Elsie Johansson

De waterlelieboom

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Näckrosträdet, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Elsie Johansson, 2004

Published in the Dutch language by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Maaike Klijn

Omslagillustratie © Jon Hatfull, Trevillion Images

ISBN 978 90 445 3042 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Groenhuisje, najaar 1995

Aan Germund Brovik, voorheen zielzorger in de Sankta Clara-hospice.

Beste Germund! Jij die er wel en niet bent. Ik heb besloten nu te beginnen. Ik heb mijn oude Halda-typemachine uit de berging achter de garage gehaald en de trap op gesleept, en nu staat ze op een tafeltje voor het raam in mijn slaapkamer. Haar grijze nachtpon van gescheurde kunststof – of is het misschien zeildoek? – heb ik achter me op het bed gelegd en zelf zit ik in een oude leunstoel die nog van tante Greta is geweest, bekleed met een streepjesstof, nogal versleten, het ooit zo lichte, gepolijste berkenhout van de gebogen armleuningen is bruin van ouderdom. Op dezelfde verdieping, maar dan aan de voorkant van het huis met uitzicht op de weg, heb ik weliswaar een grote werkkamer met heel de technische uitrusting die een schrijvend mens tegenwoordig geacht wordt nodig te hebben, maar voor deze bijzondere klus, werk dat puur voor mezelf is, is alleen mijn oude HildurHalda goed genoeg. Met haar zware toetsen en halve o’s en g’s is ze precies zo bedachtzaam als ze in deze kwestie moet zijn, en met haar voel ik me veel meer verbonden, ze is als een vriendin, ja, bijna als een moeder. Zij zal me hier doorheen slepen. Bladzijde na bladzijde. Dat zul jij ook doen, al weet je daar niets van. En zul je er ook nooit iets van weten.

Toen we tussen de bomen van het ziekenhuispark liepen, zoals we bijna dagelijks deden in die weken toen mijn emoties de weg kwijt waren tussen leven en dood, heb jij naar aanleiding van mijn werk als schrijfster van historische avonturenromans (een bezigheid waarvan je geen al te hoge pet leek op te hebben) een keer tegen mij gezegd: ‘Je hebt zoveel meer in je, Hilde. Zoveel onuitgesprokens. En zoveel verdriet. Dat zie ik. Je kunt aan je ogen zien dat je veel met je meedraagt. Waarom schrijf je daar dan niet over? Waarom laat je de onderste steen in jezelf niet bovenkomen?’

De woorden druppelden langs mijn ruggengraat alsof iemand een ijsklontje in mijn nek had gestopt. Je had me dus gezien! Je had míj gezien … Hilde? Je had de moeite genomen te kijken. Je had me in je blik opgenomen en me in je gedachten laten vertoeven. Gedragen en aanschouwd. Van alle kanten bekeken en gezien. Ik zat nu daarbinnen! Terwijl je liep, wiegde ik in je. Het had niet veel gescheeld of ik was gaan huilen. Het schemerde, was bijna donker, jij liep zachtjes in de maat naast me, en Ik was een Ik en Jij was een Jij. De verbondenheid was er, zij het onuitgesproken, en niet fysiek bevestigd. Toen nog niet, en eigenlijk nooit. Maar ik kende je handen die de mijne hadden omsloten, ze waren groot en warm, en nu zwol je lichaam als een stapelwolk naast me aan, ik tastte in de mist, en ik dacht, nee, denken … het was meer een flakkerend besef: goede, goede God – ik zou van deze man – ik zou van deze man kunnen houden! Ik doe dat misschien al!

Wat voor mens was ik eigenlijk? Was ik wel goed snik? Bijna tweeënzestig jaar oud, niet bepaald een tiener. In het lage witte gebouw achter mij, achter ons (ons? wij?) lag Ivan in de benauwde, witte kamer met bloemen op het nachtkastje, en een limonadeglas met een rietje, op sterven en hier in het park liep ik onder donker glanzende iepen en ik stond mezelf toe ter wereld te worden gebracht en me opzij te richten. Na al die jaren de geur in te ademen van een andere man. Een ander soort man. Een Gever, een Drager, een Sparringpartner, een Geestverwant. Iemand als ik …

O, arme, arme Ivan!

Eén keer, het was waarschijnlijk vlak voor het einde toen zijn stem door de pijn schor en gejaagd klonk, zei hij tegen me: ‘Je had beter verdiend, Hildur. Veel beter. Maar ik … jaa … ik kon waarschijnlijk niet beter …’

Die woorden – voor zijn doen waren ze buitengewoon direct – raakten me diep. Ik aaide en streelde zijn hand, verzekerde hem keer op keer dat hij zo niet moest denken. Alles was nu goed! En om te spreken over verdienen? Daar is nooit sprake van geweest, Ivan, zei ik. Dat weet je! Niemand verdient beter dan een ander! Maar hij had de balans opgemaakt en zichzelf aan de minkant gezet. Het ontmoedigende gevoel niet toereikend te zijn geweest, kwam dat door mij? Hoe groot was mijn schuld? Had ik hem gereduceerd, hoewel dat nooit mijn bedoeling was geweest?

