Andreï Makine

De aarde en de hemel
van Jacques Dorme

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La terre et le ciel de Jacques Dorme, verschenen bij Mercure de France

Oorspronkelijke tekst © Mercure de France 2003

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2003

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Archiv Leni Riefenstahl

isbn 978 90 445 3060 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De tijd die ze samen doorbrengen zal zo kort zijn dat alles hun voor de eerste en de laatste keer zal overkomen.

In het begin van de nacht trok hij in de heftigheid van het liefdesspel de draad van de oude parelketting die ze nooit afdeed stuk. De amberkleurige pareltjes kletterden op de vloer en de regen die begon te vallen klonk aanvankelijk eveneens als een zacht geratel, overstemde het getik vervolgens, werd een stortbui, een wolkbreuk, uiteindelijk een vloedgolf die het vertrek onder water zette. Na een snikhete dag en een droge wind die ritselde als insectenvleugels, bereikt die golf hun naakte lichamen, raken de lakens doortrokken van de geur van vochtige bladeren, van de onaangename kilte van de steppen. De wand tegenover het bed is verdwenen, wat er nog wel is, zijn de restanten van de verbrande palen, verwoestingen die door de brand van twee weken geleden zijn aangericht. Door het gat zie je de onheilspellende onweerslucht met zijn laaghangende paarse, op een taaie vloeistof lijkende wolken. Het is mei en het eerste en laatste onweer in hun gemeenschappelijke leven.

Ze staat op, trekt de tafel naar de hoek die het minst van het hemelwater te lijden heeft, blijft vervolgens bij de kapotte wand staan. Hij verlaat het bed eveneens, gaat naar haar toe, slaat zijn armen om haar heen, drukt zijn mond in haar haren, staart naar de onrustige donkere hemel aan de andere kant van de opening. De wind beroert als een lange, natte doek hun huid, de man rilt en fluistert de vrouw in het oor: ‘Jij, jij hebt het nooit koud …’ Ze lacht zacht: ‘Dat komt omdat ik al ruim twintig jaar op deze steppen woon. En jij … Pas een jaar? Dat is het … Je went er nog wel aan, je zult het zien …’

Een trein dendert met een hoop lawaai over de rails vlak langs het huis. Je hoort de locomotief boven de regen uit in het donker puffen. De rij wagons komt voor de ramen tot stilstand, er valt een lichtbundel het vertrek binnen. De man en de vrouw staan dicht tegen elkaar en zwijgen. Uit de trein klinkt een mengeling van sissende stemmen, jammerklachten, een lange schreeuw van pijn. Gewonde, niet meer op te lappen frontsoldaten die worden afgevoerd naar plaatsen verder het land in. Het is een vreemde gewaarwording te voelen dat je eigen lichaam vol leven zit en nog steeds huivert van genot. Die vrouwenschouders die door vingers worden gestreeld, het trage kloppen van het warme bloed, daar, bij de ronding van de heup. En een amberkleurige parel die je onder je voet voelt rollen. En de gedachte dat ze morgen allemaal opgeraapt moeten worden, dat ze weer tot een snoer aaneengeregen moeten worden …

Het verbazingwekkendst is de gedachte aan morgen, aan het feit dat je dan die kraaltjes bij elkaar gaat zoeken. In dit huis nog geen honderd kilometer van de frontlinie, in dit land dat voor de vrouw een vreemd en voor de man een nog vreemder land is … Voor de ramen komt de trein weer in beweging, begint het geronkebonk van de wielen over de stalen spoorstaven weer. Ze wachten terwijl buiten de regen ruisend neervalt tot het bonkend geluid is weggestorven. Het lichaam van de vrouw is gloeiend heet. ‘Ruim twintig jaar op deze steppen …’ had ze gezegd en de man glimlacht in het donker. Sinds hun ontmoeting, eergisteren, had hij haar uitgebreid verteld over de gebeurtenissen in Frankrijk van de afgelopen twintig jaar. Alsof hij zich alles kon herinneren, alsof hij in staat was alle gebeurtenissen op te sommen, van jaar tot jaar, van 1921 tot juni 1940, toen hij het land verlaten had …

Het regent soldaatjes op de vloer, ze voelen een sluier van vochtigheid over hun gezicht vallen. ‘Denk je dat hij echt iets kan uitrichten?’ fluistert ze. ‘Zonder leger, zonder geld. Je kunt dan wel generaal zijn …’ Hij antwoordt niet meteen, want het blijft een merkwaardig moment: een vrouw die jarenlang haar echte voornaam niet heeft horen uitspreken (‘Sjoera’ zeggen de mensen hier wanneer ze het woord tot haar richten, Sjoera, of een enkele keer Alexandra), hijzelf, Russisch piloot geworden, dit door een ontploffing opengereten huis, dit dorpje aan de oever van een brede rivier, midden op de steppen waar voorbereidingen worden getroffen voor een reusachtige slag …

Een van het onweer geschrokken vogel schiet het vertrek binnen, fladdert links en rechts door het donker en gaat er via het gat weer vandoor.

‘Het klopt, hij heeft maar heel weinig mensen in zijn buurt,’ mompelt de man, ‘bovendien weet ik niet hoe het met de Engelsen zit, of je op hen kunt rekenen … Maar het is net als bij een luchtslag, snap je, wat beslissend is, is niet altijd het aantal toestellen, zelfs niet of ze goed voldoen, maar … Hoe moet ik het zeggen? Het gaat om de lucht. Ja, de lucht. Soms voel je dat je door de lucht gedragen wordt, dat die in je voordeel werkt. De lucht of de hemel. Je moet er alleen heel sterk in geloven. Ook voor hem zal de hemel straks belangrijker zijn dan al het andere … En daar gelooft hij in.’

