Elsie Johansson

Nancy

Deel drie van de Nancy-trilogie

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Nancy, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Elsie Johansson 2001

First published by Albert Bonniers Forlag AB, Stockholm, Sweden. All rights reserved. Published by arrangement with Bonniers Group Agency

Eerste Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Tom Stewart/Corbis/TCS

isbn 978 90 445 3041 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Papa, Karl Viktor Pettersson, Pelle Teen genaamd, stierf op 16 november 1941. Hoe mama en ik de rest van de herfst, met donkere ploegvoren, natte dakspanen en die oneindig lange, koude oorlogswinter die volgde, de derde op rij, doorkwamen, weet ik niet goed.

De eerste tijd drong het nauwelijks tot mij door dat hij echt dood was. Na de begrafenis, waarbij ik toch gezien had dat de kist in de grond verdween, liep ik rond alsof ik verwachtte dat alles weer bij het oude zou zijn, dat dit niet gebeurd was. Ik voelde in mijn binnenste een alertheid en aandacht die vooral ’s middags tegen vijven wanneer hij altijd van de zagerij was thuisgekomen verscherpte. Dan weerklonk in mijn oren de herinnering aan zijn geluiden, ik meende hem op de stoep te kunnen horen stampen en de grote berkenbezem te horen schrapen; voordat hij binnenstapte, veegde hij altijd bij de deur van het voorportaal. Zijn gesnuit hoorde ik ook, of liever gezegd: zag ik. Ik zag voor me hoe hij zijn pruimtabak uitspuugde, zijn neus tussen zijn vingers snoot en het snot wegwierp.

Of mama met hetzelfde gevoel van verwachting en van papa’s aanwezigheid rondliep, weet ik niet. Maar ik denk dat het wel zo was, want in veel dingen gedroegen we ons hetzelfde, ook al werd er niets uitgesproken. Dat gold bijvoorbeeld de radio. Lang zweeg het toestel met zijn beigebruine rooster en de grote ronde knoppen waar niemand meer aan draaide; ik geloof dat we de eerste weken niet eens naar het dagelijks nieuws luisterden. Of dat kwam doordat wij het gevoel hadden dat de buitenwereld met alle grote gebeurtenissen, oorlog en ellende, ons in de uithoek waar wij ons bevonden niet aanging, of door het feit dat het nieuws als het ware papa’s domein was geweest, is moeilijk te zeggen. Hij had altijd aandachtig met zijn hand achter zijn oor voorovergebogen op de bank zitten luisteren en ons tot stilte gemaand als wij lawaai bij de afwas of andere geluiden maakten. Nu slopen we rond en hielden we rekening met hem, alsof hij daar nog zat en niet gestoord mocht worden.

’s Ochtends hetzelfde. Dan word ik zoals altijd gewekt door de greep rond mijn schouder en het gefluister in mijn oor: ‘Wakker worden, Nancy, het is al vijf uur!’ We bewegen ons heel voorzichtig en terwijl we koffiedrinken en mama een lunchpakket klaarmaakt, voor slechts één persoon, blijven we fluisteren. En de grote klok tikt en de spijker naast de deur staart leeg naar het plafond, want papa’s oude pet heeft mama weggehaald. Maar wat helpt het? We zijn nog niet toegekomen aan het punt waarop zijn aanwezigheid verdunt en de herinneringen beginnen.

Wanneer ik tastend mijn weg terug zoek en probeer te voelen hoe het was in die periode vlak na papa’s dood, is het of een tunnel of een grot zich om mij sluit. Wij zitten daar aan tafel, mama en ik, in het schijnsel van de carbidlamp, zij gebogen over haar werk en ik over het mijne. Buiten is het aardedonker, zo zwart als eierkolen, wij zijn omsloten door duisternis, want het is november en er ligt nog geen sneeuw. Het vuur in het fornuis knettert, de kat ligt opgerold op de haardplaat en er valt veel te zeggen, maar daar is het nog te vroeg voor. Het is te vroeg om te praten over de toekomst, en heftige gevoelens als liefde, verdriet en schuld beroerden we nooit. Zo waren we; we wisten niet beter dan dat we dat zwijgend moesten verwerken.

Het enige waar mama keer op keer over zeurt, is dat het goed is dat het snel is gegaan. In ieder geval, zegt ze, heeft hij tenminste niet hoeven lijden! En wanneer het je tijd is, dan … Daarna volgt er een zucht.

En wat kan ik daarop zeggen? Wat valt er te zeggen? Ik zal maar meehuilen en proberen te troosten, want zij heeft waarschijnlijk meer troost nodig dan ik. Maar hij heeft heus wel pijn gehad, wat mama ook beweert. Ik heb hem immers horen gillen, ik heb gezien hoe hij op het erf bij de houtschuur lag te kronkelen, ik heb gezien hoe zijn bovenlip in een grimas van pijn gespannen was, zo wijd over zijn tanden teruggetrokken dat je de kruimels van de pruimtabak kon zien. Dus het deed heus wel pijn toen zijn hart het begaf. Maar het is snel gegaan, daar heeft ze gelijk in.

Avond na avond hoor ik hetzelfde zwoegende weemoedgeluid wanneer mama de oude wekkerklok optrekt. Er gaan nog wat houtjes op het vuur, de laatste voor de nacht, ik hoor het definitieve in het dichtslaan van het deurtje van het fornuis en het gepiep van de pook wanneer die aan het haardijzer wordt opgehangen. Wanneer zij de lamp uitblaast en welterusten zegt, lig ik al op de bank in de woonkamer. En we zijn met z’n tweeën, we staan er alleen voor.

‘Welterusten, Nancy! En slaap lekker! Jij moet morgen vroeg op, arme stakker, ik hoop dat je nu in ieder geval kunt slapen …’

De slaap komt heus wel, maar niet meteen. Ik lig wakker en denk na. Uitgestrekt op de zitting van de keukenbank die tussen twee stoelen was gelegd en overdekt met een laken heeft papa hier de nacht na zijn dood gelegen. Mama heeft zitten waken en de kaarsen in grootmoeders oude kandelaars waren aangestoken. Dat ik mij daarvan bewust ben, geeft geen onprettig gevoel; ik heb geen visioenen en ik ben niet bang. Papa hoort bij de keuken en niet bij de woonkamer, hij kwam hier überhaupt zelden, het is niet zijn gezicht dat in het glas is geëtst van de langwerpige spiegel op de bruine ladekast die in zijn kantellijst hangt. Het is trouwens aardedonker achter het verduisteringsgordijn en ik denk meestal helemaal niet aan papa. Ik denk aan mezelf en hoe het allemaal verder moet. Papa’s dood heeft aan mijn plannen een halt toegeroepen, alles is op slag veranderd. Ik had immers besloten dat ik zou verhuizen. In het geheim en door middel van een briefwisseling had ik met Sara, de verloofde van mijn broer Börje, afgesproken dat ik direct na nieuwjaar naar Eskilstuna zou komen; zij zou mij aan werk en een kamer helpen. Ik zou mijn correspondentiecursus afmaken en langzamerhand echt een poging doen om toelatingsexamen voor de middelbare school te doen, hoe dat nu zou gaan. Ik had geld gespaard, dus ik had tenminste een beginnetje. Alles was voorbereid, alleen het ergste moest nog gebeuren: met mama praten! Godzijdank had ik nog geen gelegenheid gehad om iets te zeggen. En ik mocht God nog meer danken dat ik niet direct was weggevlogen om mijn baan bij de post op te zeggen, bij juffrouw Hansson, Berta Post genaamd, want nu lag de situatie zoals ze lag. Ik kon mama nu niet in de steek laten en verhuizen, dat was me wel duidelijk op die ochtend dat papa werd weggedragen over het pad dat Arvid Bocht met verse, kruislings neergelegde sparrentakken van de stoep bij het voorportaal tot het vaargat had gemaakt en we daar in de kou stonden en mama haar arm om mijn schouder sloeg toen we weer naar binnen gingen.