Het is vandaag 3 november. Binnenkort zijn er acht maanden verstreken sinds Ivan is overleden. Jij bent ook uit mijn bestaan verdwenen, tegelijkertijd, na een gastoptreden dat zo kort was dat het lijkt alsof het nooit heeft plaatsgevonden. Natuurlijk heb ik sindsdien veel zitten peinzen, ook over jou, op een zweverige manier, zoals je kunt peinzen over de wolken en een plas water die rimpelt, maar vooral over het leven, over het leven van Ivan en mij. Ik heb in stilte met mezelf gepraat, vragen gesteld en antwoorden gegeven, gediscussieerd, verklaard en uitgelegd, geprobeerd patronen te zien. Ook processen aangespannen, veel processen, altijd met mezelf in de rol van gedaagde. Misschien is dit soort activiteiten altijd gaande, overal – een onhoorbaar gezoem in alle menselijke hersenen – wat weet ik daarvan? Voor mij is het in elk geval niets nieuws. Met deze dubbelmonologen hield ik me als kind al bezig, vanwege mijn eenzaamheid was dat noodzakelijk, maar ik weet niet zeker of ik met mama in de hemel praatte, ik denk het eigenlijk niet. Ik weet wel dat ik met God sprak. In mijn jonge, onschuldige jaren, toen ik nog vertrouwen stelde in het geloof, sprak ik uiteraard met God de Vader. Heel geleidelijk merkte ik echter dat er van mijn kant een zekere huichelarij in sloop. Ik hield mijn ware ik achter. En ik was voorzichtig met de woorden die ik gebruikte. Je kraamt er niet zomaar van alles uit in een gesprek met God; er treedt altijd een zekere mate van eerbied op, of je dat nu wilt of niet. En trouwens, waarom zou je een hoop puzzelstukjes voor de Alwetende neer laten vallen? Als Hij het Begin en het Eind is, dan weet Hij toch al hoe alles in elkaar zit en hoe het plaatje er in voltooide staat zal uitzien. Niettemin laat Hij ons maar gewoon doormodderen! Jaar in, jaar uit als blinde mollen graven zonder een moment rust en zonder te weten of het licht ook licht is, of alleen maar restanten van oude observaties. En wie weet of Hij überhaupt luistert? Of Hij te doen heeft met onze aandrang om te begríjpen? Dat betwijfel ik. Ik heb zó op Zijn deur gebonsd … Ik geloof trouwens niet meer in God! Maar áls ik geloof, dan geloof ik in de Huilende God. Die net zozeer getroost moet worden als wij. Ik weet immers, Germund – door jou ben ik daarachter gekomen – dat ook jij, die je leven hebt gewijd aan de leer, van dag tot dag moet watertrappen om niet met toga en al te verdrinken.

Toch geloof ik in signalen. Ik wacht altijd.

Er wordt beweerd dat het in de ruimte een verschrikkelijk gekrijs en lawaai is. Het verkeer op de melkweg schijnt te razen. Voor mij zwijgt het. Ivan verplaatst zich door de ruimte, hij roept me niet. Maar soms word ik abrupt wakker uit mijn slaap met een echo in mijn oren … Er riep toch net iemand? Ik hoorde mijn naam. ‘Hilde! Hilll-de!’ en ik luister met al mijn zintuigen op scherp of ik in de tunnel iets hoor … Die zachte l-klanken … dat was jij zeker, Germund Brovik, die mij van verre riep? Hoewel je in werkelijkheid nooit iets van je hebt laten horen. En ik ook niet. Hoe kon ik dat?

‘Hij is goed, die dominee’, zei Ivan. ‘Met hem kun je praten – hij snapt het.’

Inderdaad, hij wás goed. Ivan vertrouwde jou en hij kwam niet bedrogen uit. En ik zal je één ding zeggen: als je Ivan niet met liefde en respect had bejegend, dan had je voor mij meteen afgedaan! Wie Ivan niet respecteert, respecteert mij niet, zo simpel is het. Maar toen Ivan zei: ‘Hij snapt het’, wat bedoelde hij toen? Ik betwijfel zeer of hij in staat is geweest om zelfs voor jou zijn kromgetrokken binnendeuren te openen. Daar was hij immers nooit toe in staat. Wat er tussen jullie gezegd werd, gaat mij trouwens niet aan, daar moet ik me niet mee bemoeien. Ik dank je voor alles wat je hebt gedaan waar Ivan profijt van heeft gehad. Jij zag zijn onrust, jij kende zijn wens, jij hebt hem ook in praktische zin en met grote piëteit geholpen bij het uitvoeren van wat voor hem van levensbelang was – of van dóódsbelang, zou ik eigenlijk beter kunnen zeggen, als die uitdrukking niet zo’n simplificatie was. Was ik daar de dupe van? Nee! Ik werkte aan iets mee wat voortvloeide uit liefde, dat weet ik zeker. Wat liefde is, als puntje bij paaltje komt? Aan dat begrip zitten allerlei aspecten.

Nu staat de Halda hier voor het raam op tafel. Ik ben bereid te doen wat jij me hebt aangeraden. En ik heb jou nodig. Zonder dat je het weet, mag jij het oor van God zijn, naar mij toegewend, speciaal naar mij. Jouw rol in het geheel is uiteraard illusionair, ik heb illusies nodig om te kunnen functioneren, ik leef in een dergelijke illusie, letterlijk gesproken. Ik heb jou uitgekozen, omdat jij mij een keer zo dicht naderde. Ivan zo dicht naderde. Jij zag ons allebei. Bovendien geeft het me een zinvoller en minder verlaten gevoel als ik me inbeeld dat er buiten toch iemand is die luistert. Maar realiseer je één ding: wat ik doe, doe ik uitsluitend voor mezelf! Ik moet hier iets mee bereiken. Wat weet ik niet.

Het is waar dat er in mijn binnenste veel samengeklonterd is. Allerlei dingen, woede niet in de laatste plaats. Maar wees niet bang! Ik verwacht geen antwoorden. Niemand kan een ander mens bijstaan, niet volledig, daar is een god bij nodig. De brieven die ik schrijf zijn een doel op zich, ze zullen nooit worden verstuurd. Nooit een envelop waarop ‘prioritaire’ zal staan, plus het adres in het buitenland dat je me hebt gegeven toen we elkaar voor het laatst zagen.

Ik zal de vellen papier bewaren in een blauw geschilderd houten kistje dat in mijn kleerkast staat en ik zal ze een voor een in de kachel verbranden wanneer ik het gevoel heb dat alles klaar is en de woorden zinloos zijn geworden. Woorden kunnen zichzelf verteren, kunnen zelfverterend worden, zoals de oude glimmende zwarte kerksjaal met franjes van mijn onbekende grootmoeder, die ik bij mijn vader in de ladekast vond; die verteerde zichzelf op het laatst, de zijde was dun en fijn geworden als een raster. Maar ik heb hem toch bewaard. Zo ben ik nu eenmaal. Iemand die dingen bewaart.

Je bent vertrokken. Uiteraard. Naar het eiland ver weg in zee. Je bent vóór de begrafenis weggegaan en ik wist dat je dat zou doen; de dag van vertrek was allang vastgesteld. Het ging om jouw nieuwe (laatste?) taak als predikant bij de Zweedse Zeemanskerk, jouw roeping of jouw benoeming, of hoe je dat noemt; ik beheers die terminologie niet. Maakt trouwens ook niet uit. Ik had jou in elk geval niet als officiant willen hebben; ik denk dat ik dat na wat er was gebeurd nauwelijks had kunnen verdragen. Het werd Marja-Liisa Ruhanen, jouw waarneemster, jouw jonge collega, die het van je overnam en die ik vast nooit meer zal ontmoeten. Daar is geen reden voor. Maar ze deed het goed, heel ingetogen, helemaal naar mijn wens. Elke sentimentaliteit zou een ramp zijn geweest.

