Bernard-Henri Lévy

Duizelingwekkend Amerika

Uit het Frans vertaald door Ineke Mertens

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel American Vertigo, verschenen bij Bernard Grasset

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ineke Mertens en De Geus bv, Breda 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Stef van Zimmeren

ISBN 978 90 445 3046 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Op weg

De eerlijkheid gebiedt me te bekennen dat ik net als vele Franse intellectuelen pas laat kennis heb gemaakt met Alexis de Tocqueville.

Zelfs Raymond Aron begon de bekende tekst waarin hij de studie van Tocqueville in het Frankrijk van zijn jeugd beschreef, met de erkenning dat deze destijds ‘op de Ecole Normale Supérieure of op de filosofische afdeling van de Sorbonne’ amper werd gelezen.

Maar voor mijn generatie, voor een student die aan het einde van de jaren zestig met de filosofie kennismaakte in een ideologische conjunctuur die nog sterker dan die van Aron door het marxisme en leninisme werd gedomineerd, voor iemand als ik die net twintig was geworden in een Frankrijk waar het gedachtegoed van Mao Zedong als het laatste woord in de filosofie gold en waar de nieuwe geest van durf, intellectueel en politiek prestige en rechtlijnigheid werd belichaamd door een gezelschap van denkers die revolte wisten te combineren met striktheid in de leer, en vrijheid van denken met theoretisch antihumanisme – voor de getuigen van dit tegelijk hartstochtelijke en kille, structurele moment waar onze jeugd van doortrokken was, was de onbekendheid met deze gematigde conservatief, verdeeld tussen de oude en de nieuwe wereld, tussen de Orléans en de Bourbons, tussen aanvaarding van de democratie en angst voor de revolutie, nog veel groter, moet ik vrezen.

De tijden zouden natuurlijk veranderen.

Met de ineenstorting van de grote theorieën, met de neergang van de materialistische wereldvisies en hun meedogenloze, eenduidige systemen, met de noodzaak vooral om na te denken over de mislukking van het socialisme en de illusies van de linkse progressiviteit, over de wenselijkheid van de idee van revolutie en de mogelijkheden van de democratie, zouden de opvattingen veranderen en ons dichter bij een denkwijze brengen die als belangrijkste verdienste had dat ze een duidelijke confrontatie teweegbracht tussen de erfgenamen van Comte en van Marx.

Maar voorlopig was de situatie nog zo.

Gedurende lange, zeer lange tijd werd Alexis de Tocqueville bij ons in Frankrijk beschouwd als een schrijver van ondergeschikt belang.

Gedurende lange, zeer lange tijd was deze apostel van de vrije gedachte, dit eerste signaal van de laat-twintigste-eeuwse antitotalitaire stromingen, deze voorloper van Hannah Arendt die ons, als we zijn belang maar zoals François Furet en een handvol anderen wat eerder hadden onderkend, kostbare tijdwinst had kunnen opleveren en heel wat schijndebatten had kunnen besparen – was deze verlichter ons niet vertrouwder dan mensen als Guizot, Royer-Collard, Prévost-Paradol of Augustin Cochin.

En het blijft een feit dat ik deze schrijver van allure, deze buitengewoon sterke theoreticus de eerste helft van mijn leven niet anders heb gezien dan het merendeel van mijn tijdgenoten (en trouwens ook de zijne: Barbey d’Aurevilly, Sainte-Beuve, Custine …) hem ten slotte altijd zijn blijven zien: als een ouwelijke, ziekelijke aristocraat, een aanhanger van het gematigde denken en de gulden middenweg, beredenerend en angstvallig, deugdzaam, een dilettant, een saaie en quasi-moderne journalist, een hoogdravende criticaster, een causeur die voor schrijver speelt, een gemankeerde politicus, een fletse imitatie van Montesquieu, een kleurloze versie van oom Chateaubriand die alle aantrekkelijke rollen al had ingepikt, de schrijver van Herinneringen die je alleen kon lezen als getuigenis van een tijd die gelukkig voorbij was, en vooral als de schrijver van een lang reisverhaal, dat vrijwel onmiddellijk in de vergetelheid was geraakt, zoals geschriften over de actualiteit eigen is.

Dit alles om te vertellen dat ik, toen de Atlantic Monthly me het voorstel deed voor deze nieuwe reis naar Amerika, toen dit achtenswaardige tijdschrift me aanbood om honderddrieënzeventig jaar na dato in de voetsporen van mijn landgenoot te treden, minder over hem wist dan de gemiddelde ontwikkelde burger van Amerika, waar men al honderd jaar gewend is in Over de democratie in Amerika niet slechts een monument, een handboek of een leidraad te zien, maar een soort van spiegel, waarin hij, net als in de westerns, in Birth of a Nation van Griffith, of zoals in Mount Rushmore het verwachte beeld ziet van zijn deugden en ondeugden, de goede en kwade verleidingen die hem belagen, zijn door de voorzienigheid beschikte geboorte, zijn lotsbestemming.

En dit ook als waarschuwing. Ook al ben ik uiteraard onmiddellijk in zijn teksten gedoken en heb ik alvorens me op weg te begeven de tijd genomen om in gedachten de route van deze voorouder opnieuw af te leggen, ook al werd ik er door mijn nieuwe passie, mijn wens om de verloren tijd in te halen en mijn verlangen om deze grote geest aan het werk te zien toe gedreven om naast het boek ook zijn aantekeningen, briefwisselingen, de verslagen van zijn reizen door Algerije, Engeland en Zwitserland en de geschriften van zijn reisgenoot Gustave de Beaumont opnieuw ter hand te nemen – toch moet men niet verwachten dat mijn boek voldoet aan het mooie en ambitieuze programma dat de Atlantic in gedachten had. Een waarschuwing dus dat de tijden te sterk veranderd zijn, dat de omvang van het land te ingrijpend gewijzigd is sinds Amerika ophield bij de oevers van de Mississippi en dat ikzelf, nogmaals, een tocquevilleaan van veel te recente datum ben dan dat het relaas van deze onderneming, het reisdagboek dat ik van dag tot dag heb bijgehouden en waarvan de essentie hier te vinden is, gelezen zou kunnen worden als het antwoord, de voortzetting, laat staan de herhaling die de initiatiefnemers van deze tocht voor ogen moet hebben gestaan.

Hoogstens heb ik waar mogelijk bepaalde trajecten en benaderingen gevolgd die het model voorschreef: daarbij denk ik, om een voorbeeld te noemen, aan het onderzoek naar het systeem van strafinrichtingen dat de officiële aanleiding voor de reis van Tocqueville en Beaumont vormde, en dat ik in de huidige omstandigheden heb geprobeerd te herhalen. Veel gevangenissen dus in dit verhaal. Vijf, om precies te zijn. En dan nog een zesde, Guantánamo, waarvan we zullen zien dat die niet losstaat van de andere en dat de weerzinwekkendste kenmerken ervan kunnen worden verklaard uit het algemeen gevolgde gevangenisregime dat ik ook elders toegepast heb gezien en dat helaas heel veel zegt over het huidige Amerika. Ik weet dat het idee om een strafsysteem te bestuderen en daarvan antwoorden te verwachten over de aard van de samenleving waarvan het systeem deel uitmaakt, de neiging om voor een beter inzicht in de geheime drijfveren van een bepaalde wereld niet slechts te onderzoeken wat ze verbergt, maar ook hoe ze het verbergt en op welke manier het verborgene wordt buitengesloten – ik weet dat dit alles bij een typisch moderne visie op de zaken hoort, die uitgaat van Foucault en Nietzsche, en Tocqueville niet nodig heeft. Maar uiteindelijk geloof ik toch dat het één verband houdt met het ander. Ik betwijfel of ik een bezoek gewaagd zou hebben aan de extra beveiligde afdeling van de gevangenis van New York, de ruïnes van Alcatraz of de dodencellen in Nevada en Louisiana, als ik niet ook het precedent van Tocqueville in mijn achterhoofd had gehad. Ik betwijfel of ik al die tijd zou hebben besteed om van de quakerstrafgevangenis in Pennsylvania tot de kampen van Guantánamo Bay naar de keerzijde van het Amerikaanse decor te gaan speuren, als ik niet aan die verplichting had willen voldoen, die in de grond vrij formeel was, maar net als alle formele verplichtingen een effectieve drijfveer is gebleken om op zoek te gaan naar waarheid en betekenis.

