogen was, zoals moe altijd zei.

‘O, o, o, wat was je er slecht aan toe’, klaagde ze en ze schudde haar hoofd wanneer ze me over die tijd van ziekte vertelde, en dat deed ze vaak, vooral wanneer ik niets van haar overdreven getroetel en verwennerij wilde weten.

‘Je moet je goed aankleden, zodat je het niet koud krijgt! Eet nou goed, je hebt je krachten hard nodig! Krijg nou geen natte voeten! Denk eraan dat je ziek bent geweest!’ Zo klonk het, en aansluitend op de vermaningen stak ze vaak de litanie af dat het niet veel had gescheeld of ik was doodgegaan.

‘O, o, o, arme stakker! Er zat toen niet veel leven meer in je. Je lag alleen maar te hijgen. Mager als een kraai. Je was net een klein vogeltje, dat was je. En je had ook ontstekingen op je armen en je borst. Ik zat met jou in een deken voor het fornuis, en je wilde ook niet eten, een beetje pap moesten we bij je naar binnen zien te krijgen, lepeltje voor lepeltje. En oma moest ook huilen toen ze hier kwam en je te zien kreeg. Ach, ach, ach, dat engeltje toch, zei ze. Ze was er zo zeker van dat je niet zou blijven leven … Het zou met jou net zo gaan als met Lutje Gustav, zei ze.’

Ik weet er niet veel meer van. Heb alleen vage herinneringen dat ik in de hoek bij het fornuis in het harmonicabed lag en dat het zo warm was en dat ik me zo uitgedroogd voelde en dat mijn hele lichaam zo verschrikkelijk jeukte en dat mijn armen stijf waren van de etterende korstjes, zodat ik ze niet kon buigen, en dat ik een bittere smaak in mijn mond had en ’s avonds het lamplicht niet kon verdragen en geen geluiden, en dat ik alleen maar dreinde en een soort verlangen en een droom had dat ik helemaal neergelaten zou worden in schoon, koel water …

Moe had een deken om mij heen geslagen en zat met me op schoot, ze wiegde me en neuriede eentonig voor me; va zei voortdurend dat ze niet kon zingen – je houdt de A te lang aan, zei hij, en het klonk of hij er verstand van had. Dat ze de wondjeuk en de branderige pijn verzachtte met zuster Ella’s wondzalf en ’s nachts bij me kwam en me over mijn voorhoofd streek en me op het potje hielp wanneer ik kermde, dat zijn dingen waarvan ik me nog wel flarden meen te kunnen herinneren. Maar de anderen, va, de jongens, Dora en Betty, die in die winter toch allemaal thuis moeten hebben gewoond, die bestaan alleen als schaduwen in de wereld van mijn ziekte.

Misschien dat oma een keer kwam en zich over mijn bed boog; haar gerimpelde wangen en waterige oogjes meen ik te hebben gezien, en de zure lucht van haar oude gebreide trui en haar rok zijn aan dat beeld gekoppeld. Maar zeker ben ik er niet van, dat kan net zo goed een andere keer zijn geweest. Tegen het voorjaar stierf ze, oma, maar ik overleefde het. Toen het voorjaar werd, zat ik met de uitknippoppen uit het tijdschrift Allers uitgespreid op de deken; de poes lag aan het voeteneind, de deur van het voorportaal ging open, het zonlicht speelde over de vloer en het rook fris. Algauw liep ik weer buiten op het erf rond. Toen ik op school begon, kreeg ik een bril, maar verder kwam ik er zonder kleerscheuren vanaf. En Dora leerde mij lezen en schrijven terwijl Betty over het vloerkleed heen en weer liep te joelen en te zingen, hoewel ze geen zangstem had.

Betty moest ergens tegen Kerstmis bevallen, ving ik op. Ik rekende terug en ontdekte dat ze al in juli, toen Dora thuis was geweest en ze naar het bos waren gegaan om paddestoelen te zoeken, in de derde, vierde maand moest zijn geweest. Misschien dat ze daarom toen zo ongewoon prikkelbaar was en mij nog minder kon verdragen dan anders. Ik had tegenover moe mijn beklag gedaan, dat Betty zo vervelend was, maar moe had uiteraard geen mond opengedaan over hoe het zat, hoewel ik later, toen ik alles bij elkaar had opgeteld, begreep dat ze moest hebben geweten wat er aan de hand was. Dora wist het ook. Alleen ik, uilskuiken, had niks in de gaten gehad.

