Boris Akoenin

De zwarte monnik

Uit het Russisch vertaald door Arie van der Ent

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Pelagia i chornyj monach, verschenen bij ast

Oorspronkelijke tekst © Boris Akoenin 2000

First published by ast Publishers, Moscow, Russia and Edizioni Frassinelli, Milan, Italy. All Rights Reserved. Published by arrangement with Linda Michaels Limited, International Literary Agents.

Nederlandse vertaling © Arie van der Ent en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Kazuyoshi Nomachi/Corbis

isbn 978 90 445 3064 3

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De verschijning van Basiliscus

… met een paar ferme passen was hij bij de non. Hij keek uit het raam, zag de paarden met het schuim op hun bek, de haveloze kloosterling en trok zijn wenkbrauwen in een vervaarlijke frons.

‘Hij schreeuwde: “Moedertje, er is iets ergs gebeurd! Hij is gearriveerd! Waar is de monseigneur?”’ bracht Pelagia de hoogeerwaarde op gedempte toon verslag uit.

Bij de woorden ‘iets ergs’ knikte Mitrofani tevreden, als had hij ook niets anders verwacht van die dag waar geen eind aan kwam. Hij wenkte de haveloze, bestofte boodschapper naderbij (aan zijn manier van doen, uit zijn geschreeuw, was wel duidelijk dat de uit het niets aangestormde monnik inderdaad een boodschapper was en wel een van slecht nieuws): nou ja, kom maar even boven dan.

Na een even kortstondige als diepe, bijna tot de grond reikende buiging voor de monseigneur, gooide de kloosterling de teugels neer, stormde op het gerechtsgebouw af en duwde het publiek uiteen dat na het proces naar buiten kwam. De aanblik van de dienaar Gods – blootshoofds en met een bloedige schram op zijn voorhoofd – was zo ongewoon dat mensen omkeken, de een nieuwsgierig, de ander ongerust. De verhitte discussie over de zojuist geëindigde zitting en het verbazingwekkende vonnis stokte. Het had er alle schijn van dat zich een nieuw Groot Gebeuren aankondigde, of dat dit reeds had plaatsgegrepen.

Zo gaat het altijd in stille wateren als ons vredige Zavolzjsk: vijf of tien jaar lang ligt alles er windstil, rimpelloos en in slaperige verstarring bij en dan opeens steekt de een na de andere orkaan op die de klokkentorens naar de grond doet buigen.

De vermaledijde ijlbode holde de witmarmeren trap op. Bovenaan, onder de weegschaal van de geblinddoekte Themis, bleef hij aarzelend staan, omdat hij niet onmiddellijk begreep welke kant hij op moest, links of rechts, maar meteen ontwaarde hij achter in de kantine een kluitje verslaggevers uit de hoofdstad en twee figuren in zwarte gewaden, een grote en een kleine: hoogeerwaarde Mitrofani en naast hem de bebrilde zuster die zojuist voor het raam had gestaan.

De monnik stampte met zijn grote laarzen over de vloer, snelde op de bisschop af en krijste reeds vanuit de verte: ‘Hoogeerwaarde, hij is er! Vlakbij! Achter mij! Reusachtig en zwart!’

‘Wie komt zo? Wie is er zwart?’ bulderde de hoogeerwaarde. ‘Spreek duidelijk. Wie ben jij? Waar kom je vandaan?’

‘Uw ootmoedige kloosterling Antipa uit Ararat’, zei de heethoofd met een haastige buiging en hij rekte zich uit om gauw zijn kalotje af te nemen, maar dat zat er helemaal niet, dat had hij ergens verloren. ‘Basiliscus komt zo, wie anders! Hij, de beschermheilige! Hij is uit zijn kluizenaarscel gekomen. Hoogeerwaarde, laat u de klokken luiden, de heilige iconen naar buiten dragen! De profetie van Johannes is vervuld! “En zie, Ik kom haastiglijk; en Mijn loon is met Mij, om een iegelijk te vergelden gelijk zijn werk zal zijn!” Dit is het ein-de!’ loeide hij. ‘Het einde aan alles!’

De mensen uit de hoofdstad waren niet ondersteboven, ze schrokken niet van het nieuws over het eind van de wereld, ze spitsten alleen de oren en schoven naar de monnik toe, maar de schoonmaker van de rechtbank, die inmiddels met zijn bezem op de gang liep te zwaaien, die bestierf het ter plekke bij de ijselijke gil, en hij liet zijn werktuig vallen en begon zich te bekruisen.

De heraut van de apocalyps kon van leedwezen en ontzetting niet langer samenhangend spreken, hij begon over zijn hele lijf te trillen, en over zijn getormenteerde, met een baard begroeide gelaat biggelden de tranen.

Zoals altijd in kritieke gevallen legde de hoogeerwaarde grote besluitvaardigheid en daadkracht aan den dag. Hij paste een aloud recept toe, dat stelde dat een flinke oorvijg het meest probate middel tegen hysterie is, en met zijn loodzware rechterhand diende Mitrofani de huilebalk twee klinkende oorvijgen toe, waarop de monnik terstond ophield met bibberen en jammeren. Hij knipperde met zijn ogen, hikte eens. Om het succes te bekrachtigen pakte de bisschop de ijlbode bij de kraag en sleurde hem de dichtstbijzijnde deur door, waarachter zich het gerechtelijk archief bevond. Pelagia liet bij de klinkende oorvijgen een klaaglijk gekreun horen en trippelde achter hen aan.

