Torgny Lindgren

Norrlandse aquavit

Uit het Zweeds vertaald door Bertie van der Meij

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Norrlands Akvavit, verschenen bij Norstedts/Norstedts Agency

Oorspronkelijke tekst © Torgny Lindgren, 2007

First published by Norstedts, Sweden in 2007. Published by agreement with Norstedts Agency.

Nederlandse vertaling © Bertie van der Meij en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Bård Løken

isbn 978 90 445 3049 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Eenmaal per jaar kocht Ivar een fles sterkedrank in Skellefteå.

Toen het zijn beurt was en hij naar de toonbank liep, zei hij dat hij deze keer geen Renat of Kronvodka of Absolut wilde, het mocht best wat kleur hebben of anders in elk geval een smaakje.

Hij observeerde de vrouw achter de toonbank nauwlettend, er was iets aan haar wat kennelijk plotseling zijn aandacht trok; zo te zien was ze in de zestig, haar haar zat boven op haar hoofd in een stijve knot gedraaid.

Dan zou ik een aquavit nemen, zei ze. Die zijn er in de smaken dille of kummel. Wat denkt u van Skåne? OP? Herrgårds? Ödåkra?

Ivars blik scheen als aan de knot gekluisterd. De vrouw merkte het blijkbaar, met haar rechterhand controleerde ze of hij nog goed vastzat.

Ik ben geen deskundige, zei Ivar. Het klinkt allemaal lekker.

Als ik een voorstel mag doen, zei de vrouw, dan zou ik zeggen: neem Norrlandse aquavit. Oude Norrlandse aquavit past overal bij en is geschikt voor alle gelegenheden. Ik neem zelf iedere dag een klein glaasje. Productnummer tweehonderdtweeënzestig. Vrij veel venkel.

Nu kon Ivar zich niet langer inhouden.

Dat haar van u, zei hij. Dat doet me denken aan iets uit mijn allereerste levensjaren. Maar wat, dat kan ik me niet herinneren.

Makkelijk genoeg, zei de winkeljuffrouw. Toen ik heel jong was, hoorde ik bij een kerk waar we allemaal ons haar in zo’n knot hadden. Allemaal bekeerlingen. Die bekering heb ik algauw afgeschaft. Maar het kapsel heb ik gehouden.

Goed, zei Ivar. Norrlandse aquavit. Doe die maar.

Hij is echt heel populair, zei de vrouw. Kummel en anijs. En venkel, zoals ik al zei. Als aperitief. Of bij haring. Om maar te zwijgen van een slokje zo uit de fles.

Ik kom uit Neder-Avabäck, zei Ivar. Daar zijn we niet zo.

Eenvoudig gezegd, zei de vrouw, en haar stem had een plechtige klank gekregen, drie gewassen uit de familie van de Umbelliferae, de schermbloemigen, drie geneeskrachtige kruiden die op gelukkige wijze zijn verenigd in het water des levens. En tot slot veredeld met behulp van een paar druppels sherry. Wilt u een tasje?

Toen hij thuiskwam, zei hij tegen Asta: We kunnen Torvald wel een slokje laten proeven. Als hij een keer langskomt.

En Asta las het etiket. Oud? zei ze. Wat bedoelen ze nu met oud?

Of Eskil van Svanliden, zei ze ook. Ik zet hem zolang in Eberhards buffetkast.

Daar, achter in die kast, vond ze een andere fles. Die was vrijwel hetzelfde, het enige verschil was het plaatje van het landschap op het etiket, de waterval op Ivars fles stortte steiler naar beneden, maar was ook meer gladgestreken.

Die moet hier al die jaren hebben gestaan, zei Asta. Zonder dat wij het wisten.

Eberhard had zo zijn geheimpjes, zei Ivar. Het schijnt dat als je in zijn tijd sterkedrank dronk, dan was er geen genade meer, dan belandde je in de hel en in het eeuwige vuur.

Nu maakt het niets meer uit, zei Asta. Nu hij dood is.

En ze zette beide flessen op de bovenste plank van de buffetkast.

