Amin Maalouf

De rots van Tanios

Vertaald uit het Frans door Eef Gratama

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Le Rocher de Tanios, verschenen bij Grasset

Oorspronkelijke tekst © Editions Grasset & Fasquelle, 1993

Eerste Nederlandstalige uitgave © Eef Gratama en De Geus bv, Breda 2008

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Bettmann/Corbis

isbn 978 90 445 3055 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

In het dorp waar ik ben geboren hebben de rotsen een naam. Je hebt er het Schip, de Berekop, de Hinderlaag, de Muur en de Tweelingen, ook wel de Boezem van de Vampier genoemd. En vooral niet te vergeten de Soldatensteen; daar stond men vroeger op de uitkijk wanneer de achtervolging op rebellen werd ingezet; geen enkele plek wordt meer geëerd, is zwaarder beladen met legenden. Maar toch, als het landschap van mijn jeugd in mijn dromen opnieuw aan mij voorbijtrekt, zie ik een andere rots voor me. Hij ziet eruit als een vorstelijke zetel, uitgehold en als het ware ingesleten op het zitvlak, met een hoge, rechte rugleuning, die aan weerszijden als het ware met armsteunen afloopt – het is, geloof ik, de enige rots die de naam van een mens draagt, de Rots van Tanios.

Ik heb deze stenen troon lange tijd aanschouwd zonder erop te durven klimmen. Het was niet uit angst voor gevaar; de rotsen bij het dorp waren ons geliefde speelterrein en reeds als kind had ik de gewoonte om grotere jongens tot de gevaarlijkste beklimmingen uit te dagen; onze blote handen en voeten vormden onze enige uitrusting, maar onze huid wist zich aan de huid van de steen vast te hechten en geen kolos kon ons weerstaan.

Nee, het was niet de angst om te vallen die mij tegenhield. Het was een geloof, en het was een eed. Afgedwongen door mijn grootvader, enkele maanden voor zijn dood. ‘Alle rotsen, maar nooit die!’ De andere jongens bleven net als ik op afstand, uit dezelfde bijgelovige vrees. Ook zij hadden dat moeten beloven, met hun hand op het donzige haar van hun snor. En ook zij hadden dezelfde uitleg gekregen: ‘Zijn bijnaam was Tanios-kichk. Hij was op die rots gaan zitten. Daarna is hij nooit meer teruggezien.’

Men had mij vaak verteld over deze figuur, held van talloze plaatselijke verzinsels, en telkens weer had zijn naam mij geïntrigeerd. Tanios, dat begreep ik goed, was een van de vele plaatselijke varianten van Anton, net als Antoun, Antonios, Mtanios, Tanos of Tannous … Maar waarom die spottende bijnaam ‘kichk’? Dat had mijn grootvader me niet willen vertellen. Hij heeft alleen maar gezegd wat hij tegen een kind meende te kunnen zeggen: ‘Tanios was de zoon van Lamia. Je hebt vast en zeker van haar gehoord. Het was heel lang geleden, ik was nog niet eens geboren, en mijn eigen vader ook nog niet. In die tijd voerde de pasja van Egypte oorlog tegen de Osmanen, onze voorouders hebben het niet makkelijk gehad. Vooral niet na de moord op de patriarch. Hij is precies daar, aan het begin van het dorp gedood, met het geweer van de consul van Engeland …’ Zo sprak mijn grootvader wanneer hij me geen antwoord wilde geven, hij uitte flarden van zinnen alsof hij een weg aanwees, dan weer een andere, vervolgens een derde, zonder ooit een ervan te volgen. Ik heb jaren moeten wachten voordat ik de ware toedracht ontdekte.

Toch zat ik dicht bij de bron want ik kende de naam Lamia. Iedereen in de streek kende die naam, dankzij een gezegde dat ons bij toeval na een reis van twee eeuwen ter ore kwam: ‘Lamia, Lamia, hoe zou je je schoonheid kunnen verhullen?’

Nu nog, wanneer de jongelui die op het dorpsplein bij elkaar komen, een vrouw gehuld in een omslagdoek voorbij zien komen, is er altijd wel één die mompelt: ‘Lamia, Lamia …’ Wat vaak een welgemeend compliment is, maar soms ook het toppunt van wrede spot.

De meesten van deze jongens weten niet veel van Lamia, noch van het drama dat dankzij dit gezegde niet in de vergetelheid is geraakt. Ze volstaan met te herhalen wat ze uit de mond van hun ouders en grootouders hebben gehoord, en soms maken ze daarbij, net als zij, een handgebaar in de richting van het hoger gelegen deel van het dorp, waar nu niemand meer woont en waar je de nog altijd de imposante ruïne van een kasteel kunt zien.

Vanwege dat gebaar, dat ik zo vaak heb gezien, heb ik lange tijd gedacht dat Lamia een soort prinses was die haar schoonheid achter die hoge muren voor de blikken van de dorpelingen verhulde. Arme Lamia, als ik haar in de keukens in de weer had gezien, of blootsvoets lopend van het ene voorportaal naar het andere met een kruik in haar handen en een sjaal om haar hoofd, zou ik haar moeilijk voor de kasteelvrouwe hebben kunnen aanzien.

Maar ze was evenmin een dienstmeisje. Nu weet ik iets meer over haar. In de eerste plaats dankzij de oude dorpelingen, zowel mannen als vrouwen die ik alsmaar met vragen heb bestookt. Dat was meer dan twintig jaar geleden, nu zijn ze allemaal dood, op één na. Zijn naam is Gebrayel, hij is een neef van mijn grootvader en is nu zesennegentig jaar oud. Dat ik hem ter sprake breng, komt niet alleen omdat hij het voorrecht heeft gehad de anderen te overleven, maar vooral omdat de getuigenis van deze voormalige onderwijzer met een hartstochtelijke belangstelling voor de plaatselijke geschiedenis het meest waardevol is geweest; in feite onvervangbaar. Ik kon uren naar hem blijven kijken, hij had grote neusgaten, dikke lippen en een klein, gerimpeld kaal hoofd – trekken die met het klimmen der jaren sterk de nadruk hebben gekregen. Ik heb hem de laatste tijd niet meer gezien, maar men verzekert mij dat hij nog altijd op dezelfde vertrouwelijke toon spreekt, met dezelfde waterval van woorden en een ijzeren geheugen. Tussen de woorden door die ik hierna op papier ga zetten, zal de lezer vaak de echo van zijn stem horen.

Dankzij Gebrayel ben ik er al heel vroeg stellig van overtuigd geraakt dat Tanios behalve een mythe ook een wezen van vlees en bloed is geweest. Het bewijs daarvoor heb ik pas later, jaren later gevonden. Namelijk toen ik, met de helpende hand van het toeval, eindelijk authentieke bronnen onder ogen kreeg.

