Andreï Makine

Menselijke liefde

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel L ’amour humain, verschenen bij Éditions du Seuil

Oorspronkelijke tekst © Éditions du Seuil, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Peter Leonard/zefa/Corbis

isbn 978 90 445 3061 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het gemaskerde kind

I

#

Zonder zijn liefde voor deze vrouw zou het leven slechts een eindeloze nacht geweest zijn in de wouden van Lunda Norte, aan de grens tussen Angola en Zaïre.

Ik zat er twee dagen gevangen met een collega, een Russische instructeur van rekruten, en met naar we dachten een lijk dat achter in ons uit gedroogde leem bestaande cachot lag, een Afrikaan, niet zoals wij in een gevechtspak, maar in een donker kostuum en met een wit hemd waar bruin geworden bloedvlekken op zaten.

Als het leven bedreigd wordt, toont het zich ontdaan van alles en treft het ons door de buitengewone eenvoud van zijn werking. De uren dat we gevangen zaten, ontdekte ik het grove raderwerk: de angst doet de zogenaamde geestelijke ingewikkeldheid teniet, vervolgens verdrijven dorst en honger de angst en blijft de verbijsterende alledaagsheid van de dood over, maar deze huivering van de geest wordt al snel lachwekkend wanneer je haar plaatst tegenover het ongemak van kleine lichamelijke behoeften (zoals, voor ons allebei, het moeten plassen in aanwezigheid van een lijk), ten slotte komt de afkeer van jezelf, dat belletje leven dat zichzelf zo waardevol, want uniek vond, en dat te midden van andere belletjes uit elkaar zal spatten.

Toen de avond viel, hielden de strijders die ons gearresteerd hadden vier Zaïrese boeren aan, drie mannen en een vrouw, die de grens waren overgestoken om de ‘delvers’, zoals de diamantgravers daarginds werden genoemd, eten te brengen. De mannen werden beroofd en doodgeschoten, de vrouw liet zich de verkrachtingen welgevallen met een onverstoorbaarheid die het seksuele geweld bijna iets vanzelfsprekends gaf. Ze bleef volkomen stil, vloekte niet, jammerde niet. Ik herinner me het gezicht van een van de soldaten: de walging na de copulatie, de geïrriteerdheid in zijn slaperige blik terwijl hij, ongeïnteresseerd, de verrichtingen gadesloeg van degene die zojuist zijn plaats tussen de dikke dijen van de Zaïrese vrouw had overgenomen.

Die onverschillige gluurder zou ons maar wat graag mishandelen, dat was te verwachten, seksuele bevrediging laat een onvoldaan gevoel achter. Daarom gaf hij het lange dode lichaam van de Afrikaan een paar schoppen. Toen ik mijn blik afwendde om de heen en weer gaande beweging van de laarzen niet te hoeven zien, meende ik voetstappen achter de deur te horen en het gerammel van een wapen. Het idee over enkele ogenblikken te zullen sterven stelde me in staat zo duidelijk in het donker te zien dat het leek alsof ik naar een zwart-witfoto keek: dat vieze touw dat om mijn enkels gebonden zat, de smeerolievlekken op de broek van de soldaat, de vensteropening zonder ruit, heel laag in de muur, waardoor ik zojuist de verkrachters had bespied. Er klonk een merkwaardig opgewekte vrouwenstem, die door een kort salvo van een machinepistool stilviel. De soldaat snelde naar buiten, wat voor ieder van ons nog even uitstel betekende: de roerloosheid van de Afrikaan, het hoesten van de instructeur, die een slok sterkedrank nam uit een veldfles die in zijn gevechtspak verborgen zat, mijn verwarde gedachten die heen en weer gingen tussen de plotselinge vertrouwdheid van de dood en het genot dat de mannen putten uit het dikke lichaam van de Zaïrese vrouw.

Ik was jong en die plotselinge vereenvoudiging van het leven, dat teruggebracht werd tot genieten en sterven, deed me goed. Het is gemakkelijker je einde te aanvaarden als je weet dat jij die homp vlees bent die vecht om aan zijn gerief te komen (zoals de soldaten buiten) en die sterft als hij verliest. ‘Die zwarte klootzakken van de Unita!’ schold de instructeur. Hij nam opnieuw een slok en liet bijna meteen daarna een eerste gesnurk horen. Ik bewonderde die man. Hij kende de rauwe werkelijkheid van het leven, de elementaire wijsheid ervan, waarvan me op dit moment de beginselen werden bijgebracht: wij zijn niet uniek, maar allemaal gelijk en onderling inwisselbaar, ja, hompen vlees die genot zoeken, lijden, vechten om het bezit van vrouwen, geld, macht, wat ongeveer hetzelfde is, en ooit zullen verliezers en winnaars samen in volkomen gelijkheid tot ontbinding overgaan.

Dat was geen cynisme, ik zag deze naakte waarheden onder ogen zonder er echt over na te denken, blies ze leven in met de vochtige damp die van mijn huid afsloeg, met de stank van rottende lijken. De wereld was niets anders dan die organische massa waar wij deel van uitmaakten, ik, de slapende instructeur, de dode Afrikaan, de soldaten die om de beurt hun zaad in de inmiddels pijnlijke vagina van de vrouw spoten, de drie boeren met hun kapotgeschoten hoofden … ik voelde me innig verbonden met die menselijke massa.

‘Die vieze vetzak van een Savimbi, we zullen hem op zijn bek laten gaan … Ideologische vorming van het kader …’ gromde de instructeur in zijn slaap en hij sloeg een paar keer op zijn gezicht om de muggen te verjagen. Ik doezelde eveneens weg, doodmoe, blij op te gaan in een brij van naamloze lichamen.