#

Rond die tijd keerde Olof Helmersson naar de omgeving terug, drieëntachtig jaar oud. Niemand wist nog met zekerheid te zeggen hoelang hij weg geweest was.

In Lycksele hoorde hij dat er geen retourtjes meer bestonden, die waren afgeschaft. Behalve enkele reizen had je natuurlijk strippenkaarten, maandkaarten en jaarkaarten, maar de enkele reis was zogezegd standaard.

Een enkeltje Avabäck, zei hij toen maar. Kost de fiets ook nog wat?

Nee, zo’n vouwfiets, zei de buschauffeur, dat is handbagage, anders niet.

Hij was de enige passagier, hij ging op de invalidenzitplaats zitten, schuin achter de chauffeur. Ik zou de weg nog moeten weten, zei hij. Maar ik herken ’m niet. Eigenlijk zou ik ’m van buiten moeten kennen, net als de tien geboden.

Een militaire weg, zei de chauffeur, is nogal eentonig. Heb je één kilometer gezien, dan heb je ze alle zevenhonderd gezien.

Het is veertig jaar geleden, zei hij. Veertig jaar geleden. Of zijn het er pas vijftig. Er is veel veranderd. Alles is veranderd. Behalve de namen van de gehuchten en boerderijen. Annsia. Norräng. Lyckan. Karlsgård. Husbondliden.

Karlsgård, zei de chauffeur, is naar Karel de Vijftiende genoemd.

Het meeste is onveranderlijk en blijvend, zei hij ook nog. Behalve de mensen.

Ongeveer langs deze weg, zei de man die dus na lange tijd naar deze omgeving was teruggekeerd, min of meer langs deze weg kwamen de eerste pioniers en kwam Linnaeus op zijn reis door Lapland, en Linnaeus’ leerling Zetterstedt. En koning Karel de Vijftiende, toen hij de drooglegging van de moerassen in het binnenland van Västerbotten kwam bezichtigen. En de schilder Osslund.

En ikzelf, zei hij.

Ja, zei de chauffeur. Er zijn er heel wat gekomen.

Af en toe ging hij rechtop zitten en draaide zijn hoofd naar opzij, zijn blik op een of ander punt in het landschap gevestigd, misschien viel er toch iets te herkennen daarginds. Dat deed hij ook toen ze door een van de schaars bebouwde, langgerekte dorpen op de hoogte boven de rivier reden, hij stond zelfs op en leunde met handen en voorhoofd tegen de ruit, terwijl hij een met wilgen begroeid veld tussen twee van de boerderijen bestudeerde.

Eigenaardig, zei hij nadat hij weer was gaan zitten, ik kon de kapel niet zien.

Die is afgebrand, zei de chauffeur. En niemand heeft de moeite genomen hem weer op te bouwen.

In deze tijd, begin juni, stond het smeltwater afkomstig van de kruin van de Avaberg nog in de greppels en het lichtgroene berkenrijs leek bijna doorschijnend. Hij stapte uit bij de splitsing boven Lillåberg. Zal ik u op de terugweg weer oppikken? vroeg de chauffeur.

Mettertijd wel, zei hij. Mettertijd wel.

Hij fietste naar Neder-Avabäck, op het laatste stuk bergop stapte hij af en nam zijn fiets aan de hand mee. Op de bagagedrager zat zijn zwarte leren koffertje met ondergoed, pyjama en toilettas. Onder de pas uitgekomen lijsterbes bij de garage van Eberhard Lundgren bleef hij even staan, dat moest wel vanwege zijn ademhaling. Hij was nu eenmaal drieëntachtig jaar. Vervolgens zette hij zijn fiets tegen de muur van het huis.

Hij ging zonder kloppen naar binnen en zei, terwijl hij zijn knokige, magere hand uitstrekte om de mensen binnen te begroeten: Ik ben het, Olof Helmersson.

De mensen binnen mompelden hun namen: Ivar en Asta.

Eigenlijk ben ik op zoek naar Eberhard, zei hij.