Drie daarvan zal ik vaak ter sprake brengen. Twee zijn van personen die Tanios van dichtbij hebben gekend; de derde is van recentere aard. De schrijver van die tekst is een geestelijke die kort na de Eerste Wereldoorlog is overleden, de monnik Elias van Kfaryabda – dat is de naam van mijn dorp, dat had ik, geloof ik, nog niet gezegd. Zijn boek heeft de volgende titel: Bergkroniek of de Geschiedenis van het dorp Kfaryabda van de daarbij behorende gehuchten en hoeven van de monumenten die zich er verheffen van de gewoonten die er zijn waargenomen van opmerkelijke mensen die er hebben gewoond en van de gebeurtenissen die zich er hebben afgespeeld onder het toeziend oog van de Allerhoogste.

Een vreemd, wisselend, verwarrend boek. Op sommige pagina’s is de toon persoonlijk, raakt de schrijver in vervoering en laat hij zijn pen de vrije loop; op zulke momenten laat je je als lezer meeslepen door een paar gloedvolle passages, door een paar vermetele zijsprongen, en waan je je in aanwezigheid van een echte schrijver. Maar opeens, alsof de monnik vreest uit trots te hebben gezondigd, trekt hij zich terug in zijn schulp, verdwijnt naar de achtergrond, laat zijn toon vervlakken, maakt zich klein om boete te kunnen doen in zijn rol van vrome compilator; op zulke momenten doet hij niets anders dan schrijvers uit het verleden of notabelen uit zijn tijd aanhalen, bij voorkeur verzen, die Arabische verzen uit de decadentenliteratuur, die stijf staan van gekunstelde beeldspraak en kille sentimenten.

Maar daar ben ik pas achter gekomen na deze duizend – of, om precies te zijn, 987 – pagina’s voor de tweede maal aandachtig te hebben gelezen, van de inleiding tot het laatste traditionele vers dat luidt: ‘Lezer van mijn boek, toon je welwillend …’ In het begin, toen ik dit boek met zijn groene kaft met als enige versiering een grote zwarte ruit in handen had gekregen en voor de eerste keer had opengeslagen, had ik alleen maar oog gehad voor dit opeengepakte handschrift zonder komma’s of punten, zonder afzonderlijke alinea’s, niets dan kalligrafisch gepriegel, gevangen tussen twee kantlijnen als een doek in zijn raam, met hier en daar een los woord om terug te grijpen op de vorige of te verwijzen naar de volgende bladzijde.

Nog weifelend of ik wel aan een boek zou beginnen dat zeer vervelend dreigde te zijn, bladerde ik het monster snel door, liet mijn ogen er vluchtig overheen gaan, toen plotseling deze regels zich voor mij van het papier losmaakten – ik heb ze ogenblikkelijk overgeschreven en later vertaald en van leestekens voorzien: ‘Vier november 1840, de dag van de raadselachtige verdwijning van Tanios-kichk … En toch had hij alles, alles wat een mens van het leven kan verwachten. Zijn verleden was ontrafeld, het pad van de toekomst had zich geëffend. Het kan niet zo zijn dat hij het dorp uit vrije wil heeft verlaten. Er is geen twijfel mogelijk dat er een vloek rust op de rots die zijn naam draagt …’

Van het ene op het andere moment vond ik de duizend pagina’s niet meer ondoorzichtig. Ik begon het manuscript met volstrekt andere ogen te bekijken. Als een gids, een metgezel. Of misschien wel als een rijdier.

Mijn reis kon beginnen.

EERSTE KRUISING VAN HET LOT
==
==

De verleiding van Lamia

Moge de Almachtige mij vergiffenis schenken voor de uren en dagen die ik niet zal besteden aan bidden of het lezen van de Heilige Schrift teneinde deze onvolmaakte kroniek te kunnen schrijven over mensen uit mijn streek; het enige excuus dat ik kan aanvoeren is dat geen enkele minuut die we nu beleven had kunnen bestaan zonder de eeuwen en eeuwen die er sinds de Schepping aan vooraf zijn gegaan, en dat ons hart niet één keer had kunnen slaan als er niet een reeks generaties voorouders vóór ons was geweest, met hun ontmoetingen, hun beloften, hun heilige verbintenissen maar ook met hun verleidingen.

Inleiding op de Bergkroniek van de monnik Elias van Kfaryabda.

I

In die tijd hing de lucht zo laag dat geen mens volledig rechtop durfde te gaan staan. Toch was er leven, verlangen en vrolijkheid. En hoewel men niet wachtte of het grote geluk ooit zou komen, hoopte men elke dag aan het ergste te ontsnappen.

Het hele dorp behoorde toen toe aan één feodale heer. Hij stamde uit een omvangrijk geslacht van sjeiks, maar wanneer men het nu, zonder nadere aanduiding, heeft over ‘de tijd van de sjeik’ weet iedereen precies dat daarmee de sjeik wordt bedoeld in wiens schaduw Lamia geleefd heeft.

Hij behoorde niet tot de machtigste figuren van het land – verre daarvan. Tussen de vlakte in het oosten en de zee lagen tientallen domeinen die uitgestrekter waren dan het zijne. Hij bezat alleen maar Kfaryabda en een paar omliggende hoeven, hij kon nauwelijks meer dan driehonderd gezinnen onder zijn gezag hebben. Boven hem en zijn gelijken stond de emir van het Gebergte en boven de emir de pasja’s van de provincies, die van Tripoli, van Damascus, van Saïda of van Akko. En nog hoger, veel hoger, bijna zo hoog als de Hemel, stond de sultan van Istanbul. Maar de mensen uit mijn dorp keken niet zo hoog. Voor hen was ‘hun’ sjeik al een man van groot aanzien.

Een hele menigte volgde elke ochtend de weg naar het kasteel om te wachten totdat hij zou ontwaken, en verdrong zich daar in de gang die naar zijn kamer leidde. Wanneer hij dan verscheen, begroetten ze hem met honderd wensformules, die met luide stem of juist zachtjes werden uitgesproken, een ware kakofonie die hem bij elke stap vergezelde.