#

Onderweg rekende ik steeds opnieuw uit hoeveel jaren mij van de beide geliefden scheidden.

Op een paar maanden na vijftig jaar … dacht ik opnieuw, terwijl ik door het vliegtuigraampje kijkend de eentonige nachtelijke uren boven Siberië voorbij liet gaan. Vijftig jaar … Het getal zou indruk op me moeten maken. Maar in plaats van stomme verbazing, is daar het sterke gevoel dat die twee mensen in mijn binnenste zitten, dat ze heel innig deel uitmaken van wat ik ben.

Buiten kun je alleen lopen door een prikstok of skistok in de door de sneeuwstorm opgewaaide en in een harde korst veranderde sneeuw te steken. Binnen, in de langwerpige eetzaal in het sparrenhouten gebouw, is de stalen kachel roodgloeiend. Het ruikt er naar verbrande schors, zware shag, alcohol van negentig procent vermengd met veenbessensiroop. Ik ben net een uur geleden aangekomen, het doel is bereikt, ik ben hier, in het huis dat ze de Rand noemen. (‘Het is aan de rand, zei een plaatselijke bewoner tegen me toen hij me de weg wees – Aan de rand van wat? – Kortweg aan de Rand, zo noemen ze het nou eenmaal, het is het laatste huis, je ziet het vanzelf, er is daar een landingsplaats voor helikopters. Nou ja, nu, in de sneeuwstorm, zie je niets. Laat vooral geen moment de kabel los!’) Ik ging op weg, gebogen lopend vanwege de rukwinden, terwijl mijn rugzak heen en weer werd geslingerd, met één hand om een oude skistok geklemd en met de andere langs een dik touw schuivend dat van het ene huis naar het volgende was gespannen.

Nu, in deze hete keuken, hoef ik na de lange reis alleen nog maar te wachten tot ik dat gevoel kwijt ben dat mijn lichaam door elkaar geschud wordt. Verscheidene dagen in een trein, daarna in een vliegtuig, ten slotte in dat vreselijke voertuig op rupsbanden dat me dwars door woestijnen van ijs hierheen heeft gebracht. En de laatste etappe: deze eindeloze tocht langs de door een ijskorst omhulde kabel, een moeizaam voortploeteren tot aan de Rand. De rand van wat? De rand van alles. Van de bewoonde wereld, van het noordpoolgebied, van waar je het noorderlicht kunt zien. Daar hield de kabel op, vastgespijkerd aan de palen van het laatste huis.

Het lukt me mijn voeten in mijn laarzen te bewegen. Mijn handen, mijn vingerkootjes komen weer tot leven, doen weer wat ik wil, ik omklem de kop zonder dat ik hem omgooi, zoals zo-even. Het doel is bereikt, hield ik me glimlachend voor. Ik ben in de gebieden waar Jacques Dorme ooit overheen vloog. Morgen zie ik de plek waar een leven stukging dat ik sinds mijn kindertijd in mij meedraag. Zijn leven en dat van de vrouw die van hem gehouden had. In de weldadige slaperigheid als gevolg van mijn vermoeidheid, komen achter mijn oogleden die vroegere levens weer tot activiteit, roepen ze het verslag van een dag, een stad, de verzonnen beelden van een bepaalde nacht in de herinnering terug. Die nacht waarin de regen net zo had geklonken als het neerkletteren van een hoeveelheid amberkleurige parels …

‘Luister, vriend, ken jij het verhaal van die jonge Moskoviet, ongeveer van jouw leeftijd, die voor het eerst in de taiga in Jakoetië komt? Wacht, dan zal ik het je vertellen …’

De woorden komen van een van de andere gasten. Er zitten drie mensen in het huis aan de Rand. Twee van hen zijn geoloog, toen ze me de hand drukten noemden ze, als was het een grappig toeval, allebei dezelfde voornaam: Lev. Twee Leo’s, twee leeuwen, dacht ik, een glimlach verhullend. De eerste, lang, met brede schouders, raadde waarschijnlijk mijn gedachten en voegde er ter verduidelijking aan toe: ‘Nee, de echte leeuw, dat ben ik. Hij is nog maar een leeuwenjong …’ De ander, klein en met een gezicht vol koubulten, riep uit: ‘Hou je bek, Trotski!’ Ik dronk een glas met hen ter ere van mijn komst, dat afschuwelijke brouwsel, alcohol die nauwelijks wordt verzacht door de veenbessensiroop, daarna lukte het me met bijna magische eenvoud gedaan te krijgen dat ik de volgende dag met hen mee mocht. ‘Maar vanzelfsprekend, beste vriend, we hoeven het alleen maar even tegen de piloot te zeggen, en dan is het zo goed als voor mekaar. Terwijl wij het in de bergen laten knallen, zal hij je brengen waar je maar naartoe wilt.’ Er zat in mijn rugzak een fles cognac die ik uit Parijs had meegenomen, we schonken hem in drie dikke geslepen glazen. Ze namen een slok, keken elkaar onzeker aan. Het Russische gebruik verbiedt dat je kritiek levert op iets wat je aangeboden krijgt. ‘Het is … lekker, besloot de lange Lev. – Ja, niet slecht, bevestigde de kleine Lev. Het is als de wijn die je in de kerk te drinken krijgt. Vrouwen zullen het zeker waarderen. Valia, wil jij een glaasje?’