De schreeuw die buiten weerklonk had niets onpersoonlijks. In zijn wanhoop was hij afschuwelijk uniek. Er werd iemand vermoord. Er stierf een heel bijzonder iemand. Een vrouw, die vrouw, die Zaïrese. Ik sprong op mijn samengebonden voeten overeind, klampte me vast aan het vierkante raampje. Het was geen buitengewoon wreed schouwspel, maar het gaf helder en precies de heersende waanzin weer. Een militair, de dikke sergeant die ons de dag ervoor ondervraagd had, zat op zijn hurken voor de Zaïrese die, op haar knieën voor hem, door twee soldaten werd vastgehouden. Hij stak zijn vingers in de mond van de vrouw, wekte de indruk dat hij, als een tandarts, de holte van die wijd opengesperde mond onderzocht. Een zaklantaarn in de hand van een van de soldaten bescheen het gezicht van de sergeant. Op zijn wang glansde een litteken, een grote ster die met de tijd vlakker was geworden …

Om niet gek te worden, probeerde ik tot een verklaring te komen, een Afrikaans ritueel, een duivelsuitbanning … Een van die folkloristische sprookjes die kenners zo mooi vinden en die deze nachtelijke pantomime begrijpelijk gemaakt zouden hebben. Maar één ding leek volkomen duidelijk: de vrouw was zojuist gestorven en ik was getuige van wat ze na haar dood nog met haar deden. Een plakkerig vochtige nacht, geuren van rottende planten, hinderlijke zwermen insecten, de mannen die haar lichaam omklemden, hun vingers in haar mond staken, in haar keel wroetten …

Pas op dat moment werd ik overmand door echte doodsangst. Een benauwende kramp, alsof er een onbekend wezen in mij ontwaakte dat heimelijk in mijn binnenste was gegroeid en dat zich nu van mijn ingewanden, van mijn hersens losrukte. De geboorte van mijn eigen lijk, met mij verbonden, als een dubbelganger.

Die nachtelijke adempauze is me bijgebleven als een periode van verlammende paniek, gevolgd door een uitputtend wakker liggen, daarna nieuwe onrust als gevolg van luid geschreeuw aan de andere kant van de deur, van een schot in het bos. Ik kroop over de grond, zocht naar een gat in de pleisterlaag, wekte de instructeur, stelde voor ervandoor te gaan (voor hij weer insliep, mopperde hij binnensmonds: ‘Hier is dat hele verdomde oerwoud een gevangenis’). Dankzij de dood van de Zaïrese kon ik me nu een voorstelling maken van wat er meteen na de mijne zou gebeuren: soldaten zouden met mijn levenloze lichaam slepen, het naast dat van de Afrikaan neergooien. De instructeur zou waarschijnlijk in zijn slaap doodgeschoten worden, hij behoorde hoe dan ook tot de generatie Russen die stierf in naam van het moederland, de vrijheid van de broedervolken en het internationale proletariaat. Ik voelde me alleen tijdens die laatste stappen naar het niet-zijn. Ik moest me alleen zien te redden.

Ik ging naar het lijk toe, want de overlevingsdrang verdreef alle schaamte. Ik wilde zijn kleren doorzoeken, inpikken wat ik misschien kon gebruiken: geld en zijn papieren, mocht hij die voor de soldaten verborgen hebben weten te houden, iets waardevols, om een bewaker mee om te kopen, die pen die ik al in zijn binnenzak voelde. Een mooie vulpen, overblijfsel van de beschaafde wereld. Licht en glad, had hij voor mij het geruststellende van een amulet …

‘Er zit geen inkt meer in …’ Het gefluister deed de duisternis om me heen stollen tot ondoordringbaar donker glas. Na enkele ogenblikken betrapte ik mezelf erop dat ik de pen nog steeds voor me uit hield en probeerde hem als een onhandige en beschaamde dief terug te geven. ‘In deze oven is de inkt opgedroogd … Maar misschien kun je een adres onthouden …’

Het verbaasde me niet eens hem Russisch te horen spreken. In die tijd, de jaren zeventig, spraken heel veel Afrikanen die taal. Nee, toen ik weer tot mezelf gekomen was, trof me het adres dat de zwarte man me letter voor letter noemde. Het ging om een plaats in de buurt van het Siberische dorp waar ik was geboren, een oord dat me altijd als de meest vergeten plek op aarde was voorgekomen. De man noemde het zonder haperen en alleen vanwege zijn door de dorst gesprongen lippen kwamen de lettergrepen eruit als een moeizame, raspende ademhaling. Onherroepelijk als een laatste wil.

Er zat geen enkele samenhang meer in de minuten, die steeds sneller verstreken. Alles gebeurde tegelijkertijd. Zijn koortsige en verbazingwekkend rustige ogen glinsterden in het licht van de aansteker, waarvan ik de vlam met mijn hand afschermde. Ik zag zijn polsen die door het ineengedraaide dikke ijzerdraad gezwollen waren en ik begon de windingen een voor een te breken. Ik hoorde hoe hij zich bijna verslikte toen de allereerste slok water door zijn keel naar binnen liep. We hadden nog maar nauwelijks een halve liter en ziende hoe dorstig hij was, dacht ik dat hij alles zou opdrinken. Hij bedwong zich (zijn kaken kraakten) en nam heel zachtjes pratend met een paar woorden mijn angst weg. Bij het aanbreken van de dag, zei hij, zouden de Cubanen een aanval doen en ons waarschijnlijk bevrijden. De kansen waren niet erg groot maar er bleef hoop. Wij tweeën, de instructeur en ik, konden erop rekenen dat we, eventueel, tegen gevangenen van de Unita geruild zouden worden … Zijn stem klonk uitdrukkingsloos, onvast en zonder indruk op me te willen maken. Ze liet me eenvoudig weten (dat begreep ik pas later) dat ik maar hoefde te wachten, zonder steeds in angst te zitten. Zonder bij elk schot, bij elke schreeuw te verstarren. Zijn woorden waren er om me te leren sterven wanneer je moest sterven. Een ogenblik meende ik me bij hem te kunnen aansluiten in die trotse onverschilligheid tegenover de dood. En toen brak het laatste stuk ijzerdraad om zijn linkerpols, waren zijn handen vrij en trok hij zijn jasje uit, knoopte hij zijn hemd los … Voor ik mijn vingers aan mijn aansteker brandde, zag ik nog net iets van zijn tot moes geslagen lichaam, van een etterige korst die vol insecten zat … Aan de andere kant van de deur klonk opnieuw een schreeuw van de Zaïrese (de Afrikaan zou me spoedig uitleggen wat de soldaten zochten in dat vrouwenlichaam dat ze zo pijnigden).