Tegenover de archivaris, net van plan zich aan het eind van de zittingsdag met een kopje thee te verwennen, hoefde de monseigneur maar een wenkbrauw op te tillen of de ambtenaar was als van de aardbodem verdwenen en de geestelijken waren gedrieën in het overheidsvertrek achtergebleven.

De hoogeerwaarde pootte de snotterende Antipa op een stoel en zette hem het kopje thee voor de neus waar amper uit gedronken was, alsof hij zeggen wilde: drinken. Hij wachtte tot de monnik, met tanden die tegen het glas klapperden, zijn dichtgeschroefde keel had gesmeerd en vroeg toen ongeduldig: ‘Wel, wat is er loos bij jullie in Ararat? Vertel op.’

De verslaggevers stonden voor de gesloten deur. Ze bleven een tijdje staan, in alle toonaarden de raadselachtige woorden ‘Basiliscus’ en ‘Ararat’ herhalend, gingen toen van lieverlee huns weegs en zagen zich aldus voor een compleet raadsel geplaatst. Dat was ook logisch, het waren allemaal gasten van buiten, niet ingewijd in onze Zavolzjische heilige inzettingen en legenden. Plaatselijke mensen zouden het meteen hebben doorgehad.

Aangezien er onder onze lezers ook buitenstaanders kunnen zijn, mensen die nog nooit in het gouvernement Zalvolzje zijn geweest en er mogelijk zelfs nooit van gehoord hebben, zullen we alvorens het gesprek in de archiefkamer weer te geven, eerst enige verduidelijking geven die wellicht wat te uitgebreid kan lijken, maar die voor de duidelijkheid van het verdere verhaal onontbeerlijk is.

Waar kan ik het best beginnen?

Bij Ararat misschien. Of liever, met Nieuw Ararat, het vermaarde klooster in het uiterste noorden van ons uitgestrekte, maar dunbevolkte gouvernement. Daar, in het water van het Blauwe Meer, dat naar zijn afmetingen meer van een zee weg heeft (door het volk wordt het ook aldus aangeduid: ‘Blauwzee’), op de beboste eilanden, trokken oude heilige monniken zich van oudsher terug uit wereldse ijdelheid en koude drukte. Mettertijd raakte het klooster in verval, zodat er over de hele archipel in verlaten cellen en holen slechts een handjevol kluizenaars overbleef, maar helemaal uitsterven deed het nooit, zelfs niet in de Tijd der Troebelen.

Er was één speciale reden voor een dergelijke overlevingskracht, namelijk ‘het Basiliscusklooster’, maar daar zullen we het even verderop over hebben, omdat de kluizenarij eigenlijk altijd apart van het eigenlijke klooster stond. Dat laatste maakte, onder het gunstige gesternte van onze vreedzame, rustig ingerichte tijd, opeens een weelderige bloei door, aanvankelijk dankzij de mode van noordelijke heiligdommen die zich onder welgestelde bedevaartgangers ontwikkelde, en zeer recentelijk door de inspanningen van de huidige archimandriet, vader Vitali II, aldus genaamd omdat er afgelopen eeuw al een overste van die naam was geweest.

Deze uitzonderlijke kerkvader bracht het Nieuw Ararat tot ongekende bloei. Eenmaal opgeroepen de leiding over het stille eilandklooster op zich te nemen, oordeelde de eerwaarde terecht dat mode een veranderlijk ding is en dat er, voor ze de blik in de richting van een ander, niet minder achtenswaardige instelling richtte, alle mogelijke profijt uit de toevloed van offergaven moest worden getrokken.

Hij begon met de vervanging van het oude kloosterhotel, een bouwvallig en slecht onderhouden geheel, door een nieuw, met de opening van een uitstekend eethuis dat zich aan de spijswetten van de vasten hield, met de organisatie van boottochtjes over kreken en baaien, zodat welgestelde bezoekers geen haast zouden maken met hun vertrek uit deze gebenedijde oorden die naar hun schoonheid, zuivere lucht en algehele schilderachtigheid geenszins voor de beste Finse badplaatsen onderdoen. Hij sprong vervolgens vernuftig om met het overschot aan middelen, zorgde geleidelijk aan voor een ingewikkelde en zeer winstgevende bedrijfsvoering, met gemechaniseerde boerderijen, een iconenatelier, een vissersvloot, rokerijen en zelfs een fabriekje voor hang- en sluitwerk dat de beste raamgrendels van heel Rusland vervaardigde. Hij legde ook waterleiding aan en zelfs een treinspoor van de aanlegsteiger naar de opslagloodsen. Een enkele verstokte starets mopperde dat het leven in Nieuw Ararat weinig heilzaam meer was, maar dergelijke stemmen klonken beschroomd en drongen nauwelijks tot buiten door, overstemd als ze werden door het montere geklop van de bruisende bouwnijverheid. Op het hoofdeiland Kanaän liet de overste tal van nieuwe kerken en andere gebouwen neerzetten, die imponeerden door hun pracht en massiviteit, al onderscheidden ze zich, naar de mening van architectuurkenners, niet altijd door onberispelijke verfijning.

Enige jaren geleden kwam een speciale regeringscommissie, onder de persoonlijke leiding van graaf Litte, de eminente minister van Handel en Industrie, bezien of men tot nut van het hele keizerrijk geen lering kon trekken uit een zo succesvolle ontwikkeling.

