Andreï Makine

De muziek van een leven

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel La musique d’une vie, verschenen bij Éditions du Seuil

Oorspronkelijke tekst © Andreï Makine, 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Marie-Françoise Plissart

isbn 978 90 445 3062 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik kan die ontmoeting moeiteloos dateren. Het is al een kwarteeuw geleden dat ze plaatsvond. Om preciezer te zijn: in het jaar waarin die beroemde, naar München uitgeweken filosoof een omschrijving bedacht die spoedig in de mode raakte, een term die minstens een dikke tien jaar door denkers, politici en zelfs door gewone stervelingen gebruikt zou worden, en dat in de hele wereld. Het uitzonderlijke succes van zijn formule kwam doordat hij kort en bondig was: het was de filosoof gelukt in twee Latijnse woorden een karakteristiek te geven van het leven van tweehonderdveertig miljoen mensen die in die tijd het land bevolkten waarin ik geboren ben. Vrouwen, mannen, kinderen en volwassenen, oud of pasgeboren, dood of levend, ziek of gezond, onschuldig of moorddadig, geleerd of onontwikkeld, arbeiders diep in de kolenmijnen, kosmonauten in hun baan om de aarde, zij en duizenden in andere categorieën, allen werden door die nieuwe term op één hoop gegooid. Vanaf dat moment vielen ze allemaal onder een soortnaam.

Voor en na deze gelukkige vondst bleef men termen verzinnen om het land in kwestie te kenschetsen. ‘Het rijk van het kwaad’, ‘barbarij met een menselijk gezicht’, ‘het uiteengevallen rijk’ … Elk van deze aanduidingen was in het Westen wel enige tijd te horen. De omschrijving van de in München verblijvende filosoof werd echter verreweg het vaakst aangehaald en was ook het pakkendst.

Zozeer dat ik hem, nauwelijks een paar maanden nadat de formule bedacht was, uit de mond van een vriend hoorde, die net als ik aan de oevers van de Neva woonde, net als zoveel anderen stiekem naar westerse radiostations luisterde en een interview met de filosoof had opgevangen. Ja, zozeer dat ik meteen weer aan die in het Westen geroemde en in ons land verboden term moest denken toen ik van een reis naar het Verre Oosten terugkeerde en ergens midden in de Oeral door een sneeuwstorm werd opgehouden. Een deel van de nacht hield ik me ermee bezig die term toe te passen op de reizigers die me in de wachtkamer van een ijskoud en donker station omringden. De door de filosoof bedachte term bleek buitengewoon doeltreffend. Hij omvatte het leven van de meest verschillende personen: die twee soldaten die, verborgen achter een zuil, om de beurt een slok uit een fles namen, die oude man die, bij gebrek aan zitplaatsen, langs een muur op een uitgevouwen krant lag te slapen, die jonge moeder wier gezicht enigszins verlicht leek te worden door een onzichtbare kaars; die prostituee die bij een door sneeuw ondoorzichtig geworden raam op de uitkijk stond, en zoveel anderen.

Verscholen tussen mijn gelijken, slapend of wakend, prees ik innerlijk de scherpzinnigheid van de filosoof … En op dat moment, midden in de nacht, afgesneden van de rest van de wereld, vond die ontmoeting plaats.

Sindsdien is al een kwarteeuw voorbijgegaan. Het rijk waarvan men zei dat het uiteen zou vallen is ineengestort. De barbarij en het kwaad zijn eveneens in andere landen aan het licht getreden. En de door de filosoof in München bedachte formule (het gaat natuurlijk om Alexander Zinovjev), die nu vrijwel vergeten omschrijving, is enkel een soort bladwijzer voor me die in de troebele stroom van jaren het moment van deze korte ontmoeting aangeeft.

#

Ik word wakker, ik heb over muziek gedroomd. Het laatste akkoord sterft in mij weg terwijl ik probeer het pulseren van het leven waar te nemen in de mensen die, slaperig en vermoeid, in deze wachtkamer opeengepakt zitten.