Valia, de kokkin, schudde afwijzend het hoofd. Met armen die tot de ellebogen wit waren van het meel, was ze op een grote tafel aan het andere eind van het vertrek bezig deeg te kneden. Een kolossale vrouw: een zware en ronde boezem die uit haar dikke trui naar voren puilde, een breed achterste dat, op een kruk, het hele zitgedeelte bedekte. De voor Jakoetiërs kenmerkende spleetogen maar een spierwitte huid, een lichamelijke kracht die je aan vrouwen uit Oekraïne deed denken. Welke man zou zo’n reuzin aankunnen? dacht ik vol bewonderende angst.

Ik luister naar het verhaal dat de kleine Lev al begonnen was te vertellen.

‘…Hij komt dus uit Moskou midden in de taiga terecht, hij weet niks, maar hij is een beetje als jullie, vol ijver. En de oude Siberiërs zeggen meteen tegen hem: “Als je onze gast wilt zijn, moet je drie dingen doen: ten eerste een fles wodka tot de bodem leegdrinken, ten tweede een Jakoetische vrouw bespringen en ten derde in de taiga een berin een poot gaan geven.” Nou, daar wil ons mannetje wel aan, hij grijpt een fles en hup, drinkt die tot de bodem leeg! Daarna rent hij de taiga in. Een uur later komt hij helemaal onder de schrammen terug en schreeuwt luidkeels: “Zo, en waar is die Jakoetische vrouw die ik een poot moest geven!” Ha, ha, ha …’

Ze stikken van de lach, ik moet ook lachen en vooral om de vermakelijke pantomime die de kleine Lev erbij opvoert: een groentje slaat een halve liter drank achterover en rent de taiga in waar hij een berin verkracht. Op dat moment komt Valia een schaal dampende aardappels brengen. Met drukke theatrale bewegingen stort de kleine Lev zich op haar, gaat achter haar staan, slaat zijn armen om de heupen van de vrouw, terwijl hij met zijn kin in haar brede rug prikt. Een door de onnozele Moskoviet aangevallen berin. Ze draait zich met een glimlach op de lippen om, maar haar ogen schieten vuur: hoe durft die dwerg? Haar hand komt precies zo op het hoofd van Lev neer als een berinnenpoot zou hebben gedaan, met een goedaardige plof. Met het gezicht vol meel smakt de man tegen de muur.

’s Nachts vormt de sneeuwstorm de enige achtergrond voor alle andere geluiden: het gesnurk van de Levs, het knetteren van het hout in de kachel en, af en toe, het geritsel van een bladzijde. In het aangrenzende vertrek leest Valia het dikke boek dat ik bij aankomst op een vensterbank had zien liggen. Een van die romans uit de jaren zestig waarin de liefde werd beleefd in de beschutting van reusachtige elektriciteitscentrales in aanbouw, de ontsloten taiga, een moederland dat grootse krachttoeren verrichtte. Een verzonnen verhaal dat eigenlijk niet eens zo ver afstond van het leven van deze vrouw of van haar dromen, wie weet? Ik merk niet op welk moment ze het licht uitdoet.

Tegen middernacht overstemmen de gierende windvlagen alles wat het gehoor verder nog zou kunnen waarnemen. Ik stel me mijn aanwezigheid op dit plekje op de aardbol voor als een piepklein stipje. Welk oriëntatiepunt heb ik? De bevroren rafelrand van de Noordelijke IJszee? De Beringstraat? De Piek van de Overwinning, drieduizend meter hoog, ten westen van dit huis?

Ik overweeg dat voor mij uiteindelijk niets beter de plaats van deze streek bepaalt dan de herinnering aan het leven van Jacques Dorme.

#

De hele reis werden mijn gedachten in beslag genomen door het levensverhaal van Jacques Dorme. Zo sterk dat al het andere, die en die stad waar ik doorheen kwam, dat en dat station, vrijwel aan me voorbijging, dat het me te midden van de drukte van alle andere mensen afzonderde. Van Parijs reisde ik naar Warschau, bereikte probleemloos Oekraïne (dat zich zojuist onafhankelijk had verklaard), mocht een aantal uren niet verder bij de kersverse grens met Rusland. De woorden ‘grens’, ‘visum’, uitgesproken voor een kleine barak die door natte sneeuw vuil was geworden, leken uit een satirisch verhaal van Tsjechov te komen. Evenals het uniform van de grenswachten, waarvan de snit merkwaardigerwijs iets onmannelijks had, en de adelaars op hun tsjapka, goudkleurige dingetjes van niks, die aan kerstboompjes deden denken. En dat ging nog meer op voor de papieren die ik hun liet zien. Dat paspoort van een staatloze dat me toestond ‘naar alle landen te reizen behalve de USSR’. De USSR bestond niet meer en dat verbod kreeg een verwarrende, bijna abstracte betekenis. Slecht geplastificeerd door een oude Algerijn op de boulevard Barbès, was het document aangetast door vocht, en het gebobbelde dunne karton met de wazige stempels kon slechts tot wantrouwen aanleiding geven. Omdat hij mijn onnozelheid aandoenlijk vond, liet een vrachtwagenchauffeur me ten slotte weten hoeveel alcohol gevraagd werd om door te mogen. Ik had twee flessen cognac bij me. Een fles was volgens hem genoeg. Een platte fles die het hoofd van de post in de zak van zijn kapotjas liet glijden voor hij op een blauw stempeltje blies.