‘Wat een geluk dat ik jou heb, Lutje Nancy!’ zei ze. En dat was net een juk, een liefdesjuk.

Het werd er na de begrafenis niet gemakkelijker op toen mijn zus Betty haar kans schoon zag: ‘Jaa, nu moet jij moe maar helpen, Nancy! Nu moet jij bijspringen! Het is niet te veel gevraagd dat jij nu een beetje begint terug te betalen … jij die thuis mocht wonen om “door te leren”, godallemachtig! Op va’s kosten, hoewel je allang groot bent. Achttien jaar. Geen van ons is zo vertroeteld. Wij hebben warempel ons steentje moeten bijdragen!’

Hierbij trok ze een zuinig gezicht.

Met Betty praten had geen zin. Ze wilde wraak op mij nemen, waarom weet ik niet. Jawel, ik weet het denk ik wel. Ze kon niet verdragen dat ik anders was. Ze was jaloers. Ze kon niet verdragen dat mijn leven, althans zoals zij ertegenaan keek, nog ongerept was en dat ik kansen had die zij niet had en nooit had gehad, dat bracht ze steeds weer naar voren. Arme Betty! Pas tweeëntwintig jaar en nu al drie kinderen vlak na elkaar. Natuurlijk begreep ik dat ze ontevreden was met haar bestaan, maar was dat mijn schuld? Waarom moest ze míj altijd aanvallen? Haar gevoelens en meningen waren echter lang niet allemaal ongegrond: ik was de jongste en werd meer in de watten gelegd, dat viel niet te ontkennen, en ik was van nature ook anders. Ook al kon ik het niet helpen dat het zo gegaan was, toch had ik het gevoel alsof ik een schuld moest afbetalen. Betty had gelijk. Natuurlijk moest ik bij mama blijven, hoe kon ik iets anders doen? Ze had mij nu nodig.

Dat zal de reden wel zijn dat ik denk dat ik in een tunnel ben beland, onder de grond en aan beide kanten dicht, wanneer ik tastend mijn weg terug zoek naar die eerste donkere weken na papa’s dood. Toen zaten we in ons huisje en was het de Tijd van Verlamming. Daarna kwam immers de sneeuw.

Er was een strenge winter voorspeld, maar dat die ons al in december zou overvallen en zo vreselijk zou worden had niemand kunnen denken. De ergste uit de oorlogsjaren, zoals naderhand werd bewezen toen er grafieken en tabellen waren gemaakt. Een sneeuwrecord en een kouderecord; ook in Zweden stierven er mensen van de kou. En aan de fronten in het oosten, zo stond in de krant, hadden de soldaten bevroren wangen en voeten, en de paarden sneuvelden door longontsteking. Dit had ons van Pelle Teen, mama en mij, kunnen breken. We hadden het kunnen opgeven – maar konden we dat? Hoe had dat gemoeten? Tegen de hemel gaan staan vloeken en tieren had geen zin, nee, zo gek waren wij niet. Wat zou dat hebben geholpen? Bidden deden we eigenlijk ook niet. We zetten gewoon onze tanden op elkaar.

We hadden een grote schep en de berkenbezem, we hadden in de keuken het houtfornuis en een oude kachel, maar alleen in de woonkamer voorzetramen; het ijs zat dik op de binnenkant van de ruiten. Door er met onze nagels over te krabben en er van dichtbij hete adem op te blazen, ontdooiden we kleine kijkgaatjes om door naar buiten te gluren. Het daglicht was verduisterd. De sneeuw wervelde tussen de deur en de drempel van het voorportaal door en lag in een dunne, langwerpige hoop aan de binnenkant, het behang was berijpt en de wateremmer bevroor, en wanneer we naar het gemak moesten liepen we tussen muren, niet van steen maar van blauwwitte, keihard bevroren sneeuw. Wanneer de greep van de kou even verslapte, kwamen er nieuwe compacte sneeuwbuien. Een onzichtbare hemel leek met een mes in stukken gesneden, etmalen lang kwam de sneeuw met bakken uit de lucht en dagen van sneeuwjacht losten elkaar af. Dan sneeuwde het dicht, zodat er geen wegen meer te zien waren, vooral in februari was het een hel.

Maar ons huisje hield stand, merkwaardig genoeg. Aan de hoeken aangevreten door de bittere kou en gegeseld door de storm hield het toch stand. En dat deden wij ook, mama en ik. We hadden kunnen breken, zou je kunnen denken, maar het nam een andere wending. We werden juist weer wakker. We ontwaakten uit de toestand van verlamming na papa’s dood, er was nu geen tijd voor gepieker en zelfmedelijden, dat kwam later wel, nu was het, letterlijk, erop of eronder. Een andere uitweg dan doorvechten was er niet. De winter hielp ons hardhandig op gang, maar toen we er middenin zaten beseften we dat niet, toen vervloekten we de sneeuw. En hielden we er ook van, op de een of andere eigenaardige manier. De sneeuw bracht althans een spanning met zich mee die afleidde van andere dingen.

Ze had me vertroeteld, mama, en mij voor een kind aangezien – daar had Betty gelijk in. Nu kwam er een eind aan het vertroetelen, niet van de ene dag op de andere, maar veel scheelde het niet. Tijdens deze strenge winter van 1941-42 werden wij noodgedwongen een bijna gelijkwaardig stel, wij vochten zij aan zij onder bijna gelijke condities. Ze noemde me niet meer zo vaak als vroeger Lutje Nancy en had niet om de haverklap medelijden met me. Ze leek me eindelijk als een volwassene te accepteren. Maar ik was niet volwassen, ik was kinderlijk en bemoeiziek. Zonder dat ik het merkte, overdreef ik. Ter verdediging moet worden opgemerkt dat ik door de tijdgeest werd aangespoord. Marcheren voor Zweden en je inzetten was de plicht van iedere Burger in deze onrustige tijden! En dat deed ik zeker. Een dapper heldinnetje aan het thuisfront, dat was ik, Nancy van Pelle Teen! Vooral wanneer ik ’s ochtends wegstiefelde naar het postkantoor – vermoedelijk het vroegst van het hele dorp – vaak voortstappend boven op de kam van de keiharde sneeuwwal, omdat de weg nog niet schoongeschoven was, en met mijn sjaal om neuspunt en mond gewikkeld en mijn geitenwollen sokken rond mijn kuiten opgetrokken als hoge laarsschachten, voelde ik mij als een van de soldaten van Karel XII. Misschien was dit mijn manier om een zelfbeeld te scheppen dat me overeind hield en zin gaf, nu het doek was gevallen voor mijn beoogde toekomst. Ik zette de schouders onder de verantwoordelijkheid en genoot van mijn eigen flinkheid.