Waarom doen ze er zo lang over om haar te doden, kwam er in mijn hoofd op, al was ik de controle over mijn denken kwijt. Ze zouden ons allemaal moeten doden. Vooral dat ongedierte dat aan de neger vreet! In het donker hoorde ik dat er met een lap gewreven werd en rook ik de scherpe geur van alcohol: de Afrikaan reinigde zijn wond, de instructeur had hem zojuist zijn veldfles aangereikt. Ineengedoken tegen de muur had ik het gevoel geheel overdekt te zijn met wonden waarin de dood wriemelde …

Op dat moment werd, dwars door het blazen van de instructeur heen, die weer in slaap gevallen was, duidelijk de stem van de Afrikaan hoorbaar, nog afstandelijker dan daarvoor, zonder de wil om te overtuigen. Hij had het niet langer over onze waarschijnlijke redding, ook niet over de Cubaanse eenheden die vanaf Lucapa oprukten. Wat hij zei leek op het gemompel, in mijn kindertijd, van de stokoude mannen die voor hun sparrenhouten hutjes zaten. Ze staarden voor zich uit en spraken over wezens die alleen nog maar bestonden in hun witte hoofden, die vol zaten met herinneringen aan oorlogsjaren en jaren in kampen. Elias (ik hoorde hoe zijn voornaam luidde) was zo’n zes jaar ouder dan ik, maar zijn stem leek van gene zijde van zijn leven te komen.

Hij had het over een trein die door een eindeloos winters bos reed. De reis duurde verscheidene dagen en was geleidelijk één geworden met de levens van de passagiers, die elkaar ten slotte zo goed kenden dat het leek of ze familie van elkaar waren. Ze deelden hun eten met elkaar, ze vertelden over hun verleden, ze gingen de besneeuwde stations in en kwamen weer terug met grote boekweitbroden onder hun arm. Af en toe bleef de trein midden op de taiga stilstaan, Elias deed de wagondeur open, sprong in de opgewaaide sneeuw en hielp de vrouw die hem op deze tocht naar het eind van de wereld had meegenomen bij het uitstappen. Je hoorde de krakende voetstappen, het sissen van de locomotief in de verte … Daarna werd het stil, boven de dik besneeuwde sparren flonkerden sterren, de adem van het slapende bos drong tot onder hun kleren door, de hand van de vrouw in zijn hand werd de enige levensbron in het ijskoude donker van de wereld om hen heen …

Hij had me een zeer nabije bevrijding kunnen beloven, de volgende dag, door een Cubaans commando. Of een stoïcijns, heldhaftig einde, waardoor ik in de herinnering van anderen zou blijven voortleven. Of anders een pijnloze dood en een toekomstig hemels geluk in een eeuwig leven. Niets van dat alles zou me zo volledig van mijn angst bevrijd hebben als zijn langzame en rustige verhaal deed.

De trein kwam weer in beweging, vertelde hij, en even was er de kinderlijke angst, het bange gevoel niet meer op tijd achter de vrouw van wie hij hield op de treeplank te kunnen springen.

Ondanks het donker verried de klank van zijn stem een glimlach en hoewel ik het nog steeds niet kon geloven, voelde ook ik een glimlach om mijn mond.

Het adres dat hij me gevraagd had te onthouden, werd in mijn geheugen het enige veilige toevluchtsoord, de plek waarnaar je terugkeert nadat je alles bent kwijtgeraakt en waar je zeker weet dat je aanvaard zult worden zoals je bent.

#

De deur slaat achter me dicht en meteen bevind ik me in een tragikomische situatie: ik wilde de lift van het hotel, de vrolijke samenscholing van degenen die ik ‘het internationale congressen bezoekende volkje van dikke negers’ noem, vermijden en ben de negen verdiepingen naar boven gelopen via de diensttrap. En ik heb me vergist in de uitgang. Twee kamers kijken uit op het dakterras, de mijne en die waarvan ik nu door het grote raam zie hoe het binnen is. Ik kan niet op mijn schreden terugkeren, de nooduitgang is geblokkeerd, hoewel die toch is bedoeld voor mensen die bij brand naar het dak zouden vluchten, waar brandweermannen hen zouden kunnen oppikken. En in de kamer zie ik vanaf het terras een man en een vrouw die al bezig zijn met wat duidelijk op een paringsdaad zal uitdraaien. Om bij mijn kamer te komen, zal ik langs hun terrasdeur moeten, die open staat, over enkele planten in plastic bakken heen moeten stappen … Uitgesloten. Dat had ik kunnen doen op het moment dat de deur dichtsloeg: verontschuldigingen stamelen, gauw naar mijn kamer glippen … Binnen een paar seconden ben ik van een sukkel die is verdwaald en op het dak is terechtgekomen, een gluurder geworden. De vingers van de man zijn druk bezig tussen de schouderbladen van de vrouw, frunniken aan de haakjes van de beha. We komen maar tot heel weinig originele dingen met onze lichamen … Zijn handen lijken heel zwart op de melkwitte huid van de vrouw.

Ik ken hen: zij is een van de organisatrices van het congres ‘Het Afrikaanse leven in de literatuur’ waarvoor ik ben uitgenodigd, hij een tekenaar uit Kinshasa. De borsten die hij ten slotte te voorschijn brengt, lijken op bollen mozzarella … Ik hurk achter een bloembak, wacht tot ze het licht uitdoen en het genot hen doof zal maken. Het zijn maar vier, vijf stappen die me van mijn terras scheiden. Maar er brandt nog steeds licht in hun kamer en hun bed staat tegenover de openslaande deur: als ik mijn arm uitstrek, zou ik het lichaam van de liggende man bijna kunnen aanraken, terwijl de vrouw nu zijn geslachtsdeel begint te kussen …

Misschien is het de kostbaarheid van de pakken die me heeft doen wegvluchten. Te midden van dat ‘internationale congressen bezoekende volkje van dikke negers’ sta ik altijd perplex van de kwaliteit van hun kleding. Zo-even, voor de lift, was het dezelfde verbazing, waarschijnlijk te herleiden tot mijn jonge jaren, langgeleden, toen ik alleen maar lompen aan mijn lijf had: Hoeveel zou dat wel niet kosten, zo’n pakkie? Duizend dollar of nog meer? Mijn verbazing was niet nieuw, maar deze keer besefte ik dat ik iets moest doen en … ik vluchtte naar de diensttrap.