Hoogstens heb ik me, wanneer dat kon, gewapend met sommige van zijn intuïties, die zo uitzonderlijk voorspellend waren en die, naar ik steeds weer met het boek in de hand heb kunnen vaststellen, de Amerikaanse realiteit nog steeds met verve probeert te bevestigen. De overwinning van de gelijkheid op de vrijheid, wier strijd in zijn tijd nog niet was beslist. De dictatuur van de meerderheid of de publieke opinie die, zoals Tocqueville als eerste opmerkte, niet minder meedogenloos is dan enige andere dictatuur. De ‘druk’, om het met andere woorden te zeggen, met woorden die uit het hedendaagse communautaristische Amerika zouden kunnen komen, ‘van de geest van allen op de geest van het individu’, van een groeps- of etnische mentaliteit op het vrije handelen van afzonderlijke personen. En aan de andere kant de ontwikkeling van een ‘individualisme’ dat – wanneer het tot het uiterste wordt doorgevoerd, wanneer het de personen dronken maakt, niet van autonomie maar van onafhankelijkheid, wanneer het hen aanspoort de banden te verbreken die hen onderling en allen tezamen met de politieke zaak verbinden, wanneer het hen reduceert tot een ‘ontelbare menigte van eendere en gelijke mensen die volledig op zichzelf gericht zijn en voortdurend kleine en laag-bij-de-grondse genoegens najagen’, zoals aan het slot van het tweede deel van Over de democratie in Amerika wordt opgemerkt en waarvan ik de tekenen terugvond in de supermarkten, megakerken en moraalbrigades van het diepe Westen – het gevaar loopt te verworden tot een dictatuur waarvan de ‘gigantische, bevoogdende macht’ – ‘absoluut’ en ‘nauwgezet’, zowel ‘onbuigzaam’ als ‘zorgzaam en teder’ – hen ‘het stadium van kind-zijn nooit laat ontgroeien’ en hun uiteindelijk zelfs ‘de moeite van het denken’ bespaart. Met andere woorden, de tekenen van een gespletenheid van de oppermacht die – omdat hij zijn beide lichamen splitst, omdat hij zijn politieke hoofd scheidt van zijn lichaam van maatschappelijke verbanden, maar ook binnen dit weefsel van verbanden de burgers nog onderling verdeelt – getuigt van ogenschijnlijke emancipatie, maar in andere opzichten – omdat hij niet voortkomt uit liefde voor dualisme, maar voor eenheid of in wezen ongedifferentieerdheid – het individu terugzet op een bodem van slavernij die niet onderdoet voor de jakobijnse staatsvoogdij van de Fransen. Kortom, al deze theorieën, waarvan de haast tastbare aanwezigheid in het hedendaagse Amerika soms zo verblindend is dat je de ficties zou geloven waarop de realiteit geïnspireerd is, en niet omgekeerd – al deze theorieën of eigenlijk fabels die Amerika niet zozeer aankondigen als wel daadwerkelijk vormgeven en waarvan ik openlijk moet bekennen dat ik ze onafgebroken in gedachten had.

En verder is er natuurlijk een stijl. Een manier – ook weer tocquevilleaans – om waarnemingen te mengen met gedachten, de zichtbare gedaante van de dingen met hun geheime code, de zichtbare tekst die door een traditie of institutie wordt gepresenteerd, met het principe waarop ze is gebouwd, zoals bij Aristoteles of Montesquieu. Een manier om stelselmatig afstand te nemen van zichzelf, zonder daarmee de verdediging van een eigen visie op de wereld op te geven. Een manier om van het ene onderwerp naar het volgende te gaan, om geen voorval of observatie op voorhand terzijde te schuiven, om in een feit uit het dagelijks leven evenzeer als in een debat over ideeën, in de eentonige poëzie van de snelweg net als in een ontmoeting met een schrijver of een hooggeplaatste persoon uit de regering of de amusementswereld steeds stof te vinden voor een overpeinzing over de Idee. Het voornemen, zo je wilt, om een boek te schrijven in een afwisselende, diverse en tegelijk obsessionele stijl, waarvan ik besef dat het niet zozeer de mijne is, maar dat ik die ontleen aan de man die in zijn brief aan graaf Molé zijn Amerika omschreef als een ‘woud met duizend paden’ die samenkwamen in ‘een en hetzelfde punt’, en die, ook wanneer hij leek af te dwalen, zijn tijd te verdoen of te zwichten voor de goede demon van de nieuwsgierigheid en het toeval, nooit ophield wat hij zag aan de eigen logica van consequentie en betekenis te onderwerpen. Is de schrijver van de twee delen van Over de democratie in Amerika uiteindelijk niet de uitvinder van een moderne vorm van reportage, waarbij aandacht voor detail, een voorliefde voor de persoonlijke ontmoeting en een open oog voor omstandigheden de getrouwheid aan een vastomlijnd idee geenszins in de weg staan, eerder integendeel? Is hij niet – met alle respect voor Custine, die hem nooit vergaf dat hij hem als grondlegger van het genre voorafging – het prototype van de ‘reizende filosofen’, zoals Jean-Jacques Rousseau het in een befaamde noot in het Essai sur l’origine de l’inégalité noemde, van wie de hele kunst hierin bestaat dat zij het juiste verband weten te leggen tussen de kleinste wendingen op de tocht door een onbekend land en de eeuwige of nieuwe wetten van wat toen nog niet de sociologische gedachte heette? Bestond er kortom een betere gids, die mij in Amerika en elders op de weg van die andere fenomenologische methodologie kon leiden, die oog in oog met de dingen zelf ze niet terzijde schuift, maar liever kritisch onderzoekt en uit hun stille getuigenis de ontstaansprincipes van het leven in sociale gemeenschappen afleidt?

Maar toch zijn het voornamelijk mijn vragen.

Net zoals hij, Tocqueville, door de Verenigde Staten reisde in een poging een antwoord te vinden op vragen die voortkwamen uit de situatie in het Frankrijk van zijn tijd; zoals hij erheen ging om de ‘onverklaarbare duizeling’ te ontdekken en te verklaren die voor zijn tijdgenoot Benjamin Constant karakteristiek was voor de Terreur; zoals hij beoogde om in de koloniën van Nieuw Engeland op zoek te gaan naar de zuivere chemische vorm van de ‘democratische revolutie’ waarvan hij in Groot-Brittannië en Frankrijk de onstuitbare overwinning meende te beleven; en zoals het ten slotte zijn belangrijkste doel bleef om, toen deze vorm eenmaal was geïdentificeerd, onderscheid te maken tussen de twee wegen die mogelijk waren om een volk ‘naar de slavernij of de vrijheid, naar de verlichting of de barbarij, naar de welvaart of de armoede’ te leiden – zo ben ik erheen gereisd om een antwoord te vinden op vragen die niet van zijn tijd zijn, maar van de mijne en erachter te komen hoe de zaken ervoor staan, niet alleen bij jullie, mijn Amerikaanse vrienden, maar ook bij ons Europeanen, en vooral bij de Fransen.

Te beginnen met het anti-Amerikanisme. Ja, te beginnen met de duistere en oude emotie die anti-Amerikanisme wordt genoemd en die in de tijd dat ik deze reis maakte door de publieke opinie in ons land raasde als nooit tevoren. Maar het is één ding dit te erkennen. Het is één ding om op het absurde te wijzen van een opvatting die van de Verenigde Staten tegelijk een cliché maakt en de zondebok voor de fouten, tekortkomingen en tegenstrijdigheden van andere naties. Het is één ding om te lachen – want je moet er ook om lachen – om de monomanen die, wanneer Darfur door oorlog wordt geteisterd, wanneer honderdduizenden mannen, vrouwen en kinderen in Sri Lanka of Niger van de honger sterven, wanneer de neotaliban in Afghanistan de vrouwen in hun dorpen vernederen, terwijl de Pakistaanse islamisten hen liever verbranden en dit een eremoord noemen, wanneer de incompetente en corrupte elites van de allerarmste landen hun eigen volk plunderen en offeren op het altaar van hun belangen, nooit iets anders weten te doen dan als kapotte automaten te herhalen: ‘Het is allemaal de schuld van de Verenigde Staten! Ook dit is weer zoals steeds de schuld van de Verenigde Staten.’ Het is één (en hetzelfde) ding om, zoals ik al meer dan eens heb gedaan, te proberen de oorsprong van een virus te achterhalen dat alvorens zich in het bloed, dat wil zeggen in de taal van een volk te nestelen, is ontstaan in een lang, zeer lang proces van ideologische distillatie, waarin het doorsijpelt uit het laboratorium van geleerden (Buffon, die een verband legt tussen de geestelijke en lichamelijke verrotting in de Nieuwe Wereld en de extreme vochtigheid van het klimaat), de werkkamer van schrijvers (Drieu la Rochelle, Céline, Bernanos, minachters van een ‘innerlijk Amerika’, dat al vanaf de jaren dertig een van de geliefdste gemeenplaatsen is van literair rechts en extreem-rechts), de bibliotheek van filosofen (Heidegger, die het nazisme aanhangt en tegelijkertijd fulmineert tegen het ‘opduiken’ van ‘een monsterlijkheid’ in de ‘moderne tijd’, zoals hij de geboorte van de Verenigde Staten noemt). Het is met andere woorden één ding om te laten zien dat het anti-Amerikanisme in Europa altijd onlosmakelijk verbonden is geweest met onze lagere instincten en dat het nu, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, na het failliet van de totalitaire megatheorieën de sterkste ‘magneet voor het allerslechtste’ is die er voorhanden is voor alle verweesde thema’s, alle uit de doctrinaire melkwegstelsels gevallen kleine sterren, alle verspreide brokstukken, het verwarde ijzervijlsel op zoek naar de magneet die het in beweging brengt en richting geeft – het is één ding om aan te tonen dat het anti-Amerikanisme inderdaad de ontbrekende magneet ís geworden die in Europa, de Arabische wereld, een groot deel van Azië en Latijns-Amerika het chauvinisme, het hegemonisme, de hang naar zuiverheid, het etnocentrisme, het racisme, het antisemitisme en het fundamentalisme een nieuwe lading geeft. Het is echter iets geheel anders om zich ter plaatse op grond van de feiten een oordeel te vormen. Het is iets anders om die hersenschim te confronteren met het concrete lichaam en gezicht van het huidige Amerika. Soms is dat gezicht flatteus. Soms blijkt het onaangenamer en voor de vrienden van Amerika teleurstellend of ontmoedigend. Maar het heeft tenminste de verdienste dat het geen fantasiebeeld is. Het zal tenminste afrekenen of trachten af te rekenen met manicheïsme, essentialisme en heersende clichés. Dit is naar mijn opvatting het eerste, eerlijkste en vooral meest afdoende antwoord op de anti-Amerikaanse waanideeën.