Dat bleek van niet. Na terugkeer in de hoofdstad rapporteerde de graaf aan de tsaar dat vader Vitali een aanhanger van een dubieuze economische theorie was die ervan uitging dat de ware rijkdom van het land niet in de natuurlijke hulpbronnen school, maar in de werkzaamheid van de bevolking. De archimandriet had makkelijk praten, met de bijzondere bevolking die hem ten dienste stond: zijn monniken die krachtens hun kloostergelofte al het werk uitvoerden, en dat dan ook nog eens zonder enige vorm van salaris. Zo’n werknemer staat bij een karnmachine of bijvoorbeeld een draaibank en denkt noch aan zijn gezin, noch aan de fles, het gaat hem om zijn zielenheil. Vandaar zowel de kwaliteit van de productie als de voor concurrenten ondenkbaar lage kostprijs ervan.

Het economische model was duidelijk niet geschikt voor de Russische staat, maar binnen de grenzen van de aan vader Vitali toevertrouwde archipel wierp het waarlijk opmerkelijk vrucht af. Met al zijn nederzettingen, hoeven, huishoudelijke diensten deed het klooster zelf wel wat aan een klein rijkje denken, zoal aan geen soevereine staat, dan toch in elk geval aan één die volledig zelfbestuur genoot en alleen verantwoording verschuldigd was aan de hoogeerwaarde Mitrofani, de bisschop van het gouvernement.

Het aantal monniken en novieten liep onder vader Vitali tot wel vijftienhonderd op, terwijl de bevolking van het centrale landgoed, waar behalve de broederschap ook nog eens legio huurarbeiders met vrouw en kroost domicilie hielden, niet langer onderdeed voor die van een districtsstad, vooral niet als je er de bedevaartgangers bij optelde, waarvan de toestroom, in weerwil van de bange vermoedens van de overste, niet alleen niet opdroogde, maar ook nog eens gestaag aanzwol. Nu de kloostereconomie stevig op poten stond, zou de eerwaarde het vast graag zonder bedevaartgangers hebben gesteld, die hem alleen maar van zijn dringende bemoeienis met betrekking tot het bestuur over de gemeenschap Nieuw Ararat afhielden (onder de pelgrims waren immers deftige en invloedrijke lieden die een speciale behandeling behoefden), maar daar was nu eenmaal niets aan te doen. De mensen kwamen van heinde en verre aangelopen en aangereden en voeren vervolgens met de kloosterboot over het reusachtige Blauwe Meer, niet om de industriële prestaties van de vooruitziende herder te aanschouwen, maar om hun knieën te buigen voor de heiligdommen van Nieuw Ararat, en dan vooral de voornaamste daarvan, de Basiliscuskluizenarij.

Deze laatste was overigens volstrekt ontoegankelijk voor bezoek, omdat zij op een kleine beboste rots stond die de naam Bijeiland droeg en pal tegenover Kanaän lag, en dan niet aan de bewoonde, maar aan de verlaten kant daarvan. Pelgrims die in Nieuw Ararat aankwamen, hadden de gewoonte aan het water neer te knielen en hun blik eerbiedig te richten naar het eilandje waar de heilige kluizenaars huisden, de bidders voor de ganse mensheid.

Bij de Basiliscuskluizenarij, alsmede haar legendarische stichter, zullen we echter, zoals beloofd, uitvoeriger stilstaan.

Lang geleden, wel een jaar of zeshonderd, maar misschien ook wel achthonderd (de precieze chronologie van Het leven van de Heilige Basiliscus is een beetje verwarrend) dwaalde een zekere kluizenaar door de sluimerende bossen, iemand van wie alleen met zekerheid te zeggen is dat hij Basiliscus heette, dat hij niet meer zo jong was, een moeilijk en aanvankelijk niet al te rechtschapen leven achter de rug had dat bij het klimmen der jaren echter verlicht werd door een waarachtig berouw en een dorst naar Verlossing. Om voor zijn eerdere, misdadig geleefde levensjaren te boeten legde de monnik de volgende gelofte af: het hele land rond te trekken tot hij een plek vond waar hij zijn Heer het best zou kunnen dienen. Soms kwam het hem voor, in een godvruchtig klooster of juist onder goddeloze heidenen, dat daar de plek was waar de nederige monnik Basiliscus moest neerstrijken, maar algauw werd de starets dan weer door twijfel aangegrepen – was het niet zo dat iemand anders, die daar eveneens verbleef, de Allerhoogste niet even goed zou kunnen dienen als hij – en voortgedreven door deze gedachte, die hem ongetwijfeld van boven was ingegeven, trok de monnik dan verder en vond nergens wat hij zocht.

Maar op een keer schoof hij de dikke takken van een spar opzij en zag diepblauw water voor zich, dat pal vanaf de rand van het bos begon en tot aan de sombere hemel liep om zich daarmee aaneen te sluiten. Nog niet eerder had Basiliscus zo veel water gezien en in zijn naïveteit zag hij dit verschijnsel als een groot Godswonder, boog hij de knieën, bad tot het donker werd en daarna nog lange tijd in het duister.

En de monnik kreeg een visioen. Een vurige vinger sneed de hemel in twee helften, zodat de ene licht werd en de andere zwart, en drong in de kolkende baren. En een donderende stem verkondigde Basiliscus: ‘Zoek niet verder. Treed waarheen je gewezen wordt. Daar is de plaats die dicht bij mij is. Dien mij niet onder de mensen, waar ijdele drukte heerst, maar in sprakeloosheid, en over een jaar roep ik je tot mij.’