Ik was voor het eerst terug in Rusland en ik was er illegaal. Van mijn komst ging het merkwaardige trouwens gauw af als je zag hoe raar de zaken, nu eens in komische, dan weer in ergerniswekkende zin, onder de nieuwe omstandigheden liepen. Dat monument, in een Oekraïense stad, twee figuren die elkaar de hand drukken met in gouden letters het opschrift: ‘Leve de eenwording van Oekraïne en …’ Het vervolg (‘…Rusland’) is onleesbaar gemaakt. Mijn met een fles cognac betaalde ‘visum’. Daarna, op een avond, in Moskou, achter het lelijke gebouw waarin een restaurant zit, een oploop. Mensen stonden daar begin maart in de modderige sneeuw, glimlachten, knipoogden naar elkaar, maar het waren gespannen glimlachen, de blikken waren strak gericht op twee grote ramen die op de begane grond openstonden. Binnen zag je in het licht van tl-lampen een witbetegelde muur, twee spiegels, een handdroger die zoemde zonder dat iemand zijn handen eronder hield. Er verscheen een vrouw voor een van de spiegels, knoopte haar mantel open en toonde, zonder zich iets van de toeschouwers aan te trekken, haar naakte witte lichaam. Ze draaide zich zelfs langzaam op haar hoge hakken om, zodat je haar grote, volle borsten met de bruine tepels, de driehoek onder de dikke buik zag. Een tweede vrouw zette haar voet op de vensterbank en begon aan de sluiting van haar laars te trekken. Onder een minirok werd tot de heup haar been, een dikke in een rode panty gestoken dij zichtbaar … Dit door prostituees in de toiletten van een restaurant opgezette schouwspel getuigde van een onmiskenbare liberalisatie. Minder schijnheiligheid dan daarvoor, meer fantasie. Een vooruitgang … dacht ik terwijl ik verder liep.

Twee dagen later, in een grote stad aan de Wolga, zal ik het opnieuw denken. Om voordat mijn trein vertrok de tijd te doden, liet ik me meevoeren door de menigte en kwam ik in dat park terecht. Te midden van met schelle kleuren beschilderde kraampjes vonden er luidruchtige festiviteiten plaats, een soort ‘stadsfeest’ of gewoon een mooie zondag, met een stralende zon waarvan het licht werd weerkaatst door de vorige dag gevallen sneeuw. Ik liep, struikelend over de sneeuwhopen, bedwelmd door de zuur smakende koele sneeuw, door de vermenging van gelach, blikken, woorden waarvan ik de betekenis niet meer hoefde zoeken. Deze terugkeer leek op een droom waarin je alles onmiddellijk begreep en je je lichamelijk heel direct met elkaar verbonden voelde. Dronken van het zonlicht en de opgewektheid van de anderen kwam zelfs deze geëxalteerde en zoetsappig vaderlandslievende gedachte bij me op: ze hebben misschien niet meer dan drie roebel in hun zak, maar ze lachen en vieren feest zoals vroeger. Een land dat op instorten staat, maar wat heeft het niet in zich om gelukkig te worden! In het Westen zouden ze … In de greep van de blijmoedigheid ging ik door met mijn analyse van de Slavische ziel en van het Westen dat geen ziel had toen ik dat geluk plotseling op volmaakte wijze voor me zag, samengebald op het gezicht van dat kind. Een meisje van een jaar of negen, tien, van een bijna bovennatuurlijke schoonheid, dat aan de hand liep van een vrouw, haar grootmoeder waarschijnlijk. Ze bleven op een paar passen afstand van me staan, het kind keek me nieuwsgierig aan. Ik glimlachte tegen haar. En opeens drong tot me door dat dit ongelooflijk mooie gezichtje opgemaakt was. Vrij onopvallend, maar met een bedreven, volwassen hand. Niet geschminkt voor de kermis, maar veranderd in het zinnenprikkelende snoetje van een vrouw tevens pop. Ik merkte eveneens dat het donker begon te worden, dat de kramen gingen sluiten. Mijn hoofd zat nog vol gelach en zon … De eerste straatlantaarns verspreidden een flakkerend, zachtpaars licht. De vrouw draaide zich om en keek me met een onderzoekende blik aan. Daarna streek ze liefkozend langs de kin van het kind en mompelde: ‘Het feest is afgelopen, je zult het zonder snoepjes moeten doen …’ Het kind keek me strak aan. Op het laatste moment hield ik de woorden binnen die al op mijn lippen lagen: ‘U hebt een erg lieve kleindochter …’ Ik meende het spelletje doorzien te hebben. De vrouw trok het kind aan de hand mee en ik zag ze in de richting van een grote plastic tent, de ‘bierhal’, lopen. Achter mijn rug hoorde ik wat twee verkoopsters elkaar op een toon die afkeer verried toefluisterden: ‘Dat ouwe mens en dat meisje waren er ook weer, heb je het gezien? Jazeker, wat wil je, dankzij dat kind heeft ze te eten … Smeerlappen die zoiets doen, het liefst zou ik ze ophangen …’

Ik zag hoe de beide gestalten, een grote en een kleine, zich aan het eind van de laan in het licht van de ‘bierhal’ aftekenden. Ik had ze achterna moeten gaan. Hun het geld dat ik had moeten geven. De politie moeten waarschuwen. Het kind moeten meenemen … Maar was het inderdaad wat ik gemeend had te begrijpen? De kleppen van de kramen waren al allemaal gesloten, door kieren zag je dat er binnen licht brandde. De stille aanwezigheid van de eigenaren liet zich raden. Het donkere park, deze piepkleine huisjes, elk met zijn geheim, het geschminkte kind dat zo-even tegen me had geglimlacht … Het liefst had ik aangenomen dat het een vergissing was.