En dan is er de kwestie van Europa. Niet de kwestie van het beeld van Amerika in Europa of van dat van Europa in Amerika, maar de ontologische kwestie van de rol die er in het hedendaagse Amerika voor Europa, voor zijn cultuur en zijn waarden is gereserveerd. We weten hoeveel waarde de Founding Fathers eraan hechtten om zich los te maken van hun continent van oorsprong. We weten – Tocqueville beklemtoont het al meteen in de inleiding van zijn boek – dat de pioniers die er in Engeland en later in Nederland niet in waren geslaagd om de stad van hun dromen in te richten, volledig gedreven werden door de gedachte om ‘op de een of andere manier het beginsel van de democratie te scheiden van alle andere beginselen waarmee het binnen de oude samenlevingen van Europa moest concurreren’, om het ‘over te planten’ naar de verondersteld maagdelijke gebieden van de ‘nieuwe wereld’ om het daar, in dat laboratorium, in die plantenkas, die nieuwe grond die niet was aangetast door de verontreiniging van de geschiedenis, ‘vrijuit te laten groeien’. Maar we weten ook dat Amerika sindsdien onafgebroken tussen twee polen, twee doelen en in wezen twee identiteiten heen en weer is blijven slingeren. Nu eens: ‘Wij zijn de uitvinders van een beschaving die geen enkele andere iets verschuldigd is en die een anti-Europa zal zijn.’ Dan weer: ‘Zoals Rome, waarvan Polybius zei dat het altijd een Helleense mogendheid zou blijven, zijn wij steeds Europeanen geweest en weten we dat we geen andere keuze hebben dan het te blijven.’ Of zelfs, zoals kort na de Tweede Wereldoorlog, toen de aanvallen van het sovjetrijk moesten worden afgeslagen: ‘Voor Amerika staat hier Europa op het spel; Europa is een Amerikaans idee; wij Amerikanen van het tijdperk van het Marshallplan zijn de ware Founding Fathers van een Europa dat van de ondergang en de vernedering is gered.’ En? Waar staan wij nu in dit debat dat al zo oud is als de Verenigde Staten zelf? Wat zegt een land waar de immigratie grotendeels is gaan bestaan uit hispanics en Aziaten, nu over zijn Europese aandeel? Heeft het idee van het Westen (dat tenslotte niet meer is dan de synthese van twee eenheden, van twee Europa’s zou ik haast zeggen) nog steeds betekenis, nu de Koude Oorlog achter ons ligt en beide bondgenoten, geconfronteerd met nieuwe bedreigingen, met de nieuwe oorlog tegen het terrorisme beide hun afzonderlijke, soms sterk uiteenlopende strategieën lijken aan te hangen? En wat te denken van die verwensingen tegen het ‘oude Europa’ (de term is afkomstig van Hegel, uit de inleiding van de Phänomenologie des Geistes, waarin hij verwijst naar het beroemde ‘dit oude Europa verveelt me’ van Napoleon en naar ‘hen die de historische rommel van het oude Europa beu zijn’), uitgesproken door de ‘neoconservatieve’ intellectuelen die, zoals we zullen zien, een steeds grotere rol in het publieke debat en de overheidsorganen zijn komen opeisen – en zoals we ook zullen zien, een al even belangrijke rol in het Franse en Europese bestiarium? Wanneer zij oproepen om afstand te nemen van een slap en verwijfd, immoreel en corrupt Europa, dochter van Venus en zuster van de meest verwerpelijke dictaturen, wanneer zij wijzen op de eindeloze reeks van Europese compromissen, eergisteren met de sovjets, gisteren met de Ba’ath-aanhangers van Saddam Hoessein en vandaag met de stadhouders van de As van het Kwaad, gaat het dan om een verandering van stemming, een gelegenheidsruzie of is het de uiting van een dieper gaande breuk? Voor wie gelooft in de universele geldigheid van de Europese boodschap, voor wie Europa beschouwt als enerzijds het toneel van de gruwelijkste slachtingen en anderzijds de bron van theorieën die het mogelijk hebben gemaakt over die slachtingen na te denken en een herhaling in de toekomst te voorkomen, voor de verdedigers van een Europa opgevat als een overtuiging die, zoals Husserl het uitdrukte, is geboren uit de idee van de rede en de geest van de filosofie, is dit een wezenlijke vraag. Wezenlijk voor Amerika dat, als het zijn Europese bron definitief of zelfs maar langdurig de rug zou toekeren, een deel van zijn geheugen en zijn ziel zou verliezen. Maar even wezenlijk voor Europa dat, als het zijn Amerikaanse uitweg zou kwijtraken, als het de door Goethe in zijn Den vereinigten Staaten bezongen kans op een nieuw begin voor zijn eigen geschiedenis in het Amerika van de vrijheid zou zien verdwijnen, als het dit Amerikaanse model uit het oog zou verliezen, dit model dat er in ogenblikken van twijfel het enig tastbare bewijs van vormt dat zijn eigen supranationale droom geen holle frase of onbereikbaar ideaal is, een deel van zijn redenen tot geloof en dus van zijn motivatie zou verliezen: zijn beroemde constitutionele patriottisme, zijn streven om aan ieders nationale gevoelens de bevrijdende trouw aan een Idee toe te voegen – welke andere waarborg heeft dit in de realiteit dan het levende bewijs van Amerika?

En dan ten slotte nog een laatste vraag. Misschien zelfs, gezien het gekozen tijdstip voor de reis, de belangrijkste. Hoe staat het nu met de democratie waarop de Amerikanen terecht zo trots zijn en die ze altijd als een voorbeeld voor de rest van de wereld hebben gezien? In het land zelf gaan kritische stemmen op tegen de aantasting van de grondwettelijke rechten door de oorlog tegen het terrorisme, waarbij de publieke opinie in een roes van patriottisme, verlamd door de aanslagen, zich steeds gemakkelijker neerlegt. Andere stemmen, of misschien zijn het dezelfde, uiten hun bezorgdheid over de reeks van kleine ingrepen die al vóór 11 september hun verstorende werking op het broze evenwicht van de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht begonnen uit te oefenen (nu eens een geval van machtsmisbruik … dan weer overmatige ijver van de geheime dienst … dan weer de verontrustende en twijfelachtige kruistocht van een onafhankelijke aanklager die de jacht opent op een seksueel losbandige president …). Weer anderen verklaren getuige te zijn van de slinkse, maar onafwendbare invoering van minutieuze bewakingssystemen, waarvan het eventuele succes voor één keer zowel Tocqueville als Foucault gelijk zou geven, of zelfs Nietzsche die in de wildgroei van regels die iedere afwijking van de algemene norm tot een vergrijp maakten, een teken zag van een verweekte maatschappij of een ontaardende soevereiniteit of beide. Dat zou nog tot daaraantoe zijn, zeggen de zwartste pessimisten er meteen bij, wanneer niet de personen die deze tendensen vanuit hun beroep zouden moeten signaleren en kritisch beoordelen, zelf aanhoudend en ongehoord terug in het gelid werden geduwd; het zou nog tot daaraantoe zijn, wanneer niet de Amerikaanse pers, dit voorbeeld, dit baken, een crisis doormaakte waarin onduidelijk is wat het zwaarst weegt: het zwichten voor de lobby’s, met name de lobby van het geld; de verleiding van zelfcensuur tegenover de macht van de propaganda; de persoonlijke risico’s die journalisten nemen, wanneer zij zich door het beschermen van hun bronnen aan de beroepsregels houden; of wanneer de pers zich al te gedwee tot spreekbuis maakt van een politiek die is gereduceerd tot schandalen en verklikkers, het instemmen met de allerlaagste neigingen die deze tijd kennelijk oproept. En dan spreek ik nog niet over de binnenlandse derde wereld, de kanker van de armoede die zoveel Amerikaanse steden aantast, voor een aanpak waarvan de federale regering zowel de middelen als de wil ontbeert. En al evenmin over het offensief van de morele waarden, de neopuriteinse golf, de obsessie met het erbij horen en de transparantie, die volgens sommigen weleens zou kunnen uitgroeien tot de essentie van de nieuwe burgerzin. Ik heb het niet over de activisten van de orthodoxe gedachte, de milities van de Orde en de Deugd, de heksenvervolgers van een nieuw Salem, dat heel Amerika beslaat, die niet het einde prediken van de geschiedenis, maar van de wereld, en in het vooruitzicht van het einde oproepen tot algehele mobilisatie, verregaande eensgezindheid, kortom, tot een binnenlandse heilige oorlog. En wat betekent dat nu eigenlijk? Wat te denken van deze discussie? Werkt het model niet meer? Is de democratie ziek? Zou Amerika, zoals ten tijde van de Burgeroorlog, de crisisjaren en de New Deal, op een keerpunt in zijn geschiedenis staan? Is het de dictatuur van de meerderheid, die een bedreiging vormt? Is het die van de minderheden? Komt dat trouwens niet op hetzelfde neer? Hetzelfde model, maar dan in het klein? Wanneer de minderheden de taal van de meerderheid overnemen, wanneer ze het model in hun stijl, hun verwijten, de manier waarop ze hun canon opleggen en weerspannigen tot de orde roepen, volgen en nabootsen, gaat het dan uiteindelijk niet om dezelfde bedreiging? En wat betekent dit voor het Amerikaanse exceptionalisme? Wat is er gebeurd met de wilde droom, die ook ons inspireerde, om een modelrepubliek te bouwen in overeenstemming met de onmiskenbare lotsbestemming van een al even bewonderenswaardig volk? Zijn we kortom teruggekeerd naar de donkere dagen, toen Sartre, de vriend van Huston en Dos Passos, die verliefd was op Manhattan en zijn wolkenkrabbers, de bewonderaar van de Amerikaanse way of life met zijn doelbewuste ontworsteling aan de kwade demon van wortels en oorsprong, terwijl het mccarthyisme volop woedde, uitriep: ‘Amerika is dol geworden’? Moeten wij net zoals een andere schrijver, Thomas Mann, enkele jaren eerder in een historische context die uiteraard niet vergelijkbaar was, zijn beruchte ‘Europa, let op uw zaak!’ uitsprak – moeten wij nu evenzo onze Amerikaanse vrienden waarschuwen om te waken over dat Amerika dat in de hele wereld bewondering heeft gewekt, dat het fascisme en het communisme heeft bestreden en ervoor heeft gezorgd dat Europa ze zelf kon verslaan, maar dat nu, zoals het zelf toegeeft, tekenen van vermoeidheid begint te vertonen? Moeten we onszelf en zo nodig ook Amerika voorhouden dat we nog geen enkele beschaving kennen die het betreden van wat Walt Whitman de ‘Sahara van de ziel’ noemt, heeft overleefd?