De meesten van hen waren net zo gekleed als hij, in een zwarte wijde pofbroek, een wit gestreept hemd, een roodbruine muts, en bijna iedereen liep te pronken met dezelfde dikke snor waarvan de punten trots naar boven krulden in een gladgeschoren gezicht. Hoe was de sjeik dan in die menigte te herkennen? Alleen aan zijn appelgroene, met gouddraad versierde vest dat hij het hele jaar door droeg, zoals anderen een jas van sabelbont of een scepter dragen. Maar zelfs zonder dat kledingstuk zou geen enkele bezoeker moeite hebben gehad om de meester van zijn onderdanen te onderscheiden, want alle hoofden doken achter elkaar naar beneden om zijn hand te kussen, een ceremonieel dat tot aan de Zuilenzaal doorging, totdat hij zijn gebruikelijke plaats op de bank had ingenomen en het gouden mondstuk van zijn waterpijp naar zijn lippen had gebracht.

Wanneer deze mannen dan later in de ochtend thuiskwamen, zouden ze tegen hun vrouwen zeggen: ‘Ik heb vanmorgen de hand van de sjeik gezien.’ Niet: ‘Ik heb de hand gekust …’ Dat deden ze weliswaar, en openlijk, maar ze schroomden dat te zeggen. Ook niet: ‘Ik heb de sjeik gezien’, dat zou verwaand klinken en de suggestie wekken dat er sprake was geweest van een ontmoeting tussen twee personen van gelijke rang! Nee, ‘Ik heb de hand van de sjeik gezien’, dat was de geijkte uitdrukking.

Geen enkele andere hand was zo belangrijk. De hand van God en die van de sultan veroorzaakten slechts grootschalige calamiteiten; de hand van de sjeik daarentegen bracht dagelijks leed teweeg. En, soms, ook wat kruimels geluk.

In het dialect van het land werd met hetzelfde woord, kaff, zowel een hand als een oorvijg aangeduid. Hoeveel heren gebruikten het niet als machtssymbool en als middel om hun wil en wet op te leggen? Wanneer ze onder elkaar waren en niet door hun onderdanen konden worden gehoord, namen ze dikwijls de volgende spreuk in de mond: ‘Een boer moet altijd de dreiging van een oorvijg voelen’, wat betekende dat men hem voortdurend in vrees moest laten leven, de schouders onderdanig gebogen. Vaak werd met ‘oorvijg’ eigenlijk ‘ijzers’, ‘zweep’ of ‘herendienst’ bedoeld …

Geen enkele heer werd gestraft omdat hij zijn onderdanen had mishandeld; de zeldzame keren dat hem dat van hogerhand ten laste werd gelegd, was dat omdat hij om totaal andere redenen in ongenade was gevallen en er een voorwendsel werd gezocht om hem een toontje lager te laten zingen. Al eeuwenlang was willekeur koning en als er vroeger ooit een tijd van rechtvaardigheid was geweest, dan kon niemand die zich meer herinneren.

Wanneer men toevallig een meester had die minder hebzuchtig, minder wreed was dan de anderen, prees men zich gelukkig en dankte men God dat hij zo veel bezorgdheid had getoond, alsof men Hem tot niet meer in staat achtte.

Dat was het geval in Kfaryabda; ik herinner me verrast en meer dan eens verontwaardigd te zijn geweest door de genegenheid waarmee sommige dorpelingen spraken over deze sjeik en zijn bewind. Het is waar, zeiden ze, dat hij graag zijn hand liet kussen en dat hij van tijd tot tijd een van zijn onderdanen een klinkende oorvijg gaf, maar dat deed hij nooit zomaar om iemand te kwetsen; aangezien hijzelf rechtsprak in zijn domein en alle geschillen tussen broers, buren, man en vrouw, ten overstaan van hem werden beslecht, had de sjeik de gewoonte om eerst te luisteren naar degenen die hun beklag kwamen doen, en vervolgens naar een paar getuigen, om pas daarna een schikking voor te stellen; de partijen werden dan gesommeerd zich daarbij neer te leggen en zich ter plekke met elkaar te verzoenen door de gebruikelijke omhelzingen; als iemand voet bij stuk hield, was de oorvijg van de meester het argument dat de doorslag gaf.

Een dergelijke straf kwam echter zo zelden voor dat de dorpelingen dan wekenlang nergens anders meer over konden praten en elkaar probeerden te overtroeven met het beschrijven van het gesuis van de klap en fantaseerden over de vingerafdrukken die wel drie dagen lang zichtbaar zouden zijn gebleven en over de oogleden van de ongelukkige die sindsdien onophoudelijk knipperden.

De man die een oorvijg had gekregen, werd dan door zijn naaste vrienden en familieleden opgezocht. Ze gingen in een kring in de kamer zitten, zwijgend alsof ze in de rouw waren. Vervolgens verhief een van hen zijn stem om te zeggen dat de persoon in kwestie zich niet vernederd moest voelen. Iedereen was toch weleens door zijn vader geslagen?

Zo wilde de sjeik ook worden beschouwd. Wanneer hij zich tot zijn onderdanen wendde, zelfs tot de alleroudsten, zei hij altijd ‘yabné’, mijn zoon, of mijn dochter, ‘ya binté’. Hij was ervan overtuigd dat hij door een geheim pact met zijn onderdanen was verbonden, zij waren hem gehoorzaamheid en eerbied verschuldigd, hij moest hun onder alle omstandigheden bescherming bieden. Zelfs aan het begin van de negentiende eeuw, werd deze vorm van onvoorwaardelijk paternalisme al beschouwd als iets onbetamelijks, een overblijfsel uit een oertijd van kindsheid en onschuld waarin het merendeel van de dorpelingen zich schikte en waaraan sommigen van hun nakomelingen nog met weemoed terugdachten.

Wat mijzelf betreft, ik moet bekennen dat ik, toen ik bepaalde kanten van deze figuur leerde kennen, mijn strenge oordeel over hem enigszins heb gematigd. Want hoewel ‘onze sjeik’ vasthield aan al zijn voorrechten, liep hij er niet de kantjes vanaf waar het zijn plichten betrof. Zo moesten alle boeren hem bijvoorbeeld een deel van hun oogst geven; maar in ruil daarvoor zei hij altijd dat ‘niemand op dit grondgebied honger zal hebben zolang er in het kasteel nog een kruimel brood en een enkele olijf te vinden is’. Meer dan eens hebben de dorpelingen aan den lijve ondervonden dat dit geen loze woorden waren.

Even belangrijk in de ogen van de dorpelingen was de wijze waarop de sjeik omging met de hogere autoriteiten; sterker nog, om die reden heeft men zulke goede herinneringen aan hem bewaard. De andere heren namen nooit de moeite in discussie te treden wanneer de emir of de pasja hun een nieuwe belasting wilde opleggen, want ze zeiden bij zichzelf dat ze beter hun onderdanen konden uitknijpen dan hun goede verstandhouding met de machtigen verpesten. Zo niet ‘onze sjeik’. Hij voer uit, stelde zich teweer, stuurde de ene smeekbede na de andere, maakte gewag van hongersnood, vorst, sprinkhanen, schoof met geld – waardoor hij soms gedaan kreeg dat er uitstel, opschorting, zelfs ontheffing werd verleend. Men zegt dat de agenten van de schatkist in dat geval de ontbrekende sommen bij volgzamere heren gingen halen.