De enige plekken waar ik het gevoel kreeg dat ik echt terug was, waren de in armoedige soeks veranderde metrogangen en tunnels. Oude mannen boden voorwerpen te koop aan die je tegemoet schreeuwden dat ze waren weggerukt uit een woning, een kamer waarin hun afwezigheid een leegte had achtergelaten die door niets meer kon worden gevuld. Het was niet de gezellige rommel zoals op een vlooienmarkt, maar het betrof de restanten van door de nieuwe tijden verwoeste levens. Een aardewerken kopje met sporen van een langdurig gebruik, de vorm van de hak van dat paar schoenen, het merk van een transistorradio, ze kwamen me allemaal zo bekend voor … Die overblijfselen uit de tijd dat ik kind was. Die oude, door de kou blauw geworden handen deden een heel tijdperk in de uitverkoop.

Meer dan door alle andere veranderingen, meer zelfs dan door de obscene uitstalling van de nieuwe rijkdommen, werd ik getroffen door dat uiteengevallen menselijk verleden. De koortsachtige snelheid waarmee men het liet verdwijnen. Dat verleden en ook de schoonheid van het geschminkte kind. Door mijn onwetendheid wist ik in deze nieuwe tijd niet wat ik moest doen om dat kind te beschermen.

Siberië deed me dit teleurstellende weerzien vergeten. Hier was nog niets veranderd. Enkele nieuwe republieken, ontstaan door de val van het rijk, hadden nog maar net een kleur op de aardrijkskundige kaarten gekregen. Het gebied bleef hetzelfde: oneindig, wit, ongevoelig voor de mensen die er een enkele keer verschenen. Bevangen door de winterse kou, keken de mensen niet uit naar het laatste schokkende nieuws maar naar het rode streepje zon dat na een lange poolnacht over een paar dagen boven de horizon zou uitkomen.

Naar de geologen in het sparrenhouten huis aan de Rand luisterend, bedacht ik dat ze tot dezelfde tijd behoorden als de voorwerpen die door oude mannen in de metrogangen werden verkocht. Ze leefden alsof de achtduizend kilometer sneeuw die hen van Moskou scheidde het tijdsverloop had vertraagd. De jaren zestig? Zeventig? Alles in hun manier van doen, van spreken liep twintig of dertig jaar achter. Die mop over dat groentje dat een berin verkracht … Die had ik toen ik jong was zo vaak gehoord. Een tijdsverschil van twintig jaar. Nee, eerder een tijd buiten de tijd, een opeenvolging van dagen die wordt gekenmerkt door het beuken van de stormwind tegen de ruit, door het suizen van het vuur, door de ademhaling van die drie slapende mensen, zo verschillend en zo eender, die twee mannen met door de poollucht getaande gezichten, die grote vrouw met spleetogen die in het aangrenzende vertrek slaapt. (Wat droomt ze? Zijn het dromen die alleen maar over sneeuw gaan? Of, juist integendeel, waarin voortdurend een tropenzon schijnt?) ’s Nachts is er de regelmaat van het kloppen van ons bloed, in de onder ons hoofd gevouwen arm, een warm pulseren ergens midden in dat eindeloze wit, dat in de diepe kosmische duisternis door het noorderlicht de kleuren van de regenboog vertoont.

Het werd ochtend, maar niet licht. Ik schrok wakker van een storm die armenvol sneeuwvlokken tegen de ruiten joeg en in het hele huis voor een dof getril zorgde. Het duurde een paar seconden voor ik begreep dat er zojuist een helikopter vlak naast de Rand was geland. Aan de andere kant van de deur van de eetzaal brandde licht en ik hoorde het getik van aluminium borden en kroezen. De geologen stonden haastig en zelfs, zo kwam het me voor, enigszins in paniek op. De lange Lev wreef onder de kraan als een razende over zijn gezicht. De kleine Lev wond snel de veer van zijn scheerapparaat op …

Met een luid gekraak van brekend ijs ging de deur open en ik meende de reden van hun verwarring te begrijpen. Om het huis binnen te kunnen treden moest de man zich bukken, en toen hij midden in het vertrek bleef staan, bevond zijn gezicht zich ter hoogte van de brandende peer die aan het plafond hing. Hij droeg een korte zwarte lammycoat en laarzen van rendierleer. Hij keek hoog neer op het vertrek, zag de rommel als gevolg van het drinkgelag van de vorige dag maar zei niets, wachtte tot de beide Levs naar hem toe zouden komen. Wat ze deden, en ze groetten hem schijnbaar ontspannen, maar met ontwijkende blikken: ‘Hallo, baas! Over vijf minuten staan we klaar, commandant!’ De lange Lev leek bijna klein. De kleine Lev moest zijn arm omhoogsteken om de hand van de piloot te drukken. De man keek hen zonder iets te zeggen doordringend aan, en pakte toen de lege cognacfles. ‘Ik zie dat jullie al sinds gisteren klaarstaan’, zei hij met een lage stem, die kraakte als de koppeling van een militaire jeep wanneer het ijzig koud is. ‘Ik waarschuw jullie, als ik tijdens de vlucht ook maar iets van een hik hoor, donder ik jullie en jullie rotjes eruit …’

De keukendeur ging open, Valia kwam binnen met een grote ketel waar een pluimpje stoom uit ontsnapte. Ik moest weer aan mijn verbazing denken: welke man zou in staat zijn met haar de liefde te bedrijven? Haar lichaam scheen weer normale proporties te krijgen, de aanwezigheid van de piloot maakte haar vrouwelijk, ja zelfs aantrekkelijk. ‘Wil je iets eten?’ vroeg ze hem. Hij glimlachte, met een wat nors gezicht: ‘Nee, we hebben geen tijd, ze hebben voor het eind van de dag storm voorspeld … En geef die twee zuipschuiten alleen maar wat maagzout, anders bevuilen ze het toestel en de helft van de noordpool …’ Hij schudde de cognacfles heen en weer en gromde nog steeds glimlachend: ‘Nu bezatten ze zich warempel al met geïmporteerde jajem! Aristocraten …’

Daarop nam de kleine Lev het woord, probeerde hem weer mild te stemmen, wees naar mij: ‘Weet je, baas, die fles, die heeft onze kameraad uit Moskou voor ons meegebracht. Het is cognac, maar het is beslist niet sterk! Trouwens, zou hij vanochtend met ons mee mogen, hij is journalist …’ De laatste zin kwam er met een steeds zachtere stem uit en eindigde in gestamel.