Op de terugweg gebeurde het vrijwel dagelijks dat mensen die ik tegenkwam hun gehandschoende hand opstaken en naar mij zwaaiden: ‘Harrejakkes! Wat een verschrikkelijk weer! Maar jij bent een doorbijter, Nancy! Doe je moeder de groeten! Wat een geluk dat ze jou heeft!’

Jawel, ik deed heus wel het mijne. Met sneeuwschuif en al. Eenmaal binnen onder het dak, afgestampt en schoongeborsteld, moest het wanneer de stevige schoenen uitgingen en de kou als een wolk om mijn hoofd stond, eigenlijk om mij heen vibreren van heldenmoed.

Ik merkte niet dat mama gekwetst werd door mijn bemoeizieke en overdreven flinkheid, ik merkte niet dat het mooie evenwicht tussen haar en mij uit balans raakte. Het was geen machtsstrijd, nee, eerder een weegschaal, zij had haar trots en ik de mijne en dat moest tegen elkaar opwegen. Dat dit iets belangrijks was, snapte ik pas op de dag dat ik mijn kerstgratificatie kreeg.

Ik had thuis altijd iedere maand veertig kronen afgegeven; soms werden het er vijftig, hoewel mama dat scherp afwees. Van wat overbleef, dat wil zeggen ongeveer evenveel, ging het meeste op aan de correspondentiecursus, waaraan ik onder gunstige voorwaarden op afbetaling was begonnen. De rest kon ik gebruiken voor kleding en dat soort dingen, maar deze herfst had ik het overschot meestal in de doos met de gele rozen gestopt. Voor toekomstige behoeftes. Nu ik mijn loonbriefje van december kreeg en wat meer ontving dan anders, om precies te zijn honderdtwintig kronen, omdat het de kerstmaand was, sloeg de hoogmoed toe. Nauwelijks binnengekomen kon ik me niet langer inhouden en ik pakte mijn portemonnee uit mijn rugzak. Tachtig kronen legde ik op tafel en ik zei: ‘Mama … alsjeblieft! Pak maar aan! Dan kun je kerstinkopen doen. Mijn correspondentiecursus kan wel even wachten, daar is niet zo veel haast bij!’

Hoe kun je het zo goed bedoelen en zo dom doen? Ik weet dat ik er fout aan deed, ik wist het zodra de woorden uit mijn mond waren gefloept. Dan kun je kerstinkopen doen! Ik had me anders moeten uitdrukken, het wat voorzichtiger moeten aanpakken. Mijn Bijdehante Persoontje had vooral de wijsheid moeten hebben om die gezwollen trots, verwant aan martelaarschap, in te slikken, een trots die ik namelijk diep vanbinnen voelde en die je waarschijnlijk aan mijn stem kon horen, maar die echt niet op zijn plaats was. Want mama deinsde direct terug en ik zag dat ze tot op haar keel rode vlekken kreeg.

‘Geen sprake van, Nancy! Geef gewoon veertig zoals we hebben afgesproken, maar geen öre meer! En dat gepraat over stoppen met de studie wil ik niet meer horen! Wat denk je dat papa daarvan gezegd zou hebben? Nee hoor, het is helemaal niet de bedoeling dat jij mij gaat onderhouden! Het is nog niet zover gekomen dat ik op de zak van mijn eigen kinderen moet gaan leven. Ik moet de handen maar uit de mouwen steken.’

Daarna draaide ze zich om en ging met haar gezicht naar het fornuis staan, ze pakte de stang en boog zich voorover; ik weet niet of ze huilde, ik geloof het niet, je hoorde in ieder geval niets. Het was verlammend stil. Voorzichtig haalde ik drie briefjes van tien kronen van de tafel, stopte die in mijn portemonnee en knipte de sluiting zo zacht als ik kon dicht. Vijftig kronen liet ik wel liggen, het was immers Kerstmis! Ik schaamde me vreselijk. Ik had het goed bedoeld, maar ik had haar in haar trots gekwetst en dat was onvergeeflijk. Op het punt van geld was mama kwetsbaar, dat begreep ik nu. Sinds papa’s dood maakte ze zich waarschijnlijk voortdurend zorgen over hoe het nu moest met het levensonderhoud en de toekomst. Maar over geldzorgen kon je niet praten, net zomin als over verdriet, schuld en gemis. Alleen de sneeuw, die verdomde, gezegende sneeuwellende!, die kon je vervloeken en daar kon je op spugen en afgeven zoveel als je wilde. In een situatie als deze zou va, Pelle Teen, verrekt snel naar de deur zijn gestiefeld, zijn pet van de spijker hebben gegrist en met een helse energie strompelend sneeuw zijn gaan schuiven en vegen, maar die ontsnappingsroute durfde ik niet te beproeven, dat zou ze misschien opvatten alsof ik ook nog kritiek had op de manier waarop ze de boel sneeuwvrij hield, dat ze zelfs niet deugde om goed sneeuw te ruimen!

Het geld bleef in ieder geval op tafel liggen totdat de aardappels klaar waren en het tijd was om de borden op tafel te zetten; toen hoorde ik achter mijn rug de lade van de buffetkast, waar papa’s oude portefeuille in lag, opengaan en weer dicht. Toen ik voorzichtig over mijn schouder gluurde, was het briefje van vijftig weg. Er werd met geen woord meer gerept over de zaak, en ook niet over dat extra briefje van tien kronen. Beschaamd zwijgend aten we gortworst en aardappels; ik denk dat we ons allebei evenzeer schaamden en even ongelukkig waren.

‘Vergeef me’ was een uitdrukking die bij ons niet werd gebezigd. Dat was een van die gevoelige Uitdrukkingen die je niet zomaar in de mond nam, die hoorde thuis in de kerk en het bedehuis en misschien aan een sterfbed, die was verbonden met Ernst, en deze woorden in de mond nemen was niet zonder risico. Gelukkig hadden wij, die zo bang waren voor het uiten van emoties, andere mogelijkheden, andere omwegen. Terwijl we afwasten en de kruimels rond de tafel opveegden, zei mama: ‘Ja … het is heus niet zo makkelijk als je denkt, Nancy. Je voelt je nutteloos, dat moet je begrijpen. Ik weet dat je het goed bedoelt en je bent zo flink, flinker dan jij kan haast niemand zijn … en liever ook niet. Maar eh … Ik moet gewoon een uitweg verzinnen. Om mezelf te redden. Er zit niets anders op.’