Het gezicht van een vrouw, daar, bij het raam. Zojuist heeft haar lichaam een man nog genot bezorgd, haar ogen zoeken tussen de reizigers naar een volgende klant. Gehaast treedt een spoorwegbeambte binnen, loopt de wachtkamer door, verlaat deze weer door de grote deur die op de perrons uitkomt, waar het donker is. Voor de deur weer dichtvalt, jaagt hij een krachtige draaikolk van sneeuw de wachtkamer binnen. De mensen die dicht bij de deur zitten, beginnen onrustig op hun smalle en harde zitplaats te bewegen, zetten de kraag van hun mantel op, schudden kouwelijk hun schouders. Van het andere eind van het station hoor je onderdrukt gelach, daarna het gekras van een glasscherf onder een zool, een vloek. Twee soldaten, met hun tsjapka naar achteren geschoven en hun kapotjas losgeknoopt, banen zich een weg tussen de massa ineengedoken lichamen door. Hier en daar wordt er gesnurkt, af en toe in komische samenklank. In het donker wordt heel duidelijk het gekrijs van een kind hoorbaar dat van klaaglijk gesteun overgaat in zuigende geluidjes. Achter een van de zuilen, waarop een gaanderij van gelakt hout rust, wordt al geruime tijd een woordenstrijd gevoerd, vooral om de verveling te verdrijven. De luidspreker die aan de muur is bevestigd kraakt, ruist en opeens deelt een opvallend vriendelijke stem mee dat een trein vertraging heeft. Er gaat een golf van gezucht door het vertrek. In feite wacht niemand meer ergens op. ‘Zes uur vertraging …’ Het konden net zo goed zes dagen of zes weken zijn. De slaperigheid keert terug. Harde rukwinden doen sneeuw tegen de ramen slaan. De mensen proberen het zich op de harde zitplaatsen zo gemakkelijk mogelijk te maken, onbekenden drukken zich tegen elkaar aan, alsof ze schubben van eenzelfde schild waren. De nacht verenigt de slapenden tot één levend geheel – een dier waarvan alle cellen blij zijn een veilig plekje te hebben gevonden.

Vanaf mijn plaats kan ik niet op de klok kijken die boven de loketten hangt. Ik draai mijn pols om, het nachtelijk licht valt op de wijzerplaat van mijn horloge: kwart voor één. De prostituee staat nog steeds op haar post, haar gestalte tekent zich af tegen de door de sneeuw enigszins blauw geworden ruit. Ze is niet lang, maar heeft zeer brede heupen. Ze steekt boven de rijen slapende reizigers uit alsof ze op een slagveld vol doden stond … De deur aan de kant van de stad gaat open, de nieuwkomers brengen de kou mee naar binnen van de ongerieflijke plekken die door windvlagen geteisterd worden. Het menselijke allegaartje huivert, neemt deze nieuwe cellen met tegenzin op.

Ik beweeg heen en weer in een poging me van die klomp lichamen los te maken. Om van de mensen om me heen individuen in de anonieme massa te maken. Die oude man die net binnengekomen is en die zonder een poging te doen in dit propvolle station een stoel te bemachtigen een krant op de tegels van de vloer uitspreidt, die vies zijn van de peuken en de gesmolten sneeuw, en er met zijn rug tegen de muur op gaat zitten. Die vrouw wier sjaal haar gelaatstrekken en haar leeftijd verborgen houdt, een bijna onherkenbaar wezen in haar wijde, vormeloze mantel. Even tevoren had ze in haar slaap gepraat: een paar smekende woorden die misschien betrekking hadden op iets van vele jaren geleden in haar leven. De enige aanwijzing dat het een mens betrof, als ik me haar later zou herinneren, dacht ik. Die andere vrouw, die jonge moeder, gebogen over de cocon met daarin haar baby, die ze lijkt te omhullen met een onzichtbare halo die bestaat uit bezorgdheid, verbazing en liefde. Een paar passen bij haar vandaan staat de prostituee te onderhandelen met de soldaten: het opgewonden gestamel van de beide mannen en haar wat laatdunkende maar levendige, als het ware van zoete beloften doortrokken gefluister. De laarzen van de soldaten maken pas op de plaats op de tegels, je voelt lijfelijk het ongeduld dat het lichaam met dat brede en zware achterste, met de boezem die de mantel doet opbollen, teweegbrengt … En bijna ter hoogte van de laarzen het gezicht van een man die, gedeeltelijk van zijn stoel gegleden, met het hoofd achterover, de mond halfopen en een arm die de grond raakt, zit te slapen. Een dode op een slagveld, denk ik opnieuw.