Ik droeg een sluier aan mijn hoed, een zwarte, halflange sluier die ik voor mijn gezicht had neergeslagen. Rouwsluiers zijn tegenwoordig niet gangbaar en nauwelijks te krijgen, maar ik ben mezelf dankbaar dat ik wat dat detail betreft voet bij stuk heb gehouden – nou ja, in veel andere dingen heb ik natuurlijk ook voet bij stuk gehouden. Wat betreft de advertentie bijvoorbeeld; die mocht pas na afloop geplaatst worden, ook al vond Vonna (mijn jongste dochter, gedoopt Yvonne) dat verkeerd. In feite. De oudste, Sassa (KarinKajsa), die met die resolute trekken rond haar mond, haalde haar schouders op, terwijl Vonna zoals altijd moest protesteren. Vreemd genoeg is zij, ondanks haar losgeslagen levensstijl, conventioneler dan ik ooit ben geweest – ik trek me al heel lang niets meer aan van wat gangbaar is of niet. Ik had er behoefte aan om alleen te zijn, zo simpel was het. Ik had dat gordijn nodig om af te schermen wat puur privé is, en ook om te verbergen dat mijn tranen waarschijnlijk zouden schitteren door afwezigheid. Wanneer het om Ivan gaat, bestaan die alleen als kalkachtige afzettingen van oude, opgedroogde tranen in de oogbronnen, maar het staat natuurlijk wel goed om op begrafenissen te huilen, dat hoort er als het ware bij. Het tegenovergestelde wordt gemakkelijk opgevat als ongepaste onverschilligheid. Ik had de sluier ook nodig om door de tule heen de schaduwgestalten gade te slaan die niemand anders kon zien, maar van wie ik wist dat ze er zouden zijn. Ze volgen me al zo lang, dus waarom nu niet? En inderdaad: ik voelde hoe ze op de achtergrond torenden en de huid van mijn nek met hun aanwezigheid attaqueerden, net zo pijnlijk scherp als mijn trommelvliezen bekrast werden door het glimmend versleten achterste van de broek van de organist wanneer hij op zijn stoel heen en weer schoof om de bladmuziek om te slaan – je weet wel dat het meest discrete gekuch soms dreunt in dit soort ruimtes. Toen ik mijn bovenlichaam omdraaide en heel voorzichtig een schuine blik over mijn schouder wierp, prikte de rood-lauwe geur van hun ingewanden en vochtige vagina’s in mijn neus. Door de flikkering van het zwarte chiffon zag ik ze alledrie, misschien waren er wel meer van dezelfde soort – daar twijfel ik niet aan – maar er stonden er drie op een rij, gehuld in mantels met grote capuchons waarvan de rand was neergeslagen. Ik herkende hen in elk geval. Je moet weten dat ze lelijke namen hebben, echt lelijke namen die ik hun door de jaren heen gegeven heb, toen vertwijfeling en jaloezie nog als galbitter braaksel in mijn maag en keel schuurden en schrijnden. Maar ik noem ze niet nu het stuk is afgelopen, daar is geen reden voor.

Geloof jij in bekering en verlossing, vergeving en rust? En ook in wonderen, althans van innerlijke aard? Ja, dat moet je wel doen – ongeacht je strijd, je twijfels en je verzet tegen dogma’s zal dat wel de voorwaarde zijn om je vak als dominee te kunnen uitoefenen? Maar ik ga er in elk geval van uit dat als er iemand is die het vreemde zal kunnen begrijpen dat mij overkwam precies op het moment dat ik de kist verliet om terug te lopen naar mijn plaats op de eerste en trouwens enige rij die ons kleine groepje nodig had, jij het wel bent. Zoals gebruikelijk is, had ik de bloem die ik in mijn hand hield op het deksel van de kist gelegd, vóór het stereotiepe bloemstuk van de begrafenisonderneming. Ik had een donkerblauwe iris gekozen – hoewel het eigenlijk een Nymphaea candida had moeten zijn, een waterlelie met een geel hart, wit schommelend in zijn eigen krans van knoppen, en met vochtige, taaie stengels afhangend langs het kleed op de kist. Anderzijds: in deze situatie betekenden uiterlijke gebaren geen snars, omdat het vogelnestje en de waterlelie allang onzichtbaar opgeborgen waren in de vork van de boom in mijn binnenste. Onbereikbaar en niet kapot te krijgen. De kleine Rilla snikte en snotterde vertwijfeld, meer vanwege de onbegrijpelijkheid van het moment dan van verdriet over een grootvader die ze nauwelijks had gekend. Met opgeheven hoofd en haar hand in de mijne zette ik die passen weg van de katafalk en de hoge, rechte kaarsen, en op dat moment gebeurde het: een duizelingwekkende emotie, totaal onaangekondigd, schoot vanuit mijn ruggenmerg omhoog. Mijn rug rechtte zich. Mijn nek werd strak. Ik groeide vanbinnen. Net als Alice, weet je wel, die in Wonderland. Alles werd zo onbeduidend, haast lachwekkend. Volgens mij begin ik nu te begrijpen wat er bedoeld wordt met ‘high’ worden. Dat moet betekenen dat het ‘Allesomvattende gevoel’ als een speer de lucht in schiet, of als een heetwaterbron met een bloem fladderend en dansend op de top. Een duizelingwekkend moment voelde ik dat zo – meer dan een moment was het waarschijnlijk niet – maar mijn hart zwol in die tijd zo op dat het tegen mijn ribben drukte, ik werd uit mijzelf getild hoog een ruimte in en was volkomen rein! Alles vergevend. Ik was welwillend. Ik wilde licht. Ik wilde alles in de wereld lammetjeswit en donswit! ‘Onze Vader, die in de hemelen zijt … Uw naam worde geheiligd … Uw koninkrijk kome, Uw wil geschiede … en vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.’ Ik had ook die regel hardop kunnen uitspreken. Met heel mijn hart. Duidelijk articulerend. Dat had ik heel lang niet gekund, die had ik overgeslagen en ik had tegengestribbeld voor God. Nu kon ik lachen om al die narigheid! Beschuitkruimels in bed, meer was het niet. Het was nu voorbij, ik was eindelijk vríj! Niet bevrijd van Ivan – misschien dat ik daar wel naar op weg ben – maar bevrijd van de bittere onverzoenlijkheid. Ik had met uitgespreide armen op ieder van die duistere schikgodinnen willen afgaan om hen te omhelzen: Lief oud uilskuiken, ik vergeef je! Je ging achter mijn rug om met hem naar bed. Jullie neukten en streelden elkaar. Jullie spanden tegen mij samen en schoten pijlen in mijn rug. Hij en jij. Jij en hij. Ik voelde jullie lach, zag het valse gegrijns, de trouweloosheid kriebelde als luizen in mijn haar. Ik werd zonder de geringste consideratie geëlimineerd. Dat heeft niets te betekenen! Júllie hadden niets te betekenen. In de kern, in het troebele, kronkelige en ondoordringbare, hadden jullie in wezen niets te betekenen voor Ivan, dat weet ik nu. De lei is schoon gewist. Ga in vrede met God! Dat had ik kunnen zeggen vanaf mijn hoge uitzichtpunt. Maar toen ik mijn sluier opsloeg, was er alleen leegte – de lege rijen stoelen in de kapel, de witte muren, de zonnestraal die kaarsrecht dwars over de vloer streek, de dubbele deuren op de achtergrond, de plank met gezangboeken – verder geen sterveling, behalve wij, de gesloten familie, alles bij elkaar negen personen. Er was niemand aanwezig en het moment zonk weg. Ik voelde me beteuterd.