Ik moet anders zeggen dat ik veel had geleerd sinds ik ‘het’ had gekregen. Ik kon spottend om mezelf lachen wanneer ik eraan dacht hoe ik achter de tuffelkelder had staan brullen van angst en er werkelijk van overtuigd was geweest dat ik zou doodgaan. Toch had ik medelijden met mezelf; het was moeilijk, veel te moeilijk om alleen te dragen. Mijn vertrouwen was beschaamd en ik was aan mijn lot overgelaten, nog wel door degene die mij het meest na stond, die mij met heel haar wezen had gekoesterd en mij mijn hele leven had beschermd. Ik was uit het paradijs van mijn jeugd verstoten, ruw en zonder dat ik er zelf iets aan kon doen, en niets werd ooit nog zoals het was geweest.

Ik hield nog evenveel van moe als vroeger, natuurlijk deed ik dat, maar tussen ons was als het ware een vlies ontstaan, een dunne, elastische en taaie scheidslijn, die geen versmelting meer toestond. Die lijn was er meteen, op het moment dat het bloed zijn maandelijkse gang uit mij begon. Na die dag was ik geen kind meer. Ik schaamde me wanneer ze mij in haar armen nam, mij tegen zich aan drukte en mij zelfs natte zoenen op mijn wang wilde geven. Dan trok ik me terug. Mijn lichaam verzette zich. Het vlies hing als een voorschoot, een kleverig spinnenweb over mijn borst en buik en vooral over dat wat naar voren stekende, maar tot nu toe onbehaarde schaamdeel tussen mijn benen, dat ik terugtrok en introk zoveel ik kon. Ik schaamde me voor moe. Zij had ‘het’ natuurlijk ook. Dat zou toch wel? Alle vrouwen hadden het, dat had ze toch gezegd. Dezelfde afschuwelijke viezigheid. Zij had ook dagen met lappen tussen haar benen, maar ze verborg het goed. Ze verborg zich voor mij, en ik moest me ook verbergen voor haar.

Jawel, het was moeilijk geweest. Echt. Het ergst was het toen ik in de herfst weer naar school moest. Naar de vierde klas! Toen had ik opoe al vier keer op bezoek gehad en wist ik dat er geen ontkomen aan was. Ik was bereid om geheimzinnig te doen en te liegen, maar zou dat lukken? Zouden de prop lappen in mijn broekje, de stank en mijn nieuwe plompheid mij niet verraden? Stel je voor dat er vlekken op de achterkant van mijn jurk kwamen? Als het bloed erdoorheen ging wanneer ik in de bank zat en opstond – o, wat een afschuwelijke gedachte! En hoe moest het als we gymnastiek hadden op een van de dagen wanneer de ellende begon? Zou ik het aan iemand durven te vertellen? Niet aan de meester in ieder geval, nooit van mijn leven! Dan verdronk ik me nog liever in de beek.

Op een stralende dag in september van dat jaar liep ik samen met Kerstin Nygren van school naar huis. Zij wilde dat ik een poosje bij haar kwam spelen. Ze was de dochter van een van de bazen van de boterfabriek en woonde naast die fabriek in een wit huis met een tuin. Toen leerde ik het woord ‘ongesteld’.

‘Anna is ongesteld’, zei ze. ‘Kom, dan laat ik het je zien!’

Anna was haar oudere zus, die een paar jaar geleden al van school was gegaan.

Ik ging met haar mee de tuin in en daar, achterin, tussen een paar met mos begroeide appelbomen en aan het zicht onttrokken door een hoog seringenprieel, hing een waslijn en daaraan was een hele rij langwerpige pannenlappen, althans dat dacht ik dat het waren, met knijpers vastgezet. Ze waren gehaakt, wit en in het midden aangerimpeld, en ze hadden ook lusjes, net als pannenlappen, en sommige hadden rondom een rood-witte bies.

We stonden een poosje kaarsrecht naast elkaar te staren. De lucht was zacht en transparant, op de achtergrond hoorde je het gerammel van de melkbussen en ik wist niet goed waarom we daar stonden en waar het eigenlijk om ging. Kerstin begon te giechelen en ik kreeg een por in mijn zij.

‘Dat zijn Anna’s stopdoeken’, fluisterde ze. ‘Die bindt ze tussen haar benen wanneer ze ongesteld is. Die krijg ik ook wanneer het bij mij zover is’, vervolgde ze, en het klonk alsof ze zich interessant wilde voordoen. ‘Dat heeft mamma gezegd. Maar dat duurt nog een paar jaar! Anna is veertien.’