Dat zijn de vragen.

Dat was mijn impliciete checklist voor een reis die overigens geheel bij toeval met onderbrekingen en enkele reizen terug naar Frankrijk vrijwel even lang duurde als die van Tocqueville en Beaumont.

Waarbij voor de nauwkeurigheid dan nog enkele andere overwegingen moeten worden genoemd, minder Amerikaans, maar niet minder tocquevilleaans, zoals de hevige afkeer in die tijd in Frankrijk van het hele idee van ‘liberalisme’, tot en met het woord zelf. En daar zit ook al een hele geschiedenis achter. De haat tegen het liberalisme als zodanig, de vreemde semantische omkering, het nieuwe gebruik als scheldwoord van dit mooie begrip van de Carbonari en de Franse en Italiaanse revolutionairen uit de tijd van Tocqueville, is een oud en treurig verhaal, dat teruggaat tot de hoogtijdagen van revolutionair rechts, van de Dreyfus-affaire en de eerste golf van fascisme in Frankrijk. Maar toch … Te moeten vaststellen hoe het oude thema van extreem-rechts is verschoven naar het andere uiterste van het politieke spectrum, te horen hoe meer dan de helft van de Franse linkervleugel een cliché oppakt waarvan je zelfs met een minimum aan onderscheidingsvermogen de twijfelachtige bijklanken moet kunnen opmerken, te zien hoe dit deel van links schaamteloos alles uit het volksgeheugen wegvaagt, uit het revolutionaire geheugen waaraan het liberalisme – het woord en het fenomeen – zijn ware betekenis ontleent, kortom, om nogmaals, zoals al bij het anti-Amerikanisme en het antisemitisme, getuige te moeten zijn van het stuivertje-wisselen dat we van de Franse ideologie weliswaar gewend zijn, maar waarvan de onbeschaamdheid toch altijd weer verrast, was ronduit onthutsend. En gezien vanuit Amerika, dat wil zeggen uit een land waar het woord en de zaak hun semantische en inhoudelijke loopbaan hebben vervolgd, waar ze zijn verbeterd en verrijkt en uiteindelijk een metamorfose hebben ondergaan, was het nog onthutsender, maar tegelijk ook begrijpelijker.

Mijn methode is even eenvoudig als de vragen, overwegingen en bedoelingen ingewikkeld zijn.

Het traject vooral.

Ja, van oost naar west, van noord naar zuid, vervolgens van zuid naar zuid en dan weer naar het noorden, door Texas, Arkansas, de mythische steden van Tennessee, de beide Carolina’s, Virginia, de staten van New England – deze weg, hodos in het Grieks, letterlijk deze ‘methode’, waarvan een andere schrijver, maar nu een Amerikaan van onze tijd, heeft aangetoond dat het niet de slechtste is, zolang je haar maar op zijn manier aflegt, zolang je jezelf maar in dezelfde geestelijke en lichamelijke stemming brengt als hij, zolang je bijvoorbeeld maar zo veel mogelijk rechts van de bestuurder blijft en je moeite doet om lijfelijk, sensueel haast, vast te houden aan het lint van kilometers dat zich onder je wielen afrolt (kilometers verslinden zoals de bijbelse profeten aanraadden het Woord te verslinden: zijn weg en taal tenslotte niet met elkaar verwant; zijn niet beide synoniem met handel, bemiddeling, en zelfs – Michel Serres maakte het ons niet lang geleden nog duidelijk in zijn ‘Hermes’-reeks – mathesis, metafysica, zingeving en beschaving?), deze hodos dus, deze methode die, ik herhaal, het oorspronkelijke woord is voor ‘weg’ en waarvan die andere schrijver, Jack Kerouac, afdoende heeft aangetoond dat het niet de slechtste toegang is tot de werkelijkheid van het land.

Niet dat ik een ‘grote’ reis als de mijne, gesponsord door een vooraanstaand tijdschrift en vanuit Washington door waakzame assistenten gevolgd, zou willen vergelijken met de presituationistische omzwervingen van de celestijnse zwervers, semi-outcasts en woestijnengelen van de beatgeneration.

En eerlijkheidshalve moet ik ook zeggen dat ik wel enige keren sterk ben afgeweken van de regel van de weg: een helikoptervlucht boven de Mexicaanse grens en een over de woestijn van Nevada; nog een boven de Mississippi-delta en dan nog over de olieplatformen in de Golf van Mexico; een ontmoeting die ik niet wilde laten schieten, waardoor ik gedwongen werd weer terug te gaan of juist een halte over te slaan; drie dagen in Guantánamo; de bijeenkomsten van een verkiezingscampagne waarin ik belandde toen ik hartje Amerika indook, en waaraan ik mijn tijdschema soms moest aanpassen, ook al waren de verkiezingen beslist niet mijn voornaamste zorg.

Maar zo is het uiteindelijk allemaal gelopen.

De vijfentwintigduizend kilometer van langzaam reizen werd afgelegd over de weg, door dit land dat een wereld is en waarvan ik al spoedig begreep dat ik er net zomin als menige Amerikaan zelf uiteindelijk veel van wist. Snelwegen en kleine weggetjes; mythische wegen en vergeten wegen; Route 101, van de grens van Oregon tot die van Mexico; Route 1, die van Robert Kramer, maar dan in omgekeerde richting, vanaf Florida weer terug; Route 49, langs de Sierra Nevada; Route 61, van noord naar zuid; Route 66 of wat daar nog van over is, westelijk van de Grand Canyon, waar de schimmen van de Grapes of Wrath nog rondwaren; genummerde wegen; geregistreerde wegen; geasfalteerde, geplande en gestandaardiseerde wegen en wegen die, of ze nu de oever van de Mississippi of de Westkust volgen, of ze de heuvels van Nebraska doorkruisen, de naaldwouden en ravijnen van Colorado of de steentuinen, opeenstapelingen van gebeeldhouwd graniet, of de plotseling opstekende stofstormen in de vlakten van South Dakota, allemaal hun landschappen opnieuw uitvinden, hun grenzen opnieuw tekenen en weer opnieuw exotisch aandoen; heel dit netwerk van wegen, waarvan wel wordt gezegd dat het samen met de spoorlijnen de Verenigde Staten heeft gemaakt en verenigd – en voor wie de taal van de weg weet te lezen, tegelijk ook heeft bijgedragen tot het behoud van de onverwoestbare diversiteit ervan.

En als ik Kerouac noem (al had ik net zo goed een aantal cineasten kunnen noemen, zoals Wenders of de Hitchcock van North by Northwest of de film Easy Rider of Vanishing Point of ook nog, maar dan wat uitgebreider, Kramers film Route One/usa; ja, ik had ieder willekeurig voorbeeld van de roadmovies kunnen noemen, die veel meer dan Tocqueville mijn beeld van Amerika hebben gevormd; ik had ook de Thoreau van ‘oude, slingerende, droge, verlaten wegen, die van de steden wegvoeren’ kunnen aanhalen, of Whitman die ‘te voet, met een licht hart, de open weg kiest’, of zelfs Nabokov, die beweert dat de auto ‘de enige plek is in Amerika zonder lawaai en zonder tocht’ en dat hij daarom zo graag per automobiel reist), als ik dus Kerouac noem, als ik al onmiddellijk bij aankomst in bijvoorbeeld San Francisco aan Kerouac moet denken, als On the Road van begin tot einde mijn onafscheidelijke en geheime reisgids was, dan komt dat omdat deze vorm van reizen – de tijd nemen om net als hij het gebied te doorkruisen over het netwerk van dubbele rijbanen, de geluks- en levenslijnen van het landschap, te versmelten met de voren van asfalt en in de woestijn van vuur, of de wegen te kiezen die in het begin het langst en onbestemdst lijken – een reeks voordelen biedt die voor een schrijver van doorslaggevend belang zijn.