Hij werd echter niet vaak in het gelijk gesteld. De autoriteiten waren zelden bereid een compromis te sluiten over belastingen. Maar in elk geval moest men hem nageven dat hij zijn best had gedaan en daar waren de boeren hem dankbaar voor.

Zijn gedrag in oorlogstijd werd niet minder gewaardeerd. Door zich te laten voorstaan op een oude gewoonte had hij voor zijn onderdanen het recht verkregen dat ze onder hun eigen vlag mochten vechten in plaats van bij de rest van het leger te worden ingelijfd. Een ongehoord privilege voor zo’n piepklein domein dat op zijn hoogst vierhonderd man op de been kon brengen. Voor de dorpelingen maakte het heel veel uit. Ten strijde trekken met broers, zonen en neven, onder bevel van de sjeik zelf, die ieder van hen bij zijn voornaam kende, weten dat je niet zou worden achtergelaten als je gewond raakte, dat er losgeld zou worden betaald als je gevangen werd genomen, dat men je op fatsoenlijke wijze zou begraven en om je zou rouwen als je zou sneuvelen! Weten ook dat je niet als een lam naar de slachtbank zou worden gestuurd, alleen maar om de gril van een of andere verdorven pasja te bevredigen. Dat voorrecht, daar waren de boeren net zo trots op als de sjeik. Maar ze moesten het natuurlijk wel waard zijn. Men kon niet volstaan met ‘te doen alsof’, er moest gevochten worden, en moediger, veel moediger dan het voetvolk van hiernaast of van de overkant, hun dapperheid moest voortdurend ten voorbeeld worden gesteld in heel het Gebergte, in het hele rijk, dat was hun trots, hun eer, en tevens de enige manier om dit voorrecht te kunnen behouden.

Om al deze redenen beschouwden de bewoners van Kfaryabda ‘hun’ sjeik als een draaglijk kwaad. Hij zou zelfs een ware zegen uit de hemel hebben geleken als hij niet een vreemd trekje, een onverdraaglijk zwak punt had gehad dat in de ogen van sommige dorpelingen zijn nobelste eigenschappen tenietdeed.

‘Vrouwen!’ zei de oude Gebrayel tegen me, en in zijn havikskop begonnen twee priemende ogen te fonkelen. ‘Vrouwen! De sjeik begeerde ze allemaal, en hij verleidde er elke avond één.’

Wat dat laatste betreft, dat was een fabeltje. Maar voor de rest, en daar gaat het toch eigenlijk om, leek het erop dat de sjeik, net als zijn voorouders, net als zo veel andere heren waar ook ter wereld, in de stellige overtuiging verkeerde dat alle vrouwen in zijn domein hem toebehoorden. Evenals de huizen, het land, de moerbeibomen en de wijnstokken. Evenals de mannen trouwens. En dat hij op elk willekeurig moment zijn recht op hen kon laten gelden.

Men moet nu echter niet denken dat hij als een sater door het dorp zwierf, op zoek naar zijn prooi, vergezeld van zijn handlangers in de rol van drijvers. Nee, zo ging het er niet aan toe. Hoe vurig zijn verlangen ook was, hij behield altijd een zekere terughoudendheid, nooit zou het in zijn hoofd zijn opgekomen om stiekem door een geheime deur naar binnen te glippen en als een dief te profiteren van de afwezigheid van een echtgenoot. Hij ontving zogezegd bij hem thuis.

Zoals elke man, al was het maar een keer per maand, naar het kasteel moest komen om ‘de hand van de sjeik te zien’, zo moesten alle vrouwen een dag op het kasteel komen werken om te helpen bij de dagelijkse beslommeringen of seizoensgebonden werkzaamheden, dat was hun manier om hun loyaliteit te betonen. Sommigen bleken over bijzondere vaardigheden te beschikken – een buitengewone manier om vlees te pletten of om brooddeeg soepel te kneden. En als er een feestmaal moest worden bereid, waren die vaardigheden allemaal nodig. Eigenlijk was het een soort herendienst, maar dan verdeeld over tientallen, honderden vrouwen, waardoor de last minder zwaar op de schouders drukte.

Ik heb de lezer misschien de indruk gegeven dat de bijdrage van de mannen zich beperkte tot het kussen van de hand in de morgen. Zo was het in werkelijkheid niet. Ze moesten de houtvoorraad aanvullen en talloze herstelwerkzaamheden verrichten, zoals verzakte terrassen op het land van de sjeik weer opbouwen, en, om de belangrijkste plicht van de mannen niet te vergeten, ze moesten vechten. Maar in vredestijd was het kasteel één grote bijenkorf van snaterende vrouwen die druk in de weer waren, maar ook plezier maakten. En soms, op het uur van de siësta, wanneer het hele dorp in lommer en loomheid wegzakte, gebeurde het weleens dat een van die vrouwen in dat labyrint van gangen en kamers verdwaalde om twee uur later onder het gefluister van de andere vrouwen weer tevoorschijn te komen.

Sommigen leenden zich maar al te gewillig voor dit spel, gevleid dat hen het hof werd gemaakt, dat ze werden begeerd. De sjeik was een imposante man; bovendien wisten ze dat hij zich bepaald niet vergreep aan de eerste de beste langgelokte schone die hij voorbij zag komen, maar dat hij charme en intelligentie belangrijk vond. In het dorp wordt nog altijd de uitspraak aangehaald die hij vaak deed: ‘Je moet wel een ezel zijn om met een ezelin het bed te delen!’ Onverzadigbaar dus, maar veeleisend. Dat is het beeld dat men tot op heden van hem heeft bewaard, en het is waarschijnlijk hetzelfde beeld dat zijn tijdgenoten, zijn onderdanen, van hem hadden. Veel vrouwen waren dan ook al tevreden als ze alleen maar werden opgemerkt, dan wisten ze in elk geval dat ze nog altijd aantrekkelijk waren. Afgezien van de vraag of ze zich daarna wel of niet zouden laten verleiden. Een gevaarlijk spel, dat moet ik toegeven; maar konden ze, op het moment dat hun schoonheid tot bloei kwam, weerstand bieden aan het verlangen om, voordat deze zou verwelken, tenminste eenmaal te verleiden?