Sneller dan de bliksem schoten de gedachten door mijn hoofd. Ongesteld. O. Dat klonk als een deftig woord. Voor voorname mensen. En stopdoeken. Gehaakte. Die je kon wassen en ophangen in de zon. Arme moe! Dat was nog eens wat anders dan lappen die je in het fornuis moest verbranden wanneer va niet thuis was en het niet rook. Jawel, het was duidelijk dat het veel te vroeg was, dat begreep ik best. Ik was nog niet eens elf jaar. Toen het voor het eerst gebeurde, afgelopen voorjaar achter de tuffelkelder, was ik tien. Tien jaar en acht maanden om precies te zijn. Er mankeerde iets aan mij. Dat wist ik wel. Er zat niets anders op dan dat ik rondliep met de schande als een prop in mijn broekje. Wat een geluk dat ik niets tegen Kerstin had gezegd.

‘Maar goed ook dat het nog op zich laat wachten,’ zei Kerstin wijsneuzig, ‘want als je eenmaal ongesteld bent geworden, kun je kinderen krijgen!’

Hè? Kon je dan kinderen krijgen?

Ik werd overspoeld door een nieuwe golf van angst. Ik wilde voor geen geld ter wereld kinderen! Wat moest ik daarmee? Schrikvisioenen schoten door mijn hoofd. Stel je voor, dat je ’s ochtends nietsvermoedend wakker werd en een stel kleintjes om je heen had, uit de hemel neergeregend. O, wat een vreselijke gedachte!

Gelukkig duurde het niet bijzonder lang voordat ik er door te luisteren, te snuffelen en onderzoek te doen in was geslaagd de grote samenhang min of meer te begrijpen. En nu, nou ik bijna dertien was, geloofde ik echt niet meer in de ooievaar.

Ik had medelijden met Betty. Op een grijs bewolkte en bruin vochtige dag in oktober kwam ze met de bus naar huis en ze had een bruin pakje bij zich en een koffer, ongeveer net zo een als Dora had, maar van deze koffer was één slot stuk, zodat je er aan die kant een touw omheen moest binden. Ik had Betty al een poosje niet meer gezien. Ze was sinds juli wel een paar keer thuis geweest en ze had dan net als anders steeds een zak broodjes bij zich, maar ook al had moe niets gezegd en gedaan of haar neus bloedde, na verloop van tijd had ik met behulp van onbezonnen woorden, toespelingen, stiltes, de tranen van Betty, het vloeken van va, het handenwringen van moe, plus verschillende andere kleine waarnemingen toch zelf uitgevogeld hoe de vlag erbij hing. Nu, in oktober, was het overduidelijk. Haar alpinopet droeg ze weliswaar volgens de laatste mode, dat wil zeggen als een pannendeksel over één oor, maar haar haren zagen er dof uit en de ceintuur rond haar mantel zat in het op een na laatste gaatje. Ze was ook anders gaan lopen, wijdbeens en waggelend. Ik vond eigenlijk dat ze lelijk was geworden. Opgeblazen en lelijk.

Betty had moeten stoppen met werken. Op grijs briefpapier had ze haar ontslag gekregen; ze was niet langer gewenst in Westmans Bakkerij en Café in het stadje, waar ze gedurende meer dan een jaar, ja, het was zelfs bijna anderhalf jaar, met een zekere mate van geweeklaag had geploeterd. Mevrouw kon haar niet aanhouden nu ze in positie was.

Betty had nooit in de bediening mogen werken en ze had ook niet leren bakken. Ze was gewoon dienstmeid; ze moest afwassen en opruimen in het café en de bakkerij, en ook in het woonhuis van de Westmans meehelpen, wanneer daar tijd voor was. Ze was nauwelijks vijftien toen ze begon en ze had het er verschrikkelijk slecht naar haar zin; ze verlangde zo naar huis dat ze iedere zondag door weer en wind heen en weer fietste, vijfentwintig kilometer heen en vijfentwintig kilometer terug. Vaak had ze wat brood van de vorige dag bij zich in een zakje en was ze blij wanneer ze aankwam, zelfs tegen mij kon ze echt aardig zijn en dan mocht ik helemaal zelf wat lekkers uitkiezen. Maar later, wanneer ze weer weg moest, was het erger. Dan moest ze meestal huilen. Dan stond ze in de woonkamer, in het hoekje bij het kleine raamtafeltje, te brullen en te janken. Dan kon ze het helemaal niet verdragen mij te zien. Ga weg, rotkind! Dat gilde ze dan tegen mij. Tussen het snotterige gesnik door kwam alle kommer en kwel eruit, dwars door elkaar en hortend en stotend. Mevrouw was zo gemeen. Niets was goed; hoe ze ook haar best deed, het was altijd verkeerd. Dat mens van Westman zat haar de hele tijd op haar nek: ‘De stoelen goed afnemen, Betty, ook tussen de spijlen! Gooi de vuilnisbak leeg, Betty! Bjebbjebbjeb! We hebben het hier graag schoon. Wees precies met de gardes! Er zitten vetvlekken in de vitrine achter de gevulde koeken, nog een keer poetsen! Krantenpapier pakken, Betty! Bjebbjebbjeb!’