Het is om te beginnen een kans om te dagdromen.

Het is een oefening in traagheid en geduld.

Het is een manier om jezelf in een trance te brengen, de alerte en waakzame lethargie die liefhebbers van hoge snelheid zo goed kennen en die je des te ontvankelijker maakt voor het plotseling opduiken van het onverwachte.

Terwijl reizen per vliegtuig tijd en afstand verplettert, de punten van vertrek en aankomst haast ongemerkt in elkaar doet overgaan, terwijl de trein, in de woorden van Proust, dat ‘magische’ voertuig is dat je als bij toverslag van Parijs naar Florence of elders verplaatst, is deze vorm van reizen – een lange en taaie reis per auto, een reis die ons niets bespaart van de oneffenheden van de ruimte en dus van de tijd – de enige die de reiziger in een eindigheid plaatst, die hem in harmonie brengt met de eindigheid van landschappen en gezichten.

Of liever, door de reiziger dat gevoel van de afstand en de zwaartekracht van plaatsen terug te geven en er een besef van onmetelijkheid aan toe te voegen, waarmee hij al snel wordt geconfronteerd, door hem een grens te laten najagen die als een einder steeds verder terugwijkt naarmate je er dichterbij komt, tot aan de Stille Oceaan toe, in een afwisseling van woestijnen, bergen, bewoonde en verlaten vlakten, gigantische steden en slordige nederzettingen, nog meer woestijnen, indianenreservaten en parken, en door onbarmhartig in te spelen op de hunkering naar de vrijheid die in het moderne vervoer nog slechts als een onwaarschijnlijke herinnering bestaat, heeft deze vorm van reizen het extra voordeel dat ze een tastbare, gecondenseerde herinnering aanbiedt aan de stichtingsmythen van de Amerikaanse natie: beloofd en afgewezen land, vluchtlijnen, trillende horizonten, de muur van de Pacific, de American dream – de laatste kans in deze wereld om zelfs maar even iets te bespeuren van de ervaring van een inwijding, die de ontdekking van Amerika eeuwenlang voor iedereen weer betekende.

En ten slotte – de voorkeur geven aan de weg boven de vogelvlucht, kiezen voor de harde kennis van de weg tegenover de ijle gedachten van het luchtruim, ‘de witte lijn op de weg naar een niet-bestaande bestemming’ (opnieuw Kerouac) volgen, rijden, zich niet laten ontmoedigen, niet door de slaapsupermarkten die de plaats van de motels van vroeger hebben ingenomen en ook niet door de Potemkin-dorpen die hier en daar tussen twee franchise eetfabrieken geacht worden weer enige menselijkheid terug te brengen in een gedepersonaliseerde, geneutraliseerde ruimte zonder eigenschappen, almaar rijden en blijven rijden – is dat niet de enige gepaste vorm van reizen voor een schrijver: voortslenterend, treuzelend, ergens naar op weg en doelloos tegelijk, aarzelend, snuffelend, zich als een kind aan het toeval overgevend, improviserend?

Want uiteindelijk kwam er aan deze reis niet veel voorbereiding te pas.

Met uitzondering van een globale route, waar ik voor mijn vertrek een blik op heb geworpen en waarvan ik niet eens zeker weet of ik me er wel zorgvuldig aan gehouden heb, was er weinig geregeld; weinig gepland; niet veel belangrijke ontmoetingen die al vooraf en van verre waren georganiseerd; of wanneer het wel zo was, dienden ze als uitgangspunt, niet als doel; een vertrekpunt en nooit een punt van aankomst; een truc om de plaats te temmen en me er daarna een beetje in te verliezen.

De ene dag de schok van een anoniem gezicht.

De andere de ‘verslindende haast’ van een tot voorstad geworden stedelijk landschap.

Weer een andere een incident; een aanvankelijk zinloos ongelukje, een tocquevilleaanse politieagent die me duidelijk maakt dat ook de Amerikaanse weg, helaas, een plaats is geworden van het dolgedraaide keep moving, de verwarrende vreemdheid van een cliché; een scène uit het gewone of sub-gewone leven – een armzalige en lachwekkende circusvertoning in wat Flaubert ‘het zaagsel van het alledaagse’ noemde.

En dan weer andere ontmoetingen: met een antisemitisch indiaans stamhoofd; een demagogische en infantiele Amerikaanse president; een mogelijk toekomstige presidente; een Hollywoodster die spreekt als een politica; een schrijver die denkt dat hij een indiaan is; een klarinet spelende cineast; een serveerster in een bar die met zeer lage stem zingt over de zwarte zon van haar verdoemde leven; een tycoon; een ‘etnische blanke’ in New Orleans; een journalist in Louisiana die een naderende zondvloed predikt; een evangelisch-christelijke godsdienstwaanzinnige; een verlichte en strenge functionaris van de mormoonse kerk – stuk voor stuk hoofdrolspelers in de wonderlijke menselijke komedie die ook Amerika is, de kleurrijke personages van deze grote doorlopende voorstelling die het land altijd heeft geboden en die minder dan ooit van plan lijkt te eindigen.

En dan weer een dag niets. Een gewaarwording; een indruk; een visioen van de top van de eerste wolkenkrabber van Seattle, als een kroonluchter zwevend in een roze lucht; de vriendelijke geesten van Savannah; de dromerige sensualiteit van een jong meisje in San Diego; het nieuwe, oneindige licht van de snelweg van Los Angeles; een gesprek in een plattelandsbordeel aan de rand van Death Valley; de schim van een goudzoeker; de ontastbare, vrijwel onvindbare, maar des te hartstochtelijker nagejaagde schimmen van Fitzgerald en Hemingway; een jazzdeuntje in New Orleans; een onweer in Florida; het goede en opgewekte gezelschap van een levenslange metgezel die tot fotograaf is gebombardeerd; een priester in Birmingham die huilt als een kind bij de herinnering aan de strijd om de burgerrechten; het luide galmen van een gezang dat opstijgt naar de hoogste nok van weer een andere kerk in Memphis; een onvoltooide zin; een niet-ontcijferd teken; al die wonderbaarlijke of onaangename nietigheden, die geluksmomenten soms, die ik geprobeerd heb in woorden te vangen en die voor mij de andere beloning voor deze reis vormen.

Is het de weg die het verkeer maakt, of het verkeer dat de weg maakt, vraagt Leopold Bloom in Ulysses aan Dedalus. Het is in elk geval de weg die dit boek heeft gemaakt. Het is de ode die de methode heeft gemaakt, die op haar beurt heeft geïnspireerd tot dit work in progress van een onmogelijk portret van Amerika. Daar gaan we dan.

Reis door Amerika

1
==
==

Eerste visioenen

(Van Newport naar Des Moines)

Een volk en zijn vlag

Het was hier in Newport, iets ten zuiden van Boston, in de staat Rhode Island, aan de oostkust die nog zo duidelijk het stempel van Europa draagt, dat Alexis de Tocqueville voet aan wal zette. Dit luxe strand van Easton’s Beach. Deze jachten. Deze palladiaanse paleizen en geschilderde houten huizen die me doen denken aan de badplaatsen van Normandië. Een scheepvaartmuseum. Een Atheneum Library. Bed-and-breakfasts met een portret van de gastvrouw in plaats van een bord. Prachtige bomen. Tennisbanen. Een synagoge in negentiende-eeuwse stijl, waarvan wordt verteld dat het de oudste in de Verenigde Staten is, maar die me met zijn gladgeschuurde blanke hout, getorste pijlers, smetteloze zwarte rotanstoelen en grote luchters, zijn plaquette met strakke belettering ter herinnering aan Isaac Touro en de zes of zeven grote rabbijnen die hem zijn opgevolgd, zijn Amerikaanse vlag naast de thorarol achter glas, vreemd modern voorkomt.