Het congres waaraan ze deelnamen was gewijd aan de duurzame ontwikkeling van Afrika (onze culturele bijeenkomst was slechts een vrijblijvende activiteit als aanvulling op de serieuze discussies). Ze hadden de middag doorgebracht met het verfijnen van de terminologie: als je het over hongersnood hebt, zeg je dan ‘uiterste armoede’ of ‘algehele armoede’? ‘Ondervoeding’ of ‘ongezonde voeding’? Goede vraag, want het hangt telkens van de aanduiding af of er hulp en geld komt. Later, na een uitgebreid diner, stroomden deze deskundigen naar de liften, lachten ze met de gierende en diep uit de keel komende, schallende stemmen van Afrikanen die aangeschoten zijn, gaf de een de ander klappen tegen de vlakke hand als om elkaar te complimenteren met een goeie grap. Ik keek naar hun pakken, van heel fijne wol, en naar hun kwabbende speknekken en dikke onderkinnen. Ik wist dat in Afrika, meer dan elders, de werkelijkheid zich graag in een groteske vorm voordoet: ‘ongezonde voeding’, ‘volstrekte ellende’ en die nekken! Zelfs een zeer betrokken – geschrokken – journalist zou zo’n radicale tegenstelling niet uit zijn pen gekregen hebben. En toch … Ik stelde me die glanzende nekken om me heen in de lift voor, verveelvoudigd door de spiegels, ik werd onpasselijk, ik maakte me uit de voeten.

En vervolgens werd ik gestraft, veroordeeld tot het wachten op een geslachtsdaad die eraan zat te komen. Vanuit mijn schuilplaats kan ik net het gezicht van de vrouw zien, die met de ogen half gesloten op handen en voeten zit, haar onderkaak hangt omlaag, zodat haar tong en tanden zichtbaar zijn …

Opeens reconstrueert het geheugen uit al zijn losse stukjes vliegensvlug een verleden van vijfentwintig jaar terug. Een vrouw die door soldaten wordt verkracht, ik die gevangen zit en niets kan doen, een wachten … De caleidoscoop van het leven toont opnieuw de beelden van die nacht, langgeleden, in het noorden van Angola, maar verandert de situatie in een klucht: een dikke troel, de organisatrice van de ‘culturele activiteiten’, laat zich bespringen door een jonge schilder uit Kinshasa voor wie ze een tentoonstelling in Parijs of Brussel hoopt te kunnen regelen. En ik zit gevangen tussen twee potten met bougainvilles. Ik probeer erom te lachen: de Geschiedenis doet zich eerst voor als tragedie en herhaalt zich vervolgens in de vorm van een klucht. Zo ook ons eigen geschiedenisje …

In het bed ligt de vrouw nu op de man, zij doet het werk, ik zie haar benen ritmisch op en neer gaan. Het zuchten wordt luider, het moment van mijn bevrijding is nabij. Ik kom overeind, klaar voor de sprong … Dan gaat de telefoon, de regels van de luchtige komedie worden tot het eind toe in acht genomen. Het gespartel van de lichamen die zich uit hun omstrengeling losmaken, de vrouw die ‘verdomme!’ stamelt, haar kuchen om haar stem weer gewoon te laten klinken. Hijgend neemt ze op. ‘Ja, Christian, ik ben het … Nee, ik heb niet hard gelopen, maar het is hier zo heet, oef, je kunt het je niet voorstellen. Verder niks bijzonders, ach, weet je, we zwoegen van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat en net als altijd is niemand tevreden … Gaat het goed met Delphine? Geef me haar maar. Delphinette, hier mama … Welnee, lief kind, ik heb nog geen olifanten gezien, maar de volgende keer, als je met mama meegaat …’

Ik was ze voor vertrek op Roissy tegengekomen. Christian, de echtgenoot die zijn echtgenote naar het vliegveld had gebracht, deed me denken aan een foto: een bleke en magere man, een oude soldaat die op een modderig weggetje liep. Ja, iets naïefs en overjarigs in zijn blik, iets gelatens ook met die hangsnor … Hij was in gezelschap van hun dochter, die Delphine van zes, en in afwachting van het inchecken had hij me verteld over dat ‘nakomertje’, en over hun zoon van tweeëntwintig. Zijn vrouw was te midden van de menigte genodigden druk in de weer, controleerde de tickets, telefoneerde met haar mobieltje …’Ze werkt zich suf’, zei Christian tegen me terwijl hij zijn gewoon niet te verdragen zo eerlijke, grijze ogen naar me opsloeg. ‘Ik weet niet hoe ze het volhoudt … Al die reizen naar Afrika!’ Het kind droomde en stalde op een bankje een hele ris plastic poppetjes uit. Haar lippen fluisterden een onverstaanbaar verhaal. Ze leek op een meisje uit vroeger tijd, met die blonde vlecht en dat kanten kraagje …

‘Een kus, lieveling, welterusten, en geef me papa nog even … Christian, als die storting niet voor de vijftiende binnen is, stuur je een aangetekende brief en daarna zien we wel … Goed, ik bel je morgen, ik moet hier nog een rapport schrijven voor de algemeen vertegenwoordiger. Kusjes, slaap lekker …’ Ze hangt op en blijft even op het bed zitten, krabt haar schouders en geeuwt een paar keer. De man begint met de afstandsbediening te spelen, laat eerst een voetbalwedstrijd staan, zapt dan door naar muziekclips die snelle ritmes laten horen. De vrouw drukt zich tegen hem aan, kust zijn tepels, schuift naar zijn buik. Hij zet een ander programma op. Een concert, Händel, meen ik. De vrouw heft het hoofd op, haar mond staat wat open. Dezelfde mond, denk ik opeens, die over een paar dagen ‘Delphinette’ zal kussen, dat meisje met haar blonde vlecht …