De meesten van hen, wat de oude Gebrayel er ook van moge zeggen, moesten echter niets hebben van deze compromitterende, uitzichtloze liefdesavonturen. Het enige minnespel waartoe zij zich leenden was het verzinnen van uitvluchten, en het leek erop dat de meester daarin berustte wanneer zijn ‘tegenstander’ zo’n gewiekste dame bleek te zijn. En vooral eentje met een vooruitziende blik, want zodra een begeerde vrouw zich met de sjeik onder vier ogen bevond, kon ze hem niet meer afschepen zonder hem te vernederen, en geen enkele dorpelinge had het lef om dat te doen. Ze moesten hun behendigheid dus in een eerder stadium aanwenden om juist te voorkomen dat ze in die pijnlijke situatie terechtkwamen. Daartoe hadden ze een heel scala aan listen verzonnen. Sommigen zorgden ervoor, wanneer het hun beurt was om naar het kasteel te gaan, dat ze een peuter op de arm meenamen, hun eigen kind of dat van een buurvrouw. Anderen lieten zich vergezellen door hun zuster of moeder om er zeker van te zijn dat ze niet zouden worden belaagd. Een andere manier om aan de hardnekkige avances van de sjeik te ontkomen was om pal naast zijn jonge echtgenote, de sjeika, te gaan zitten en tot de avond niet meer van haar zijde te wijken.

De sjeik was pas vlak voor zijn veertigste getrouwd en zelfs toen had men hem ertoe moeten dwingen. De patriarch van zijn gemeenschap had zo veel klachten over de onverbeterlijke verleider te horen gekregen dat hij had besloten zijn invloed aan te wenden om aan deze schandalige situatie een eind te maken. En hij had gemeend de ideale oplossing te hebben gevonden door de sjeik te laten trouwen met de dochter van een veel machtiger heer dan hij, de heer van de grote Jord, in de hoop dat de meester van Kfaryabda zich dan noodgedwongen, uit consideratie met zijn vrouw en vooral om zijn schoonvader niet te ergeren, verstandiger zou gaan gedragen.

Meteen al in het eerste jaar had de sjeika een zoon ter wereld gebracht die Raad was genoemd. Ondanks zijn vreugde over het feit dat hij een erfgenaam had gekregen, was haar man al gauw weer in zijn oude zonde vervallen en had hij reeds tijdens de zwangerschap van zijn echtgenote en vooral na de bevalling niet meer naar haar omgekeken.

Deze echtgenote wilde echter niet luisteren naar de waarschuwingen van de patriarch en zou een onvoorstelbare lankmoedigheid aan de dag leggen. Waarschijnlijk had zij het voorbeeld van haar eigen feodale familie voor ogen, met een lichtzinnige vader en dito broers en een berustende moeder. Volgens haar werd het gedrag van haar echtgenoot veroorzaakt door zijn temperament en zijn maatschappelijke positie, twee dingen waaraan zij niets kon veranderen. Ze wilde nooit dat men haar over de avonturen van de sjeik vertelde om maar geen reactie te hoeven geven. Maar de roddels kwamen haar niettemin ter ore en zij leed eronder, ook al huilde ze pas wanneer ze alleen was of weer eens voor langere tijd bij haar moeder logeerde.

Op het kasteel deed ze onverschillig of veinsde een houding van trotse ironie, terwijl ze ondertussen haar verdriet met suikergoed weg at. Eeuwig en altijd op dezelfde plaats gezeten, in de kleine zitkamer naast haar slaapvertrek, pronkte zij met een kapsel in de vorm van een ouderwetse tantour, een hoge zilveren tuit die rechtop in het haar werd geplant en waarover een zijden doek naar beneden viel, een dusdanig gecompliceerd toilet dat ze het maar niet afdeed wanneer ze ging slapen. ‘Wat haar’, aldus Gebrayel, ‘bepaaldelijk niet hielp om weer bij de sjeik in de smaak te vallen. Evenmin als haar corpulentie trouwens. Men zegt dat ze een mandje met suikergoed onder handbereik had, dat door de dienstmeisjes en het bezoek nauwlettend in de gaten werd gehouden om te voorkomen dat het leeg zou raken. En zo zat de sjeika zichzelf als een varken vet te mesten.’

Ze was niet de enige vrouw die verdriet had, al wekte het losbandige gedrag van de sjeik bij de mannen nog de meeste wrok. Hoewel sommigen deden voorkomen alsof dit slechts de echtgenotes, moeders, zusters en dochters van andere mannen overkwam, leefden allen in de voortdurende vrees dat hun eer zou worden geschonden. Het dorp gonsde onophoudelijk van de voornamen van vrouwen en alle gevoelens van jaloezie en wrok kwamen daarin tot uitdrukking. Soms ontstond er om onbeduidende voorwendselen ruzie, waarmee de opgekropte woede van de betrokkenen aan het licht kwam.

Er werd naar elkaar geloerd, men hield elkaar in de gaten. Een vrouw hoefde zich maar een beetje elegant te kleden wanneer ze naar het kasteel ging, of ze werd ervan verdacht de sjeik te willen uitdagen. En meteen werd ze schuldig bevonden, zelfs schuldiger dan de sjeik voor wie als excuus werd aangevoerd dat hij nu eenmaal ‘zo gemaakt’ was. Voor vrouwen die koste wat het kost een avontuurtje wilden voorkomen, was een van de meest beproefde methoden zich zo lelijk mogelijk te maken en zich in wanstaltige kleren te hullen alvorens zich aan de sjeik te vertonen …

Er waren echter ook vrouwen die er niet in slaagden om hun schoonheid te verhullen. Of misschien wilde hun Schepper daar niet van weten; maar lieve God, wat laaiden er dan een hartstochten om hen op!

Een van die vrouwen leefde in die tijd in mijn dorp. Precies, dat was Lamia. Die van het gezegde.

II

Lamia droeg haar schoonheid als een kruis. Een andere vrouw had kunnen volstaan met haar gezicht te versluieren of haar lichaam in een lomp gewaad te verhullen om niet meer de aandacht te trekken. Zo niet Lamia. Het leek wel of zij baadde in licht. Al deed ze nog zo haar best om zich te verschuilen, zich op de achtergrond te houden, op te gaan in de menigte, het was onvermijdelijk dat ze zichzelf verraadde, blootgaf; een gebaar was al voldoende, hoe onbeduidend ook – een hand waarmee ze over haar haren streek, een deuntje dat ze gedachteloos neuriede – en iedereen had alleen nog maar oog voor haar verschijning, en niemand hoorde meer iets anders dan haar parelende stem.