De piloot draaide zich naar mij om en keek me met een stugge blik lang maar niet vijandig aan. ‘Onze kameraad uit Moskou …’ mompelde hij. ‘U laat ze drinken en daarna laten ze zichzelf de lucht in vliegen in plaats van de bergen op te blazen …’ Hij bukte zich om de keuken binnen te gaan en voegde er, over zijn schouder alsof de zaak al afgehandeld was, aan toe: ‘Wat dat met ons meegaan betreft, het spijt me, ik doe niet aan rondleidingen.’

De lange Lev vermeed mijn blik en volgde hem op de voet. De kleine trok een schuldbewust gezicht en spreidde zijn armen ten teken van onmacht.

Ik liep naar buiten. De dag brak net aan: in een asgrauw nevellandschap waren vaag de omtrekken van de bergen te onderscheiden en voor mijn voeten stak een dwergboompje zijn dunne kromme takjes omhoog die deden denken aan prikkeldraad. In het halfdonker dwarrelden traag sneeuwvlokken rond de helikopter. Ik was een uur vliegen verwijderd van het doel van mijn reis. Sinds ik uit Parijs was vertrokken had ik ruim elfduizend kilometer afgelegd. De plek waar het vliegtuig van Jacques Dorme lag bevond zich hier, ergens midden in die met ijs bedekte bergketen. Ik voelde de kou (vijfendertig graden onder nul? veertig graden onder nul? net als gisteren …) mijn gezicht striemen, wat ik zag werd in stukjes opgedeeld door de druppeltjes van uiteengeblazen tranen. Opeens drong tot me door dat die plek zien wezenlijk was, dat mijn nieuwsgierigheid als schrijver er niets mee te maken had, dat het leven me heimelijk naar dit oord gevoerd had en dat ik anders geleefd zou hebben als ik hem niet had willen zien.

De deur piepte. De beide Levs kwamen naar buiten, ze hadden een aantal kisten bij zich die ze naar de helikopter droegen. Ik hoorde de stem van Valia. De piloot bleef in de deuropening staan. Ik ging schutterig naar hem toe, versperde hem de weg en zei: ‘Luister, en als ik u nou eens …’ Ik zag de uitdrukking van zijn ogen, ik maakte mijn zin niet af (‘betaalde?’). Hij gaf me een klap op mijn schouder en raadde me op tamelijk vriendschappelijke toon aan: ‘Als ik u was, ging ik gauw met de tractor mee naar het dorp, pas vanavond rijdt er weer een …’

Ik legde me neer bij de mislukking en vroeg niets meer, maar op dat moment begon ik met een bijna toonloze stem over Jacques Dorme te vertellen. Het lukte me in een paar korte, zakelijke zinnen zijn leven te schetsen. Ik voelde me zo terneergeslagen dat ik me nauwelijks bewust was van wat ik zei. Maar alleen in deze toestand was ik in staat de droeve essentie van dat leven te verwoorden. Een uit een ver land gekomen vliegenier ontmoet een landgenote, en ze hebben in een stad die spoedig alleen nog maar uit ruïnes zal bestaan een zeer kortstondige liefdesrelatie; daarna vertrekt hij naar het andere eind van de wereld om vliegtuigen op te halen die bestemd waren voor het front, en sterft wanneer hij in het poolgebied in het grauwe licht tegen een met ijs bedekte berghelling vliegt.

Ik zei het anders. Niet duidelijker maar nog korter en dichter bij het wezenlijke van hun liefde.

De piloot liet de deurklink los en mompelde alsof hij bezig was zijn geheugen op te frissen: ‘Ja, nou weet ik het weer … Het betrof die luchtbrug tussen Alaska en Siberië. De Alsib … Escadrilles met echte keien. Nu zijn ze bijna vergeten. Dat vliegtuig, is dat niet het toestel dat je op de Drietand ziet liggen?’ Ik bevestigde het. De Drietand, een berg met drie toppen …

‘Baas, dit is de laatste, we kunnen vertrekken!’ De kleine Lev kwam met een kist die hij op zijn schouder in evenwicht hield het trapje af.

De piloot kuchte. ‘En die vrouw, in welke betrekking stond u tot haar? Hebt u haar gekend?’ Ik zei heel zacht, alsof er in deze witte woestijn niemand was om naar me te luisteren: ‘Ze was een soort … Ja, ze was als een moeder voor mij …’

‘Commandant, alles is oké!’ De woorden van de lange Lev werden afgekapt door het dichtslaan van een deur.

‘Hebt u papieren bij u?’ vroeg de piloot en wreef langs zijn neus. Ik dacht aan mijn paspoort, waarin alles stond in een taal die hij vast niet kon lezen, aan de vermelding ‘alle landen behalve de USSR’.

‘Nee, dat komt, ik ben … Nee, geen papieren …’ Hij schudde het hoofd, spreidde zijn armen alsof hij wilde zeggen: ‘In dat geval kan ik niets voor u doen’, daarna maakte hij opeens een kinbeweging in de richting van zijn helikopter en zuchtte glimlachend: ‘Nou goed, vooruit, stap in!’

Terwijl het opsteeg helde het toestel over en in een fractie van een seconde zag ik het huis aan de Rand, het verlichte keukenraam. Volgens mij keek de piloot eveneens naar dat raam.