De transistorradio op het aanrecht speelde Let’s Kill Ourselves A Son.

Eberhard, zei Ivar, die is al jaren dood. De grote massa is hem al vergeten.

Hij was een halfbroer van mijn grootmoeder, zei Asta. Dus wij hebben zijn huis geërfd.

Toen vroeg Olof Helmersson of hij even op de keukenbank mocht gaan zitten. Door het raam aan de westkant was de gevel van de kapel te zien, niet langer witgeschilderd maar geel. Terwijl hij sprak, sidderde en trilde de geplooide, lege huid bij zijn magere keel.

Dat, barstte hij uit, had hij nooit kunnen denken, terwijl hij zich toch echt tot het uiterste had ingespannen om zich alles voor te stellen. Hij was ervan overtuigd geweest dat Eberhard hem hier in de keuken tegemoet zou komen, hij zou uit de achterkamer komen en ze zouden elkaar omarmen. Ik heb waarachtig op je gewacht, zou Eberhard zeggen, ik heb altijd geweten dat je terug zou komen, het was alleen maar een kwestie van tijd. Er zijn wat zaken waarover wij hier in deze streek je wat hebben te vragen. Er is geen dag voorbijgegaan zonder dat we aan je hebben gedacht en over je hebben gesproken, Olof Helmersson. Je bent wat ouder geworden, toegegeven, maar heus, wij weten dat je dezelfde bent, dat je wezen onveranderlijk is, dat je een rots bent waarop wij kunnen bouwen!

Hoe is hij gestorven? Eberhard?

Hij is niet op een bijzondere manier gestorven, voorzover wij weten. Rustig overleden, stond er in de krant.

Verder niets?

Nee, verder niets.

Hij had zich ook voorgesteld dat Eberhard onmiddellijk een hapje eten voor hem zou neerzetten, hij was immers helemaal uit Umeå gekomen, met een uur oponthoud in Lycksele, nogal een reis voor een man zonder proviand voor onderweg. Hij had zich een stuk zultspek uit Slagerij Holmlund in Bastuträsk voor de geest gehaald en een brok romige kaas uit de zuivelhandel in Norsjö en een van de donkere broden van Herta Lyxell. En misschien zelfs zelfgekarnde boter uit Gransjö. Maar nu besefte hij met ontzetting dat hij Eberhard nooit meer zou zien.

Holmlund is opgeheven en de zuivelhandel is gesloten en Herta Lyxell is dood, zei Asta. En in Gransjö woont niemand meer.

Zelfs bij ons in de provincie gebeurt nog weleens wat, zei Ivar.

Nee, zei Olof Helmersson, zijn verstand en zijn fantasie schoten hier allebei tekort! Dat er een aantal Lindgrens en Burvalls overleden zou zijn, dat had hij wel voorzien, in die families had je immers niet alleen muzikaliteit en een neiging tot het artistieke, maar ook de sedert lang sluimerende longtuberculose, om maar te zwijgen van andere zwakten. Maar Eberhard! Eberhard?

Ivar en Asta waren aan de keukentafel gaan zitten. En Asta vroeg: Wilt u wat eten?

Ik wil me niet opdringen, zei hij. Ik ben met heel weinig tevreden.

Naarstig kauwend op het gerookte rendiervlees en het Norrlandse dunne brood vervolgde hij even later: een afgetakelde of ouder wordende Eberhard kon hij zich van zijn kant trouwens niet voorstellen en een dode Eberhard al helemaal niet, nee, voor hem was Eberhard nog steeds penningmeester van de jeugdvereniging en organisator van de zangdiensten en leider van de gemeente.

Daarbij kon hij in zijn eentje een uit graniet gehouwen paal voor een hek optillen en versjouwen.

En waar moest hij nu slapen?

Het was zo vanzelfsprekend geweest: ik slaap bij Eberhard.

De transistorradio speelde nu In The Future When All Is Well. Het was bijna negen uur in de avond, maar de zon stond nog hoog boven de kapel.