We raakten elkaar niet aan, omhelsden elkaar niet. Ik zei ook niet veel, ik was in mijn hoogmoed terechtgewezen en daar had ik van geleerd, ik was nu voorzichtig. Ik knikte slechts dat ik dat best begreep en ik zal ook wel gemompeld hebben dat het vast wel in orde kwam. Het komt goed, mama! Alles. Daarna pakte ze de koekenpan en we dronken koffie met daarbij ieder een opgewarmd stuk brood, met suiker en kaneel erop. Dat was een oude beproefde methode, die goed en troostrijk was.

Met de financiën zat het als volgt: papa was in september van het jaar waarin hij was overleden drieënzestig geworden, hij had nog vier jaar te gaan voor hij pensioen zou hebben gekregen. Hoewel hij altijd strak had vastgehouden aan ‘het recht van de arbeider’, was hij geen lid van een vakbond. Of dat kwam door pure passiviteit, gebrek aan geld of de principes van de baas van de zagerij, zijn werkgever, weet ik niet. Maar van die kant kregen we geen bijdrage in de kosten van de begrafenis, en dat geld hadden we goed kunnen gebruiken. Papa had geen spaarbankboekje, nooit gehad ook. Er lagen een paar briefjes van honderd kronen en enkele van vijftig in de lade van de buffetkast, dat waren de middelen die er waren, plus het laatste loon van de zagerij. Een weekloon, meer was dat niet. Na de verkoop van de vossebessen en haar dagklusjes in het najaar had mama gelukkig wat geld opzijgelegd in de oude cacaobus met de Hollandse mannetjes en de jonken erop, maar ver kwam je daar niet mee. Ook al was het een eenvoudige begrafenis – we hadden geen familiegraf gekocht maar papa in het algemene gedeelte begraven – we hadden toch bepaalde kosten. Na de begrafenis boden we koffie aan en we hadden ook taart die versierd was met bruine chocoladekruizen. De buren kwamen; Arvid van De Bocht, papa’s eeuwige opponent, was met de lijst rondgegaan. Dat was onder kleine luiden de gewoonte en geen armenhulp waarvoor je je hoefde te schamen. Terwijl hij het geld overhandigde, sprak oom Ågren een kort In memoriam uit. En van de zagerij werden er bloemen bezorgd. En dat was het.

De mensen waren aardig tegen ons. Zelfs mama, die nooit iemand helemaal vertrouwde, kon dat niet ontkennen. Behalve het geld van de lijst, dat op zichzelf alleen maar tot de gebruikelijke gang van zaken hoorde, kregen we in de periode van november tot aan kerst nog meer bewijzen van welwillendheid. De tijd van vriendelijkheid brak immers ook aan, dus in dat opzicht hadden we geluk. Zelfs bij kruidenier C.G. Persson brak de gulheid door; hij gaf ons sagomeel, rijst en een groot blik ansjovis met dansende kerstmannetjes op de wikkel – de decoratie die van ansjovis nou net kerstansjovis maakte. Van diverse kanten kregen we metworsten, een zak meel, een groot stuk spek en wat andere lekkernijen. Mama was niet onverdeeld dankbaar. Ze had een bloedhekel aan liefdadigheid.

‘Jawel, ze zijn heus wel vriendelijk. Jawel … zeker … het is vast goedbedoeld! Maar ze hoeven hier niet met eten aan te komen zetten, we verhongeren niet. Voorlopig tenminste nog niet.’

2

Dat er deze kerst geen met sparrentakken versierde veranda kwam, had zijn natuurlijke oorzaak. Toen na nieuwjaar de stormwind de sneeuw tegen de deur van het voorportaal smeet en we nauwelijks buiten konden komen, zouden we die compacte, groene kamer nog als onmisbaar gaan ervaren. Wat we wel hadden was een kerstboom. Houtvester Hansson, die door papa altijd hogelijk gewaardeerd was, kwam in hoogst eigen persoon vlak voor Kerstmis met een mini-exemplaar aanzetten. Je had het gevoel dat dit een manier was om papa te eren.

‘Wat aardig’, zei mama. ‘Dat is een beste vent, houtvester Hansson; Arvid Bocht en anderen mogen ervan zeggen wat ze willen!’

Ik ging dus de zolder op om het houten krat te pakken waarop ZWEEDSE SUIKERFAB en RIJKS BV stond en die zielige kerstboom te versieren, maar zonder enige blijdschap; ik had er alleen maar een verdoofd gevoel bij. Papa had zich altijd kinderlijk verheugd op Kerstmis, dat waren zijn hoogtijdagen waarbij alles moest zijn zoals het altijd was geweest, met slingers langs het plafond en dansende kerstmannetjes rond de schoorsteenboezem. Zijn kinderlijkheid en enthousiasme doordesemden alles en wanneer de kerstkaarsen werden aangestoken, trilden zijn mondhoeken. Nu was alles anders en het zou nooit meer worden zoals voorheen. Niettemin werden de twee glazen vogels, die mijn nichtjes Gwendolyn en Dorothy ieder als de hunne mochten beschouwen, opgehangen en voor Lutje Erik had ik een glazen trompetje gekocht dat met een zilverachtig vlies was bedekt. Dat hing ik op aan een tak tussen de vogels in. En daar zaten we dan op kerstavond en probeerden vrolijk te zijn. Mama had natuurlijk de kleintjes die ze kon vertroetelen, die verzachtten de sfeer en alles begon redelijk goed, ook al was mijn broer Lennart al in de olie toen hij arriveerde. Papa noemden we niet – wie weet waartoe dat zou hebben geleid?

Je moet niet vergeten dat het tijden van crisis waren en zelfs voor degenen die wel geld hadden, was niet alles te koop en als je geen geld had, was het nog erger. Desalniettemin waren we erin geslaagd bij Persson een stuk stokvis in de wacht te slepen, hard en grijsgeel als een oud stuk hout. Dat had mama volgens alle regelen der kunst in de week gelegd, dus was het wit en fijn geworden. Toen de vispan op tafel kwam, brak er iets bij Betty. Ze schoof haar stoel achteruit en rende naar de woonkamer, waar ze voorover op het klaptafeltje ging liggen waarop nauwelijks een halfjaar geleden Erik Åke Viktors doopschaal had gestaan. Ze snikte en snotterde, haar woorden kwamen er hortend en stotend uit: ‘Is er dan helemaal niemand die aan va denkt? Jullie zitten je daar maar vol te proppen … alsof het geen snars uitmaakt … dat va DOOD is! Ik snap niet hoe jullie kúnnen! Jullie zijn allemaal vreselijk! En va hield nog wel zoveel van stokvis!’

Haar woorden gingen over in een langgerekt gejammer.