Waarschijnlijk had trouwens geen van hen mijn vergiffenis aanvaard; ze hadden net zo goed op me kunnen spugen. De echtgenote – pff! Dat mens had het in feite aan zichzelf te danken! De bedrogene is altijd de schuldige, dat weet je toch wel, Germund? Voor de gewetensrust moet dat wel zo zijn. Nee, herstel! Nu word ik sarcastisch, en dat is onwaardig. Niets is zo simpel als het misschien lijkt. Vergiffenis aanvaarden veronderstelt trouwens dat je schuld erkent. En wie was schuldig? Wat is schuld eigenlijk? Hoe zeef je schuld tevoorschijn uit een brij van omstandigheden en menselijke zwakte? Dat is een van de vragen die ik graag met je had willen bespreken. En nog steeds wil bespreken. En ook dóé, al is de discussie eenzijdig en moeten de antwoorden zichzelf neerschrijven op het lege spiegelglas.

De kapel van het ziekenhuis is smaakvol en modern, dat weet je. Het was natuurlijk eind maart, het daglicht viel door de schuine spleten in de muur naar binnen en het altaar was versierd met half ontloken narcissen. Er brandden kaarsen. Marja-Liisa stond bij de geopende deur, ze gaf ons een vriendelijke en stevige handdruk, ze had een medelijdende blik in haar ogen, maar dat zal er wel bij horen. De ceremonie was ten einde. De zachte orgelmuziek was verstomd, het slot van de aktetas met de bladmuziek dichtgeknipt en de organist via een achterdeur verdwenen. De kist stond er nog. Ivan zou aan het eind van de week naar het kerkhof thuis worden overgebracht. Welk ‘thuis’ trouwens? Hij was zo thuisloos, Ivan. Dat was het nou net – dat hij zo thuisloos was. Ik had zijn wens gerespecteerd en een graf gekocht; zelf wilde ik gecremeerd worden en mijn as laten verstrooien, maar dat wilde Ivan niet, onder geen beding! Alsof het stoffelijk omhulsel op zich toch een soort toevluchtshaven was, een voorlopig thuis, dat zich nog een poosje schrap zou zetten tegen de leegte. De klauwen van de angst waren er immers tot op het laatst. Dus dat van die verstrooiing heb ik ingetrokken. Weer deed ik een handreiking, zoals ik altijd heb gedaan. Ik beloofde dat de urn met mijn as in zijn graf zou worden bijgezet, het liefst boven op zijn kist; dat we bondgenoten zouden zijn: IvanHildur en HildurIvan, onder de grond en op de Dag der Opstanding – als die dag aanbrak. Mijn belofte was als troost bedoeld. Het was opnieuw een concessie. En de kroon op een berg van oude troost. Vervolgens stond ik daar met mijn verdriet: mijn oude, afgezaagde, smerige, versleten verdriet. Daar gaat het over.

*

Het verhaal lag in haar binnenste te schuren. Het lag te draaien en te keren als een oude, zwart geteerde, platte roeiboot die dwars is komen te liggen en piept en schuurt tegen de rand van de steiger. Het water klokte, het was troebel van de smurrie, de bremzen staken. Ze voelde onmacht. De roeiboot was provisorisch afgemeerd aan een paal die in de modder was gestoken. Een roestige ketting die verlengd was met een eind touw, misschien een stuk van een leidsel, hield hem op zijn plaats. Maar het touw kon waarschijnlijk elk moment breken, het zag er zo verrot uit, bruin en gerafeld. De schemering was ingevallen, maar het was nog warm. Het is hier niet bepaald mooi, ging het door haar heen. Geen uitzicht. Helemaal niet mooi. En de bremzen steken! Ook het verhaal was prikkelbaar en ongeduldig, het piepte en stootte. Het deed pijn. Ze moest proberen dat touw uit de knoop te krijgen en de roeiboot los te laten. Hoe de tocht zou worden wist ze niet, maar waarschijnlijk niet geweldig, want er was geen zee en er waren geen zeilen, er was slechts een half overwoekerd binnenmeer. En een stel oude roeiriemen. Ze kon redelijk roeien, maar zwemmen kon ze nauwelijks. Ik ga niet mee, dacht ze toen. Er ging een windvlaag door het riet die het opzij boog; toen boog zij ook voorover, ze maakte de lus los en gaf de boot een trap.

#
#
#
#

Schilderijen van lucifers

#

Er loopt een smal, diep ingesleten winterpaadje van het washuisje naar het erf voor het woonhuis, waar de sneeuw is geruimd en weggeschoven, en naar het doorgezakte, langgerekte schuurtje, waarin zich niet alleen het gemak en het houthok bevinden, maar dat ook een winderige en onopgeruimde parkeerplaats aan de melkwagen biedt, niet meer dan een afdak.