Ik doe steeds minder moeite enkele individuele gestalten aan dit naamloze geheel te ontrukken. Alles wordt één in het donker, in het matte, vuilgele schijnsel van de lamp boven de uitgang, in de verlatenheid die zich zo ver het oog reikt rond deze onder een pak sneeuw bedolven stad uitstrekt. Een stad in de Oeral, bedenk ik in een poging dit station met een plaats, een richting te verbinden. Maar deze poging tot geografische oriëntatie blijft onzinnig. Een zwarte stip in een witte oceaan. De Oeral die zich over tweeduizend? drieduizend? kilometer uitstrekt, deze stad, ergens in het midden, en in het oosten het oneindige Siberië, die oneindige uit sneeuw bestaande hel. In plaats van te proberen de ligging van deze stad en haar station te bepalen, situeer ik ze in gedachten op een onbewoonde, witte planeet. De menselijke gedaantes die ik om me heen waarnam, smelten opnieuw samen tot één massa. De ademhaling van de een gaat op in die van de ander, het nachtelijke gefluister van degenen die elkaar verhalen vertellen, wordt gezucht in de slaap. Het slaapliedje dat de jonge moeder eerder opzegt dan neuriet, hoor ik tegelijkertijd met het zachte gepraat van de soldaten die de prostituee op de voet volgen. De deur gaat weer achter hen dicht, er trekt een golf van kou door de ruimte. De adem van de mompelende jonge moeder wordt zichtbaar als damp. De man die met het hoofd achterover zit te slapen laat een lang gerochel horen en schiet, wakker geworden van zijn eigen stem, op zijn stoel overeind, staart een poos naar de klok en valt weer in slaap.

Ik weet dat het tijdstip dat hij zojuist heeft waargenomen totaal niets zegt. Hij zou zich niet verbaasder getoond hebben als hij had vastgesteld dat er een hele nacht was voorbijgegaan. Een nacht, of twee. Of een maand. Of een heel jaar. Besneeuwde verlatenheid. Onbepaalder dan een niemandsland. Een eindeloze nacht. Een nacht, ergens in de berm van de tijd gegooid …

Plotseling, die muziek! De slaap trekt zich terug als een zware golf waarin een kind een vluchtig waargenomen schelp probeert te pakken te krijgen en ik die paar klanken die ik zojuist in mijn droom heb gehoord in mijn hoofd probeer vast te houden.

Een fellere kou: de deur is net twee keer open- en dichtgegaan. Eerst de soldaten die binnenkomen en in het donker verdwijnen. Je hoort hun gegrinnik. Een paar minuten later de prostituee … Mijn slaap heeft dus de tijd geduurd … dat zij weg waren. ‘Dat zij hun nummertje maakten!’ roept een stem in mij uit die vanwege het schaamtegevoel over die ‘afwezigheid’ geërgerd klinkt.