Bij alle andere vrouwen liet de sjeik zich meeslepen door zijn ijdelheid en zijn temperament, maar met Lamia was het anders, vanaf het eerste moment. Haar bevalligheid maakte hem verlegen, iets wat hem maar zelden overkwam. Zijn verlangen werd erdoor aangewakkerd, maar hij was niet zo ongeduldig. Voor minder bijzondere veroveringen gebruikte deze geboren krijgsman zijn beproefde listen – een liefkozend woord, een schalkse toespeling, een kortstondig machtsvertoon – en dan was de strijd beslist. Bij Lamia berustte hij erin dat hij haar moest belegeren.

Hij zou zo’n verstandige benadering waarschijnlijk niet hebben kunnen volhouden, ware het niet dat er een omstandigheid meespeelde die hem geruststelde maar tegelijkertijd ook in bedwang hield: Lamia leefde onder zijn dak, in een vleugel van het kasteel, want zij was de echtgenote van zijn intendant, Gerios.

Als griffier, kamerheer, thesaurier, secretaris en soms zelfs vertrouweling had deze laatste geen vastomlijnde functie. Hij moest zijn meester op de hoogte houden van de toestand van het domein, de oogst, de waterdistributie, de belastingen en eventuele ruzies. Hij schreef zelfs in een nauwkeurig bijgehouden register alle geschenken die de dorpelingen meebrachten naar het kasteel, bijvoorbeeld dat ‘Toubiyya, de zoon van Wakim, naar het Grote Feest – dat wil zeggen met Pasen – ruim een pond zeep en twee ons koffie had meegebracht …’ De man van Lamia stelde eveneens de pachtaktes op.

Als het domein welvarender en uitgestrekter was geweest, zou Gerios een belangrijke functionaris zijn geweest; overigens bekleedde hij in de ogen van alle dorpelingen een zeer benijdenswaardige positie: hij kende geen gebrek en de vertrekken die hij tot zijn beschikking had, waren weliswaar bescheiden vergeleken met die van zijn meester, maar weelderiger ingericht dan de rijkste huizen in het dorp.

Nadat hij deze veelbegeerde positie had verworven, had Gerios om de hand van Lamia gevraagd. Zijn toekomstige schoonvader, een tamelijk welgestelde boer wiens oudste dochter met de pastoor was getrouwd, had echter pas na lang aarzelen toegestemd. De kandidaat leek heel goed in staat om een gezin te onderhouden, maar de vader van Lamia kon geen genegenheid voor hem opvatten. Weinigen hadden trouwens waardering voor hem, hoewel niemand hem iets kon verwijten, behalve dat hij iets kils over zich had. Hij behoorde, zoals men dat in het dorp placht te zeggen, ‘tot de mensen die niet kunnen lachen als hun een warm brood wordt voorgezet’. Daarom vond men hem achterbaks en uit de hoogte. Hij werd zelfs vijandig bejegend. Als hij daardoor gekwetst werd, liet hij dat niet blijken en hij reageerde nooit. In zijn positie had hij de mensen die hem geen warm hart toedroegen het leven zuur kunnen maken. Maar dat stond hij zichzelf niet toe. Niemand was hem daar evenwel erkentelijk voor. ‘Hij kan geen goed en geen kwaad doen’, was het enige wat de dorpelingen valselijk zeiden.

De voorganger van Gerios had zijn functie neergelegd omdat de sjeik hem ervan had beschuldigd grote geldbedragen te hebben verduisterd. De man van Lamia zou dergelijke euveldaden nooit hebben kunnen begaan, maar volgens zijn tegenstanders was dat niet zozeer uit eerlijkheid als wel uit lafheid. Dat is moeilijk te zeggen nu alle getuigen voorgoed zwijgen. Het schijnt in elk geval zeker te zijn dat zijn meester hem een ware doodsangst inboezemde, dat hij in zijn aanwezigheid erger stond te beven dan de armste boer en dat hij aan al zijn grillen toegaf. De sjeik kon hem een brief aan de emir laten opstellen en het volgende moment zijn voet naar hem uitstrekken opdat hij hem zou helpen zijn schoenen uit te trekken. Nooit bood Gerios ook maar de geringste weerstand.

Wanneer de oude mannen uit het dorp nu herinneringen ophalen aan de man van Lamia, is er een verhaal dat ze graag vertellen. De ene keer wordt het iets anders verteld dan de andere, maar de kern van het verhaal is altijd hetzelfde. Zoals ik al zei, de sjeik had een weelderige snor en geen baard; dat was een onderwerp dat voortdurend in zijn gesprekken terugkwam. Voor hem was zijn snor een symbool van eer, van macht, en wanneer hij een belangrijke belofte deed, trok hij er een haar uit die hij dan zeer plechtig aan de betrokken persoon overhandigde; deze pakte hem met een schone zakdoek aan om hem terug te geven op de dag dat de belofte werd nagekomen. Omgekeerd placht hij de draak te steken met mannen die een baard droegen, door te zeggen dat ze viespeuken waren en te beweren dat hij had gezien dat ze hun handen eraan afveegden; daarom was er buiten de pastoor geen dorpeling die zijn kin durfde te laten begroeien uit angst het mikpunt van sarcastische opmerkingen te worden. Alle mannen lieten dus, in navolging van de sjeik, een snor staan en Gerios maakte daarop geen uitzondering; zijn snor was een exacte replica van die van zijn meester, dik, soms glimmend van de pommade, en met de punten in een dubbele krul omhoog gestoken, net als een lok haar op de slaap. Op zich was daar niets ongewoons aan; iemand anders na-apen is sinds mensenheugenis een teken van respect.

Maar toen de sjeik op een dag weer eens tegen zijn bezoekers over zijn snor sprak, had hij een tikje geërgerd opgemerkt dat die van zijn intendant mooier was dan de zijne. Diezelfde avond had Lamia gezien hoe haar man voor de spiegel in zijn weelderige snor stond te knippen om hem uit te dunnen. Ze had deze vreemde verminking aangezien zonder iets te zeggen. Maar ze had zich vernederd gevoeld.

Zo was hij, Gerios. Hij sprak weinig, at weinig, lachte zelden. Hij had wel enige scholing, maar zijn enige ambitie was om zijn positie te behouden en bij zijn meester in de gunst te blijven, een meester die hij overigens trouw en toegewijd diende.

Lamia zou er beslist geen moeite mee hebben gehad als haar man wat minder saai was geweest. Ze was eigenlijk heel opgewekt, olijk en spontaan, maar telkens als ze de aandacht op zich vestigde door een geestige opmerking te maken of even te lachen, telkens als ze een liedje neuriede, stond Gerios haar met gefronste wenkbrauwen, norse blik en een verstoord gezicht aan te kijken. Dan zweeg ze. En wanneer ze zich bij de vrouwen voegde die op het kasteel kwamen werken, met hen lachte, fluisterde en hand in hand liep, nam haar man dat haar kwalijk. Hij hamerde er alsmaar op dat ze ‘haar stand moest ophouden in plaats van als een dienstmeid te werken’; wanneer ze hem een plezier wilde doen, ging ze naar de sjeika om een praatje met haar te maken en gezamenlijk suikergoed te snoepen.