En dan inderdaad de vlaggen, een orgie van Amerikaanse vlaggen, op kruispunten, aan gevels, op motorkappen, op telefooncellen, op de meubels in de etalages van Thames Street, de aangemeerde boten langs de kade en de aanlegplaatsen zonder boot, paraplu’s, parasols, fietstassen, kortom, overal, in alle gedaanten, klapperend in de wind of als sticker, een epidemie van vlaggen die zich over de hele stad heeft verspreid en haar een bizar feestelijk aanzien geeft. Nu zijn er eerlijk gezegd ook een massa Japanse vlaggen. Er begint juist een Japans cultureel festival met tentoonstellingen van prenten, sushistalletjes aan de haven, sumoworstelen op straat, omroepers die voorbijgangers aanmoedigen om het op te nemen tegen deze wonderen, deze monsters – ‘Jazeker! Komt dat zien! Helemaal wit, helemaal gepoederd! Driehonderd pond! Dijen als hammen! Zo dik dat ze niet meer kunnen lopen! Stuk voor stuk drie zitplaatsen nodig in het vliegtuig! Grijp uw kans!’ – en dus hangen er witte vlaggen met een oranje stip, symbool van het Land van de Rijzende Zon, aan de balkons van deze straat vol juweliers, in de buurt van de haven, waar ik een restaurant zoek voor de lunch. Maar uiteindelijk domineert toch de Amerikaanse vlag. Wat opvalt is de alomtegenwoordigheid van de Star Spangled Banner, tot op de T-shirts van de knapen die het onder gejuich van de omstanders tegen de sumoworstelaars opnemen …

Het is de vlag van de Amerikaanse cavalerie in de westerns. Het is de vlag van de films van Capra. Het is de fetisj die daar bij ieder optreden van de Amerikaanse president in beeld verschijnt. Het is de geliefde vlag, een levend wezen haast, waarover ik in de door de Atlantic verschafte documentatie lees dat het gebruik ervan aan zeer nauw omschreven regels, wat zeg ik, aan een strikte etiquette is gebonden – niet besmeuren, niet kopiëren, niet op het lichaam tatoeëren, nooit op de grond laten vallen, nooit ondersteboven hangen, niet beledigen, niet in brand steken of, wanneer hij oud en onbruikbaar is geworden en niet meer kan wapperen, hem niet verfrommelen en weggooien, maar juist wel verbranden, liever verbranden dan in de vuilnisbak proppen. Het is de vlag die bij de Super Bowl door Janet Jackson werd beledigd en het is de vlag waarover Michael W. Smith spreekt in zijn vlak na 11 september geschreven song ‘There She Stands’, waar ‘she’ niemand anders is dan de vlag, het symbool van Amerika, die het mikpunt van de barbaren was en werd onteerd, aangevallen en geminacht, maar altijd weer trots wordt gehesen.

Het is vreemd, deze obsessie met de vlag. Het is onbegrijpelijk voor iemand als ik, wanneer je uit een land komt waar de vlag zogezegd verdwenen is, waar je die alleen nog ziet wapperen aan de gevels van officiële gebouwen en waar elke nostalgie naar of aandacht voor de vlag, elke herinnering eraan zelfs, beschouwd wordt als een inmiddels lachwekkend geworden hang naar het verleden. Is dit een gevolg van 11 september? Een reactie op dat trauma waarvan wij, Europeanen, koppig de ernst blijven onderschatten, maar dat de Amerikanen drie jaar na dato nog even sterk achtervolgt? Zouden wij nu bij Tocqueville de bladzijden moeten herlezen over het regelrechte geluk om dankzij de geografische omstandigheden gevrijwaard te zijn van schending van het nationale territorium, en zouden we in de hergroepering rond de nationale standaard een neurotisch afreageren moeten zien van de verbijstering dat die schending toch heeft plaatsgevonden? Of is het toch iets totaal anders? Een veel oudere en moeizamer relatie van Amerika met zichzelf en zijn bestaan als natie? Meer problemen met het bestaan als natie dan de landen van het oude Europa zonder vlag, zodat dit omgekeerde effect ontstaat?

Ik heb de eerste bladzijden doorgebladerd van One Nation After All, dat ik gisteravond van de auteur, de socioloog Alan Wolfe, heb gekregen. Misschien schuilt het geheim in dat after all. Misschien is het Amerikaanse patriottisme complexer, ligt het gevoeliger dan op het eerste gezicht lijkt, en is dat de oorzaak van de overdrijving. Of misschien is hier, zoals Tocqueville ook opmerkte in de paragraaf ‘Burgerzin in de Verenigde Staten’ van zijn Over de democratie in Amerika, juist sprake van een van die vormen van een ‘weloverwogen patriottisme’ dat geheel losstaat van de ‘instinctieve liefde’ die in de oude naties gold, en daarom gedwongen zou zijn om op het gebied van emblemen en symbolen te overdrijven. Wordt vervolgd … Maar een goede vraag om mezelf te stellen bij de start van deze reis die me voor de duur van bijna een jaar dwars door dit land zal voeren, waarvan ik plotseling ontdek dat ik het erg slecht ken. God weet dat ik er geweest ben. God weet dat ik er altijd van gehouden heb en dat zijn literatuur en films, zijn cultuur mij al van jongs af aan hebben gevormd. Maar zo zie je. Wat meer vlaggen voor de ramen, een sfeer van een nationale parade – en ik heb het gevoel dat ik een terra incognita betreed …

Zeg me hoe je gevangenissen zijn …

Het oorspronkelijke doel van Tocquevilles reis was de bestudering van het Amerikaanse strafsysteem. Maar hij ging verder dan dat. Hij ontwikkelde een belangstelling voor het politieke systeem in zijn geheel. Maar zijn aantekeningen, zijn reisdagboek, zijn brieven aan Kergorlay, ook de tekst zelf van Over de democratie in Amerika, en het artikel in de Mercantile Advertiser waarin gewag werd gemaakt van de aankomst op 12 mei van ‘de twee hoge ambtenaren Beaumont en Tonqueville’ [sic], aan boord van ‘passagiersschip Havre’, getuigen er allemaal van dat alles begon met een ‘onderzoeksopdracht’ van de Franse minister van Binnenlandse Zaken. En dat is de reden dat ik op mijn beurt heb verzocht om na Newport een bezoek te mogen brengen aan de gruwelijke en geheimzinnige gevangenis van New York, Rikers Island – een stad binnen de stad, een eiland dat niet op alle plattegronden staat aangegeven en waarvan, naar ik ontdekte, zelfs New Yorkers niet altijd het bestaan kennen.

Een afspraak met Mark J. Cranston van de New York City Correction Department dinsdagmorgen om vijf uur in Queens, bij de toegang naar een brug die officieel nergens heen leidt en dus logischerwijze geen naam draagt. Een troosteloos landschap van verlaten oevers in het nevelige ochtendlicht. Prikkeldraad onder spanning. Hoge muren. Een controlepost zoals bij het betreden van een oorlogsgebied, waar de – nagenoeg allemaal zwarte – bewakers die aan hun dienst beginnen het pad kruisen van de gevangenen, eveneens voornamelijk zwarten en hispanics, geboeid opeengepakt in getraliede bussen die doen denken aan schoolbussen, op weg naar de rechtbanken in de Bronx en Queens. Een toegangspasje met mijn foto. Fouilleren. Aan de overkant van de East River, in de mist, een witte boot als een spookschip, waarin de minst gevaarlijke misdadigers wegens ruimtegebrek zitten opgesloten. En dan algauw, tegen New York aangeplakt (het vliegveld La Guardia is zo dichtbij dat bij verkeerde wind het vliegtuiglawaai ons dwingt harder te gaan praten of het gesprek te onderbreken), de tien bakstenen gebouwen die dit fort vormen, deze van alles afgesneden enclave, dit anti-Utopia, dit reservaat. De gemeenschappelijke ruimte, vuilgrijs, waar de arrestanten van die nacht verzameld zijn en op gammele banken wachten. Een kleine cel, nummer 14, waar twee gevangenen (blanken – is dat toeval?) geïsoleerd zitten. Een wat nettere slaapzaal, met schone lakens, waar een opschrift net als in de bars op Manhattan meedeelt dat dit een ‘rookvrije’ zone is. Een vreemd opgewonden man, die me voor een ‘health inspector’ houdt en me onmiddellijk aanklampt met een klacht over muggen. En voordat we bij het eigenlijke gevangenisgedeelte komen, voor de rijen van cellen, allemaal identiek, als paardenboxen, een doolhof van gangen, onderbroken door traliewerk en uitkomend op een reeks ‘sociale’ ruimtes die ze mij beslist willen laten zien: een kapel; een moskee; een volleybalveldje waar het verre gezang van een vogel opklinkt; een bibliotheek waar het iedereen vrijstaat, zo wordt me verteld, om juridische handboeken te komen raadplegen; en ten slotte nog een vertrek met drie brievenbussen, voor ‘klachten’, ‘juridische bijstand’ en ‘maatschappelijk werk’ … Op het eerste gezicht zou je denken dat je in een wat sjofel ziekenhuis bent beland, maar dan wel een waar men geobsedeerd is door hygiëne: de reusachtige zwarte bewaakster met een enorme bos sleutels aan haar riem, die me door dit labyrint loodst, vertelt dat iedere nieuwe delinquent zodra hij binnenkomt eerst en vooral onder de douche wordt gezet om gedesinfecteerd te worden; later vertelt ze me met die hartelijke, luide stem van de bewaakster die tegen wil en dank op haar jongens gesteld is geraakt – die criminelen die haar in het voorbijgaan toeroepen, haar uitschelden omdat ze niet naar de recreatieruimte of de kantine mogen, treiterig scheten nabootsen waarbij ze geen spier vertrekt, haar staande houden om haar deelgenoot te maken van hun verlangen om te leven of juist te sterven, van hun woede en hun gebeden, hun aanvechting om hun kop tegen de muur te slaan of hun nieuwe gevoel van berusting – later vertelt ze me dat de tweede urgente stap bestaat uit het psychologisch doorlichten van elke nieuwkomer om zo snel mogelijk de suïcidale karakters eruit te halen. Pas van dichtbij blijkt alles gecompliceerder …