#

Tweeëneenhalf jaar na deze clandestiene reis was het manuscript klaar. Een sterk geromantiseerd verhaal, want in die tijd dacht ik dat alleen fictie de onwaarschijnlijkheid van de werkelijkheid tot iets leesbaars kon maken.

Het werd door verscheidene uitgevers geweigerd en begon toen het schimmige maar spannende bestaan te leiden van alle teksten die systematisch worden afgewezen: een tot mislukking gedoemd leven, een leven als van een spook dat steeds terugkeert, een schemertoestand, afgewisseld door momenten van weer oplevende hoop, door nachten waarin er koortsachtig wordt herlezen, door afkeer van het geschrevene. Het gevoel te preken voor stoelen en banken die vol zitten. Een doodlopende straat waarvan het eind terugwijkt naarmate je verder loopt. Een uitzichtloze zaak.

Ik was halverwege deze lijdensweg toen dat terugwijken leek te stoppen. Ik bevond me in het kantoor van een medewerkster voor literatuur bij een van de grote Parijse uitgeverijen en luisterde naar zulke vleiende loftuitingen dat ik vreesde dat het een valstrik was. Trouwens, alles aan deze ontmoeting was verdacht. Ik had een geletterde verwacht met verward wit haar, een losse hoest, van sigarettenrook doortrokken kleren, een lichaam dat deels aan het oog werd onttrokken door stapels manuscripten, een echt uitgeversdier. Maar het bleek een vrouw, bevallig als een hagedis, achter een tafel waarop alleen mijn manuscript prijkte. Klein, donkerharig en met zeer diepliggende, glinsterende ogen zat ze op een ouderwetse stoel met hoge rugleuning en zo hard dat je er een kussen bij nodig had. Ze had de op de zenuwen werkende aantrekkelijkheid van een vrouw met betrekking tot wie een man weet dat zij zijn type niet is, hoewel hij zich toch precies kan voorstellen door wat een andere man, de man die hij niet is, in staat is smoorverliefd op haar te worden. Dat bedacht ik later. Op het moment zelf zag ik de beweging van haar lippen en hoorde ik haar zonder de omwegen die uitgevers nog wel eens willen maken geestdriftig een gunstig oordeel uitspreken. Ik geloofde waarschijnlijk in het wonder van de prediker voor stoelen en banken die eindelijk verhoord wordt, en dat is wat me de das omdeed.

Ik viel haar in de rede (Ze zei: ‘Wat vooral heel mooi is, is dat tweetal, dat kind en die oude Franse vrouw die hem over haar vaderland vertelt en hem haar taal leert …’), zette uiteen welke werkelijkheid er achter het verzonnen verhaal schuilging. Stukjes leven die alleen door de opbouw een samenhang kregen, onderdelen van liefdeservaringen die alleen door de verbeelding tot een liefdesavontuur aaneengesmeed konden worden, een massa mannen en vrouwen die hij aan de vergetelheid had moeten prijsgeven …

‘Trouwens, die oude Française en haar kleinzoon, in werkelijkheid waren die geen …’ Zonder dat ik het wilde, zette ik mijn verwoestende werk voort. Waarschijnlijk werd ik me ervan bewust toen ik iets van teleurstelling op het gezicht van de vrouw zag verschijnen. ‘Toch zijn het allemaal bestaande figuren!’ besloot ik als om te laten blijken dat mijn originaliteit gestuurd was.

Ik weet niet of ze zich er rekenschap van gaf dat haar loftuitingen mij tot deze absurde ontboezeming hadden aangezet. Haar teleurstelling was even groot als die van een muntkundige die opgetogen bij het zien van oude munten die een grondwerker hem heeft gebracht, fijntjes uiteenzet wanneer en waar de munten geslagen zijn en de arbeider plotseling een kostbare dukaat ziet pakken en hem erop ziet bijten, waarbij hij beschadigd wordt, om aan te tonen dat hij van goud is.

Haar stem bleef hetzelfde. ‘Ja, dat is zo … Maar wat ik u zeggen wilde is dat er vooral in het laatste deel, waarin u het over de piloot hebt, te veel dingen niet goed doorwerkt zijn, helemaal niet omgewerkt zijn door de verbeelding. Bovendien, de figuur van de generaal, die ontmoeting …’

‘Maar het is allemaal overeenkomstig de waarheid …’

‘Dat is nou juist wat eraan mankeert. Voor een roman is het te veel overeenkomstig de waarheid.’

Ik vertrok nadat mij beleefd doch dringend was opgedragen het betreffende deel te herschrijven.

Op de trap, te smal en gevaarlijk om aan schrijven te denken, kwam ik nog niet aan een slagvaardig antwoord toe, waarmee ik hoe dan ook te laat was, maar in de bocht van de straat richting rue du Bac had ik het opeens gevonden. De stortvloed van te late argumenten omvatte ook de discussie over waarheid en fictie die Oorlog en vrede had uitgelokt. Vernietigende kritieken, historici die in het boek talloze fouten aantroffen, en in een krant dit scherpe oordeel: ‘Als deze schrijver ook maar een beetje talent had, zou hij het moeten vervloeken.’ Maar vooral de mening van de oude academicus Narov die Tolstoj niet kon vergeven dat hij een ontluisterend beeld van de grote opperbevelhebber Koetoezov had geschetst. Want aan de vooravond van de beslissende slag tegen Bonaparte zien we de redder van Rusland in een stoel weggezakt zitten, heel ontspannen en niet zoals je van een militair verwacht, en, toppunt van belediging, verdiept in een Franse roman! De zwaanridders van mevrouw de Genlis …’Uit welk een perverse fantasie heeft een zo onjuiste voorstelling kunnen voortkomen?’ ging de academicus tekeer. ‘Koetoezov was in die dramatische uren waarschijnlijk bezig stafkaarten te bestuderen of, in het ongunstigste geval, Julius Caesar aan het lezen. Moeilijk om Narov, die aan de slag deelnam en daarbij zelfs een arm verloor, het tegenbewijs te leveren. En toch … Na zijn dood trof men in zijn boekenkast een heleboel Franse romans aan, waaronder De zwaanridders met deze vermelding op het schutblad: ‘Gelezen in het ziekenhuis waarin ik, gevangengenomen door de Fransen, genas van mijn verwondingen.’