Misschien had hij gelijk. Als ze zijn raad zou hebben opgevolgd, zou ze zichzelf en haar familie waarschijnlijk veel onheil hebben bespaard. Haar bestaan zou geen beroering hebben veroorzaakt, ze zou hebben geleefd volgens haar stand, oud zijn geworden volgens haar stand, begraven zijn volgens haar stand, en geen enkel gezegde zou de herinnering aan haar onbezonnen schoonheid hebben wakker geschud.

Bruid en bruidegom verschillen van leeftijd.

Zij is bijna vijftien lentes oud, hij bijna dertig winters.

Ter gelegenheid van welke dorpsbruiloft heeft een bekende dichter deze regels geschreven? De Bergkroniek, die ze citeert, zegt daar verder niets over; het zou me niet verbazen als ik er op een dag achter zou komen dat ze voor Lamia en Gerios waren bedoeld.

Inderdaad liet de jonge vrouw zich vaak door haar jeugdige temperament leiden. Ze was alleen vrolijk als de mensen om haar heen vrolijk waren of als ze hen vrolijk maakte. Haar levensdoel was een ander plezier te doen, en dat deed ze. Je zou verwachten dat de vrouwen uit het dorp jaloers waren op haar schoonheid of die befaamde ‘stand’ die ze geacht werd op te houden. Niets was minder waar. Haar openheid, dat volstrekte gebrek aan gekunsteldheid, arrogantie en achterbaksheid bleef voor geen van hen onopgemerkt, en allemaal spraken ze met haar alsof ze hun zuster was. Zelfs de sjeika mocht haar graag, hoewel haar ontembare echtgenoot alleen maar oog had voor de echtgenote van Gerios; zeker, hij zei tegen alle vrouwen ‘meisje van me’, maar als hij dat tegen Lamia zei, klonk er zo veel vreugde en tederheid in zijn stem dat het net een liefkozing was. In de keukens maakten de vrouwen er grapjes over en ze probeerden de meester na te doen door met honingzoete stem ya binté te zeggen; ze deden dat overigens waar Lamia bij stond, en die moest er even hard om lachen. Ze voelde zich vast en zeker gevleid zonder er ook maar een seconde aan te denken dat het weleens verkeerd zou kunnen aflopen.

De sjeik had waarschijnlijk bijbedoelingen, wat niet wil zeggen dat hij alleen maar uit berekening glimlachte of iets aardigs zei.

Als het voorval dat hun levens heeft verstrengeld volgens een of ander plan geschiedde, dan kon dat eigenlijk alleen maar door de Voorzienigheid zijn bepaald.

‘Een incident, een voorvalletje, meer niet’, zei Gebrayel nadrukkelijk. Maar zijn ogen fonkelden toen hij eraan toevoegde: ‘Piepklein, zoals een zandkorrel, of zoals een vonkje.’

En toen stak hij van wal, uitvoerig en met veel omhaal van woorden.

‘Het was op een van die dagen in juli, waar de dorpelingen niet van houden. De lucht was droog en het was drukkend. Op de wegen veroorzaakte elke stap een stofwolk alsof er een kudde vee voorbijkwam. Voortdurend werden ramen en deuren geopend, maar geen enkel luik klapperde, geen deurvleugel knarste in zijn scharnieren. De ingehouden adem van de zomer, je weet wel wat ik bedoel!’

Het is inderdaad zo dat de mensen in Kfaryabda slecht tegen de brandende hitte kunnen. Dan praten ze niet meer en eten doen ze nauwelijks. De hele dag door lessen ze hun dorst aan de waterkruik die ze hoog boven hun hoofd houden om vervolgens, uit machteloze woede, de inhoud over hun gezicht, hun haren en hun kleren te gieten. En wat er ook gebeurt, ze zetten geen voet buiten de deur voordat het wat koeler is geworden.

‘Toch had de sjeik een paar gasten. Vreemdelingen. Lamia had die dag koffie gemaakt en naar de Zuilenzaal gebracht, waarschijnlijk waren de dienstmeisjes ieder in hun hoekje in slaap gesukkeld. Daarna was zij ook weer gekomen om de lege kopjes op te halen. De sjeik zat niet meer op zijn plaats. Vreemd genoeg lag het vergulde uiteinde van zijn waterpijp op de grond. Gewoonlijk, wanneer hij opstond, rolde hij automatisch de slang om het komfoor en haalde de tuit eraf zodat die niet vies kon worden.’

Toen ze de gang opliep, hoorde Lamia iemand zwaar ademhalen in een kleine kamer die soms diende als privévertrek voor geheime besprekingen. Daar was de sjeik, in het duister, hij stond overeind maar leunde voorover met zijn voorhoofd tegen de muur.

‘Voelt onze sjeik zich niet goed?’

‘Niets ernstigs, ya binté.’

Maar hij klonk buiten adem.

‘U kunt beter gaan zitten’, zei ze, terwijl ze hem zachtjes bij zijn arm pakte.

Hij richtte zich op, zijn ademhaling werd rustiger, hij trok zijn kleren recht en wreef met zijn duimen over zijn slapen. ‘Het is niets. De warmte natuurlijk. Geen woord erover. Tegen niemand.’

‘Dat zweer ik’, zei ze. ‘Bij de Messias!’

Ze nam het crucifix dat ze om haar hals droeg, bracht het naar haar lippen en drukte het vervolgens tegen haar hart. Voldaan gaf de meester haar een klopje op de arm alvorens zich weer naar zijn gasten te begeven.

Er zou die dag verder niets meer gebeuren, niets meer dan die onnozele flauwte, veroorzaakt door de zomerhitte. Maar voor Lamia was er iets veranderd in de manier waarop ze tegen die man aankeek. Tot dat moment had ze hem bejegend met eerbied, vermengd met een gezonde dosis voorzorg, en net als veel andere vrouwen was ze bang om met hem alleen te zijn. Nu zag ze dat de aderen aan zijn slapen gezwollen waren, dat hij af en toe met zijn voorhoofd fronste, alsof hij door talloze zorgen werd geplaagd, en ze wachtte op een kans om hem weer onder vier ogen te spreken. Alleen maar om zich ervan te verzekeren dat hij niet opnieuw een flauwte had gehad.