De man met boeien om zijn enkels. De andere met handboeien om en daaroverheen weer handschoenen, omdat hij een week daarvoor acht scheermesjes in zijn anus had verborgen en toen een bewaker aanviel om hem de keel door te snijden. De dreigende roofdierblikken, moeilijk te verdragen. De gevangenen voor wie ze een systeem moesten uitvinden om de doorgeefluikjes te beveiligen, omdat ze van het naar binnen schuiven van hun rantsoen profiteerden om in de hand van de bewaker te bijten, tot bloedens toe. De kleine hispanic met zijn hand over zijn oor, bloedend als een rund, die onder gejoel van zijn zwarte medegevangenen brult dat ze hem naar de ziekenboeg moeten brengen – de Rikers cut, legt de bewaakster me uit, de rituele snee in het oor bij de nieuwkomer, toegebracht door de grote jongens van de Latin Kings en de Bloods, de bendes die de baas zijn in de gevangenis. Het geschreeuw. De fuck you’s. Het woedende gebeuk van vuisten op de metalen deuren in de extra beveiligde afdeling. Verderop, achter in de vleugel, in een van de drie ‘douchecellen’ die aan de voorzijde open zijn, het schouwspel van een bebaarde, naakte reus die zich aftrekt in het zicht van een onbewogen bewaakster, die hij met de stem van een krankzinnige toeschreeuwt: ‘Kom me maar halen, teef, kom op!’ En dan de onwillekeurig verschrikte uitroep van mijn begeleidster, wanneer ik, dorstig na twee uur rondleiding, mijn mond naar een fonteintje in de gang breng: ‘Nee! Daar niet! Daar moet je vooral niet uit drinken!’ Bij het zien van mijn verbazing herstelt ze zich. Verontschuldigt zich. Stamelt nee, maakt niet uit, het is alleen maar het fonteintje van de gedetineerden, ik had er best uit kunnen drinken, dat zou heus niet zo erg geweest zijn. Maar zo’n reflex zegt wel wat over de hygiëne in de gevangenis. Rikers Island is een jail, geen prison. Er worden met andere woorden verdachten ondergebracht in afwachting van hun proces of veroordeelden met straffen korter dan een jaar. Hoe zou het hier toegaan als het een echte prison was? Hoe zouden deze mensen behandeld worden als het om verstokte criminelen ging? Na afloop, wanneer ik met Mark J. Cranston weer de brug naar de gewone wereld oversteek en opmerk wat me vooraf niet was opgevallen – dat je vanaf de plaats waar ik sta, en dus waarschijnlijk ook vanaf het volleybalterrein, de luchtplaats of zelfs sommige cellen, de skyline van Manhattan zo goed kunt zien dat het lijkt of je hem kunt aanraken – dringt de vraag zich op: eiland of stad? Het einde van de wereld of ermiddenin? Komt het gevoel dat ik rakelings langs de hel ben gegaan doordat Rikers van alles is afgesneden of juist doordat het er zo dichtbij is? En dan komt nog een andere, hiermee samenhangende vraag bij me op, wanneer Cranston, die bezorgd is over de indruk die ik van zijn ‘Huis’ heb gekregen en die me vooral de bijdrage ervan aan de Amerikaanse beschaving wil inprenten, uitlegt dat er zeker sprake van vooruitgang is, omdat het eiland vroeger de vuilnisbelt van New York was, waar alle afval werd gedumpt: gevangenis of vuilstortplaats? Afval dat op dezelfde plek plaats heeft gemaakt voor het uitschot van de maatschappij? Hoe kun je dan aan de gedachte ontkomen dat deze mensen het nieuwe afval zijn? Eerste indruk van het systeem. Eerste feiten.

Over religie in het algemeen en honkbal in het bijzonder

De stad achter me laten. Ja, snel weg uit New York, dat ik te goed ken, en in de stromende regen vertrekken naar Cooperstown, dat dwergstadje in het zuidelijkste puntje van de staat dat het heeft klaargespeeld om ten minste drie keer een centrale plaats in de Amerikaanse geschiedenis te veroveren. De stad van Fenimore Cooper en dus van de symbolische verantwoordelijkheid voor het uitroeien van de indianen; de doorgangsplaats waar vóór de Burgeroorlog de mensensmokkelaars met hun gevluchte slaven langskwamen; en bovendien last but not least – want dit is de reden voor beroemdheid waar de stad zelf het meest aan hecht – de wereldhoofdstad van het honkbal.

Ik breng de nacht door in een houten chalet langs de weg, dat is omgebouwd tot een bed-and-breakfast, met in de tuin stenen konijnen en in de kamers een tijdschrift waarin wordt uitgelegd hoe men ‘op zijn dertigste comfortabel kan leven’, ‘boven de zeventig kan zijn en nog steeds verliefd’ en ‘op welke zes manieren men aan zijn dagelijkse glas melk kan komen’. Het huis wordt gerund door twee kordate vrouwen, moeder en dochter, gekleed in identieke schorten van bloedrode katoen, die sprekend op Margaret Thatcher in twee levensfasen lijken. De volgende ochtend neem ik de tijd om naar het verhaal van deze dames over het huis te luisteren. Ik doe maar alsof ik geloof dat het pand, duidelijk van recente datum, een eeuw geleden gebouwd is door een officier uit de Burgeroorlog. Ik toon belangstelling voor de bed-and-breakfastbusiness die de passie van hun leven is: ‘Is dit uw eerste ervaring? Is het u bevallen? Dat doet me plezier, want er zijn evenveel bed-and-breakfasts als er eigenaressen zijn. Ieder drukt er haar eigen stempel op. Het is een kunst, een religie. Nee, dat is het woord niet, religie. Wij maken hier geen onderscheid tussen de religies, niet meer dan tussen de Yankees en de Red Sox; wie heeft er tussen haakjes gewonnen?’ (Ze spreekt nu tegen een gast, die gekleed in een korte broek en singlet naast me is komen zitten en een gebaar van ‘geen idee’ maakt terwijl hij een reusachtig stuk bacon naar binnen schrokt.) ‘Ziet u, hij weet het niet. Dat betekent dat het niet uitmaakt. En u, trouwens? Ach, joods … o, atheïst … wat doet het ertoe. Iedereen moet doen waar hij zin in heeft. In onze business moet je met negenennegentig procent van je gasten kunnen opschieten …’ Kortom, het ontbijt liep een beetje uit. Maar nu sta ik dan toch in het kolossale museum – volledig buiten proportie naast de poppenhuisjes in de rest van de stad – gewijd aan de grote nationale sport, een wezenlijk aspect van de identiteit, van het gedroomde zelfbeeld van de Amerikaanse burgerlijke en vaderlandslievende religie: honkbal. Bevindt zich in de aan het museum grenzende Hall of Fame geen speciale plaquette voor de kampioenen die ontbreken omdat de oorlog en hun vaderlandsliefde tussenbeide kwamen?

Dit is geen museum, dit is een kerk. Dit zijn geen zalen, maar kapellen. De bezoekers zijn geen echte bezoekers, maar gelovigen, contemplerend, vroom – ik hoor iemand fluisterend vragen of het waar is dat de grootste kampioenen hier begraven liggen, onder onze voeten, zoals in Westminster Abbey of de Crypte van de Kapucijnen in Wenen. En er wordt vooral alles aan gedaan om Cooperstown zelf tot een gewijd oord te maken, de bakermat van de nationale religie, het nieuwe Nazareth, een eenvoudige stad die door niets voorbestemd leek om te worden uitverkoren en die niettemin getuige was van de ‘goddelijke’ geboorte. Zie de stichtelijke geschiedenis die in de zalen en de folders wordt verteld, over de wetenschappelijke commissie die aan het begin van de twintigste eeuw werd opgericht door een voormalige speler die het tot miljonair had gebracht en een grote landelijke wedstrijd organiseerde onder het thema: ‘Stuur ons uw oudste honkbalherinnering’. Er kwam een inzending binnen van een oude ingenieur uit Denver, die in 1839 in Cooperstown had gezien hoe Abner Doubleday, de yankeegeneraal en latere held van de Burgeroorlog, de man die het eerste kanonschot tegen de Zuidelijken loste, achter de winkel van de kleermaker de voorbijgangers uiteenzette hoe het spel werkte, de regels vaststelde en het doopte.

Als een eerbetoon aan dit verhaal werd het jaar 1939 gekozen om na precies honderd jaar het museum te openen. Het komt door dit verhaal dat je er in het verleden – zoals paleontoloog en honkbalfan Stephen Jay Gould in een artikel in Natural History vertelt – een grote tentoonstelling kon zien die liet zien dat de yankeegeneraal ‘in het hart van de honkballiefhebbers de herder blijft van de weide waar deze sport werd uitgevonden’. En het is ook wegens deze geboortescène dat het grote stadion vlakbij, waar naar men zegt de mooiste wedstrijden van het land worden gespeeld, Doubleday Field wordt genoemd en het trotse opschrift draagt ‘geboorteplaats van het honkbal’. En wat te zeggen van de voorzitter van de Amerikaanse honkballiga, Bud Selig, die enkele jaren geleden bij een bezoek aan Arlington voor een eerbetoon aan de onbekende soldaat, erop stond een krans te leggen op het graf van deze zelfde Doubleday, deze zoon van Cooperstown, die hiermee officieel voor het oog van Amerika en de hele wereld werd uitgeroepen tot de paus van de nationale religie? Op die dag schaarden zich niet alleen de stad, maar de gehele Verenigde Staten aaneen in een feestelijke herdenking die de populairste sport van het land verbond met de traditionele waarden van het platteland, belichaamd in de stad van Fenimore Cooper en met de patriottische grandeur waarvoor de naam Doubleday staat.