Het is een geschikte plek om te dromen dat je muziek hoort. Ik herinner me dat ik aan het begin van de nacht, toen ik nog een sprankje hoop koesterde verder te kunnen reizen, met deze bijgelovige gedachte het perron op ben gelopen: de komst van een trein uitlokken door de kou te tarten. Gebogen onder het geweld van de rukwinden, verblind door het spervuur van sneeuwvlokken, ben ik langs het stationsgebouw gelopen, aarzelde ik me nog verder te wagen, zozeer leek het uiteinde van het perron al op een ongerepte vlakte. Toen ik vervolgens in een van de tussen de sneeuwhopen verborgen bijgebouwen een vierkant flauw licht zag, liep ik verder, of liever probeerde ik me als op stelten in evenwicht te houden, aangezien ik tot mijn knieën wegzakte, trachtte ik in het bijna verdwenen voetspoor te treden van mensen die in dezelfde richting hadden gelopen. De deur naast het verlichte raampje was dicht. Ik deed een paar stappen naar de door de sneeuw al onzichtbaar geworden spoorbaan, minstens hopend op een luchtspiegeling – het voorlicht van een locomotief in de wirwar van stuivende sneeuw. Enige troost: toen ik mijn rug naar de wind draaide, kon ik weer zien. Zo ontdekte ik opeens die man. Het leek alsof hij uit dat bijgebouwtje naar buiten geschoten was. Hij had de door de sneeuw geblokkeerde deur niet open kunnen krijgen en had zich er om buiten te komen waarschijnlijk met zijn volle gewicht tegenaan geworpen. Misschien wel meerdere keren. De deur was ten slotte bezweken en hij was het donker in getuimeld, de sneeuwstorm in, terwijl de windvlagen hem in het gezicht sloegen, de sneeuwvlokken zijn ogen verblindden en hij elk vermogen verloor zich te oriënteren. Van zijn stuk gebracht, had hij even nodig om die deur weer te sluiten, waarvan de onderkant een dikke laag sneeuw opstuwde. Die paar seconden dat hij er tegenaan duwde, kon ik in het gebouwtje kijken. Een soort halletje, badend in een fel, citroengeel licht dat werd verspreid door een kaal peertje met daarachter een vertrek. Zich aftekenend in de opening van de tussendeur zag ik in een flits dat zeer dikke, naakte lichaam, de omvangrijke witte buik, maar vooral die plompe beweging van een hand die een borst, daarna nog een, vastpakte, van die enorme door hardhandige liefkozingen uitgelubberde borsten, en ze in een bh propte … Maar reeds verscheen er, warm ingepakt in een gewatteerd jasje, een opgewonden schreeuwende vrouw bij de voordeur in het halletje (de bewaakster van de loods, dacht ik, die hem onderverhuurt voor deze liefdesontmoetingen langs het spoor) en de deur sloeg met een harde klap dicht …

De menselijke massa slaapt. Het enige nieuwe geluid is dat langzame gekauw in het donker: de oude man die op een krant lag is op een elleboog overeind gekomen, heeft een conservenblik geopend en eet, geregeld slobberend zoals mensen die niet veel tanden meer hebben. Het metalige lawaai van de deksel wanneer het blik weer wordt gesloten, een onaangenaam schuren, doet me mijn gezicht vertrekken. De man gaat weer liggen, zoekt terwijl de vellen krantenpapier ritselen een prettige houding en begint weldra te snurken.

Ik probeerde mijn gevoelens te onderdrukken, maar opeens dringen ze zich aan mij op, word ik beheerst door zowel medelijden als woede. Ik denk aan die menselijke kluwen die als één levend wezen ademt, aan zijn gelatenheid, zijn aangeboren vermogen van comfort af te zien, zijn uithoudingsvermogen ten overstaan van het absurde. Zes uur vertraging. Ik draai me om, kijk naar het in duisternis gehulde vertrek. Ze zouden heel goed in staat zijn er nog verscheidene nachten door te brengen. Ze zouden in staat zijn eraan te wennen hier te moeten leven! Heel gewoon, op een uitgevouwen krant, met je rug tegen de radiator, met als enige voedsel een blik conserven. De veronderstelling komt me plotseling niet eens meer als onwaarschijnlijk voor. Het is een heel goed denkbare nachtmerrie. Trouwens, het leven in deze duizend mijl van de beschaving verwijderde gehuchten bestaat voornamelijk uit wachten, gelatenheid, vochtige warmte onder in schoenen. En dit door storm geteisterde station is niets anders dan de geschiedenis van het land in klein bestek. Zijn wezenlijke aard in klein bestek. Deze ruimtes die alles wat je probeert te ondernemen tot iets absurds maken. De overvloed aan ruimte die de tijd opslokt, die elke vertraging, elke tijdsduur, elk voornemen gelijkmaakt. Morgen betekent ‘op een dag, misschien’, de dag waarop de ruimte, de sneeuw, het lot het mogelijk maken. Fatalisme …

Eerder uit machteloze woede loop ik ze nog eens af, die platgetreden paden met betrekking tot de volksaard, tot die vermaledijde vragen over het Rus-zijn die door zoveel intelligente mensen worden gesteld. Een land buiten de Geschiedenis, de drukkende erfenis van Byzantium, twee eeuwen onder het juk van Tataren, vijf eeuwen onderworpenheid, revoluties, Stalin, East is East …