Zo klonk het voortdurend. En als ze eens een doodenkele keer een koekje pakte en in haar mond stopte, dan werd ze uitgescholden. Hoewel ze kapot waren. Helny in de bediening, die nam het er warempel van, stukken taart en van alles. En daar werd niks van gezegd. Stom wijf! Het was zo onrechtvaardig! En haar kamer was zo saai. En ze had niemand om mee om te gaan!

Zo ging ze maar door. Zondag na zondag. Er kwam geen eind aan. En waarom mocht ze niet naar Stockholm om daar werk aan te nemen? Net als Dora. Ze kon Dora schrijven. Dora had gezegd dat …

Moe stond er handenwringend bij en keek hulpeloos.

‘Nou, nou, nou’, zei ze. ‘Rustig nou maar! Je zult zien dat het vast beter wordt! Probeer nou nog een maand of wat te blijven, zodat je een getuigschrift krijgt. Natuurlijk is het soms moeilijk, dat begrijp ik best. Maar je moet jezelf ook de kans geven te wennen. Niet tegenspreken maar slikken. Het een en het ander … Het is niet anders. Je hebt niet veel te kiezen.’

Tegen die tijd had va gewoonlijk zonder een woord te zeggen zijn pet van de spijker gepakt en was hij naar buiten gestrompeld, in de richting van de houtschuur. Maar wanneer er voor Betty na verloop van tijd toch niets anders opzat dan te vertrekken, haalde hij haar fiets uit het schuurtje en reed hij een stukje met haar op. Tot helemaal bij de brug bij Forshällan reed hij weleens, meer dan tien kilometer.

‘Potverdorie’, zei hij, wanneer hij terug was en zijn fiets weer in de houtschuur had gezet. ‘Op een goeie dag zal er toch eens een hartig woordje met dat mens van de bakker gesproken moeten worden! Ze moest zich schamen! Niet denken dat ze zich alles maar kan veroorloven, ook al steekt ze haar neus in de wind. Als er niks anders opzit, moeten we het wicht maar weer naar huis halen! Als we d’r eerder hebben weten te voeden, dan kunnen we dat nu ook wel.’

Zo ging het steeds. De weken verstreken maar de droefenis bleef. Zondag na zondag kwam Betty op de fiets aangeploeterd door regen en wind, later ook door natte sneeuw. Vijfentwintig kilometer heen, net zo ver terug. Haar tranen stroomden wanneer ze weg moest. Dan was het weer hetzelfde liedje over dat mens van Westman en over naar Stockholm vertrekken om daar te gaan werken. Moe probeerde de zaak zo goed mogelijk te sussen, maar va werd nijdig. Wat moest hij anders?

‘Verdomde bullebakken’, zei hij. ‘Het zijn nog kinderen waar ze mee te maken hebben. Maar er komen andere tijden! Let op mijn woorden! Laten ze maar afwachten, op een dag dan …’

Tot overmaat van ramp – of misschien was het wel een zegen, het is maar hoe je het bekijkt – werd Betty’s ouwe brik gestolen toen hij op een avond buiten tegen de zijmuur van het café stond. Na die vervelende ervaring kwam ze minder vaak op bezoek. Betty moest geduld hebben. Iets anders zat er niet op.

‘De bus is duur’, zei moe. ‘Ze verdient niet veel. Ze moet immers iedere maand ook wat afdragen voor de kamer die ze huurt, omdat ze bij Westman geen kamer voor d’r hebben, ook al lijkt het een groot huis. Maar ze krijgt in de keuken natuurlijk wel eten en koffie. En dat is veel waard, in deze tijd.’ Zo sprak moe, die zich ermee troostte dat Betty toch was gebleven.