Het enige probleem, zal de museumconservator Timothy J. Wiles me lichtelijk gegeneerd vertellen, is dat Abner Doubleday in dat beroemde jaar 1839 niet in Cooperstown maar in Westpoint verbleef; dat de oude ingenieur die zogenaamd het eerste partijtje met hem besprak, toen nog maar amper geboren was; dat het woord al opdook in 1815, in een roman van Jane Austen, en in een brief uit 1748 die op een Engelse zolder werd gevonden; dat een honkbalhistoricus, een vooraanstaand lid van de Society for American Baseball Research, niet lang geleden een nog ouder spoor heeft ontdekt; dat het spel reeds in een vrij geavanceerde vorm bij de oude Egyptenaren bekend was – het enige probleem is dat men in feite al sinds 1939 weet dat honkbal een oude volkssport is (ook al ontbreken zoals bij alle volkssporten de schriftelijke bronnen om dit te bewijzen) die al sinds mensenheugenis bestaat; het enige probleem is dat het verhaal een mythe is en dat jaarlijks miljoenen mannen en vrouwen net als ik een museum komen bezoeken dat volledig gewijd is aan het eren van deze mythe.

Het onware als wil en voorstelling

Uit het voorafgaande kan men twee hypothesen afleiden. Of deze bezoekers zijn onwetenden, die in goed vertrouwen aannemen dat het allemaal waar is, of ze zijn op de hoogte. Zij weten dat het verhaal geen steek houdt, maar zijn zo hevig geïnteresseerd in het onderwerp dat ze op de hoogte willen blijven van de ontdekkingen van de duizenden honkbalwetenschappers die een van de merkwaardigste, maar ook meest serieuze geleerde genootschappen van het land vormen en allemaal grif toegeven dat de legende nergens op berust; ze eren een mythe die onwaar is en weten dat het een mythe en een vervalsing is.

En dan nog een nieuw tafereel, dat me ten slotte naar de tweede hypothese doet overhellen. Ik bevind me, nog altijd in Cooperstown, in het boerderijmuseum, dat de herinnering aan de ambachten en tradities van het Amerikaanse platteland levend houdt. De gloednieuwe zeventiende-eeuwse kostuums. De kano die naar jong hout ruikt en waaraan een kopie van een indiaans mes bungelt. Een bijl met een pas gesneden houten steel. Koeien van papier-maché, gegarandeerd getrouwe kopieën van koeien uit die tijd. De zaal met rijtuigen: scheuren in de bekleding, een ogenblik van onoplettendheid en je zou denken dat het slijtage is; maar nee, er puilt synthetische schuimrubber uit. Het ‘huis van dokter Jackson’, zijn instrumententas, zijn waterkaraf, zijn stethoscoop, zijn lampetkan. De kruidentuin waar de planten die in die tijd waarschijnlijk werden gekweekt, heruitgevonden zijn. Een kerkhof met onleesbare grafzerken en geen enkel begraven lijk. Vrouwen ten slotte die met hun mutsen, grote schorten en ruw katoenen jurken spelen dat ze echte boerenvrouwen zijn, die echte bedrijven draaiende houden, terwijl alles ook daar onecht is. Wat doet u voor de kost? Ik weef negentiende-eeuwse stoffen in het boerderijmuseum van Cooperstown; elke dag trek ik mijn kostuum aan en speel ik mijn rol van traditionele kruidenvrouw of bakkersvrouw … Ik ben ervan overtuigd dat het museum echte voorwerpen uit die tijd in zijn bezit heeft, relieken, overblijfselen. Maar nee. Men geeft de voorkeur aan replica’s. Men wil nieuw dat eruitziet als oud. Het is helemaal niet de bedoeling om te conserveren, maar om een valse echtheid te reconstrueren en deze als zodanig te eerbiedigen. Nederlaag van de schriftelijke bronnen. Triomf van de kitsch.

En dan een ander geval, nog extremer, dat in dezelfde richting gaat. Uit de verte zie ik midden in het gereconstrueerde dorp een tent, waar zich meer publiek verzameld heeft dan voor het huis van dokter Jackson of bij de kruidentuin. Wanneer ik dichterbij kom, zie ik onder de tent een open ruimte, die is afgezet met dikke gevlochten koorden, zoals in een museum. En binnen die afzetting ligt een kalkstenen beeld van drie à vier meter lang op de grond, met uitstekende ribben, een hand op zijn buik, als een mummie. Hij wordt de reus van Cardiff genoemd en zijn geschiedenis luidt als volgt. Het toneel is Cardiff in de staat New York in het jaar 1869. Eenvoudige werklieden, die in de tuin van een zekere William C. ‘Stub’ Newell aan het graven zijn, leggen er deze gemummificeerde reus bloot. Grote beroering in Syracuse. Discussies in de hele regio over de vraag of het om een fossiel of een kunstwerk gaat. Een consortium wordt in het leven geroepen dat naar de hypothese van het fossiel neigt en van mening is dat het om de resten van een prehistorische mens gaat, en de opmerkelijke vondst daarom in de stad tentoonstelt en vervolgens, stad voor stad, in de gehele staat. Maar nu. Het voorwerp heeft toch wel iets eigenaardigs. Sommige details zoals de tenen en de penis zijn opvallend goed geconserveerd. Bovendien beginnen sommigen uit de omgeving het verhaal te verspreiden dat ze een kar met een groot blok kalksteen op weg naar een steenhouwer in Chicago hebben zien langskomen en diezelfde kar daarna hebben zien terugkomen met een beeld onder een laken. Waarmee eerst wordt geïnsinueerd en vervolgens algemeen wordt aangenomen dat de hele zaak bedrog is, dat de huidporiën bijvoorbeeld zijn aangebracht door met een blok hout vol spijkers over het gips te schuren en dat de neef van Newell, George Hull, sigarenfabrikant in Binghamton, deze valse mummie in Newells tuin heeft begraven. En hoe wordt er nu op dit nieuws gereageerd? Men gaat gewoon verder met het tentoonstellen van de vervalsing alsof er niets is gebeurd. Barnum, de grote Barnum van het circus, wil het beeld kopen en laat uit woede omdat hem dat niet lukt, een kopie maken die hij in New York tentoonstelt. Intussen vertrekt de eerste vervalsing naar de Pan American Exhibition. Begin jaren dertig wordt het beeld gekocht door een rijke uitgever in Iowa. Vervolgens in 1939 door de Iowa Historical Association. Vrijwel onmiddellijk daarna door de New York State Historical Association. Ten slotte wordt het in 1948 naar hier overgebracht, naar het boerderijmuseum in Cooperstown, waar het een echte staatsbegrafenis krijgt. En nu komt men dus uit alle uithoeken van de Verenigde Staten de grootste, beroemdste en officieelste van alle vervalsingen bewonderen.

Een vervalsing vereren als iets echts. In een museum de voorkeur geven aan replica’s boven echte restanten uit het verleden, zelfs wanneer je de keus hebt. De geschiedenis van een eeuwenoud spelletje herschrijven alsof het een nationale sport was. Hier komt duidelijk een gemeenschappelijke trek naar voren. Je ziet dat het telkens draait om de relatie tot de tijd en dan vooral het verleden. Alsof bij dit volk, dat bij uitstek gericht is op zijn heden en vooral ook zijn toekomst, het bezit van een verleden slechts te verdragen is door zich dat met zorgvuldig uitgedachte woorden en daden opnieuw toe te eigenen. Alsof men het verleden uit alle macht – de macht en het aanzien van de mythe en de vervalsing inbegrepen – weer ondergeschikt moet maken aan het heden. Of wellicht andersom, al maakt dat eigenlijk geen verschil: alsof men niet lijdt onder te veel, maar onder te weinig verleden, alsof men teleurgesteld is dat men per definitie, en omdat de natie te jong is, geen toegang heeft tot zijn eigen oorsprong en gemiste verleden. Zodat men er om de schade in te halen nog een schepje bovenop doet, onder het motto: het eerste levenslicht hebben we gemist, laten we dus des te nadrukkelijker aanwezig zijn bij de wederopstanding. Ik denk weer aan de Hall of Fame van het honkbalmuseum. En ik zie nu dat wat werkelijk wordt verzwegen, wat werkelijk niet wordt vermeld, neerkomt op één woord (‘cricket’) en één feit: de uiteindelijk op de eerste kolonisten terug te voeren Engelse oorsprong van een Amerikaanse sport. De schuld wordt kwijtgescholden. De naam van de vader geschrapt. Zelfschepping van een cultuur die op eigen kracht ontstaan wenst te zijn en dus haar grote en kleine stambomen herschrijft.

Een Amerikaanse neurose?