Het bed staat er nog, zei Asta. Opgemaakt en wel, zoals het er altijd heeft gestaan, zoals het was toen wij het erfden, wij hebben er niet aan willen komen.

God weet wanneer er voor het laatst iemand in geslapen heeft, zei Ivar.

Even later stonden ze in de kamer naar het bed te kijken.

Dat was dus het predikantenbed.

Het had een hoge houten rug aan de lange zijde, voorzien van een gemarmerde verflaag en bekroond door een fries met snijwerk van bloemenranken en drie gedraaide spitsen; ook de panelen aan hoofd- en voeteneinde hadden aan de voorkant snijwerk van roosjes en gelijksoortige, maar iets lagere en eenvoudiger spitsen. De poten waren geschilderd met bronstinctuur. De hoge, gewelfde peluw was bedekt met een gehaakte witte kanten sprei. Aan het hoofdeinde lag een geborduurd kussen, getooid met de Wasa-korenschoof, een adelaar en twee kronen, het wapen van het geslacht Bernadotte.

De eerste die erin heeft geslapen, zei Ivar, moet Karel de Vijftiende zijn geweest.

Of de bisschop die bij hem was, zei Asta.

Je kon eigenlijk nooit zeker weten, zei Ivar, waar Karel de Vijftiende ’s nachts sliep.

En sindsdien, zei Asta, zijn er talloze predikanten geweest. Degenen die op rondreis waren. Om maar te zwijgen van de evangelisten. Dominee zelf sliep waarschijnlijk op zolder in de kapel.

Ja, zei Olof Helmersson. Dat deed hij inderdaad.

Het heeft zelfs in de krant gestaan, zei Ivar. Het bed.

Ja, zei Olof Helmersson, in zulke machtige bedden moet men slapen met toewijding en eerbied. Het is niet iedereen vergund een dergelijke legerstede in bezit te nemen.

Is het wel goed genoeg, denkt u? vroeg Asta.

Het is goed genoeg, zei Olof Helmersson.

De volgende ochtend, bij de koffie, vroeg hij naar Manfred Marklund, de man die in de krant schreef. Ik zal maar bij hem beginnen, zei hij. Datgene waar ik voor kom, dat lukt alleen wanneer je de massamedia mee hebt.

Manfred Marklund, zei Asta, die is allang overleden. Hij had longtuberculose, ingekapseld in zijn longen. De verkalkte omhulsels zijn opengegaan.

En zijn zoon? vroeg Olof Helmersson. Kleine Manfred? Die zou het toch overnemen?

Die is doodgetrapt in Skellefteå, zei Asta. Toen Roxette daar speelde. Of misschien was het toen Carola daar zong.

En ze haalde een mapje uit de achterkamer, met elastiekjes bijeengehouden. Deze map, zei ze, hebben we tussen Eberhards spullen gevonden.

Ze maakte de map open.

Het waren ingeplakte overlijdensadvertenties, de ene bladzijde na de andere, meestal twee bij elkaar, soms drie. Overlijdensadvertenties, anders niet.

Op de laatste bladzijde zat alleen Eberhards eigen advertentie, één kolom en zonder opsmuk.

Die advertentie heb ik ingeplakt, zei Asta.

Ze had de verzameling, Eberhards doodsalbum, zei ze, willen afsluiten op de enig mogelijke waardige manier. Ze was ervan overtuigd dat dat overeenkwam met zijn laatste wil.

Terwijl Olof Helmersson langzaam door de map bladerde, iedere bladzijde in gedachten verzonken bekijkend, slaakte hij af en toe een zucht en mompelde hij een paar woorden van verbaasde weemoed of bittere teleurstelling of snel voorbijgaande smart. Asta en Ivar konden duidelijk zien hoe diep hij deelde in alle verdriet dat op de gekreukelde, geelachtige bladzijden was samengebald.

Onbegrijpelijk, hoorden ze hem zeggen, dat hij, zo grof gebouwd en zo onverwoestbaar, al overleden is!

Of: En zij, die zo sterk en levendig en beminnelijk en stralend was!