‘Kijk dan’, zegt de huishoudster, die in alle opzichten haar taak als vrouw des huizes vervult en vanzelfsprekend ook het recht neemt zich als zodanig te gedragen. ‘Je ziet het toch zelf! Hij is de hele winter niet eens mans genoeg geweest om een fatsoenlijk looppad vrij te maken.’

Dat is het vonnis over Ivan. Het vonnis van de huishoudster. Uitgesproken met een zijdelingse boze blik door het raam. De heer des huizes mompelt wat achter zijn krant. Behalve heer des huizes is hij ook schoonvader, dat wil zeggen van Ivan. En grootvader van kindje Kajsa. En hij is de vader van Hildur. Je kunt er niet omheen, hij is de vader van Hildur. Maar baas in eigen huis? Dat valt waarschijnlijk te betwijfelen.

‘Hoelang had je gedacht dat ze hier dan nog zouden zitten?’ gaat de huishoudster onverdroten verder. ‘En je hout opmaken. Ze stoken zo hard dat het lijkt of er een pluim op de schoorsteen staat! En het is bij hem ook niet helemaal pluis in de bovenkamer. Je kunt nooit weten … wat zo iemand zich in zijn hoofd haalt.’

Haar vlezige achterste trilt en haar borsten deinen wanneer ze haar hoofd in de nek gooit en tussen het aanrecht en de tafel heen en weer vliegt.

Hildur hoort die woorden zeker niet. En ze ziet de boze blik evenmin. Maar het raam zelf werpt boze, vorstige blikken over het erf en ze weet het toch wel. Ze kent het klappen van de zweep maar al te goed, niet alleen daarbinnen in het woonhuis en in de nabijgelegen boerderijen, maar in het hele dorp.

Hoogmoed komt voor de val. Die steekt haar neusje wel erg in de wind, die Hildur! Ja, ja, zo gaat dat als je je wat verbeeldt. Die onuitgesproken woorden en verstolen blikken kruipen als hatelijke zomervliegen over haar huid. Hoewel het een ijskoude nawinter is. Eind februari, maar met veel sneeuw.

‘Wat heb jij een waardeloze kerel te pakken gekregen, meid’, grinnikte de oude buurman toen ze elkaar onverwacht bij de wegsplitsing tegenkwamen. Hij gluurde naar haar met half toegeknepen ogen boven een lange neus, waaraan een druppel snot bungelde totdat die door zijn eigen gewicht naar beneden viel. ‘Keerl’, zei hij trouwens. Niet kerel. Wat een waardeloze keerl … Het was een oude boer, deze man, en lid van Svenska Missionsförbundet, een gezindte die niet tot de lutherse kerk behoorde. Hij liep met een stok. Hij kwam tenminste voor zijn mening uit; de meesten zeggen niets. Maar zij heeft hen heus wel door, zoals gezegd.

Het is 1954. Hildur zal in het najaar eenentwintig jaar worden. KarinKajsa is anderhalf. Die slaat met haar lepel op tafel. Die tuimelt omver en dribbelt weer verder met haar o-beentjes. Die heeft tandjes en verstand zoals het hoort, alles is in orde, dat is onderzocht. De ergste beproeving was waarschijnlijk die keer dat Hildur bij de wijkzuster en de dokter vlak bij de kerk werd opgeroepen voor een verplichte peutercontrole. Op de een of andere manier was zij in hun bestand terechtgekomen, misschien dat die andere dokter in de plaats waar ze eerst hadden gewoond dat had geregeld, die man aan wie ze zo’n hekel had, omdat hij dingen tegen haar had gezegd waarvan ze zich onder geen beding iets kon aantrekken, laat staan dat ze zich daarin zou schikken. Maar ze kreeg dus een oproep en ze moest ernaartoe; het was vlak na haar smadelijke terugkeer naar huis, toen ze hun intrek in de kamer van het washuisje hadden genomen. Zij werd als laatste opgehaald. Dat kwam toevallig zo uit omdat dit nu eenmaal de volgorde van de rit was en het gebeurde niet met opzet, want Andersson was een aardige man, eerlijk is eerlijk. Maar ze was in elk geval genoodzaakt zich op de achterbank van zijn bolle Volvo-bak te wringen met kleine Kajsa op schoot. Daar zaten ze al met hun hoeden en mantels met ceintuur, de welgedane dochters van het dorp die goed terecht waren gekomen. Ze kende hen amper, maar ze wist dat zij het wisten; die Spekkont thuis had er vast wel voor gezorgd dat het allemaal eens even flink uit de doeken werd gedaan. Er speelde een verstolen schittering van nieuwsgierigheid en leedvermaak rond hun monden terwijl ze hun kinderen susten en wiegden en hun mondhoeken met speeksel bevochtigden.

(Lieve hemel, wat was er toen al met mij gebeurd, denkt Hilde – die ooit lang geleden die Hildur was – wanneer ze achter haar Halda half zit te dromen en op haar netvlies de wazige beeldband wordt afgespeeld. Waarom was ik zo vals geworden? Ik had een hekel aan iedereen! Ik voelde vanbinnen zoveel weerstand en tegenzin dat ik er misselijk van was. En ik maakte me klein, ik wilde dat ze me niet meer zagen, ik wilde dat ze me in mijn sop lieten gaarkoken. En de angel zit er nog steeds … een diep, diep zeurende pijn.)

Vader komt nu door de glazen veranda naar buiten. Ze ziet hem komen. Zijn pet op, de oorkleppen naar beneden. Hij pakt de bezem en veegt de stoeptreden schoon, dat is niet nodig maar dat hoort zo, het zit als het ware bij hem ingebakken dat hij een keer met de bezem rondgaat. Voor de vorm loopt hij ook over het erf naar het afdak waar de melkwagen onder staat. Hij doet net of hij een paar dingen controleert. De banden en zo. Hij trapt er een keer met de punt van zijn laars tegenaan, geeft een ruk aan de rand van de laadbak. Hij is zo mager als twee tegen elkaar geslagen panlatten. Emil Karlsson. Mager en scheef in de rug. Hij rijdt al bijna veertig jaar op de melkwagen. Door de omwonenden wordt hij ‘Melk’ genoemd; het gebeurt zelfs weleens dat hij zo wordt aangesproken, recht in zijn gezicht. Luister eens, Melk! Puh! Wie maakte zich daar druk over? Hijzelf in elk geval niet.