Zelf was ik ook tevreden. Eerlijk gezegd dacht ik niet veel na over mijn zus en haar zorgen. Het was fijn om de bank in de woonkamer voor mij alleen te hebben. Nu hoefde ik maar de helft van het bed op te maken, en mijn boeken konden ook rustig op de plank blijven staan onder de kleine vierkante klaptafel die voor het raam stond. Er was meer plek in de kamer, het was er ook netter, en niemand gaf mij de hele tijd sneren en zat mij te pesten en te knijpen. Het petroleumlampje mocht ik ook voor mezelf hebben, het mocht op tafel staan hoewel het eigenlijk een wandlamp was met een schelpvormig metalen schermpje acher het glas. Ik kon daar zitten lezen, schrijven, plaatjes uitknippen, stripverhalen in elkaar plakken en kleren maken voor de papieren poppen; ik vond het fijn om met zulke dingen bezig te zijn.

Soms kwamen Kerstin of Barbro, of beiden, met me mee uit school en dan trokken we de deur van de woonkamer achter ons dicht tot hij op een kier stond, als het niet te koud was tenminste, want dan moesten we in de keuken blijven. Moe was vindingrijk; ze vond het leuk om met ons mee te doen, zich aan te stellen en gekkigheid te verzinnen. Dan begonnen haar wangen te blozen, haar ogen te glinsteren, ja, ze vergat zelfs haar hand voor haar mond te slaan wanneer ze moest lachen. Soms pakten we het oude verfomfaaide kaartspel uit de lade van de buffetkast en dan voorspelden we elkaar de toekomst. Dan was moe in haar element, vooral wanneer het om voorspellingen over de liefde ging; wat kon ze zich dan uitleven! We zouden alle drie een goedgeklede, knappe jongeman ontmoeten. Die van Barbro was blond, Kerstin kreeg er een met bruin haar, maar ik kan me niet herinneren dat ze vertelde hoe die van mij eruitzag. Het leek er in elk geval op dat het op een feest zou gebeuren. Veel mensen eromheen … En hij, die man dus, zei moe, hij werd natuurlijk op slag verliefd, en dan duurde het niet lang of hij vroeg om haar hand …

‘Om haar hand? Hoe dan? Wat zei hij dan? Viel hij op zijn knieën?’

‘Zeker! Natuurlijk viel hij op zijn knieën: o, mijn schone dame, wilt u met mij trouwen? Dat zei hij natuurlijk. En dan had hij rozen bij zich, een hele bos. Kijk zelf maar naar de hartenboer daar, dan zien jullie wel, hij ligt precies naast de ruitenvrouw! Dat is toch zo duidelijk als wat. En klavervier ligt er vlak boven. Dat betekent een verloving! En daar komt natuurlijk gauw genoeg een huwelijk van, met bruidsmeisjes en bruidsjonkers, twee van iedere soort. Twee maal twee is vier, hè. En een ruitentien betekent huwelijksreis, daar kun je vergif op innemen.’

‘Maar de bruidsjurk dan, tante Frida, hoe ziet die eruit?’

Ja, hoe zag de jurk eruit? En waar gingen we naartoe? Over land of over zee?

We kregen er blosjes van op onze wangen, zaten lang op de uitzet door te borduren, overtroffen elkaar in elegantie en garneringen; er lagen wolken tule en zijdeband door de kamer. Daarna gingen we naar Parijs of misschien naar China. De atlas werd erbij gepakt, we vergaten tijd en ruimte.

Moe schudde de kaarten en legde nog een keer uit. Nu ging het om geld.

‘Moet je eens naar die klaveraas kijken, wichtjes, daar is hij, als op bestelling! En de klaverheer ook – jawel, ik kan me voorstellen dat daar een erfenis van komt! Ik zie stapels geld aan de andere kant van het water.’

‘Hoeveel geld dan?’

‘Honderdduizend. Minstens!’

O, o, o, wat een prachtige vooruitzichten. Maar de zwarte boer, voor die schurk moesten we uitkijken …

Kerstin en Barbro raakten helemaal buiten zinnen wanneer moe eenmaal zo theatraal op dreef begon te raken. Ze giechelden en giebelden en sprongen rond. Zelf kon ik me niet zonder meer laten gaan. Liep een stap achter. Nam waar. Wist niet zeker of ik me moest schamen of dat ik trots moest zijn. Die grens was haarfijn. Stel je voor dat de wichten wijd en zijd in het rond zouden vertellen dat Frida van Pelle Teen, ja, dat die kon waarzeggen met kaarten! Dan kwam dat er ook nog eens bij. Moe als waarzegster. Tot overmaat van ramp.