Maar achter de dekmantel van haar gerechtvaardigde ongerustheid gingen hele andere gevoelens schuil, die ze tot dan toe op een afstand had gehouden. Voor de sjeik, voor de ‘belegeraar’, was dat waarlijk een paard van Troje binnen de muren. Zonder dat hij er ook maar iets voor had hoeven doen om het naar binnen te brengen. Tederheid uit medelijden wekken is misschien, voor sommigen, een van de drijfveren van het minnespel, maar niet voor hem, zo’n pijl zou hij nooit in zijn koker hebben geduld!

Er gingen enkele dagen voorbij voordat Lamia opnieuw de gelegenheid kreeg om de sjeik alleen te spreken en te vragen of hij zich nog ziek had gevoeld. Hij klakte met zijn tong, wat in de dorpstaal ‘nee’ betekende, maar ze wist zeker dat hij loog.

En had hij er met zijn echtgenote over gesproken?

‘Met niemand! Degene die mij zal horen klagen, moet nog geboren worden!’

Om hem gerust te stellen hernieuwde Lamia haar belofte om te zwijgen door nog een keer het crucifix tegen haar lippen en op haar hart te drukken. Terwijl ze dit rituele teken van vroomheid maakte, pakte de sjeik haar linkerhand en kneep er even in, als om te delen in haar belofte. Daarna liep hij weg zonder haar verder aan te kijken.

Tot haar verbazing merkte ze dat ze vertederd glimlachte. ‘Degene die mij zal horen klagen, moet nog geboren worden!’ had hij gezegd. Hij dacht mannentaal te spreken, maar in de oren van een vrouw klonken deze woorden als jongensachtige branie. Lamia herinnerde zich dat haar jongere broer letterlijk hetzelfde had gezegd toen er bloedzuigers op hem waren gezet. Nee, ze kon de heer van het dorp beslist niet meer beschouwen zoals hij beschouwd wilde worden, noch zoals de anderen hem beschouwden. En wanneer er in haar aanwezigheid over hem gesproken werd, wat op elk uur van de dag gebeurde, hadden de woorden voor haar een andere weerklank; sommige woorden ergerden haar, andere maakten haar blij of ongerust, geen enkel woord liet haar onverschillig, ze nam de kletspraatjes niet meer voor wat ze waren, een manier om de sleur te doorbreken. En ze had geen zin meer om ook nog een duit in het zakje te doen.

Af en toe, wanneer de dorpsvrouwen hun schuine toespelingen een beetje te ver doordreven, had ze de neiging om hun het zwijgen op te leggen. Maar ze hield zich in en dwong zich zelfs met hen mee te lachen. Als ze ook maar één keer zou hebben gezegd dat ze moesten ophouden, zou ze voor hen een buitenstaander zijn geworden en zou haar naam onmiddellijk in de hakmolen van hun roddels terecht zijn gekomen. Het was beter om hen te vriend te houden! Maar als Lamia zo handelde, was dat niet uit gewiekstheid; zo was ze gewoon, ze voelde zich altijd het beste wanneer ze stilletjes temidden van die groep vrouwen met hun verweerde handen stond te genieten van hun gekakel en hun plagerijen.

Op een dag – waarschijnlijk halverwege de maand september of iets daarna – hoorde ze uitbundig gelach toen ze de kleine, rokerige binnenplaats betrad waar het brood werd gebakken. Ze ging zitten op een steen vlakbij de saje, de ronde, gewelfde ijzeren plaat waaronder een vuur van bremtakken knisperde. Een nichtje vertelde haar wat er aan de hand was: ‘We zeiden zojuist tegen elkaar dat hij zich al een paar weken koest heeft gehouden, we horen niets meer over zijn avontuurtjes …’

Wanneer de dorpelingen het over ‘hij’ of ‘hem’ hadden, zonder nadere aanduiding, wist iedereen om wie het ging.

‘Dat komt omdat de sjeika hem weer in de hand heeft’, verzekerde een dikke moeke terwijl ze het deeg met behulp van een kussen op het gloeiende ijzer drukte.

‘De sjeika? Vast niet!’ zei een ander. ‘Gisteren was ik nog bij haar, en ze heeft me verteld dat ze over een week met haar zoon naar de grote Jord zou vertrekken om de winter bij haar moeder door te brengen. Als ze de liefde van haar man zou hebben teruggewonnen, waarom zou ze dan weggaan?’

‘Misschien is hij ziek’, suggereerde een ander.

Iedereen keek naar Lamia die al haar moed moest verzamelen om, op onverschillige toon, te zeggen: ‘Als hij ziek zou zijn, zouden we het hebben gemerkt.’

Vlak naast haar, op een steen, zat een vrouw, zo oud en zo stil dat niemand dacht dat ze het gesprek volgde. Maar toen zei ze: ‘Of hij is smoorverliefd.’

De anderen hadden het niet goed gehoord.

‘Wat zeg je, hajjé?’

Ze werd zo genoemd omdat ze in haar jeugd op bedevaart naar Bethlehem was gegaan om de heilige kerststal te zien.

‘Hij is vast en zeker verliefd en wacht tot zijn vrouw haar hielen heeft gelicht.’

‘Hij heeft zich anders nooit gegeneerd om te doen waar hij zin in had!’ wierp de dikke moeke tegen.

‘Ik ken hem, jullie sjeik, uit de tijd dat hij nog bij zijn moeder op schoot kroop. Als hij smoorverliefd is op een vrouw, zal hij geen vin verroeren zolang de sjeika in de buurt is.’

Daarop begonnen ze te gissen naar de identiteit van de uitverkorene. Er werd een voornaam gefluisterd, nog een, en nog een … Toen kwam er een man voorbij, en het gesprek ging op iets anders over.

Lamia bleef dit geklets echter de hele dag in haar hoofd horen. En toen de avond viel, kon ze nog steeds aan niets anders denken.

Kon het zijn dat de sjeik zo ernstig ziek was? Zou ze er dan niet met iemand over moeten praten of de dokter uit Dayroun moeten laten komen? Nee, dat zou hij haar kwalijk nemen. Het was beter om af te wachten en hem in de gaten te houden. Als ze over een week een mooie vrouw zou zien ronddwalen in de gangen die naar zijn vertrekken leidden, zou ze gerustgesteld zijn!

Maar was dat werkelijk wat ze wilde, zien dat die man weer achter de vrouwen aan ging?

Het werd later en later. Ze lag op haar slaapmat heen en weer te draaien zonder een prettige houding te vinden. Ze wist niet meer wat ze moest wensen. Ze draaide zich nog eens om. En waarom moest ze eigenlijk iets wensen voor die man?

Naast haar lag haar man op zijn rug te slapen, met open mond net als een vis.