Of: Die twee waren nog wel jonger dan ik, ze hadden nog zo veel te doen!

Of: Die had net zijn nieuwe huis gebouwd en een zo goed als nieuwe motorfiets aangeschaft!

En allemaal hadden ze zich argeloos verheugd over het leven.

Nee, wat een verwoesting, wat een krankzinnig doodsgeweld, wat een menselijke kaalslag, dat had hij werkelijk nooit kunnen denken, zelfs niet in zijn somberste momenten.

Voor al deze mensen was hij dus niet op tijd gekomen! Hij had te lang gewacht, hij had geaarzeld en zich in alle voorbije jaren nu eens door dit, dan weer door dat laten afleiden, hij vervloekte zijn gemakzucht en besluiteloosheid!

Maar de mensen die niet in deze map staan, zei hij, zijn die nog in leven?

Ja, daar kon je wel van uitgaan.

Hij wilde wel, zei hij, dat er naast deze map ook een boek van het leven bestond, waar de namen van alle anderen in opgeschreven waren!

Als je erover nadacht, merkte Ivar op, dan was het eigenlijk onbegrijpelijk dat er in deze uithoek van het land nog levende mensen over waren.

En niemand was onvervangbaar. Neem nu Manfred Marklund. Na hem had een immigrant uit Jörn, Vikström genaamd, het schrijven op zich genomen. Hij nam ook overlijdensadvertenties aan en Persoonlijke Mededelingen en Verloren Voorwerpen en Onroerend Goed Te Koop. Zijn stem was zelfs weleens te horen op Radio Västerbotten. Natuurlijk is hij niet zoals Manfred Marklund. Maar toch. Hij deugt nergens anders voor. Daarom schrijft hij.

Ik zal hem opzoeken, zei Olof Helmersson.

Hij woont in Klinten, zei Asta. In het huis van de Holmgrens.

Ja. Dat had hij zojuist gezien en overpeinsd. Dat die allebei overleden waren. De Holmgrens.

Asta moest weg, als hulp in de thuiszorg had ze haar plichten en ingeroosterde werktijden, het mocht dan heel genoeglijk zijn om hier met een koffiekop in de hand met hem te zitten keuvelen, met Olof Helmersson, die ze nu al aardig dacht te hebben leren kennen, maar ze moest ervandoor, de hoge heren en dames van het zorgkantoor hielden haar, hielden al hun ondergeschikten trouwens, voortdurend in de gaten.

Wie verzorg je?

Gideon, in Avaberg. En Gerda, van Inreliden. Gerda van Jakob. In deeltijd.

Gideon? zei hij. En Gerda? Zijn die al zover? Dat ze zorg nodig hebben?

Gerda, zei Asta, die is al een jaar of wat bedlegerig. En Gideon is zijn gezichtsvermogen kwijt.

Toen ze al bijna buiten was, in de deuropening, draaide ze zich om. Het was een grote vreugde, legde ze hem uit, dat er oude en zieke mensen te verzorgen vielen. De dag dat er niemand meer te verzorgen viel, was het afgelopen met de regio hier. Ja, de zieken en stervenden waren een zegen, zij vormden de economische basis van deze streek. Zij waren de enigen die zich werkelijk dienden te vermenigvuldigen.

De krant was gekomen. Noord-Korea zou binnenkort proeven gaan nemen met nieuwe kernwapens. Het was zonder meer mogelijk de hele westelijke wereld in één grote woestenij te veranderen.

Het kostte hem ruim een uur om naar Klinten te fietsen. Aan de rand van de Åmplas bloeiden de dotters. Het geurde naar hars vanuit de stapels in de winter gekapte stammen. De vorstschade aan de wegen maakte dat hij zich onzeker en slingerend voortbewoog.

Klinten was niet veel veranderd. De stal van de Holmgrens was gesloopt. En de stepslee die altijd buiten op het erf had gestaan, ook ’s zomers, was weg. Boven de buitendeur hing het beeldmerk van de krant, een rendiermannetje, gezapig voortdravend onder een lichtblauwe sterrenhemel.