Lynn en Dotty keken met grote ogen toe. Mama verbleekte. Lutje Erik lag te slapen op de bank, beveiligd met kussens en een ervoor geschoven stoel. Åke zette Dotty, die bij hem op schoot had gezeten, op de grond en stond op. Hij zei niets, maar zette de paar passen naar de drempel van de woonkamer. De deur trok hij achter zich dicht. Ik had medelijden met hem; er waren de laatste jaren nieuwe lijnen in zijn gezicht ontstaan en zijn mond was niet langer onzeker en week.

Net zoals in papa’s tijd stond de liter brandewijn bij de tafelpoot geparkeerd. Lennart boog zich voorover om hem te pakken, hij schonk zijn glas twee keer tot de rand toe vol en sloeg de inhoud in één keer achterover. Daarna zocht hij naar het pakje sigaretten in zijn zak, stak er een op, sloeg nog een derde glas achterover, leunde achterover op zijn stoel en strekte zijn benen uit onder de tafel. Ik zag dat mama hem een verstolen blik toewierp, terwijl ze haar onderlip naar voren schoof en daarmee voorzichtig heen en weer ging over haar bovenlip. Ik voelde hoe de ongerustheid in mijn buik begon op te spelen. Goeie God, hoe zou dit aflopen? Als mijn broer Börje nou maar thuis was geweest om Lennart in het gareel te houden! Op de begrafenis was Lennart ook dronken geweest, maar toen had Börje een hartig woordje met hem gesproken. En Sara, die goeie Sara, als zij erbij was geweest was het nooit zo gelopen! Dan hadden Betty en Lennart zichzelf zeker in bedwang proberen te houden. Maar de oorlog was in volle gang en twee dagen verlof plus reistijd was alles wat ze kregen; en dan hadden die van ons nog geluk gehad dat ze geen Kerstmis te velde hoefden te vieren. Börje was in Eskilstuna gebleven om bij Sara’s familie kerst te vieren en dat was begrijpelijk.

Toen Betty na verloop van tijd weer uit de woonkamer kwam, op de voet gevolgd door Åke, was haar gesnik weggeëbd. Ze zei echter niets, maar ging gewoon zitten en staarde strak naar haar schoot.

‘Wil jij alsjeblieft de diepe borden op tafel zetten, Nancy? Er zal toch wel niemand stokvis meer willen. Maar op de rijstepap hebben in ieder geval de wichtjes zitten wachten!’

Mama trachtte haar stem gewoon te laten klinken, zelfs een beetje monter, maar de stemming was bedorven ook al begonnen de ogen van Lynn en Dotty te stralen toen ik hen hielp om hun naam met stroop op de pap te schrijven, precies zoals we op kerstavond altijd deden bij Pelle Teen.

Opeens zei Lennart: ‘Hoelang was je van plan hier nog te blijven wonen, moe?’

Mama hief haar hoofd op en keek hem met een vragende uitdrukking op haar gezicht aan.

‘Ja … potverdomme … Ik bedoel, het heeft toch helemaal geen zin om hier te blijven wonen nu je alleen bent!’

Hij draaide zijn hoofd in een kleine halve cirkel rond en maakte met zijn schouders en handen een gebaar alsof hij wilde zeggen: wat is dit voor een rattennest om in te blijven zitten?

Mama bleef hem alleen maar aankijken. Ze zei niets, maar hief haar kin op een afwachtende manier op.

Als Lennart nuchter was geweest, had hij wijs genoeg moeten zijn om nu te stoppen, maar hij was behoorlijk in de lorum en ging koppig als een blind paard door op de ingeslagen weg. Hij zeurde verder.

‘Ik bedoel … va heeft dit toch gekocht? Nou? Dus je zou er toch een leuk bedrag voor moeten kunnen krijgen als je het verkocht? Of niet? De ligging is immers mooi. Of niet …? Nou …? En dicht bij de grote weg.’

‘Du-us …’ Gevaarlijk langzaam rekte mama het woord uit. ‘Zit jij zo te denken? Dat je je erfdeel wilt? Ben je daarop uit?’

‘Nee, nee, zo moet je het niet opvatten, moe! Maar natuurlijk …’ nu grijnsde hij enigszins verlegen, ‘een paar öre zou niet verkeerd zijn! Ik ben nou immers verdomme al twee jaar gemobiliseerd, en daar hou je niet veel zakgeld aan over.’

‘Maar in ieder geval genoeg voor brandewijn!’ Die woorden kwamen als een zweepslag. Ik beet op mijn lip, goeie genade, wat een kerstavond! En het zou nog erger worden, want opeens kwam Betty ook tot leven.

‘Ja, en Nancy, die heeft haar portie al gehad! Allang. Hoor. Die kon thuis blijven wonen. Het is toch zeker niet de bedoeling dat ze kost en inwoning op andermans kosten krijgt!’

Wat zei ze daar nou in vredesnaam? Op andermans kosten? Ik was sprakeloos, wist niets uit te brengen. En dat hoefde ook niet.

Eén keer eerder had ik meegemaakt dat mama razend werd. Ik was toen nog klein, ging nog niet naar school. We hadden koffie gedronken bij de Hugossons aan de andere kant van de weg en papa had iets aangeboden gekregen wat ‘beslag’ werd genoemd. Hij was zo dronken geworden dat hij toen we naar huis gingen, omkukelde en in de sloot langs de provinciale weg viel. Er kwamen mensen op de fiets voorbij die de ellende zagen en ik stond er wat afzijdig bij en schaamde me verschrikkelijk. Mama moest hem overeind houden toen hij wankelend de helling naar ons huis afliep. Toen hij zich eindelijk op de keukenbank had laten vallen met de kotsemmer op een krant op de grond voor zich, ja, toen maakte mama van de gelegenheid gebruik om hem op zijn donder te geven, dat weet ik nog. Maar hoe hij ook vloekte en dat verrekte wijf verwenste, en met zijn vuist dreigde van pas maar op, ellendig mens!, hij was niet in staat rechtop te staan en viel na iedere poging tegen de rand van de bank terug. Ik herinner me die avond nog en zal hem nooit vergeten, want het was alsof er om me heen een aardbeving plaatsvond, de grond scheurde open en schaamte en walging welden op. Ik herkende noch papa noch mama, haar nog het minst, zij was anders altijd zo lief …

Nu, op deze kerstavond, was ik er opnieuw getuige van dat mama heus haar humeur kon verliezen, ook al duurde het lang voordat het zover was. Zonder een waarschuwing vooraf schoof ze haar stoel achteruit en sloeg tegelijkertijd zo hard met haar vuist op tafel dat de borden ervan dansten. In volle lengte stond ze vervolgens haar woede te spuien, de vonken sloegen ervan af.