In zijn heilzame naïveteit dacht de monnik er niet aan te twijfelen aan de mogelijkheid dit vergaande verlangen te verwezenlijken en naar het midden van de zee te gaan – hij ging, en het water boog zich onder hem, maar het droeg hem wel, iets waar Basiliscus, de wandeling over het water uit het Evangelie indachtig, zich niet al te zeer over verwonderde. Hij liep maar door en door, het ‘Ik geloof’ reciterend, een hele nacht en daarna een hele dag, en tegen de avond werd hij doodsbang dat hij te midden van de waterwoestenij de plaats waarheen de vinger gewezen had niet vinden zou. En toen werd aan de kloosterling een tweede wonder op rij verricht, wat in heiligenlevens niet vaak voorkomt.

Toen het donker werd, ontwaarde de starets in de verte een kleine vuurvonk, wendde zich erheen en zag mettertijd dat het een den was die boven op een heuvel in lichterlaaie stond, en ook dat die heuvel recht uit het water oprees en dat er daarachter nog meer land was, lager en breder (dat was het huidige Kanaän, het hoofdeiland van de archipel).

En Basiliscus vestigde zich onder de verbrande den in een spelonk. Hij woonde er een tijdje in volstrekt stilzwijgen en voortdurend woordeloos gebed, en een jaar later loste God zijn belofte in, riep de berouwvolle zondaar tot zich en gaf hem een plaats bij zijn Troon. De kluizenarij, en nadien het klooster dat in haar nabijheid gesticht werd, kreeg de naam Nieuw Ararat ter aanduiding van de berg die als enige boven de wateren was blijven uitkomen toen ‘alle fonteinen des groten afgronds werden opengebroken en de sluizen des hemels geopend’, en die de rechtvaardigen redde.

Het leven zwijgt over hoe de volgelingen van Basiliscus achter het Wonder van de Vinger kwamen als de starets zo’n ongenaakbaar stilzwijgen in acht nam, maar we zullen de overlevering daar niet te hard om vallen. Wanneer we een beetje meegaan in het scepticisme van deze rationalistische eeuw, achten we het zelfs niet uitgesloten dat de heilige stichter van de kluizenarij niet middels een wonderdadige wandeling over het water tot de eilanden is geraakt, maar op een houtvlot of wellicht een uitgehouwen boomstam, maar vooruit, dit zij zo. Het is echter wel een onweerlegbaar feit, door vele generaties bevestigd en desgewenst zelfs door documenten gestaafd: geen van de kloosterlingen die zich in de onderaardse cellen van de Basiliscuskluizenarij vestigden, hoefde lang te wachten tot God hem tot zich riep. Na een half jaar, een jaar, hooguit anderhalf, bereikten alle uitverkorenen die naar verlossing dorstten hun gewenste doel, lieten het hoopje stof van hun botten achter en stegen vanaf het aardrijk op naar een ander, hemels rijk. En dat lag niet aan het karige voedsel of aan het ruige klimaat. Er zijn immers tal van andere heremietenkloosters bekend waar de kluizenaars nog wel sterkere staaltjes van eenzame terugtrekking en beproeving des vlezes lieten zien, maar waar God hen veel minder haastig vergaf en tot zich nam.

Daarom werd ook gezegd dat de Basiliscuskluizenarij van alle plaatsen op aarde het dichtst bij God lag, aan de buitengrens van het hemelrijk, vandaar ook haar andere naam: Bijeiland. Een enkeling die voor het eerst de archipel aandoet, denkt dat het zo heet door de nabijheid tot Kanaän, waar alle kerkgebouwen staan en waar de archimandriet verblijft. Terwijl het niet vlak bij de archimandriet lag, dat eilandje, maar bij God.

Er waren altijd maar drie buitengewoon eerbiedwaardige oude monniken in de kluizenarij woonachtig en voor de monniken van Nieuw Ararat was er geen grotere eer dan hun aardse weg te voltooien in de spelonken aldaar, op het gebeente van eerdere rechtvaardigen.

Natuurlijk stond lang niet de gehele broederschap te trappelen voor een spoedige opstijging naar een ander rijk, omdat ook menige monnik het aardse leven aanlokkelijker voorkomt dan het Daaropvolgende. Er was echter nooit een gebrek aan gegadigden, er was juist altijd een hele rij liefhebbers waarin, zoals met elke rij, ruzie, woorden en zelfs heuse intriges voorkwamen, zozeer popelden sommige monniken van ongeduld zo snel mogelijk de smalle waterengte over te steken die Kanaän van het Bijeiland scheidde.

Van de drie kluizenaars was er een de oudste en deze werd tot prior gewijd. De kloosterregels gaven alleen hem het recht zijn mond open te doen – voor het uitspreken van niet meer dan vijf woorden, waarbij er vier uit de Heilige Schrift moesten komen en er slechts één vrij te kiezen woord was toegestaan, dat doorgaans dan ook de hoofdbetekenis van het gezegde behelsde. Naar verluidt was de overste in oude tijden ook dit verboden, maar nadat men op Kanaän een klooster had gesticht, verspilden de kluizenaars geen tijd meer aan de vergaring van hun schaarse voedsel – bessen, wortels en wormen (van oudsher had het Bijeiland niets anders eetbaars voortgebracht) – maar ontvingen ze al het hoognodige uit het hoofdklooster. Thans kortten de heilige kluizenaars de tijd door cederhouten kralensnoeren te snijden, waarvoor pelgrims het klooster aanzienlijk geld betaalden, tot maar liefst dertig roebel per snoer.