Het eerste wat hij na zijn binnenkomst zei, was: U hebt de stal van de Holmgrens gesloopt.

Leif Vikström zat diep over het toetsenbord van zijn computer gebogen. Hij schreef. Zijn streperige geelgrijze haar hing over zijn gezicht. Zijn kruin was kalend. Het duurde even voor hij antwoord gaf.

Ik heb ’m aan Emil van Norrbyberg verkocht, zei hij ten slotte. Die gaat ’m gebruiken voor het ponyrijden. Van de toeristen.

Welke toeristen?

Dat weet je nooit.

Eindelijk scheen hij klaar met schrijven. En hij vroeg: Waarmee kan ik u van dienst zijn?

Ik ben Olof Helmersson, zei Olof Helmersson. En ik heb hulp nodig van de massamedia.

Zo, zei Leif Vikström.

Weet u wie ik ben? vroeg Olof Helmersson. Wat ik voor de omgeving hier heb betekend?

Nee, zei Leif Vikström. Ik weet niet wie u bent. Ik kom eigenlijk uit Jörn.

Iedereen, zei hij toen, schijnt onze hulp nodig te hebben. Maar wie helpt ons?

Met beide handen streek hij het haar uit zijn gezicht en terwijl hij naar Olof Helmersson keek, wees hij met zijn rechterhand naar de wereldkaart aan de wand naast zijn schrijfbureau.

Wij journalisten, zei hij, staan onophoudelijk bloot aan eisen en uitdagingen en dwaze aanvallen, wij leven onder voortdurende doodsbedreiging.

Hoe oud zou hij zijn? Vijfendertig? Veertig?

Ook hier in Klinten? vroeg Olof Helmersson.

Je moet altijd op het ergste zijn voorbereid, zei Leif Vikström.

En toch schrijft u, ondanks alles?

Ik ben correspondent van de krant. Voor halve dagen. Bovendien, zei Leif Vikström, terwijl hij voorzichtig op zijn computer klopte, is hier een groot letterkundig en cultuurhistorisch werk in wording.

Olof Helmersson was op de stoel recht tegenover de plaatselijke verslaggever gaan zitten. Hij glimlachte, voorzichtig en begrijpend. Tussen de planken aan de wand, die vol stonden met mappen en boeken, zag hij hier en daar nog het oude behang met roze bloemen van de Holmgrens.

Ja, zei hij, het is eigenaardig, maar ook in de meest afgelegen streken kunnen grootse zaken geschieden op het gebied van de geestelijke ontwikkeling.

Ik wist niets van de sprookjesachtige omgeving hier, zei Leif Vikström. Voordat ik hier kwam. In Jörn wisten wij niets.

Nee, zei Olof Helmersson. In Jörn.

Ik heb een paar jaar lang stof verzameld, zei Leif Vikström. En nu schrijf ik. Om te beginnen op mijn blog. Later wordt het een boek.

Dat lijkt me goed doordacht, zei Olof Helmersson. Boeken zijn langer houdbaar dan het oergebergte. Duurzamer dan de woorden die ze bevatten. Ik wens u geluk.

U mag wel een stukje lezen, zei Leif Vikström. Het komt net vers uit de printer.

Dank u, zei Olof Helmersson.

Toen hij kwam, werd alles anders. Niets zou daarna nog hetzelfde zijn. Het waren de toekomst, de beschaving, de ridderlijkheid, de liefde voor de kunst en voor het scheppen, ja voor het bestaan zelf, die te paard naar het diepste binnenland van Västerbotten kwamen. De rijzige, donkere gestalte aan kop reed op een Oldenburger hengst, na hem kwamen de bisschop met de twee hulppriesters, de chefs van de ambtelijke diensten, kunstschilder Boklund, de referent van de rijksvoorlichtingsdienst, de adjudanten, de professor in korst- en andere mossen, de docent in larven en muggen, de pakpaarden met aquavit, champagne, rode wijn en punch, de karren met hammen, pasteien, worsten en rode bieten alsmede de achterhoede van de Svea Lijfgarde, die de tenten vervoerde. De zon blonk in knopen en biezen, de paarden maakten een diepe reverence alvorens de vlonders bij het Sikmoeras op te gaan, het volk stond met ontbloot hoofd aan de kant van de weg.