‘En nu is het genoeg! Knoop dat in je oren, allebei! De een komt beweren dat ik me zit vol te proppen en me er niets van aantrek dat va dood is! Daar weet jij niets van, Betty, en het gaat je trouwens ook helemaal niet aan, bemoei jij je maar met je eigen zaken! En jij, Lennart, jij zit hier maar onderuitgezakt alsof je een heertje bent brandewijn naar binnen te gieten en toespelingen te maken op je erfdeel! Wat zijn dat voor manieren? Nou? Je wilt je moeder het huis uit hebben zodat jij een paar kronen krijgt om je nog verder te laten vollopen, zeker. Ik zie heus wel welke kant het opgaat! Schaam jij je niet? Va zou zich in zijn graf omdraaien als hij je hoorde. En dan hier komen om die arme Nancy op de kop te zitten! Ik kan je één ding wel zeggen, Betty, en dat mogen jullie allemaal horen om het goed in je oren te knopen, en dat is dat jullie deze keer op háár kosten zitten te eten! Als zij niet bijna haar hele loon van deze maand had afgegeven, dan weet ik niet hoe ik het had moeten aanpakken. Zoveel heeft jullie vader nagelaten. Dus zij draagt haar steentje wel bij; iets anders hoef je niet te beweren! Maar jullie krijgen je portie heus nog wel, elke öre, dat zullen jullie wel zien!’

Op dat punt brak haar stem bijna en ik ijsde vanbinnen; heel even dacht ik: nu gaat ze huilen!, en dat wilde ik niet, dat kon ik niet verdragen! Maar ze draaide zich abrupt om naar het fornuis. Het deksel van de houtbak klepperde, de pook rammelde en sloeg, het deurtje van het fornuis werd dichtgeklapt. Vervolgens ging de grote lepel in de wateremmer, het koffieblik werd uit de nis in de muur getrokken, het deksel ging van de koffiepot en de lepel sloeg tegen de rand; met mijn hoorogen zag ik alles wat er zich achter mijn rug afspeelde.

Rond de tafel zat iedereen er als versteend bij, niemand bewoog, niemand sprak een woord. Opeens stond Lennart op, hij deed een greep naar zijn borstzakje en slenterde naar de deur; ik nam aan dat hij naar buiten ging om te roken. Åke liep achter hem aan. Betty bleef zitten. We keken elkaar niet aan, zij en ik. Mijn wangen gloeiden. Kosten? Het woord was van twee kanten gekomen, had zich in tweeën gesplitst en als degens boven mij hoofd gekruist, de ene ten aanval en de andere ter verdediging. Het ging om mij. Ik zat ertussenin. Mama had trouwens ook niet helemaal de waarheid gesproken; ik had niet bijna heel mijn loon afgegeven, dat mocht immers niet …

Een ogenblik later zaten we allemaal weer op onze plaats koffie te drinken. Er waren veel lepel- en weinig kauwgeluiden. Onder een drukkende stilte ging het schoteltje met koekjes rond. De muren persten ons samen, het was moeilijk om te ademen maar je kon nergens heen en je ogen vonden nergens houvast. Opgesloten waren we, buiten was het nacht, zwijgend en onaangedaan. (O, Here God – verlos ons van deze schaamte!)

De kleintjes sliepen met hun kleren aan.

Mama was degene die de stilte verbrak. Wie anders?

‘Tja! We moeten eens kijken of we in bed kunnen komen! Het begint laat te worden. De wichtjes, die kunnen wel met de voeten bij elkaars hoofd samen met mij op de bank slapen. Jongens, jullie moeten elkaar helpen om de tafel aan de kant te schuiven, zodat we ruimte krijgen voor de matras van Lennart.’

(Dankjewel dat je praat net als anders, mama! Bijna net als anders met je bekende oude stem. Verlos ons van het kwade, verlos ons hiervan! Wis uit. Maak ongezegd. Het doet zo’n pijn wanneer alles kapot gaat zoals nu!)

Jawel, we waren dankbaar voor de absolutie, dat waren we waarschijnlijk allemaal. We bliezen uit en zuchtten diep. Onze ledematen begonnen langzaam te ontspannen, de trek rond onze mondhoeken verzachtte en kwam los van zijn stijve bevestigingspunten. Gematigd enthousiast, met spaarzame blikken en woorden, troffen we de noodzakelijke voorbereidingen voor de nacht. Het harmonicabed werd voor mij in de hoek bij het fornuis opgemaakt zoals zo vele malen tevoren. Lennart was amper gaan liggen op zijn stromatras die volgens de oude regels langs de muur was neergelegd of hij sliep al en snurkte met halfopen mond. Betty en Åke namen Lutje Erik mee en trokken de deur van de woonkamer achter zich dicht. Mama deed het licht uit en kroop voorzichtig naast Lynn en Dorothy.

Wij fluisterden tegen elkaar.

‘Trusten, Nancy … en prettige kerstdagen!’

‘Trusten! Hetzelfde!’

Ik lag met dichtgeknepen ogen op mijn zij, maar kon niet slapen. Ik wist dat mama ook niet sliep. De hoeken van het huis kraakten. In het fornuis hoorde je zo nu en dan nog wat geknetter van de laatste houtblokken die er voor de nacht in waren gestopt en die verkoolden en in elkaar zakten. In de hoek voor de ladekast stond de kerstboom er donkergroen bij met zijn niet-aangestoken kaarsen. We waren vergeten ze aan te steken! We waren vergeten de kaarsen aan te steken. Wat een kerstavond! Ik kneep mijn ogen toe en sloot papa buiten, weerde hem af. Toch zweefde hij overal om mij heen in ondoorgrondelijke stilte. Ik trok de deken over mijn hoofd en kneep mijn ogen nog steviger dicht. Had hij van mij gehouden? (O, dat woord!) Voelde ik gemis? Oprecht gemis. Ik wist het niet! In de sneeuwstorm kon ik zijn scheve rug nauwelijks onderscheiden. Ik zag de sporen in de sneeuw en trillend begon ik diep in mijn kussen weggedoken droog te snikken.

3

Vlak na Driekoningen deelde mama mee dat ze van plan was die ochtend de bus naar het stadje te nemen en dat ik snel van mijn werk naar huis moest komen om het vuur in het fornuis brandende te houden.

‘Ga je bij Betty langs?’ Ik was een beetje verbaasd en ook nieuwsgierig; ze had er met geen woord over gerept dat ze van plan was erop uit te gaan en het was immers nog maar veertien dagen geleden dat Betty thuis was geweest. Was er iets bijzonders? Voorzover ik wist, en ik wist het meeste, was er geen brief of telefoontje gekomen. Of het zou Albin Melk al moeten zijn, natuurlijk … misschien dat hij met een boodschap was gekomen?

Ze moest hebben gezien dat ik vragend keek, maar ze maakte er verder geen woorden aan vuil; ze zei alleen dat ze inderdaad van plan was om eens even te gaan kijken hoe het met hen was, of ze gezond waren en zo. Dotty was tijdens de kerstdagen immers zo snotterig en hoesterig geweest, die arme stakker.

Ik hoorde aan haar stem dat ze niet helemaal de waarheid sprak. Zou ze voor zoiets geld voor een buskaartje uitgeven? Nee, dat hoefde ze mij niet proberen wijs te maken! Bovendien was Dotty bijna voortdurend verkouden, dus wat dat aanging … Ze had iets anders in de zin. Maar wat?