Eenmaal per dag kwam er een bootje naar het Bijeiland gevaren, om de bidsnoeren op te halen en de hoognodige dingen af te leveren. De kloosteroudste liep naar de boot en sprak een kort recitatief uit waarin een verzoek vervat was, doorgaans van praktische aard: om bepaalde voorraden te bezorgen, of medicijnen, of schoeisel, of een warme deken. Dan zei de overste bijvoorbeeld: ‘Zij kwamen met een deken’ of ‘En er zij gegeven perenwater’. Hier was het begin van de uitspraak uit het boek Genesis gelicht, waar Izaäk het woord tot zijn zoon Ezau richt, terwijl het laatste er voor de dagelijkse noodzaak aan is toegevoegd. De roeier prentte zich het gezegde in, gaf het woord voor woord aan vader econoom en vader cellarius door en dezen probeerden dan de betekenis te doorgronden, tevergeefs soms. Neem bijvoorbeeld het gememoreerde ‘perenwater’. Het verhaal gaat dat de kloosteroudste eens somber gezegd had, met zijn staf op een van de staretsen wijzend: ‘Zijn ingewanden komen eruit.’ De kloosterleiding bladerde langdurig de Schrift door, ontdekte deze eigenaardige woorden in de Handelingen der Apostelen, waar de zelfmoord van de verachtelijke Judas beschreven staat, en schrok verschrikkelijk, omdat men concludeerde dat de kluizenaar de grootste der hoofdzonden had begaan. Drie dagen lang had men de klokken geluid, streng gevast en bidstonden gehouden voor de reiniging van deze bezoedeling, maar later bleek dat de starets alleen maar buikloop had gehad en de overste om toezending van perenwater had gevraagd.

Wanneer de oudste van de kluizenaars tegen de roeier zei: ‘Laat heden uw dienstknecht gaan’, dan betekende dit dat een van de kluizenaars tot God was toegelaten en dan werd de vrijgekomen plaats terstond ingenomen door een nieuwe uitverkorene, uit de rij wachtenden. Soms was het niet de overste die de noodlottige woorden uitsprak, maar een van de twee andere zwijgers. Zo kwamen ze er in het klooster achter dat de oude starets naar het Lichtend Slot was geroepen en dat de kluizenarij van nu af aan een nieuwe bestierder had.

Eens, een honderd jaar geleden, werd een van de kluizenaars aangevallen door een beer, die van de verre eilanden was komen aanzwemmen en de ongelukkige te lijf wilde gaan. Deze zette het pardoes op een schreeuwen: ‘Broeders, broeders!’ De twee anderen kwamen toegesneld, verjoegen het beest met hun staf, maar wensten niet verder te leven aan de zijde van de man die zijn gelofte gebroken had – ze stuurden hem naar het gewone klooster, waardoor het de banneling zo droef te moede werd dat hij spoedig de geest gaf, zonder verder ooit nog zijn mond te hebben opengedaan. Maar of het hem vergund is onder Gods lichtende ogen te verblijven of onder de zielen der zondaars, dat is niet bekend.

Wat zal ik verder van deze eenzame kloosterlingen zeggen? Ze droegen een zwart kleed, iets van een grofstoffelijke zak met een touw eromheen. De kluizenaars droegen een smalle monnikskap die tot over het gezicht reikte en aan de randen was dichtgenaaid om aan te geven dat ze volledig van de wereld waren afgesloten. Voor de ogen waren twee gaatjes in de puntmuts gemaakt. Als pelgrims, die op de oever van Kanaän in gebed waren, op het eilandje een van de heilige staretsen zagen (wat uiterst zelden voorkwam en als een bijzonder geluk gold), dan openbaarde zich aan de blik van de toeschouwers een soort zwarte puntzak die langzaam tussen de bemoste zwerfkeien voortschoof, alsof het helemaal geen mens was maar een onstoffelijke schaduw.

En dan is het nu, na wat verteld is over Nieuw Ararat, en over de kluizenarij, en over de heilige Basiliscus, tijd om terug te keren naar het gerechtelijk archief, waar hoogeerwaarde Mitrofani inmiddels begonnen was aan de ondervraging van kloosterling Antipa uit Nieuw Ararat.

‘Dat er iets mis is met de kluizenarij zeggen onze mensen al lang.’ (Zo begon broeder Antipa, ietwat bijgekomen van de draaien om zijn oren en van de thee, zijn ongelooflijke relaas.) ‘Nota bene op de Dag van de Transfiguratie ging Agapi, een noviet, laat op de avond naar de landtong om het lijfgoed van de oudere broederschap te wassen. Opeens ontwaart hij in de buurt van het Bijeiland iets van een schim op het water. Nou ja, een schim, zul je zeggen, je kunt je in het donker van alles verbeelden. Agapi bekruiste zich en ging doodgemoedereerd verder met wassen en spoelen. Maar dan hoort hij iets van een zacht geluid boven het water. Hij tilde zijn hoofd op – Heilige Moeder Gods! Er hangt een zwarte schim boven de golven, zonder deze te beroeren, en er zijn vaag woorden hoorbaar. Agapi verstond alleen: ‘Vervloek’ en ‘Basiliscus’, maar dat vond hij wel welletjes ook. Hij liet zijn ongewassen goed in de steek, holde zo snel zijn benen hem konden dragen naar de broederlijke cellen en zette me toch een keel op: “Basiliscus is terug,” zei hij, “in toorn ontstoken, hij spreekt over iedereen zijn banvloek uit.”