Ruim voor vijf uur wisten we alle sporen van het spel uit. De aardappelpan werd fluks op het fornuis gezet, moe werd weer haar oude zelf en Kerstin en Barbro maakten zich op om naar huis te gaan. Ze trokken hun stevige schoenen aan, vouwden de bovenkant van hun wollen sokken over de rand en pakten bij de hoek van het huis hun stepsledes.

‘Dag, tante Frida! Dank je wel voor de koffie!’

Ik ging met ze mee tot de grote weg. Daar stonden we in de schemering dan een tijdje bij de stelling voor de melkbussen van Het Noordhuis te stampen en te bibberen. Trokken met onze schoenpunten cirkels, kerfden letters in de maanblauwe sneeuw.

‘Stel je voor,’ zei Barbro dromerig, ‘dat het zo zou gaan. Een lange witte jurk, een bruidsboeket van rozen …’

‘Ach,’ siste ik, ‘moe maakt toch maar een grapje? Ze kan ook helemaal niet waarzeggen!’

‘Je weet maar nooit’, zei Kerstin. ‘Er zijn mensen die het wel kunnen. En tante Frida komt heel erg overtuigd over. Maar wie dan leeft, wie dan ziet’, zei ze wijsneuzig. Zo was ze nou eenmaal, Kerstin.

‘Je mag er in elk geval niet over praten’, maakte ik van de gelegenheid gebruik om ertussen te werpen. ‘Als je links en rechts over een voorspelling praat, dan komt hij nooit uit, dat is een ding dat zeker is, dat heb ik gelezen. Dus denk erom: geen woord! We mogen er alleen met z’n drieën over praten.’

Al steppend over de sneeuw verdwenen ze langs de provinciale weg. Ik liep terug naar huis. Aan het eind van het pad blonk het raam warmgeel op. Va kon ieder moment in mijn kielzog aan komen glijden, met de dynamo zingend tegen zijn dikke fietsband. Ik dacht aan moe. Soms herkende je haar gewoon niet. Was ze een heel ander mens. Ik vond dat niet echt fijn. Ik vond het niet prettig wanneer ze zo uitgelaten deed en zich aanstelde tegenover vreemden. Ik had dan het gevoel dat ze van me weggleed, ik wist niet goed wat ik aan haar had, ze was niet dezelfde gewone mamma als anders, die ik zo goed kende en die van míj was. Waarschijnlijk bracht ik het in gedachten niet precies zo onder woorden, en ik zou het trouwens ook nooit hebben toegegeven, maar inwendig had ik een grote blaas gevuld met jaloezie, die naar buiten sijpelde en waar ik chagrijnig van werd. Moe was iemand die ook los van mij bestond. Ze had een leven vóór mij gehad, een leven dat ik niet kende en waar ik geen controle over had. Zij was zij en ik was ik. Zo was het. Zo moest het zijn; dat wilde ik zelf. Toch werd ik erdoor gekweld en daar werd ik nijdig van.

‘Voor de zwarte boer moeten jullie oppassen!’ Zo had ze gezegd. Va zou haar zwarte boer toch niet zijn?

Toen Betty in oktober weer thuis kwam wonen, moesten haar bezittingen ook een plek krijgen in de woonkamer. Ze moest de bedbank met mij delen; we hadden allebei weer de helft tot onze beschikking, net zoals vroeger, voordat ze het huis uitging. Bij de muur was het het koudst en Betty vond het vanzelfsprekend dat ik daar zou liggen. Ze hoefde toch zeker niet steeds over mij heen te klimmen, zei ze, als ze er ’s nachts uit moest? Plomp als ze was.

Ook in andere opzichten begon ze meer plaats in te nemen en schoof ze mij en mijn spullen aan de kant. Ik moest het bovenste laatje van de kast ontruimen, dat wilde zij hebben. Ik moest mijn zondagse jurk en mijn jas wegproppen achter in een hoekje waar metselspecie naar beneden kwam en waar allemaal koppen van spijkers in de muur zaten. Ik mocht de lamp niet op tafel zetten wanneer ik wilde lezen. De onderdanigheid die ze de eerste dagen met gebogen hoofd had getoond, was binnen een mum van tijd verdwenen; ze deed gewichtig en was veeleisend, schommelde als een matrone rond met haar buik vooruit en verwachtte dat moe en ik op onze tenen liepen. Maar wat moest ik zeggen? Je kon je er natuurlijk alleen maar in schikken; je komt niet in opstand tegen iemand die in positie is.