Het gestoei wordt niet hervat. De lust is verdwenen. De vrouw komt log uit het bed overeind, begeeft zich naar de badkamer. Eerst vond ik dat ze door haar gezetheid aan mozzarella deed denken. Nee, veeleer aan zeep, heel wit en heel vet. Of aan Turks fruit. Haar dikke geverfde haar heeft de kleur van rode bieten. Een rond gezicht, oplettende oogjes. Een zeug, dat is het, om het eenvoudig te houden. Maar niks is eenvoudig. Christian, Delphinette … De badkamerdeur gaat dicht. De man staat nu voor de televisie. Hij is teruggezapt naar de clips en heupwiegt met de onnatuurlijke bewegingen van de dansers mee. Ik sta op, baan me een weg door de dikke takken van een struik, ga op mijn terras liggen.

De hemel op het zuidelijke halfrond. En daar, boven de haven, het sterrenbeeld Wolf …

Al heel lang bestaat de enige samenhang in mijn leven uit een spel waarbij nu eens sprake is van een tragische, dan weer van een komische samenloop van omstandigheden. Zoals zo-even, toen de herinnering aan iets van vijfentwintig jaar geleden, een nacht vol angst in de bossen van Lunda Norte, plotseling een kluchtige herhaling te zien gaf: dat mooie hotel in een grote Afrikaanse stad en mijn opsluiting voor het grote raam van een kamer waar een dikke blanke ambtenares zich laat bespringen door een jonge zwarte tekenaar … Hij is net naar buiten gekomen om een sigaret te roken en vanaf mijn terras zie ik hoe zijn gestalte zich tegen de muur aftekent.

In mijn jonge jaren dacht ik dat de Geschiedenis iets zinvols was en dat ons leven daarom van betrokkenheid diende te getuigen. Ik dacht dat er zoiets als Goed en Kwaad bestond en dat de strijd tussen die twee zich in de tijd waarin wij leefden manifesteerde in de klassenstrijd. En dat je partij moest kiezen (dat is precies wat ik dacht toen ik, nog heel jong, naar Angola ging), en dat het leven dan, ook al was het vol droefenis en zwaar, een rechtvaardiging zou hebben, een samenhangend geheel werd, dat je stap na stap opbouwde. Zo voorgesteld wekte dat wel een naïeve indruk, en toch was die naïviteit jarenlang mijn leidraad. En ik kan me zelfs niet meer herinneren op welk moment ik mijn geloof ben kwijtgeraakt, om het hoogdravend uit te drukken. Achter de voornaamste wetten van de Geschiedenis, de belangrijke processen en de prachtige woorden, begon ik op een dag domweg het boosaardige spel van het toeval te zien, de wet die achterbaks en spotziek de zaken in feite bepaalt. Onverbiddelijk voor onze menselijke trots. Ja, dat is de enige logica: met een tijdverschil van vijfentwintig jaar, een zwarte vrouw die wordt verkracht door soldaten, een blanke vrouw die seks heeft met een zwarte man. En voor de lift dat andere toeval, die Congolese diplomaat met op zijn wang het gladde overblijfsel van een oud litteken, zoals op het gezicht van de sergeant van toen.

Er komt een nog oudere herinnering bij me boven, dat allereerste beeld van Afrika, in een kinderboek: een in stukken gehakte olifant. Zijn reusachtige kop, waar een blanke jager zijn gelaarsde voet op heeft gezet, de slurf, de poten, de romp waar glimlachende en bijna naakte zwarten omheen staan. Ik herinner me de verwarring die de zeer technische aanblik van deze ontleding bij me teweegbracht. Ja, een groot lichaam dat een hoop vlees is geworden waar iedereen naar believen een stuk afsnijdt. Later deed Afrika zelf me vaak denken aan dat grote door menselijke roofdieren aan stukken gesneden dier.

‘We zijn bezig een hulpprogramma op te zetten voor Afrikaanse illustratoren, ik zal proberen je bij dat project te betrekken …’ De beide geliefden zitten nu op hun terras. De stem van de organisatrice klinkt lijzig, traag, de stem van een vrouw die seksueel bevredigd is en die de man die haar zo tevreden heeft gesteld wil belonen. Ik word weer net zo onpasselijk als kort geleden voor de lift. Die intense walging geldt niet dat stel maar mezelf. Ik had tijdens de bijeenkomst van vanmiddag moeten opstaan en het over hun pakken of eerder over hun vette nekken moeten hebben. Ja, ik had domweg moeten zeggen: ‘In dit werelddeel Afrika zal sprake zijn van oorlogen, hongersnoden en epidemieën zolang jullie, heren, die vetplooien in jullie nek hebben …’ Vervolgens had ik de kamer naast de mijne binnen moeten stappen en moeten zeggen: ‘Er is op deze wereld een kind van zes, Delphinette, uw dochter, die u, mevrouw, binnenkort kust met dezelfde lippen die nu aan dit stijve zwarte geslachtsdeel zuigen …’

Ik glimlachte bitter. Vijfentwintig jaar geleden zou ik in staat zijn geweest zo te praten. Toen geloofde ik nog in de strijd tussen Goed en Kwaad. Nu bestaat die gelovige niet meer. Het spel van toevalligheden is een wreed spel, want het confronteert ons met wat we waren en daarbij stellen we vast dat er nog maar heel weinig van ons over is. Er zit niets meer in mij van degene die in het donker de stukken ijzerdraad brak om de polsen van een man in wie de dood heer en meester was. Elias Almeida.