Na deze paar rondjes keren de gedachten terug naar de gezapige goedmoedigheid van het heden en vallen ze machteloos stil. Die mooie formuleringen verklaren alles en verklaren niets. Ze verliezen hun betekenis wanneer je de feiten laat spreken met betrekking tot deze nacht, die slapende massa die een geur van vochtige mantels, vermoeide lichamen, genuttigde drank en lauwe conserven uitwasemt. Trouwens, hoe kun je nu een oordeel geven over die oude man op zijn uitgevouwen krant, dat in zijn gelatenheid aandoenlijke en om dezelfde reden onuitstaanbare wezen, die man die vast allebei de grote oorlogen van het rijk heeft meegemaakt, onderdrukking, hongersnoden heeft overleefd en bij wie het niet eens in zijn hoofd opkomt dat hij beter heeft verdiend dan die slaapplaats op de met fluimen en peuken overdekte grond? En die jonge moeder die net in slaap is gevallen en van madonna een houten afgodsbeeld met spleetogen, met de trekken van boeddha is geworden? Als ik hen wakker zou maken en hun vragen over hun leven zou stellen, zouden ze zonder met hun ogen te knipperen verklaren dat het land waarin ze wonen een paradijs is, op een paar vertraagde treinen na. En als de luidspreker opeens met een kille stem aankondigde dat er oorlog was uitgebroken, zou die hele massa in beweging komen, als vanzelfsprekend bereid die oorlog te ondergaan, bereid eronder gebukt te gaan, zich ervoor op te offeren, even vanzelfsprekend bereid honger te lijden, dood te gaan, verder te leven in de vuiligheid van dit station of in de kou van de vlaktes die zich aan de andere kant van de rails uitstrekken.

Ik bedenk dat een dergelijke instelling een naam heeft. Een term die ik onlangs uit de mond van een vriend heb gehoord die stiekem naar westerse radiostations luistert. Een aanduiding die me voor op de tong ligt maar alleen omdat ik zo moe ben spreek ik de woorden niet uit. Ik beweeg wat heen en weer en opeens laat ik ze klinken, helder en onherroepelijk: homo sovieticus!

Hun macht beteugelt de ondoorzichtige massa levens rondom mij. Homo sovieticus omvat die roerloze hoop mensen helemaal, tot de geringste zucht ervan toe, tot de tik van een fles op de rand van een glas toe, tot de bladzijden van de Pravda onder het magere lichaam van die oude man in zijn versleten mantel toe, die bladzijden vol verslagen over bijzondere prestaties en successen.

Met kinderlijk genoegen speel ik even een spelletje: dat begrip, een echt sleutelbegrip, ja een sleutel! past op alle sloten van het leven in dit land, dringt door tot de geheimen van elk bestaan. Zelfs tot het geheim van de liefde zoals die in dit land beleefd wordt, met zijn officiële puritanisme en, nagenoeg aanvaarde sluikhandel, die prostituee die haar beroep uitoefent op een paar meter afstand van de grote borden met de afbeelding van Lenin en met stichtelijke leuzen …

Voor ik in slaap val, stel ik nog net vast dat de volmaaktheid van dit magische begrip me scheidt van de menigte. Natuurlijk ben ik net als zij, maar ik ben in staat om ‘wat ons tot mens maakt’ te benoemen, en er dientengevolge aan te ontsnappen. Het buigzame riet, maar zich daarvan bewust, dus …’Het aloude en schijnheilige trucje van de intelligentsia …’ fluistert een scherpzinniger stem in mij, maar de geestelijke bevrediging die het homo sovieticus me biedt doet dat protest spoedig verstommen.

Muziek! Deze keer heb ik tijd genoeg om de nagalm van de laatste klanken waar te nemen, als een zijden draad die uit het oog van een naald komt. Ik blijf enkele ogenblikken roerloos zitten, afwachtend of ik te midden van de duffe massa slapende lichamen opnieuw klanken zal horen. Ik weet nu dat ik niet gedroomd heb, ik heb zelfs een beetje een idee waar de muziek vandaan kwam. Het waren trouwens maar korte toetsaanslagen, met grote tussenpozen, gedempt door het feit dat de gangen overvol waren, overstemd door het gesnurk.