Hildur weet dat hij na verloop van tijd even zal binnenwippen. Vroeg of laat. Als ze zich een beetje bukt, kan ze hem door het lage raam onder het afdak naast de schuur heen en weer zien drentelen als een kip die haar ei niet kwijt kan. Van twee kanten bekeken. Ze kan weliswaar niet zien wat hij denkt en overweegt, maar ze weet hoe hij zich voelt. Hij zit klem. Als je het zonder omhaal van woorden wilt uitdrukken, dan zit hij klem tussen twee dikke dijen en hij kan niet loskomen. Dat wil hij ook niet. Hij heeft een dampend fornuis nodig en warmte onder de dekens. Hij is een man die het koud heeft en die lijdt aan rugpijn. Op zaterdagavonden en zondagen kan hij zijn toevlucht nemen tot een litertje brandewijn om de pijn te verzachten en vanbinnen warm te worden, en tja, het gebeurt ook weleens dat hij door de week een neut neemt, maar van de brandewijn wordt hij sentimenteel en hij krijgt er last van zijn maag van. Hij heeft een mens nodig om zich aan vast te houden. En daar kun je ook niets van zeggen. Alleen jammer dat het Spekkont is geworden.

Het is vijf uur ’s middags, buiten daalt een blauwe schemering neer. Binnen is het halfdonker. In het washuisje is geen elektriciteit aangelegd; er hangt een petroleumlamp boven de tafel. Die walmt een beetje. Op veilige afstand van het houtfornuis ligt een deken op de grond; daarop zit kleine Kajsa afwisselend te spelen met een paar lege blikjes en de mooie, zachte lappenpop die tante Greta tijdens haar laatste bezoek heeft meegebracht. Hildur heeft haar toen na afloop naar de bushalte gebracht, is meegelopen naar de weg, zoals dat heette; het hoorde erbij dat je dat deed. Ze liepen naast elkaar, tante Greta en zij, en het tussen hen onuitgesprokene drong zich zo sterk op dat het, naarmate het stukje weg kromp, steeds moeilijker werd om adem te halen, het werd moeilijk om luchtige woorden te vinden waarmee je je ervan af kon maken. Op het laatste moment, toen ze al bij de halte stonden en het licht van de koplampen van de bus in de bocht opdook en langs de muur van de schuur van Boman schampte, pakte tante Greta Hildur bij haar bovenarmen en draaide haar naar zich toe. Nu was er geen ontsnappen meer aan, ze moest die strakke blik wel beantwoorden.

‘Denk nou aan jezelf, Hildur! Beloof me dat. Je moet aan jezelf denken. En aan de kleine Karin. Zo gaat het niet langer. Doe nou wat ik je zeg – je weet dat de dokter er ook zo over denkt! Vraag echtscheiding aan. Ivan is ziek, dat moet je onder ogen zien. Ik help je, dat weet je, je kunt bij mij wonen. Voorlopig althans. Je bent jong en je kunt nog opnieuw beginnen, het is nog niet te laat, je hebt immers je rapportcijfers. Met wat je hebt, kun je al naar de kweekschool …’

Rapportcijfers? De kweekschool. De sneeuw kraakte nijdig onder haar laarsjes toen ze naar huis terugliep. Trouwens, naar huis – ze had geen huis, ze had echt geen huis! Nu niet meer. En niemand begreep het. Tante Greta ook niet. En de dokter en de dominee niet. En Ivans eigen ouders niet. Dat was het allerergste, het meest onbegrijpelijke. Misschien begrepen ze het wel, jawel, ze begrepen het vast wel, misschien waren zij al wel heel lang op de hoogte van datgene waar Hildur geen idee van had gehad. Maar ze zwegen gewoon. Gingen het onderwerp uit de weg. Schaamden zich. Waarvoor? Nou, voor het feit dat hun eniggeboren zoon ziek was. Arbeidsongeschikt. Uitgerangeerd. En hij mankeerde niets aan zijn longen of aan zijn lever. Hij had zijn been niet gebroken en was niet verlamd geraakt door de polio die in die tijd heerste. Hij had niet het soort lichamelijke aandoening dat je kunt begrijpen en dat je, krom geredeneerd, zelfs kon gebruiken als iets om trots op te zijn. Als een kans om tijdelijk in het middelpunt van de belangstelling van de klantenkring te staan en, belangrijker nog, van het geuite medelijden en het fronsen van de leden van de vrije gezindte. Als iets wat je onderling verbond, een object om voor te bidden. O, nee. Volwassen kinderen, die met hun ellebogen op hun knieën naar de grond zitten te staren zodat hun gezicht ervan uitzakt, en die zich op de borst krabben zodat de stof van hun overhemd precies ter hoogte van de hartstreek tot een draderig raster verslijt, en die ’s nachts zo’n angst afscheiden dat het kussensloop ervan vergeelt – en niet eens vertroosting in het geloof vinden! – nee, daar loop je niet mee te koop. Ivan was zelfs opgenomen geweest in een plaats die je absoluut niet mocht noemen. Zijn ziekte was schandelijk, want hij was ziek in zijn ziel, die ziel waarover tijdens de diensten altijd werd gejeremieerd, die ziel die rondzwom in een mistige zaligheid ergens ver verwijderd van het tijdelijke, maar die niet echt in het werkelijke leven bestond. Wanneer puntje bij paaltje kwam, bestond die niet! Die mocht niet bestaan, in elk geval niet onder de naam ‘Psyche’. Een dergelijke naamsverandering maakte van het lam een wolf, en voor de wolf was men bang.