Ja toch, misschien die ene herinnering, vijfentwintig jaar oud. Tegen half drie in de morgen verstomden de geluiden rond ons kot, de soldaten, moe van het zuipen, verkrachten en feestvieren (ik ontdekte dat oorlog ook een feest kon zijn), gingen slapen. Elias stond op en nodigde me uit met hem mee naar buiten te gaan, alsof onze gevangenis een vakantiehuisje was. Vastberaden, op kalme en besliste toon, sprak hij enkele woorden tot de wacht die zijn machinepistool op ons richtte. En in zijn stem klonk zo’n minachting voor de dood door, dat de soldaat zijn wapen liet zakken en zich verder niet meer verroerde. Het maanlicht maakte enkele lege kratten, een autowiel zichtbaar en wat ik aanvankelijk voor een hoop vodden hield. Het was het dode lichaam van de Zaïrese. Ik wist inmiddels waarom de soldaten zo vasthoudend haar mond hadden doorzocht.

‘Jij kent deze zuidelijke hemel nog niet’, zei Elias. ‘Kijk, daar, het sterrenbeeld dat me het liefst is. Wolf …’

#

De vrouw zweeg omdat ze nog net een handvol diamantjes, die een delver haar had toevertrouwd, in haar mond had kunnen verstoppen. In de grensgebieden van Lunda Norte is zwarte handel vaste prik. Na haar te hebben verkracht, wilden de soldaten haar van haar schat beroven, maar ze bood verzet. Ze vermoordden haar en de sergeant kon zich zonder het risico gebeten te worden meester maken van de lelijke korrels, want zo zien ruwe diamanten er dikwijls uit.

Elias lichtte de gang van zaken toe, maar werd die, ontdaan van zijn raadselachtigheid, minder gewelddadig, minder absurd? Begrijpelijker? Tijdens die nacht was niets begrijpelijk. Zelfs de angst niet. Die zou pas later komen, toen ik de momenten tussen leven en dood in gedachten opnieuw doormaakte, toen ik de tijd kon nemen bang te worden bij de voorstelling van dit of dat gevaar. En ik dikte mijn lafheid aan om de jongeman die een lijk wilde beroven te straffen. De schaamte over het feit dat ik geprobeerd had die vulpen te stelen zou me nog jaren achtervolgen.

Veel gevaarlijker dan de soldaten was voor ons in feite die dronken en onder invloed van verdovende middelen verkerende tiener die af en toe zijn hoofd door het raam van onze hut stak en ons met zijn wapen bedreigde. Het was geen kindsoldaat, zoals het soort jeugdige strijders dat het decennium daarna zo in aantal zou toenemen. Nee, gewoon een weeskind, door de eenheid opgenomen als een verdwaald jong dier. De strijders vonden zijn grootdoenerij vermakelijk. Hij had ergens, niemand wist waar, een gasmasker opgeduikeld en bij het vallen van de avond verscheen dat afschuwelijke facie af en toe opeens voor ons raam. De glazen van het masker waren gebroken, aan het filter zat alleen nog maar een kort stukje slang, een soort afgesneden olifantenslurf. We zagen donkere ogen, door de alcohol en de hasj met een soort waas bedekt, een gezicht met een haatdragende grijns, die dan opeens veranderde in de glimlach van een moe en ziek kind. Hij legde op ons aan, schudde met zijn buitenaardse hoofd, mikte nu eens op de een, dan weer op de ander, slaakte een kreet die overging in een langdurig, slaapdronken gefluister, en verdween. Je hoorde nog een poosje zijn geschreeuw dat zich tussen de bomen verwijderde. Zijn stem had vreemd genoeg dezelfde hoge en vertwijfelde klank als die van de Zaïrese. Tot twee keer toe dacht ik zelfs dat zij weer tot leven gekomen was, tot ik besefte dat ik me vergiste.

Ik hield enige tijd in de gaten op welke momenten de tiener zich in het kamp vertoonde. Hij was er niet toen de soldaten de mond van de vermoorde vrouw doorzochten. Misschien was hij ergens onder de bomen neergeploft. Later was hij er weer wel, zag het bewegingloze lichaam, dacht misschien dat de vrouw na de verkrachtingen lag bij te komen of sliep. Hij schudde met zijn wapen om haar bang te maken en deed na wat de soldaten met haar gedaan hadden, pakte haar borsten, spreidde haar dijen. Hij ging meteen weer rechtop staan, bekeek onderzoekend zijn handen, die hij naar links en rechts draaide terwijl hij ze uitstrekte naar het licht dat uit de tenten kwam, vervolgens naar het maanlicht. De soldaat die bij de deur van onze hut op wacht stond, stelde hem spottend een vraag. De jongen knielde neer en begon zijn handen aan de grond af te vegen. Even later kwam hij, opnieuw uitgedost met zijn masker, ons weer voor het raam uitdagen, nu agressiever dan daarvoor. Ik was met mijn tanden het touw stuk aan het bijten dat om de enkels van Elias gebonden zat. Ik voelde hoe zijn lichaam zich spande, alsof hij vreesde dat de tiener deze keer echt zou gaan schieten. Hij ging staan en zei heel zachtjes iets, alsof hij zich een vergeten voorval herinnerde. De jongen gaf hem antwoord, zette het masker af. Toen hij vertrokken was, fluisterde Elias: ‘Zijn vader is twee jaar geleden ter dood gebracht … Door onze dierbare president, kameraad Neto, wiens wakkere en trouwe dienaar ik ben … Je zult zien, hier in Afrika is niets eenvoudig.’

… Mijn hele leven ontmoette ik kenners van Afrika, deskundigen die voor alles een verklaring hadden. Ik luisterde naar hen, me bewust van mijn onwetendheid. Eigenlijk is het me nooit gelukt me los te maken van het feit dat ik er die nacht in Lunda Norte opeens niets meer van begreep. Misschien was mijn stomme verbazing een manier om het wel te begrijpen. Die zorgde er in ieder geval voor dat ik het dronken kind dat op me aanlegde, tegen me glimlachte en me misschien zou neerschieten om het verdriet dat in hem huisde tot bedaren te brengen, niet haatte.