Ik kijk op mijn horloge: halfvier. Meer dan het tijdstip en de plaats waarop deze muziek voortgebracht wordt, verbaast me de ongedwongenheid ervan. Ze doet mijn filosofische woede van een paar minuten geleden volkomen teniet. Haar schoonheid is niet een uitnodiging om de geur van conserven en alcohol die boven de opeengepakte slapers hangt te ontvluchten. Ze geeft echter wel een grens aan, duidt op een andere orde der dingen. Alles staat opeens in het heldere licht van een waarheid die het zonder woorden kan stellen: deze in een sneeuwwitte oneindigheid verdwaalde nacht, een honderdtal in elkaar gedoken reizigers – ieder lijkt heel zacht op het tere vonkje leven in zichzelf te blazen – dit station, waarvan de perrons verdwenen zijn, en die klanken die vervluchtigen als momenten van een heel andere nacht.

Ik sta op, loop de wachtkamer door en klim de oude houten trap op. Op de tast bereik ik de glazen deur van het restaurant. Het is pikdonker. Met mijn hand langs de muur schuivend, loop ik vast, struikel ik over een stapel dekens voor de slaapwagens en besluit ik mijn zoektocht te staken. Aan het andere eind van de gang trilt langdurig een heel traag akkoord. Ik begeef me in de richting ervan, geleid door het wegstervende geluid, ik duw een deur open en sta opeens in een doorgang waar al een beetje licht binnendringt. Langs de muur staan vlaggen, borden met portretten van de Partijleiders, alles wat er bij manifestaties wordt meegedragen. De doorgang voert naar een vertrek waar het nog voller is. Twee kasten waarvan de deuren openstaan, hoog opgestapelde stoelen, bergen lakens. Achter de kasten straalt een lichtbundel. Ik loop verder met het gevoel of ik een droomwereld betreed en er deel van ga uitmaken. Ik zie een man, van opzij, die achter een grote vleugel zit; op de stoel naast hem staat een koffer met nikkelen hoeken. Ik had hem kunnen aanzien voor de oude man die op de bladzijden van zijn Pravda lag te slapen. Hij heeft net zo’n mantel aan, misschien langer, hij draagt net zo’n zwarte tsjapka. Een zaklantaarn, links van het klavier neergelegd, verlicht de handen van de man. Hij heeft vingers die in niets lijken op de vingers van een muzikant. Dikke, ruwe, bultige vingerkootjes vol donkere plooien. Deze vingers verplaatsen zich boven de toetsen zonder ze aan te raken, pauzeren even, komen weer tot leven, versnellen hun geluidloze beweging, slaan gejaagd op de vlucht, je hoort de nagels op het hout van de toetsen tikken. Op het hoogtepunt van dit stil spektakel kan één hand zich opeens niet langer beheersen, slaat neer op het toetsenbord, brengt een chaos van klanken teweeg. Ik zie dat de man, die waarschijnlijk lol heeft om zijn eigen onhandigheid, het spelen van zijn onhoorbare toonladders onderbreekt en zacht begint te lachen, met de hikkende geluidjes van een olijke grijsaard. Hij heft zelfs een hand op en legt die op zijn mond om dat kuchende gelach te onderdrukken … Plotseling dringt het tot me door dat hij huilt.

Met ongelijke, aarzelende stappen wijk ik terug, met een hand achter mijn rug om te voelen waar de deur is. Ik ben er al vlakbij wanneer mijn voet tegen een vlaggenstok botst die valt en in een luidruchtige kettingreactie een hele ris portretten op hun lange staken meesleept … De lichtbundel van de zaklantaarn strijkt langs de muur en verblindt me. De man laat hem meteen naar mijn voeten zakken, als om zich ervoor te verontschuldigen dat hij me verblind heeft. Een verlegen stilte die slechts enkele seconden duurt biedt me de gelegenheid de diepe groef van een wond op zijn voorhoofd op te merken, die mettertijd wit is geworden, en zijn tranen. Terwijl ik mijn ogen afwend stamel ik: ‘Ik kwam een stoel halen. Het is werkelijk propvol beneden …’

De man dooft zijn zaklantaarn en ik hoor in het donker zijn woorden, maar vooral dat korte wrijfgeluid waardoor ik wel kan raden welke beweging hij maakt: met een mouw van zijn mantel droogt hij vlug zijn ogen.