Scheiden? Ivan in de steek laten nu hij haar het hardst nodig had? Nooit van haar leven! In voor- en tegenspoed, dat had ze beloofd, en nu was het tegenspoed, maar de belofte gold nog steeds. En ze hield van hem, natuurlijk deed ze dat, het was alleen … nou ja. Het was allemaal zo onbegrijpelijk moeilijk geworden! Zo anders en zo onverwacht. Het bestaan was net een gat in de grond. Zelf was ze ook een gat met pijnlijke randen. Vrijwel letterlijk. Aan de binnenkant van haar dijen was haar huid rood en geschaafd, ze had een soort vochtig eczeem opgelopen en de huidplooien aan weerszijden van haar vagina schrijnden. Maar nee zeggen was onmogelijk. Een gat en een paar borsten, dat was het enige wat de pijn verzachtte en wat hielp wanneer de angst toesloeg. Dan moest je gewoon je tanden op elkaar zetten. Daarna wiegen. Strelen. Troosten. Trachten te veinzen. Een blijdschap veinzen die er niet meer was. Want dat had hij voor zijn gevoel van eigenwaarde immers nodig. Dat zij ook dat hoogtepunt zou bereiken, het liefst met een gil, dat hem zou bevestigen, zodat hij een gever werd en niet iemand die nam. Ze slaagde daar zelden in, niet echt, ondanks de zweterige strijd, zwoegend met haar schoot en haar benen om zijn rug gevouwen. Maar kreunen kon ze natuurlijk altijd, daar werd ze goed in. Maar daar wist niemand wat van, zelfs tante Greta niet, nee, juist tante Greta niet! Dat waren dingen waarover je niet praatte.

Ivan zit aan tafel. Voorovergebogen onder de lamp. Zijn donkere haar hangt over zijn voorhoofd en hij zit met een enigszins kromme rug. Hij heeft brede schouders. Hij is lang en breed. Mooi als een Ivanhoe. Veertien dagen geleden thuisgekomen van de ‘revalidatie’. Nu is hij bezig met het maken van schilderijtjes van lucifers.

Ze ziet dat haar vader eindelijk een besluit heeft genomen: hij is nu onderweg, komt met grote stappen aanlopen over het smalle sneeuwpaadje. De bovenste helft van de buitendeur piept wanneer hij die naar binnen duwt, daarna hoor je hem stampen op de stenen vloer en het geluid van de berkenbezem waarmee hij een paar keer kort zwiepend rond zijn laarzen gaat. Hildur hoort het kacheldeurtje opengaan. Hij gaat een paar keer met de pook door de gloeiende sintels, gooit er wat houtblokken op. Hij doet het deurtje dicht. Pas dan volgt het klopje op de blauwgrijze glazen deur met de koperen klink, slordig geverfd en aan de binnenkant glimmend van wasemdruppels die naar beneden biggelen.

De in duisternis gehulde koude ruimte, waar vader een paar tellen staat af te wachten, is de eigenlijke wasruimte, het washok, met een ingebouwde stookplaats en verdere benodigdheden, zoals houten wastobbes die ondersteboven staan, een emmer en waterlepel, een wasbord met grijs versleten metalen ribbels, een zeeppot van aardewerk en allerlei borstels die op een rijtje op een bankje liggen. Een wit afgesleten slaghout hangt aan een spijker aan de muur, en tegenwoordig staat er in de hoek ook een lompe wasmachine met een draaiend houten kruis dat met een slinger wordt aangezwengeld. Voor het raam staat een klaptafel en langs de muur aan de lange kant van het huisje staat een oude, half verrotte houten bank. Bij de tegenoverliggende muur steekt een waterleiding met kraan uit de vloer omhoog; die is provisorisch omwikkeld en ombonden met een oude deken en daar is ook nog eens een vloerkleed overheen gehangen. De kachel is een nieuw element in de inrichting; vader is daar op zijn melkronde tegenaan gelopen en heeft hem op een bakstenen plateautje naast de stookplaats geschoven. De kachelpijp is gebogen en in de schoorsteenpijp geschoven. Jèh – ze hoeven toch ook niet dood te vriezen, die stakkers!

‘Kom binnen!’ Hildur draait zich om naar de blauwgrijze deur.

De kamer in het washuisje is eigenlijk een keuken, een zomerkeuken met een houtfornuis en een knoestige houten vloer. Kleine Kajsa is nu op haar zij in slaap gevallen; ze ligt op de uitgespreide deken. Vader, grootvader, loopt een rondje door de keuken en stapt dan op de tafel af. Zijn pet laat hij met slap neerhangende oorkleppen op de rand van de houtbak liggen.

‘Zo zeg, knul! Wat ben jij bezig!’

Het tafelzeil ligt vol lucifers. Van alle stokjes zijn de zwarte zwavelkoppen afgekapt, ze zijn op verschillende lengtes gesneden en op kleur gesorteerd. Sommige zijn donkerbruin, die lijken wel gebrand of geteerd, een klein aantal is groen en het kleinste hoopje bestaat uit roze. De gekleurde lucifers zijn door de therapieafdeling meegegeven. De andere, de meeste, hebben hun natuurlijke witte kleur, precies zoals ze uit de doosjes zijn geschud, en daar moet de thuiskunstenaar zelf mee aan de slag. Door het vernislaagje heen zullen ze na verloop van tijd een gelige tint aannemen. Op de hoek van de tafel ligt ook een snijplank met een mes klaar en er staat een pot lijm. Ivan heeft een triplexplaatje met een verhoogde rand eromheen voor zich liggen. Op het verlaagde deel van dat plaatje tekent zich het begin van een motief af; het stelt een in blauw getekende auerhaan met een opgezette staart voor tegen een achtergrond van hoekige rotsblokken en boomstammen die allemaal even dik zijn en een aanzet tot takken vertonen. Een voorbeeldvel met de contouren en cijfers die de kleuren aangeven, ligt uitgevouwen boven de triplexplaat.

(Februari. Koud. De ruiten waren beslagen. Er hing een vage geur van petroleum in de kamer. Op een nacht had Ivan een vleesmes onder de matras van het uitschuifbed verstopt. Dat wist vader niet.)

Tegen de spijlen van de rugleuning van de bank staat een luciferschilderij dat al klaar is; in het schijnsel van de lamp glimt de verse lak. Op de voorgrond een bruin huisje, tegen de horizon een bergketen, geconstrueerd in een opstaande techniek. Misschien een meer ertussen van horizontaal ingelegde stokjes. Vader buigt zich voorover en pakt het schilderijtje op.

‘Potverdorie knul, wat heb je dat mooi in elkaar gezet! Op de een of andere manier zo echt …’

Ivan zwijgt.