In vijfentwintig jaar is het me niet gelukt die jongeman, die al had verkracht en gemoord en die me in mijn dromen vaak door de gebroken glazen van zijn gasmasker aankijkt, te midden van onze prachtige theorieën een plaats te geven. Nee, ik heb nooit de pretentie gehad Afrika te begrijpen.

Ik proefde de smaak van vochtig touw nog op mijn tong toen Elias opstond, wankelde en naar de deur liep. Ik had zojuist zijn enkels bevrijd. Ja, de smaak van touw, van bloed, van gewonde huid. Met een paar besliste woorden deed hij de wacht opzijstappen en hij fluisterde met het hoofd achterover: ‘Deze zuidelijke hemel heeft me altijd heel dichtbij geleken. Misschien omdat ik onder zijn sterren geboren ben. Kijk, daar, dat is mijn lievelingssterrenbeeld: Wolf.’

Waarschijnlijk voelde hij dat in mijn jonge, door Afrika in verwarring gebrachte hoofd de wereld zich beperkte tot een dode vrouw op wie mannen hun lust hadden botgevierd.

De Cubaanse eenheden, ’s nachts aangekomen, vielen aan zodra het ’s ochtends licht werd. Op dat tijdstip, wanneer iedereen nog slaperig en alles nog grauw is (dat stelde ik een keer vast tijdens een vuurgevecht in Mavinga), zien de mannen die doden en degenen die gedood worden eruit als geesten, lijkt de overstap naar de dood minder plotseling te gaan, een doffe val, het uitwissen, als met een vlakgom, van een gestalte, een leven.

Voortreffelijke vechters, die Cubanen! Een waterdichte omsingeling, oprukkende kleine gevechtsgroepen die elkaar dekten, snel en ordelijk als een aanval op een sportveld. Toen we hun stemmen in de buurt van onze gevangenis hoorden, riep Elias hen in het Spaans aan, de instructeur, die net wakker was geworden, schreeuwde in het Russisch. De deur ging open en in het asgrauwe licht van de ochtend deed de werkelijkheid de nachtelijke gruwelbeelden spoedig vervagen. Er kwamen twee Russische militairen naar ons toe die aan de aanval hadden deelgenomen. Het koele water werkte als een tegengif. Een dokter gaf ons injecties die de steriele netheid van een ziekenhuis ademden. De dood werd opzijgeschoven, de wereld van de levenden nam zijn plaats weer in. En de gevangenen begroeven tussen de bomen hun doden. De instructeur sprak een grappig mengelmoesje van Russisch, Portugees en Spaans, waarmee hij de militairen om hem heen aan het lachen maakte. In de lucht zweefde de kruidige geur van vlees uit blik, wat me een aangenaam maagkrampje bezorgde.

Ik zag Elias iets achteraf staan, achter een bosje waar, onder het toeziend oog van een soldaat, twee als grafdelver aangewezen gevangenen druk in de weer waren. Ik ging ernaartoe, wierp een blik in het graf dat ze aan het dichtgooien waren. Op de bodem van dezelfde kuil het stoffelijk overschot van een vrouw in haar gescheurde kleren, een blote borst met kogelgaten, en dicht tegen haar aan, op een heel natuurlijke manier ongedwongen op zijn zij, de tiener met nog steeds zijn gasmasker op. Bijna had ik gevraagd me dat stuk rubber van zijn gezicht te laten verwijderen, maar de heen en weer gaande scheppen vol roodachtige aarde bedekten hun lichamen al bijna helemaal. ‘Dat is niet erg …’ mompelde Elias en trok me mee naar het kamp. Ik dacht dat hij dat ‘niet erg’ maar gauw zei om me een zinloze handeling, nog iets treurigs erbij, te besparen. Maar onder het lopen voegde hij er op stelliger toon aan toe: ‘Als er na dit alles niets meer komt, zijn mensen slechts mieren die knagen, paren en elkaar doodmaken. In dat geval is niets erg en kun je dat jochie begraven zonder zijn goudvlies te verwijderen. Als er niets meer komt … Je moet heel veel liefde bezitten wil je zeker weten dat een vrouw niet alleen maar een hoop vlees is die onder deze rode aarde zal verrotten.’

Het was misschien de enige keer dat ik de woorden ‘liefde bezitten’ over zijn lippen heb horen komen in de betekenis van verliefd zijn, in de greep van de liefde verkeren. Enkele jaren later kwamen we elkaar in Kinshasa tegen en vertelde hij me ’s avonds opnieuw over de trein die hen, hem en zijn vriendin, langgeleden door eindeloze witte bossen had gevoerd. Hij was zich al terdege bewust van alles wat hen scheidde en alles wat zijn eigen leven bedreigde, dat beurtelings bestond uit oorlogen, revoluties en spionagespelletjes. Maar zijn stem klonk kalm, bijna opgewekt. Hij zei dat hij alles over gehad zou hebben voor de geur van de kou die in de stof van de jurk van de vrouw van wie hij hield was blijven hangen. Na een stop in de nachtelijke taiga klommen ze weer in de trein en in de warmte van de coupé nam hij enkele ogenblikken de geur van sneeuw waar die in de grijze wollen stof van de jurk hing. ‘Ik zou bereid geweest zijn G-2 ervoor over te doen!’ fluisterde hij terwijl hij zich naar me toe boog en glimlachte. Hij was gruwelijk gemarteld in dat Zaïrese gevangenenkamp. Gewoonlijk kreeg men er mannen binnen drie weken klein … Ik meende op dat moment te begrijpen wat hij, toen we voor de kuil stonden waarin de vrouw met de diamanten en het gemaskerde kind werden begraven, had bedoeld met de vraag of er hierna nog iets kwam. Ook meende ik te begrijpen waarom liefde de mensen hun belangrijkheid gaf, liefde zonder welke we niet meer dan insecten zouden zijn die haast hadden om klaar te komen, te bijten, te sterven …

…Op het aangrenzende terras is het moment van afscheid nemen gekomen. De geliefden spreken voor morgen af, dan gaan ze dansen in Nirwana, volgens de tekenaar de beste nachtclub. De vrouw, de organisatrice, plant: ‘Ze zullen tegen half negen ophouden met hun oeverloze discussies, ik breng ze naar het restaurant en ik ga ervandoor …’ ‘Ze’, dat zijn wij, een tiental schrijvers, het culturele visitekaartje van het internationale congres over de duurzame ontwikkeling van Afrika. En die ‘oeverloze discussies’, dat is ons kringgesprek van morgen: ‘Het Afrikaanse leven in de literatuur’. De geliefden kussen elkaar en de jongeman vertrekt met een grote tekenmap onder zijn arm. Hij was zijn tekeningen komen laten zien … De schijn is gered.