‘O, maar stoelen staan er hier zoveel u wilt. Maar wees voorzichtig, van de meeste zijn de poten gebroken. Ik, ik heb een hele divan voor mezelf, al komen er een paar veren doorheen …’

Ik merk dat het in dit vertrek niet helemaal donker is. Er tekenen zich twee ramen in af, waar het licht van een straatlantaarn doorheen valt, dat telkens weer wordt weggenomen door voortdurend opwervelende sneeuwtornado’s. Ik zie de gestalte van de man om de kasten heen bewegen en in een verborgen hoek verdwijnen, waaruit vervolgens het schelle gepiep van veren klinkt.

‘Mochten ze toevallig omroepen dat er een trein komt, maak me dan alstublieft wakker’, zegt hij vanaf zijn divan.

En hij wenst me goedenacht. Ik pak een stoel en ga te midden van de verspreid liggende portretten zitten, vastbesloten tot het eind toe de schijn op te houden: ik was gekomen om een stoel te halen, ik had zijn tranen niet gezien …

Ik huichel zo goed dat ik heel gauw in slaap val, wegzink in die diepe slaap van ’s morgens vroeg na een slapeloze nacht. De pianist maakt me wakker door een hand op mijn schouder te leggen, terwijl de kleine zaklantaarn de schaduw op de muur laat vallen van de wanordelijk opgestapelde stoelen, een kapstok, de geopende deksel van de vleugelpiano …

‘Ze hebben net meegedeeld dat de trein naar Moskou eraan komt! Als dat de uwe is, moet u voortmaken, dat wordt net zoiets als de verovering van Kazan.’

Hij heeft gelijk. Het wordt een bestorming. Een stuivertje-wisselen van gezichten, een heen en weer bewegen van grote koffers, geschreeuw, niet vooruitkomen in de geulen die in de dikke laag sneeuw op de perrons ontstaan. Te midden van het gedrang verlies ik de man die me zojuist wakker heeft gemaakt spoedig uit het oog. Een controleur stuit mijn vaart zodra ik de treeplank bereik van het rijtuig waar ik in wilde stappen: ‘Ze zitten al als sardientjes opeengepakt, ziet u dat niet?’ De deur van het volgende rijtuig zit op slot. Rond de derde deur verdringt zich een menigte waaruit nu eens een klaaglijk, dan weer een dreigend rumoer opstijgt. De controleur knipt de kaartjes, laat een enkele gelukkige toe, maar volgens criteria die hem waarschijnlijk zelf niet duidelijk zijn. Wankelend in de sneeuw waarin voetstappen diepe gaten hebben achtergelaten, haast ik me langs de trein. Weggezakt in een sneeuwhoop jammert een oude vrouw dat ze haar bril heeft laten vallen. Een soldaat wroet op zijn knieën als een hond in de sneeuw. Zijn kameraad staat een paar meter verderop tegen een lantaarnpaal te plassen. De eerste vist onder het uiten van een lange reeks zegevierende vloeken de bril op …

Ik sjok van het ene rijtuig naar het andere, er steeds meer van overtuigd dat ik nog een dag in deze stad, deze val zal moeten doorbrengen. Ik herinner me mijn nachtelijke oordelen, aangescherpt door de kou, de woede: homo sovieticus! Daarmee is alles gezegd. Zou men hun nu voorstellen op de daken te klimmen of, erger nog, achter de trein aan te rennen, niemand zou protesteren … homo sovieticus!

Opeens dat fluitsignaal. Nee, niet het gefluit van de trein. Een kort fluitsignaal, zoals van een straatjongen, een duidelijk sein, gebiedend en bedoeld voor een handlanger. Ik steek mijn hoofd boven de menigte uit die de treeplanken bestormt. Aan het eind van de trein zie ik de pianist die met zijn arm zwaait.

‘Soms koppelen ze er nog een treinstel aan, vooral als er een vertraging is zoals in dit geval’, legt hij me uit terwijl we ons in een oud derdeklasrijtuig installeren. ‘We zullen het niet warm hebben, maar u zult zien, de thee is hier zelfs beter …’