Toen mama ’s middags thuiskwam, had ze blosjes op haar wangen en dat kwam niet alleen van de bijtende kou, aan haar gezicht kon je zien dat ze nieuws had, vrolijk nieuws bovendien. Haar stem klonk echt uitgelaten toen ze aan het babbelen was.

‘Fijn dat je thuis bent, Nancy, en het vuur in het fornuis aan de praat hebt gehouden, volgens mij vriest het nu behoorlijk, vanochtend was het min veertien … ja, dat moet gezegd, wat een winter …! Mijn bottines waren te koud, ik had mijn stevige schoenen aan moeten trekken … ik moet je trouwens de groeten van Betty doen!’

Ik stond er stijf en afwachtend bij en liet haar haar gang gaan; dit was nog maar de inleiding, dat begreep ik best.

Terwijl ze haar schoenen uittrok en haar jas ophing, kreeg ik eindelijk te horen wat er aan de hand was, en dat was inderdaad een verrassing, dat is het minste wat ik erover kan zeggen: ze was naar het stadje geweest om thuiswerk te regelen! Ze was naar de confectiefabriek gegaan om te informeren of ze thuiswerk kon doen en dat was geen probleem! De eerste levering zou deze week al komen, waarschijnlijk op donderdag. Ze zouden de boel met de melkwagen meesturen; een heleboel mensen verstuurden dingen op die manier, dat was goedkoper dan met de bus. En Albin Melk was immers een geschikte vent; ze zou hem morgen opwachten en vragen of hij de dozen bij de melkbussenstelling aan de grote weg wilde afladen. Dan hoefde ze ze daar later alleen maar op te halen met de stepslee. En kon ze aan de slag.

‘Nou, Nancy! Nou zeg ik net als papa: nu komen er andere tijden!’

Ik denk dat ik er met open mond bijstond.

‘Maar mama toch,’ zei ik, ‘je bent gewoon ongelooflijk!’ Maar ik begreep natuurlijk best wat erachter zat en wat haar een duwtje had gegeven. Nu zouden ze potverdorie nog eens wat zien!

Hoe dan ook, die winter en lente zou de keuken bij ons van Pelle Teen overstromen met, om niet te zeggen in beslag worden genomen door: mouwen, manchetten, stukjes draad, knopendozen, naalden, grote bruine kartonnen dozen en rondzwevende lichte katoenen pluisjes. Mama smeerde haar Singer met naaimachineolie en veegde hem daarna zo grondig mogelijk af met een droge lap; er mocht niet het geringste risico bestaan dat er vlekken kwamen op de stukken stof waarvoor zij voortaan verantwoordelijk was. We moesten de meubels ook een beetje verzetten, deels om de zending van de fabriek kwijt te kunnen, deels vanwege de verlichting. De carbidlamp hing aan een haak midden boven de tafel, en die tafel stond weer voor het raam. Nu zetten we de naaimachine onder de lamp en verplaatsten de tafel wat verder de kamer in. Zo hadden we het trouwens tijdens de kerstdagen ook gehad toen we met een heleboel mensen rond de tafel moesten kunnen zitten. De ladekast hadden we altijd schuin in de hoek naast het radiotafeltje staan, op die manier zag het er niet zo stijf uit vonden wij, het was wat gezelliger en aangekleder als je dat kastje naar je toe gekeerd zag staan wanneer je binnenkwam, met de bloemenvazen en de kapspiegel erbovenop. In deze situatie dolven dergelijke romantische visies het onderspit, maar we werden wel een beetje in ons Pelle-Teenachtige schoonheidsgevoel gekwetst toen we de boel resoluut omgooiden en over de vloer verplaatsten. De kerstboom werd natuurlijk afgetuigd en achter de houtschuur gegooid, dat gebeurde snel en zonder sentimentaliteit; toen we de versieringen aan het inpakken en wegbergen waren, kwam mama niet eens met haar gebruikelijke riedeltje: Jaaa … we moeten maar afwachten hoe het volgend jaar weer is … Daar was de situatie nu niet naar.

Het thuiswerk bestond uit onderdelen. Mama’s onderdelen waren mouwen en manchetten. De manchetten waren al kant-en-klaar, er zat zelfs al een knoopsgat in, en waar het nu om ging was dat de bijbehorende mouw met een lange keerzoom werd dichtgenaaid, aan de manchet werd bevestigd en van een knoop werd voorzien. Het was natuurlijk belangrijk om links en rechts goed uit elkaar te houden, verduidelijkte ze met een zweem van gewichtigheid in haar stem. Ik knikte aandachtig, begreep dat mama Instructies had gekregen.

Zelf was ik nooit een goede naaister geweest, ik had het niet hoeven leren en ik had er ook geen zin in; als ik mij met naaiwerk had moeten verzorgen was ik vast van de honger omgekomen. Maar mama kon het goed en deed het netjes, de naaimachine was haar vriendin en vertrouwelinge, onder haar handen was ze niet weerspannig zodat er een lussennest ontstond of zelfs de naald afbrak, zoals vaak gebeurde wanneer ik erachter zat. Toch zei ze dat het een enorm pietepeuterig werk was om die manchetten zo te krijgen dat het mooi werd. In het begin kostte dat tijd en mama begon ervan te zweten toen ze het werk steeds weer moest uithalen en opnieuw moest beginnen.

‘Op deze manier gaat dit niet veel geld opleveren’, mompelde ze de eerste dagen mismoedig. ‘Ik heb de hele ochtend niet veel meer dan een dozijn stuks klaar gekregen. En dan zijn de knopen er nog niet eens aangenaaid!’

Ik bood aan met dat detail te helpen, ik was immers al vóór enen thuis van het postkantoor en knopen aannaaien zou mij best lukken als ze het me voordeed.

‘Geen sprake van! Bemoei jij je maar met je eigen zaken. Ga maar in de kamer zitten leren, de kachel brandt, je kunt er nog wel een paar houtblokken op leggen.’

Ik kon maar beter zwijgen en doen wat ze zei. Ze was nu prikkelbaar, dat hoorde je aan haar stem, ze gunde zichzelf nauwelijks de tijd om koffie te drinken of van het brood te eten dat ik voorzichtig op een vrij hoekje van de tafel had klaargezet.

Als papa nog had geleefd zou hij die dikke fabrikanten die wisten hoe ze mensen moesten uitbuiten hartgrondig hebben vervloekt! Nee, godverdomme, zou hij hebben gezegd, stuur die rotzooi maar terug! We redden ons heus wel zonder die öres.

Alleen, papa leefde niet meer.