Dat is nog maar het begin, zei Leif Vikström. Ik schrijf alles op zoals het me is verteld.

Het is mooi, zei Olof Helmersson. Grandioos bijna. Maar wie is degene die er aankomt?

Karel de Vijftiende natuurlijk, zei Leif Vikström. Wie zou het anders moeten zijn? Toen hij de drooglegging van de moerassen kwam inspecteren.

Dat had ik moeten begrijpen, zei Olof Helmersson.

Even later keerde Olof Helmersson echter terug naar de reden van zijn bezoek.

U weet dus niet wie ik ben? vroeg hij.

Nog niet, zei Leif Vikström. Maar het zou me niet verbazen als u het me vertelt.

Ik was dominee in Neder-Avabäck, zei Olof Helmersson. Ik heb hier de laatste grote opwekkingsbeweging in gang gezet. Ik preekte in alle zeven gemeenten. Tussen 1947 en 1955 heb ik vierhonderdzestien zielen in deze omgeving bekeerd. Sommigen van hen twee keer.

Waren er zoveel zielen?

Ja, die waren er.

Nou, zei Leif Vikström. Dan weet ik wie u bent. De mensen hebben over u gesproken. Maar ze zeiden dat u groot en lang was en golvend haar had en reuzenkracht.

Dat is langgeleden, zei de kale, verschrompelde Olof Helmersson.

Dan bent u ook degene die hier in het land het tandenpoetsen heeft ingevoerd.

Een predikant kan zijn tanden niet laten wegrotten, zei Olof Helmersson. Wanneer je preekt, kun je geen klapperend kunstgebit hebben.

Iedereen, vervolgde hij even later, iedereen dacht dat de tijd van de opwekkingsbeweging voorbij was. Maar de Geest was buitengewoon sterk in mij. De mensen stroomden toe uit alle dorpen en uit alle pachthoeven. En uit de duisternis van de mijnen. Tweemaal zijn mijn preken uitgezonden via de radio. De predikende staat was voor mij de enige natuurlijke. De heilige inspiratie gaf mij de woorden een voor een in, soms honderden per keer. Vurige tongen vielen op grote delen van het binnenland van Västerbotten neer. Met de kracht van het gebed en met mijn blote handen heb ik drie maagzweren en een aantal gevallen van aderverkalking genezen. En ik heb gezongen! Ik speelde accordeon en zong dat de mensen ervan huilden!

De telefoon ging, de plaatselijke redacteur noteerde de advertentie, die zo snel mogelijk moest worden ingevoerd. Brak, reu, weggelopen op de Gransjöheide, beloning voor de vinder.

Zoals ik zei, zei Olof Helmersson, die weer was opgestaan en nu voor het bureau stond, zoals ik zei: ik zong!

En met een enigszins gebarsten stem, af en toe de ogen sluitend terwijl hij naar de woorden en de melodie zocht, met zijn lange, magere vingers gevouwen voor zijn borst, zong hij voor de plaatselijke verslaggever:

Ver boven ’t prachtig sterrendak

Daar is een lalala.

Waar eng’len in hun blinkend kleed

God prijzen ongestoord.

Het hmm hmm hmm Heer

Weergalmt de hemel door.

Straks mengt ook menig lalala

Zich in dat eng’lenkoor.

O God! Plant zelf door Uw genâ

Die tamtam tamtam tam.

En was ons lalalalala

In Jezus’ dierbaar bloed.

Hmhmhm eens ons stervensuur

Zo zijn wij voorbereid

Om in te gaan tot Uwe vreugd

hm hmmm heerlijkheid.

Toen ging hij weer zitten, hij hijgde licht.