Ik betreurde het enkele ogenblikken de medewerkster voor literatuur de anekdote niet verteld te hebben. Maar wat toonde dat verhaal nou eigenlijk aan? Stafkaarten of mevrouw de Genlis? Misschien alleen maar de droefgeestigheid van een oude man die nog slechts een jaar te leven heeft, die een heleboel oorlogen heeft meegemaakt, een heleboel overwinningen en nederlagen heeft gekend, en die, ‘in die dramatische uren’, in het heldere licht van een mooie septemberochtend zijn blik laat ronddwalen. Hij weet, morgen is die rust afgelopen, wordt de aarde omgewoeld door ontploffingen, zal zij dreunen onder de voetstappen van honderdduizenden mannen die elkaar zo snel mogelijk de keel willen afsnijden, zullen er stromen bloed vloeien van vijftigduizend of misschien wel honderdduizend slachtoffers. En enige tijd daarna zal er opnieuw dezelfde rust heersen, zal dezelfde zon schijnen en zullen dezelfde herfstdraden door de lucht vliegen.

Door de rue du Bac lopend bedacht ik dat je, om van het kinderachtige gedoe over het onderscheid tussen werkelijkheid en verbeelding af te komen, waarschijnlijk alleen maar die heel eenvoudige momenten van menselijke aanwezigheid moest vastleggen. De blik van de oude Koetoezov die voor een open raam naar de septemberhemel kijkt … Verder niets.

Ik wist van tevoren dat het onmogelijk zou zijn het leven van Jacques Dorme beter weer te geven. Het ‘literairder’ maken? Waar was dat goed voor? Eveneens onmogelijk iets aan de figuur van de generaal te veranderen, degene voor wie, volgens de piloot, ‘de hemel straks belangrijker zou zijn dan al het andere’. Die woorden waren me zo meegedeeld, als onderdeel van een waar gebeurd feit. Die Franse generaal was slechts een vage gestalte, die min of meer toevallig ter sprake kwam in een gesprek, tijdens een nacht die in de herinnering bewaard is gebleven vanwege een ketting van amberkleurige parels die stukging. Waarom had ik dat anders moeten vertellen? Ik offerde die twee mannen dus op, bekortte het verhaal, niet zonder wroeging denkend aan de groepsportretten in de tijd van Stalin, waarop de gezichten van ter dood gebrachte leiders door specialisten werden weggeretoucheerd.

Vergeefse moeite, want de tekst werd desondanks geweigerd, daarna elders geaccepteerd, gepubliceerd, had veel succes, bezorgde me tijdelijke roem en riep verbazingwekkend hardnekkige haatgevoelens op (‘Denkt u soms dat we het van die buitenlanders moeten hebben om Frans te leren schrijven?’ vroeg een Parijse criticus zich af), ten slotte viel ik terug in de anonimiteit, oneindig veel aangenamer dan die daarvoor, want de illusies waren voorbij.

Tegen het eind van deze hectische periode had ik echter een ontmoeting met iemand die indirect met de twee opgeofferde personages te maken had. Die meiavond in Canberra, tijdens de Australische herfst, een discussie met mijn lezers (hun onweerstaanbare behoefte te weten te komen wat in het boek ‘waar gebeurd’ en wat bedacht was), daarna het gesprek met die man van een jaar of dertig, de cultureel attaché die, tijdens het diner, zo tactvol is het niet van de lezers over te nemen, zoals ambassadepersoneel vaak gewend is te doen, hij laat me uitblazen, hij praat ook heel weinig over zichzelf en pas na het eten, wanneer we buiten staan waar de sterrenhemel zo’n merkwaardige aanblik biedt, steekt hij van wal, vertelt hij in heel eenvoudige bewoordingen over de dag waarop de generaal stierf (hij is zijn achterachterneef, heet net zoals hij, maar hij kan niet weten welke betekenis die naam in mijn leven heeft). Hij heeft die dag trouwens niet veel gezien, hij was nog te jong. Een pantserwagen van de infanterie waar de geschutskoepel van af was gehaald, reed de doodkist naar het kerkje, een sobere plechtigheid … Op school zou de onderwijzeres hun vragen op te schrijven wat ze van de overledene vonden.

Hij praat zonder tot mijn verbeelding te willen spreken, bekent dat hij als kind alleen maar kleinigheden onthouden heeft, dikwijls van weinig belang. Ik merk dat mijn verhaal zou kunnen aansluiten bij het zijne maar dat ik het daarvoor weer zou moeten hebben over de tiener die naar het verhaal over de kapotte parelketting en de over de eindeloze ijsvlakten vliegende piloot luisterde, de tiener die die Franse generaal midden op de steppen aan de overkant van de Wolga zag. Heel even, ik sta op het punt het toe te geven, schijnt ook hij iets door te krijgen van dat verleden in mij … Daarna maken we elkaar attent op de schoonheid van het Zuiderkruis, in deze herfstnacht werkelijk onovertroffen, en we gaan uiteen.