Gisteren nog zou ik dit alles volstrekt onbelangrijk hebben gevonden. Een blanke vrouw, al een eind over de veertig, profiteert van een zakenreis naar Afrika om een weinig verplichtingen scheppende relatie aan te knopen met een jonge Afrikaan die seksueel meer te bieden heeft dan haar echtgenoot, die Christian met zijn eerlijke en droefgeestige ogen. Omdat ik maar een heel klein beetje een moralist ben, zou ik dat zelfs veeleer ‘geinig’ gevonden hebben, een tot gewoonte geworden verworvenheid van het feminisme, modern zijn zonder complexen. Ik zou de ironie nog verder hebben gedreven en er een vorm van ‘eerlijke handel’ in hebben begroet: de vrouw kreeg haar hormonale verjongingskuur, de jonge hengst kreeg steun voor een of andere neporganisatie waarvan hij het hoofd was. Ja, zoiets zou ik gedacht hebben, half spottend, half ongeïnteresseerd, en ik zou hen spoedig vergeten zijn.

Sinds gisteren is er veel gebeurd. Ik beleefde nogmaals de nacht in Lunda Norte, ik zag de tiener met zijn gasmasker weer, eerst die jonge stoerdoener die ons bedreigde, vervolgens dat ineengedoken kind, tegen de kapotgeschoten borst van een vrouw gedrukt in een graf dat werd dichtgegooid met rode aarde. Ik herinnerde me de woorden van Elias, die me een keer had verteld over de martelingen in kamp G-2: ‘Ze hingen ons op aan onze polsen en verdraaiden onze lichamen. Op een gegeven moment was de pijn zo hevig dat je werkelijk het gevoel had dat er vleugels tussen je schouderbladen waren gegroeid en dat die er nu werden afgerukt. En je verloor het bewustzijn …’

Ja, in mijn herinnering zag ik het gezicht van Elias Almeida weer voor me en hoorde ik zijn stem weer. Jarenlang was ik dat weerzien uit de weg gegaan, ik was er bang voor. Nu valt zijn blik op het leven, op mij, op die blanke vrouw en die zwarte man die zojuist de liefde hebben bedreven en uiteen zijn gegaan. De vrouw nam een douche, ging op bed liggen en krabbelde een paar regels in haar aantekeningenboekje (ze noteert waarschijnlijk de bijzonderheden van al die relaties tijdens haar reizen naar Afrika). De vorige dag zou ik erom gelachen hebben. Nu weet ik dankzij de blik van Elias: terwijl zij morgen met haar gigolo danst, wordt er een graf gegraven om daarin een vrouw met kapotgeschoten borsten en een naamloos kind te begraven. En op hetzelfde moment voelt een man die, in een kelderverdieping waaruit geen enkele schreeuw naar buiten doordringt, met zijn polsen aan een haak hangt, de brandende peuk niet eens die een militair in zijn nek uitdrukt. Ja, op hetzelfde moment, want dat alles gebeurt onafgebroken op het Afrikaanse continent. ‘Het Afrikaanse leven in de literatuur’ …

Om de stem van Elias antwoord te geven, zou ik in staat moeten zijn die afschuwelijke gelijktijdigheid van mensenlevens in woorden te vatten. Moeten spreken over die nacht in Lunda Norte, over die scherpe korrels diamant die een soldaat uit de mond peuterde van een vrouw die zojuist verkracht en doodgeschoten was, moeten spreken over dat sterretje op de wang van de soldaat en het daar nogal op lijkende litteken op het gladgeschoren gezicht van een ‘internationale congressen bezoekende dikke neger’, die avond, voor de lift, en over die tiener wiens linkerhand met heel dunne vingers als laatste onder de scheppen rode aarde was verdwenen, en over die blanke ambtenares die als dank voor bewezen diensten beloofde een tentoonstelling te zullen regelen voor haar Afrikaanse minnaar die glimlachende kinderen tekent, moeten spreken over dat meisje van zes, die Delphinette die nog niet weet dat haar moeder zich ook zo kon gedragen: met een hoofd met een verwarde haardos tussen de dijen van een zwetende man, moeten spreken over een man met verwrongen schouderbladen als gevolg van het verdraaien van zijn lichaam en die het bewustzijn verliest met het gevoel vleugels te hebben … En over de jonge Angolees die, in een treincoupé, zijn ogen niet kan afhouden van een vrouw in de plooien van wier jurk nog de geur hangt van een besneeuwd bos. Moeten spreken over die man die liefhad.

Een week na onze bevrijding zag ik Elias weer op het vliegveld van Luanda. De collega die hem vergezelde, noemde hem bij een voornaam die ik niet kende. Waarschijnlijk een van de diverse namen die Elias in de loop van zijn leven, eerder die hij in de loop van meerdere levens voerde. Eenmaal met z’n tweeën sloeg hij zich op het voorhoofd en riep uit: ‘Ach, dat was ik helemaal vergeten … Hier, die is van jou, hou hem. Hij is vol nu!’

Het was de vulpen die ik geprobeerd had van hem te stelen … Die pen zou vijfentwintig jaar rondzwerven meemaken en geregeld ergens blijven liggen, hij zou een aantal keren in beslag genomen worden, samen met andere persoonlijke bezittingen. Maar het zou me altijd lukken hem weer in mijn bezit te krijgen.

Met diezelfde oude vulpen van Elias Almeida maak ik nu deze aantekeningen.