En nu, zei hij, nu ben ik teruggekomen met een nieuwe boodschap. Het is noodzakelijk voor mij dat die alle zeven gemeenten bereikt. U moet mij helpen.

Met uw boodschap?

Nee. Mijn boodschap heb ik kant-en-klaar in mijn binnenste. U hoeft alleen maar te zorgen dat hij in druk verschijnt.

Boodschappen, zei Leif Vikström, zijn niets voor een plaatselijke krant. De mensen willen korte berichtjes over de elandenjacht en de pluk van de gele moerasbramen en de eerste kraanvogel in het Lidmoeras. En over overledenen en begrafenissen. Geen boodschappen.

Pagina twee, zei Olof Helmersson, pagina twee was altijd gevuld met boodschappen.

Ze zijn ingekrompen, zei Leif Vikström. De tijd van de boodschappen is wel zo’n beetje geweest. En bij de lokale redactie bedenken we geen boodschappen. Het denken vindt plaats aan de kust, voornamelijk in Skellefteå.

Ik kan het opschrijven, zei Olof Helmersson. U hoeft het alleen maar door te geven.

Dat werkt niet, zei Leif Vikström. De centrale redactie weigert alle boodschappen uit deze omgeving.

Maar hij wilde wel een paar alternatieven noemen, ja, misschien zelfs wel aanbevelen.

Olof Helmersson kon een advertentie zetten. Onder Persoonlijk. Of Mededelingen. Slechts honderdvijfentwintig kronen de centimeter. Een kort ingezonden stuk was ook denkbaar. Brieven aan de redacteur. Honderd woorden. Niet meer.

Olof Helmersson bleef zwijgend zitten, hij keek door het open raam links van het bureau naar buiten. Op het erf stond nog de oude roestige hooimachine van Holmgren. Het dak van de houten schuur aan de bosrand was ingestort. De moestuin die naast de nu gesloopte stal had gelegen, was overwoekerd met wilgen. Misschien luisterde hij naar de veldlijsters.

Ten slotte zei hij: Wat ik te zeggen heb is veel groter dan u, m’n beste plaatselijke redacteur, zich kunt voorstellen. Het is zwaar en doordringend. Het is te groot voor een advertentie of ingezonden stuk. Twee hele pagina’s zouden nog niet genoeg zijn. Nee, u kunt mij niet helpen. Natuurlijk niet. Dat was een belachelijk idee. Een van de dingen die ik me in mijn hoofd had gehaald, anders niet.

En hij voegde eraan toe dat hij zijn leven lang zo was geweest, hij had zich nu eens dit, dan weer dat ingebeeld, droombeelden en hersenschimmen hadden hem in zijn bestaan nu eens hierheen, dan weer daarheen geworpen; eigenlijk was dat nu precies wat hij aan de lezerskring van de krant had willen meedelen, hij had de bedoeling gehad zichzelf in zekere zin als afschrikwekkend voorbeeld te presenteren, hij had zich in zijn dwaasheid voorgenomen om eindelijk, in zijn vierentachtigste levensjaar, de waarheid te spreken. Hij kon slechts om vergiffenis vragen voor zijn overmoed, hetgeen natuurlijk ook weer ijdel en zonder ware ernst was.

Die avond vroeg hij zijn gastheer en gastvrouw of hij zich als hun pensiongast mocht beschouwen. Een paar dagen, zei hij. Een week misschien. Ik heb hier iets te doen en ik kan overal slapen. Niemand vraagt naar mij. Mijn vrouw is dood. Mijn enige zoon woont in Australië en laat nooit iets van zich horen.

Jawel, dat mocht best.

En eigenlijk voelde hij zich bijna thuis in het koninklijke predikantenbed. Om het zo maar eens te zeggen.

Voordat ze naar bed gingen kwam Asta hem een van de gegraveerde hoge glazen uit het zondagse servies van Eberhard Lundgren brengen.

Dit is voor het tandenpoetsen, zei ze.

Ze had dus begrepen wie hij was. Zonder dat hij het had gezegd. Diep in haar geheugen had ze een soort verhaal over hem teruggevonden.