We hadden een woonkamer en een keuken en verder de zolderkamer boven, maar die kon je alleen in de zomer een poosje gebruiken. Behalve dat hij klein was, was het probleem met de woonkamer dat hij zo koud was. In de hoek bij de ene muur, die tevens de achterkant was van de muur waar in de keuken het fornuis tegenaan stond, stond weliswaar een oude tegelkachel, maar het was levensgevaarlijk om daarin te stoken, want er zat een scheur in. Het scheen dat daartoe langgeleden pogingen waren ondernomen die ik mij niet kon herinneren, maar toen was de rook zo verschrikkelijk door de luikjes en de scheur aan de achterkant getrokken, zei moe, dat we ons bijna dood hadden gehoest, en ze had er als de drommel bij moeten zijn om de gloeiende houtblokken eruit te schrapen en te proberen het vuur te doven. Het beetje warmte dat we daarbinnen nu hadden, moest van het fornuis in de keuken komen, maar dat zou niet voldoende zijn wanneer de winterse kou inzette.

Vroeger, toen ik nog klein was en de jongens en Dora ook nog thuis woonden, kropen we wanneer het op z’n koudst was allemaal in de keuken bij elkaar. Ik had het minst reden tot klagen, want ik mocht in het harmonicabedje in het hoekje naast het fornuis liggen. We hadden de bank van de zolder gehaald zodat we nu twee banken hadden, een onder elk raam. Dora en Betty sliepen op de ene, en va en moe zoals gewoonlijk op de andere. De tafel en de stoelen moesten we in het midden van de keuken schuiven. Wanneer het tijd was om naar bed te gaan, legde moe de afneembare zittingen van de banken op de grond, naast elkaar en met het uiteinde tegen de muur van het fornuis, en daarop maakte ze dan een bed op voor Lennart en Börje. De matrassen en kussens had ze al uit de woonkamer gezeuld en op de haardplaat uitgespreid om ze een poosje op te warmen. Slapen tussen door en door koud beddengoed hadden velen met de dood moeten bekopen, zei ze.

Ik kan me herinneren dat het een vreselijke hoop herrie was wanneer we naar bed gingen. De potten werden bij de deur neergezet. Moe had nog een laatste keer hout in het fornuis gestopt voor de nacht. Va stond midden in de keuken in zijn hemd en een Lahmann-onderbroek, hij tilde het glas van de petroleumlamp op en blies de vlam uit. Een vaag vleugje petroleum. Welterusten! Slaap wel! Dat was de stem van Dora. Er volgde een korte stilte en daarna begon het. De jongens duwden elkaar beurtelings op de grond, lieten winden en lagen te boeren. Va snauwde een keer. Dora en Betty lagen op de bank te giechelen, wanneer ze tenminste niet om de dekens vochten of elkaar aan het haar trokken. Soms stond moe op om een hartig woordje te spreken: nu is het afgelopen! Maar soms moesten we ook allemaal lachen.

Het gaf een goed gevoel daar zo dicht bij elkaar te liggen en de geuren in te ademen, bedompt van de pieslucht en het half doorzwete beddengoed. Het rook naar ‘thuis’, het gaf een gevoel van ‘saamhorigheid’. Door het halfgeopende trekgat zag je een rode gloed, af en toe knetterde het even, in de hoeken van het huis hoorde je het tikken van de kou, en de ratten ritselden achter het behang. Zo was het destijds, maar nu was het anders, en dan nog met een baby op de koop toe! Hoe zou dat gaan? Ik kan niet zeggen dat ik het een prettig idee vond.

Moe maakte zich zorgen, dat kon je duidelijk zien. Betty was veeleisend en lichtgeraakt, moe stond er handenwringend bij en wist zich af en toe geen raad. Ze had ook kiespijn; ik zag heus wel hoe ze met in brandewijn gedoopte plukjes watten zat te foezelen en haar wangen insmeerde met Sloans zalf.

Va schold en vloekte: ‘Bij een goeie gelegenheid zal ik weleens op die verdomde snotaap afgaan en dan zal ik hem weleens even uit zijn auto halen en hem eens goed op zijn donder geven! Dat kereltje moet er maar eens achter komen wat hij heeft aangericht, daar zal ik wel voor zorgen!’