Dat is bijna alles wat hij die dag tegen me zegt. Zijn nachtelijk concert komt me al nauwelijks meer voor als iets wat ik echt heb meegemaakt. Hoe het ook zij, hem iets vragen over die geluidloze muziek zou bekennen zijn dat ik hem heb zien huilen. Dus … Op het kale hout van de couchette liggend, denk ik aan de bivakkerende mensenmassa die ik die nacht in de wachtkamer heb gezien en die nu, zonder er ook maar enige aandacht aan te besteden, iets fantastisch meemaakt: je verlaat Azië en komt in Europa! Europa … Achter het raam, in het rechthoekje dat vrij van ijs is gebleven, trekt nog steeds dezelfde eindeloze sneeuwvlakte voorbij, zo ver het oog reikt, ongevoelig voor het puffend voortbewegen van de trein. Witte beboste heuvels. Een dichtgevroren rivier, reusachtig, grauw, die aan een zeearm doet denken. En opnieuw de slapende witte onbewoonde planeet. Ik draai me iets om, kijk naar de oude man die roerloos op zijn couchette aan de overkant ligt, met zijn ogen dicht en zijn verstrengelde vingers op zijn borst. Die vingers die in staat zijn geluidloos melodieën te spelen. Denkt hij aan Europa? Beseft hij dat we de beschaving naderen, steden waar de tijd een boeiende factor is die uitnodigt om deel te nemen aan het maatschappelijk spel, ideeën uit te wisselen, mensen te ontmoeten? Waar de ruimte is getemd door de architectuur, zich kromt door de snelheid van een autoweg, zich vermenselijkt door de glimlach van een kariatide waarvan je door het raam van mijn flat, niet ver van de Nevski, het gezicht kunt zien?

Merkwaardigerwijs raken we ten slotte in gesprek over de schoonheid van sommige straten, het was al tegen de avond. We hebben net een grote stad aan de Wolga verlaten. De trein had een andere samenstelling gekregen en ik was zelfs even bang dat we op een zijspoor zouden worden achtergelaten. Er zijn veel vrije plaatsen, alsof mensen het beneden hun waardigheid achten in dat verouderde derdeklasrijtuig te stappen.

Mijn metgezel staat op, zet twee glazen neer. Wanneer hij hoort dat ik Moskou goed ken, wordt hij levendiger, vertelt hij me over de stad met een nauwkeurigheid die ik niet verwacht, geeft hij er blijk van zich gevoelsmatig sterk met een bepaalde straat, met een bepaald metrostation verbonden te voelen. De gehechtheid van een provinciaal die in de hoofdstad gewoond heeft, denk ik, en die zijn toehoorders graag verbluft met de originaliteit van zijn eigen reisgids. Maar hoe meer hij praat, hoe duidelijker het me wordt dat zijn Moskou een heel merkwaardige stad is, met duidelijke lacunes, met een wirwar van straten op plekken waar ik me brede avenues en pleinen herinner. Beter oplettend merk ik dat hij in zijn verhaal enkele moeilijke punten probeert te vermijden door nu eens halverwege een woord op te houden met praten, dan weer een anekdote te vertellen. ‘Voor de oorlog …’, ‘in de jaren dertig …’, verwijzingen naar het verleden die hem ontvallen en mij doen inzien dat hij door een stad wandelt die niet meer bestaat. Hij geeft zich er ten slotte rekenschap van en zwijgt. Waarschijnlijk wordt zijn oor op dat moment van verlegenheid door dezelfde klank getroffen als vannacht, toen ik hem aan de piano betrapte. Om van onderwerp te veranderen begin ik het weer te vervloeken en de vertragingen, waardoor ik in Moskou mijn aansluiting zal missen. We maken ons avondeten klaar: hardgekookte eieren die ik uit mijn tas haal, brood waarvan hij zegt dat het in zijn koffer zit. Hij haalt er een pak uit, maakt het open. Een half boekweitebrood. Maar wat mijn aandacht trekt, is de verpakking – verkreukelde bladzijden van oude partituren. Hij kijkt naar me op, daarna strijkt hij de bladzijden met de ruwe snijkant van zijn hand glad. Zijn woorden klinken niet langer als die van een sentimentele wandelaar, zoals even daarvoor. Toch heeft hij het nog steeds over dezelfde Moskouse straatjes en over een jongeman (‘Ik dacht toen dat ik de gelukkigste mens ter wereld was’, zei hij met een bitter lachje), een jongeman in een licht hemd dat door een meiregenbui kletsnat was geworden, een jongeman die voor een aanplakbiljet blijft staan en met kloppend hart zijn naam leest: Alexeï Berg.