Agapi is een domme snotneus, nog maar kort in Ararat, en niemand geloofde hem, terwijl de ondercellarius hem ook nog eens een draai om zijn oren gaf vanwege het achtergelaten en door de golven weggespoelde wasgoed. Maar nadien verscheen de zwarte schim ook aan andere broeders: eerst aan vader Ilari, een zeer eerbiedwaardige en bezadigde starets, vervolgens aan broeder Melchisedek, toen aan broeder Diomid. Telkens ’s nachts, als de maan aan de hemel stond. Iedereen hoorde andere woorden, al naar gelang de wind stond, maar iedereen had wel hetzelfde gezien, waarvoor zij ten overstaan van eerwaarde Vitali zelf de icoon wilden kussen: een zwarte gestalte, met een gewaad tot op zijn hielen en een puntige monnikskap, zoals van de staretsen van het eiland, waarde boven de baren, sprak woorden en stak dreigend zijn vinger in de lucht.

Nadat hij van de wonderbaarlijke verschijningen op de hoogte was gesteld, veegde de archimandriet de broeders de mantel uit. Hij zei dat hij zijn roddelkonten wel kende. De ene idioot kraamt iets uit en de rest hangt het maar al te graag aan de grote klok. De mensen hebben gelijk als ze zeggen dat een monnik erger is dan een oud wijf. En hij schold ze op alle mogelijke manieren de huid vol en verbood hen vervolgens ten strengste in het donker naar die kant van Kanaän te gaan, naar waar de Vastentong zich naar het Bijeiland uitstrekt.’

Op dat punt onderbrak de hoogeerwaarde de verteller: ‘Ja, dat herinner ik mij. Vader Vitali schreef me over idiote geruchten, beklaagde zich over de achterlijkheid van zijn monniken. Volgens hem vloeit zulks voort uit nietsdoen en ledigheid, waardoor hij mijn goedkeuring vroeg alle broeders tot de rang van aartsmonnik te betrekken bij werkzaamheden die nuttig zijn voor de gemeenschap. Ik gaf hem mijn zegen.’

En gebruikmakend van de onderbreking in het relaas, vroeg zuster Pelagia snel: ‘Zegt u eens, broeder, hoeveel vadem is het, ongeveer, van de plaats waar men Basiliscus zag tot het Bijeiland? En steekt de landtong ver het water in? En nog iets: waar zweefde de schim precies, vlak bij de kluizenarij of een eindje ervandaan?’

Antipa keek het hondsnieuwsgierige nonnetje aan, fronste zijn wenkbrauwen, maar gaf wel antwoord op haar vragen: ‘Het zal een honderdvijftig vadem zijn van de landtong tot het Bijeiland. Wat de beschermheilige betreft, vóór mij heeft men die alleen uit de verte gezien, vanaf onze oever was hij niet eens goed te onderscheiden. Maar bij mij kwam Basiliscus heel dichtbij, als van hier tot dat portretje daar.’ En hij wees op de foto van de gouverneur van Zavolzje aan de muur tegenover hem, wat neerkwam op een pas of vijftien.

‘Was het werkelijk de beschermheilige Basiliscus zelf, of misschien toch een schim?’ bulderde de monseigneur met donderende stem tegen de monnik, en met zijn grote hand pakte hij zijn dichte baard vast, wat bij hem als teken van groeiende ergernis gold. ‘Vitali heeft gelijk! Jullie kloosterlingen zijn erger dan marktvrouwen!’

Bij deze barse constatering trok Antipa het hoofd tussen de schouders en kon geen woord meer uitbrengen, zodat Pelagia hem te hulp moest schieten. Ze zette haar ijzeren brilletje goed, stopte een tevoorschijn gekomen haarpiek weer onder haar hoofddoek en zei verwijtend: ‘Hoogeerwaarde, u hebt het zelf altijd over overhaaste conclusies. U zou de heilige vader zijn verhaal moeten laten doen, zonder hem in de rede te vallen.’

Antipa werd nog banger, overtuigd dat de bisschop bij deze onbeschaamdheid helemaal in toorn zou ontsteken, maar Mitrofani werd niet boos op de zuster en de toornige gloed in zijn ogen verflauwde. Hij maakte een gebaar naar de kloosterling en zei: ‘Ga verder. Maar pas op, geen gelieg.’

En het relaas werd voortgezet, zij het ietwat ontsierd door rechtvaardigingen waartoe de bevreesde Antipa zijn toevlucht meende te moeten nemen.

‘De reden waarom ik geen gehoor heb gegeven aan de opdracht van de archimandriet is de volgende. Volgens mijn gelofte ga ik over de kruiden en moet ik de broeders behandelen die het als een zonde zien naar een wereldse dokter te gaan. En bij ons kloosterkruideniers is het zo dat je elk kruid op de dag van een speciale beschermheilige moet plukken. Op de Vastentong, tegenover de kluizenarij, groeien de meeste kruiden van heel Kanaän. Daar staat het vol met kirjak, tegen drankzucht, op voorspraak van de grote martelaar Vonifati, en met ocholon-kruid, tegen vleselijke lusten, op voorspraak van de heilige Fomiada, en ribes, tegen beheksing, op voorspraak van de heilige martelaar Kiprian, en vele andere geneeskrachtige kruiden. Vanwege het verbod verzamelde ik toch al geen waterpeper en dragomora meer, die je in de nachtelijke dauw moet plukken. Maar op de dag van de grootmartelares Jevfimia, die mensen tegen beefziekte beschermt, staat de late sjoesja in bloei en dat, die sjoesja, kun je maar één nacht in het hele jaar plukken. Dat mocht ik toch niet laten schieten? En dus sloeg ik het verbod in de wind.