Betty jankte en rende naar de woonkamer. Moe maande tot kalmte en maakte met haar hoofd een gebaar in mijn richting: ‘Denk toch een beetje aan het kind!’

Het kind, dat was ik. Alsof ik niet snapte dat er ook een ‘kereltje’ aan te pas was gekomen. Dat was trouwens iemand die brood bezorgde en die Åke Lindén heette, dat had ik wel opgevangen. Moe was de enige die niet snapte dat ik inmiddels groot was geworden. Of wilde ze dat niet snappen? Wilde ze me nog een tijdje kinderlijk en onschuldig houden, voor haarzelf? Hoopte ze dat ik, ondanks het schandelijke bloed dat veel te vroeg kwam, op een dag tot een mooie roos zou opbloeien, net zoals ze dat hoopte van de oude schriele roos die ze ooit op moederdag had gekregen en waaraan nooit meer nieuwe bloemen waren ontloken, ondanks het feit dat ze hem iedere herfst binnenhaalde en iedere lente weer buiten zette?

Arme domme moe! Hoe kon ze zichzelf wijsmaken dat ik in onwetendheid zou blijven leven? Ik was immers degene die erop uitging, mensen ontmoette en de klappen moest opvangen voor het een en ander.

In de eerste plaats moest ik naar school, maar ik moest ook om de andere dag melk halen bij de stal van Het Noordhuis, naar Emma Kip rennen om een paar eieren te kopen, en boodschappen doen in de plattelandswinkel van C.G. Persson of schoenen laten verzolen bij de schoenmaker behoorde ook bijna altijd tot mijn taken. Bovendien ging ik zaterdagsavonds meestal naar de bijeenkomsten in het bedehuis en soms ook op woensdag. En overal kreeg ik commentaar.

‘Zo, dus Betty is thuisgekomen’, zeiden de tantes met een uitgestreken gezicht. ‘Is ze gestopt bij Westman? Had ze het niet naar haar zin? Gaat ze nu misschien in de stad werken? Ze is toch niet ziek, het arme kind?’

Ik zei niks, hoewel ik inwendig kookte van nijdigheid. Stomme wijven, dacht ik. Waarom vragen jullie het niet gewoon ronduit: is je zus aangebrand? Zit Betty met big? Heeft Betty gort gegeten? Is ze in positie? Ze wisten het toch, ook al stelden ze zich aan, en ze beschikten over al die uitdrukkingen die bedoeld waren om de boel te verhullen.

Wat ik ook vond van Betty Boop, op het moment van vernedering stond ik pal achter haar, daarover bestond niet de minste twijfel. Bij ons thuis vormden we een eenheid met de frontlinie naar buiten en de duivel mocht degene halen die een van ons aanviel, want dan was de boot aan. Zo werkte dat verdedigingsmechanisme. Ik verafschuwde Betty zoals ze daar op de bank in de woonkamer zat, vervuld van haar toestand, onder de bruine vlekken en puffend, met een vest om haar schouders, terwijl ze walgelijke roze wollen sokjes aan het breien was, maar als ik mezelf had kunnen veranderen in een metalen koker en haar daar in had kunnen stoppen, dik als ze was, dan had ik dat gedaan. Maar wat kon ik doen? Ik stak mijn neus in de wind, ging op de pedalen van mijn fiets staan en schoot er als een haas vandoor.

Op een dag zat Hugo van Grote Fredrik in de bank schuin voor me te foezelen. Hij had een rauwe aardappel bij zich en daarin had hij een gat geboord. Toen de meester niet keek, draaide hij zich half naar mij om, hield de aardappel met zijn linkervuist op zijn dij en toen ging hij met een pennenhouder, tjop-tjop-tjop, in het gat op en neer zodat het vocht eruit spatte. De grijns op zijn smoel was onbeschrijflijk. Later in de pauze zei hij tegen mij: ‘Dat deed Åke Brood ook toen hij Betty liet gisten! Hahaha! Pas jij maar op, anders doe ik met jou hetzelfde!’

Rotzak, dacht ik. Wacht jij maar! Wanneer het voorjaar wordt, zal ik rooie mieren vangen en ik doe ze in een prop papier en stop ze in je broek!

Dat zou een mooie wraakactie zijn, Hugo van Grote Fredrik tussen de banken heen en weer zien springen en schreeuwen als een gek terwijl hij zich krabde omdat hij een paar dozijn nijdige rode mieren in zijn kruis had!

Maar daar kwam het nooit van.