Na verloop van tijd ging het natuurlijk beter; toen mama het eenmaal onder de knie had, ging het van een leien dakje. Drie dozijn hemdsmouwen per dag was het minimum, soms werden het er vier, maar dan bleef ze laat op. En verder hing het natuurlijk van de sneeuw af, hoelang het duurde om sneeuw te ruimen. Sneeuwruimen en naaien, dat waren haar taken. En daarmee basta. En koken. Bij de gratie Gods mocht ik de tafel dekken en na het eten afwassen en opruimen. Misschien ook hout en water binnenhalen, en de afvalemmer naar buiten brengen. Twee keer in de week melk halen bij de stal van de Bergströms hoorde ook tot mijn normale bezigheden, en boodschappen doen bij C.G. Persson. Dat laatste deed ik meestal wanneer ik er na mijn werk op het postkantoor langskwam. Mijn eigen kleren wassen en strijken mocht ik ook, als ze me tenminste niet voor was geweest. Verder moest ik me koest houden. Ga jij maar zitten leren, Nancy! Zo klonk het steeds. En ik durfde niet te protesteren; ik had een uitbrander gekregen toen ik die keer met mijn loon wapperde en mama’s gevoel van eigenwaarde kon geen steken verdragen. Het had haar diep geraakt, wat er op kerstavond was gezegd, en van nature was ze rancuneus, dat wist ik. Rancuneus en koppig.

Om de veertien dagen kreeg mama een zending, dat was op donderdag, en om de veertien dagen moest zij ook leveren – nieuwe woorden en begrippen in ons Pelle-Teenleven – maar de weken wisselden elkaar af, ze hoefde niet op dezelfde dag te halen en te brengen en dat was een geluk, want de dozen waren weliswaar niet erg zwaar, maar groot en onhandig. Albin Melk zette ze voor ons neer op de melkbussenstelling van Bergström en dan sleepten we ze samen naar huis. Meestal met de stepslee, maar soms was de weg alweer dichtgesneeuwd nadat Ågren ’s ochtends sneeuw had geruimd en dan zakten de glij-ijzers weg. Daar hadden we iets op gevonden: we hadden bedacht dat we een gebarsten zitting van een houten bank die in de houtschuur stond konden nemen en daar de pakken met aan elkaar geknoopte stukken touw op konden vastzetten. Dan was het een fluitje van een cent om de vracht over de stevig samengeperste sneeuwhopen te trekken. Hoewel de dozen er natuurlijk ook wel eens afgleden, en maar al te vaak vielen we zelf ook op ons gat, maar wat konden we anders doen dan de sneeuw van ons afslaan en lachen om de ellende? Godzijdank konden we tenminste samen lachen. Zo nu en dan.

Het gerucht dat Frida van Pelle Teen thuiswerk had aangenomen ging natuurlijk snel rond. Zowel tante Hugosson als tante Laberg kwamen ieder een ochtend langs om te zien hoe het ervoor stond, en zelfs boerin Bergström bedacht op een dag een excuus: zij kwam biest brengen en die was zeker welkom, maar verder was mama niet erg ingenomen met de bezoekjes. Zoals gewoonlijk mompelde ze over nieuwsgierige wijven die zich niet konden beheersen maar moesten komen snuffelen. Ze vond het ook niet prettig om in haar werk te worden gestoord; midden op de ochtend zitten kleppen met een kop koffie erbij, wie had daar nou tijd voor? Net zoals bij het bessenplukken wilde mama een bepaald stukloon halen, en zoals een tochtige koe die een plankje boven haar ogen bevestigd heeft gekregen zodat ze alleen een klein stuk van het weiland voor zich kan zien, zo kreeg ook mama door haar werkdrift een totaal gefixeerde blik in haar ogen en in dat stadium zag ze niets anders dan de mouwen die ze voor haar neus had. We zullen wel zien waar het schip strandt – zoals ze altijd zei bij dit soort overdrijvingen.

Nee, het valt niet te ontkennen dat het thuis minder gezellig werd sinds de dozen met mouwen in ons leven waren gekomen. Het werd stoffig, vol en anders dan vroeger, maar wat was er nu eigenlijk nog wel net als vroeger? De dagen die voorbij waren, zouden nooit meer terugkeren. En het thuiswerk leverde geld op, dat was zo, ook al was het een bescheiden bedrag dat niet in verhouding stond tot het gesloof.

‘Ze wilden heel graag weten, die vrouwen, hoeveel ik per dag kon verdienen, maar het enige wat ze van mij wijzer zijn geworden is wat ik per mouw betaald krijg. Hoeveel dozijn ik maak, dat gaat ze niets aan! Daar komt alleen maar afgunst van. Nee hoor, Nancy, je moet ze niet toelaten …’

Tja, dat was mama’s instelling. Misschien had ze gelijk, misschien niet, in haar diepgewortelde wantrouwen was niet gemakkelijk beweging te krijgen. Het ergste was dat ze mij ook niet tot zich toeliet. Natuurlijk was ze aardig en lief en ze ontving me met warmte wanneer ik overdag thuiskwam, natuurlijk hing ze mijn kousen over de lijn te drogen zoals ze altijd had gedaan en natuurlijk bakte ze wafels voor me en vroeg ze hoe ik het gehad had, maar ze was er niet helemaal met haar hoofd bij. Niet van ganser harte. Ze was de hele tijd met haar gedachten ergens anders. Ik zag dat ze vaak een afwezige uitdrukking in haar ogen had, ook al probeerde haar mond te glimlachen. Maar ik kwam er niet achter waarover ze zat te peinzen en hoe ze dacht. Was ze verdrietig om papa en miste ze hem? Was het Lennarts gedrag en Betty’s domme uitbarsting? Of was het het leven zelf, alles bij elkaar? Toen ik op een keer voorstelde dat we het harmonicabed van de zolder zouden halen en de woonkamer zouden sluiten zodat er minder hout doorheen ging, wond ze zich tot mijn verbijstering ontzettend op: ‘Geen sprake van! Jij hebt die kamer nodig, Nancy, zodat je rustig kunt zitten leren. En we hebben genoeg hout om de winter door te komen. Daarna zien we wel verder. Het komt wel in orde. Komt tijd, komt raad.’

Zeker. Dat waren immers de oude wijze woorden die ze altijd uitsprak en die ik al duizend keer had gehoord. En nadat ze gesproken had, keerde ze mij de rug toe en boog zich opnieuw over de naaimachine. Terwijl die uur na uur als een gek bleef snorren, ploeterde ik verder met mijn studie. De duisternis viel in, het enige wat je hoorde was het geluid van het voetpedaal, het zoemen van het wieltje en de metaalachtige klikjes wanneer mama’s rechterhand de persvoet beurtelings omlaag en omhoog zette. Ik had het gevoel dat ik stikte, ik raakte bijna in paniek, ik had naar buiten willen rennen om me voorover in een sneeuwhoop te werpen en mezelf pijnlijk hard in te zepen zodat mijn blote huid door en door koud zou worden! Moest dit zo verdergaan? Moesten we hier zitten zwijgen totdat we met mos overwoekerd waren? Zij begraven in haar verrekte dozen en mouwen, en ik – ja, wat? Nee, ik moest hier weg, ik moest naar buiten! Maar hoe? En wanneer? Ik kon mama nu toch niet midden in de sneeuw en de ellende alleen laten.