Zodra alle broeders zich te slapen hadden gelegd, stapte ik stilletjes de binnenplaats op, liep het hek uit en door de velden naar de Afscheidskapel, waar de kluizenaars voor plaatsing in de kluizenarij worden opgesloten, en van daar is het maar een klein eindje naar de Vastentong. Eerst was ik bang, liep ik me aldoor te bekruisen en om me heen te kijken, maar later ging het wel en vatte ik moed. Late sjoesja is lastig te vinden, daar heb je ondervinding voor nodig en heel wat doorzettingsvermogen. Het was natuurlijk donker, maar ik had licht bij me, een olielampje. Ik hield er aan één kant een stuk doek voor, om niet gezien te worden. Ik kroop op handen en voeten voort, plukte de bloempjes en dacht niet langer aan de archimandriet of aan Basiliscus. Ik daalde af naar de uiterste rotsrand, verderop is alleen maar water waaruit hier en daar een rots opsteekt. Ik wilde rechtsomkeert maken. Opeens hoor ik vanuit het duister …’

De monnik verbleekte bij de afschuwelijke herinnering, begon sneller te ademen, te klappertanden, en Pelagia schonk wat heet water uit de samowar voor hem in.

‘Dank u hartelijk, zuster … Opeens klinkt er een stem uit het duister, zacht, maar doordringend, en elk woord is duidelijk hoorbaar: “Ga heen. Zeg het een ieder.” Ik draaide me om naar het meer en werd zo doodsbang dat ik zowel mijn lampje als mijn zak met kruiden liet vallen. Boven het water was een vaag beeld te zien, smal, alsof er iemand op een rots stond. Maar er is daar helemaal geen rots. Opeens … opeens een onaards lichtschijnsel, fel, veel feller dan van de gaslampen zoals die nu in Nieuw Ararat op straat branden. En toen stond hij in zijn volle zichtbaarheid voor mij. Zwart, in een soutane, achter zijn rug stort het licht zich uit en hij staat pal boven de diepten, kleine golfjes klotsen onder zijn voeten. “Ga heen”, spreekt hij. “Doe kond. Dat daar leegte heerse.” Zo sprak hij en hij wees naar het Bijeiland. En daarop schreed hij pardoes over het water naar me toe – één stap, een tweede, een derde. Ik schreeuwde het uit, zwaaide met mijn armen, draaide me om en rende weg, zo hard ik kon …’

De monnik begon te snotteren, veegde met zijn mouw zijn neus af. Pelagia slaakte een zucht, gaf de arme stakker een aai over zijn bol en toen was voor Antipa helemaal het hek van de dam.

‘Ik holde naar vader archimandriet en hij blafte me de ergste scheldwoorden toe, hij geloofde me niet’, begon hij huilerig te klagen. ‘Hij stopte me achter slot en grendel, op water en brood. Daar heb ik vier dagen gezeten, ik zat de hele dag trillend te bidden, van binnen helemaal verdord. Ik kwam wankelend naar buiten. En de eerwaarde heeft al een nieuwe opdracht voor me klaar: van Kanaän naar Wegwezen varen, het verste eiland, en daar in het vervolg bij de adderkwekerij blijven.’

‘Waar is dat voor, een adderkwekerij?’ vroeg Mitrofani verbaasd.

‘Dat heeft dokter Donat Savvitsj Korovin de archimandriet aangepraat. Een sluwe geest, de eerwaarde laat zijn oren naar hem hangen. Hij zei dat addergif bij de Duitsers tegenwoordig erg in trek is en dus houden wij nu ook slangen. We persen het gif uit hun afschuwelijke muilen en sturen het naar Duitsland. Bah!’ Antipa bekruiste zijn mond om zich niet te bezoedelen met een boze fluim en zijn hand gleed in zijn binnenzak. ‘De meest ervaren en meest godvruchtige staretsen gelastten mij op hun bijeenkomst niet naar Wegwezen te gaan, maar eigenmachtig uit Ararat weg te vluchten naar uwe hoogeerwaarde en verslag te doen van alles wat ik gezien en gehoord heb. En ze hebben mij ook een brief meegegeven. Ziet u maar.’

Met een frons pakte de hoogeerwaarde het grauwe vel papier aan, kneep zijn pince-nez vast en begon te lezen. Pelagia las ongegeneerd over zijn schouder mee.

Wij, onderstaande monniken van kloostergemeenschap Nieuw Ararat, vallen ootmoedig aan de voeten van uwe hoogeerwaarde neer en smeken u uw aartsherderlijke toorn niet op ons neder te doen dalen om ons eigenmachtige optreden en onze onbeschaamdheid. Indien wij ons verstout hebben onze eerwaarde archimandriet ongehoorzaam te zijn, is dat niet uit halsstarrigheid, maar louter en alleen uit onze vreze Gods en onze ijver hem te dienen. Ontijdig gemijmer is de arbeid van dit aardse leven en de mens is geneigd tot loze verzinsels, maar alles wat broeder Antipa uwe hoogeerwaarde meedeelt is de zuivere waarheid, want deze kloosterling staat bij ons bekend als een waarheidlievende, onbaatzuchtige en niet tot loze mijmeringen geneigde broeder. Bovendien hebben wij ondertekenaars allemaal hetzelfde gezien als hij, zij het niet van zo nabij.