Hildur grijpt de ijzeren stang die de schoorsteenboezem ondersteunt. Ze sluit haar ogen en zet haar tanden op elkaar, voornamelijk omwille van haar vader. Hij wil aardig zijn, vader. Het is trouwens niet geheel ondenkbaar dat hij die erbarmelijke schilderijtjes echt mooi vindt! Dat is zelfs waarschijnlijk. Misschien herkent hij er een soort weerbarstige, reeds lang vergeten dromen in … Maar Hildur walgt ervan. En schaamt zich. Tegelijkertijd staat het huilen haar nader dan het lachen. Een pijnlijke golf van medelijden welt in haar op en wil naar buiten om Ivan te omhullen. Zijn schouders te omhullen. Hem te beschermen. Hem te verontschuldigen. Zij heeft geleefd tussen de boekenkasten en schilderijen van tante Greta. Zij heeft ook wat over kunstgeschiedenis geleerd. Zij is met de klas diverse keren in Stockholm geweest. In het Nationaal Museum en in een aantal galerieën. Dat was weliswaar in een ander leven en het doet er nu niet toe, absoluut niet! Er zijn belangrijker waarden, zo heeft ze zelf besloten. Het beetje kennis dat ze heeft weten op te doen is verder niet van belang, dat is oppervlakkig, net als het vernis op de luciferschilderijtjes van Ivan. Gevoel voor esthetiek is echter een andere zaak, dat moet ze bij haar geboorte hebben meegekregen, ook al weet ze niet waar het vandaan komt.

Maar Ivan … wat leeft er bij hem vanbinnen, in wezen? Wie is hij? Wat ziet hij? Wat denkt hij? Dat weet ze niet. Hij geeft zich nooit bloot. Zo was hij toch in het begin niet? Niet in die winter en lente vijfduizendvijfhonderdvijf en tig jaar geleden, toen hun monden nog warm en soepel waren en er definitief een pad werd ingeslagen. Wat hebben ze nu met hem gedaan? En vroeger? Lieve Heer in de hemel, wat is er gebeurd, en wat gebeurde er voordat zij erbij was, en waarover haar niets is verteld?

Hildur worstelt met de tegenstrijdigheden. Haar hoofd raakt verhit en ze krijgt een brok in haar keel van woede en vertwijfeling. Er is ook wel reden voor dat gevoel. Ze heeft de hele dag opgesloten gezeten en het was een trieste dag. KarinKajsa was aan het jengelen omdat ze last heeft van haar tandjes. De huishoudster had een aanleiding gezocht om naar het washuisje te komen, uit pure balorigheid had ze grote brokken sneeuw mee naar binnen gelopen en was ze met de wasteilen aan het rommelen geweest, ze had kleden in de week gelegd. Nu, midden in de winter! Dat was alleen maar pesterij geweest, dat snapte Hildur best. Maar ze hield zich kalm, liet de blauwgrijze deur dicht, rukte die niet open om te schreeuwen: Ga weg, dikkont! Laat ons met rust! Hoewel ze niets liever wilde dan dat, zo vals is ze geworden. Ze is trouwens ook woest op Ivan, ondanks al haar medelijden. Het had zojuist maar een haartje gescheeld of ze had die belachelijke stapeltjes lucifers van het tafelzeil geveegd, het voorbeeldvel verfrommeld en het kacheldeurtje opengedaan. Pang, boem! Ja, ze zou die afzichtelijke schilderijtjes tussen haar handen kapot willen maken en als een dwaas op de spaanders op en neer willen springen. Hem door elkaar schudden: Verman je! Kom terug! Kijk me tenminste áán! Zeg wat en doe wat! Maar ze beheerst zich.

Toen Ivan een jaar geleden voor het eerst in de ziektewet zat, waren ze toevallig bij zijn ouders op bezoek gegaan. Die wísten hoe het ervoor stond, maar gedroegen zich als mosselen en Ivan had urenlang een wekker in honderd stukjes uit elkaar zitten halen, maar kon die niet weer in elkaar krijgen, ook al was hij dan de zoon van een horlogemaker. Toen hij daarna naar achteren liep om te rommelen tussen stapels oude dozen en bakjes met roestige spijkers en god mocht weten wat voor troep nog meer, toen hij daar stond te rommelen en te rotzooien in zijn beste pak, zijn enige trouwens, toen was er bij haar opeens iets gebroken. En ze was gaan gillen en had met haar vuisten op de vensterbanken geslagen: Ik kan er niet tegen! Ik kan er niet meer tegen! Gebruld had ze waarschijnlijk. De kleine Kajsa lag in een reiswiegje te slapen. Toen had haar schoonmoeder, die statige vrouw met haar grijszwarte vlecht om haar hoofd gedrapeerd en een stofjas aan, zich omgedraaid van het aanrecht waar ze bezig was om de uit elkaar gehaalde gehaktmolen schoon te maken – de weerzinwekkende resten die op de gatenschijf en het carter hadden gezeten, dreven als blauwrode embryo’s op het water.

‘Hou ogenblikkelijk op, Hildur! Wat zijn dat voor manieren! Geen wonder dat het Ivan op de zenuwen werkt, zoals jij bent! En je gedraagt zoals jij doet.’

Zoals jij bent. En je gedraagt zoals jij doet.

(Die keer onderdrukte ze haar gegil, maar de echo van die woorden bleef hangen. Tien jaar, dertig jaar, veertig jaar en langer. Ze echoën nog. Was het allemaal haar schuld? Is het nóg steeds haar schuld dat het ging zoals het is gegaan?)

Wanneer vader zijn pet van de houtbak pakt en welterusten zegt, loopt ze met hem mee naar het voorportaal van het washuisje. Rond de kachel hangt nog een aureool van warmte, door de kieren zie je een vredige, rode gloed. Tot ziens, zegt hij en zij zegt ook tot ziens, verder niets. Door de geopende bovenste helft van de deur ziet ze hem met een kromme rug weglopen naar het huis. De sterren staan al aan de hemel. Het zal een koude nacht worden. De kou geeft haar gezicht en hals een fris en reinigend gevoel. Hij is lief, vader, denkt ze. Hij geeft in elk geval wel om me. Hij heeft me niet laten vallen. Toen niet, en nu ook niet. Maar ik … Ze probeert weg te kronkelen als een worm aan een haak, maar ze zit al vast: Wie was ik? Iemand die niet uit haar doppen keek. Een stom uilskuiken dat het hoog in haar bol had en er niets van begreep! Maar dat is me nu wel betaald gezet. Dubbel en dwars.

*