Vader Vitali heeft zijn hart tegen ons verhard en aanhoort ons niet, maar onderwijl heerst er tweedracht en wankelmoedigheid onder de broederschap en is men ook bang: wat kan dit akelige teken inhouden? Waarom steekt de heilige Basiliscus, beschermer van dit vermaarde klooster, dreigend zijn vinger op en spreekt hij zijn vloek uit over zijn illustere kluizenarij? En waar duiden de woorden “dat daar leegte heerse” op? Slaan die op de kluizenarij, op het klooster, of hebben ze wellicht een nog ruimere betekenis waar wij, kleinen van geest, niet eens aan durven denken? Slechts uwe hoogeerwaarde vermag deze afschuwelijke verschijningen te duiden. Daarom bidden wij u ook, allereerbiedwaardigste bisschop, ons noch broeder Antipa te laten straffen, maar het licht van uw wijsheid over deze angstwekkende gebeurtenis te laten schijnen.

Wij vragen om uw heilige gebeden, maken een diepe buiging en verblijven, uw onwaardige gebedsgenoten en zondige dienaren,

Priestermonnik Ilari

Priestermonnik Melchisedek

Monnik Diomid

‘Hij is geschreven door vader Ilari’, legde Antipa eerbiedig uit. ‘Een allergeleerdst man, een academicus. Als hij gewild had, zou hij overste hebben kunnen worden of misschien nog wel hoger, maar in plaats daarvan zoekt hij zijn heil bij ons en droomt ervan in de Basiliscuskluizenarij te komen, waarvoor hij als eerste aan de beurt is. En nu valt hem zoiets treurigs ten deel …’

‘Ik ken Ilari’, zei Mitrofani en hij knikte en bekeek het verzoekschrift. ‘Ik herinner me hem. Pienter, oprecht van geloof, alleen wat heetgebakerd.’

De bisschop deed zijn pince-nez af en nam de boodschapper eens goed op.

‘Waarom loop je er zo haveloos bij, mijn zoon? En waarom heb je niets op je hoofd? Je hebt die paarden toch niet helemaal vanaf Ararat zo afgejakkerd? Over water is dat ook amper mogelijk, als je tenminste niet net als Basiliscus over water kunt lopen.’

Met dit grapje wilde de monseigneur de monnik eigenlijk een hart onder de riem steken en hem in de rustiger gemoedsstemming brengen die voor een omstandig gesprek nodig was, maar het resultaat was averechts.

Antipa vloog opeens van zijn stoel omhoog, holde naar het raam van de sacristie, keek naar buiten en mompelde onsamenhangend: ‘Mijn God, hoe kan ik dat vergeten! Straks is hij immers al hier, in de stad! Heilige Middelares, hoed en bescherm ons!’

Hij draaide zich om naar de hoogeerwaarde en ratelde: ‘Ik ben door het bos gereden, zo snel mogelijk naar u toe. Zodra ik in Sineozjorsk van de boot stapte, gaf het hoofd van politie mij zijn kales, zodat ik zo snel mogelijk in Zavolzjsk zou zijn. In Sineozjorsk hadden ze inmiddels ook van de verschijning van Basiliscus gehoord. En toen ik in de buurt van de stad kwam, stond hij daar opeens boven de dennenbomen!’

‘Welke hij?’ riep Mitrofani korzelig uit.

Antipa plofte op zijn knieën neer, kroop naar de hoogeerwaarde toe en probeerde de slip van diens gewaad vast te pakken.

‘Hijzelf, Basiliscus! Hij was kennelijk achter me aan gegaan, met zevenmijlslaarzen of door de lucht! Zwart, reusachtig groot, torende hij boven de bomen uit en richtte zijn toornig oog op mij! Toen heb ik de zweep over de paarden gelegd. De takken sloegen me in het gezicht, de wind floot en ik jakkerde maar voort. Ik wilde u waarschuwen, hij is inmiddels vlakbij!’

De schrandere Pelagia snapte als eerste wat er aan de hand was.

‘Hij heeft het over het standbeeld, vader. Over Jermak Timofejevitsj.’

Hier moet even worden uitgelegd dat eerverleden jaar, op last van gouverneur Anton Antonovitsj von Gaggenau, op de hoge oever van de Rivier het majestueuze standbeeld ‘Jermak Timofejevitsj brengt de blijde boodschap naar het Oosten’ is opgericht. Dit standbeeld, het grootste van heel Rivierland, vormt nu de bijzondere trots van onze stad, die niets anders heeft om zich tegenover haar vermaarde buren Nizjni-Novogord, Kazan of Samara op te laten voorstaan. Elke plaats moet toch iets hebben om trots op te zijn! Dat hebben we nu.

Sommige geschiedkundigen menen dat Jermak Timofejevitsj zijn beroemde Siberische veldtocht, waaraan het keizerrijk het grootste deel van zijn onafzienbare gebiedsbezit dankt, juist vanuit onze streek begon, en ter nagedachtenis hieraan is dan ook deze reus van brons opgericht. De verantwoordelijke opdracht werd toevertrouwd aan een beeldhouwer uit Zavolzjsk, die wellicht niet zo begenadigd was als sommige vakbroeders uit de hoofdsteden, maar wel een echte patriot van de streek is en sowieso een heel goed mens, hartstochtelijk geliefd bij al zijn streekgenoten om de grootheid zijns harten en zijn goedmoedigheid. De helm van de veroveraar van Siberië had bij de beeldhouwer inderdaad wel iets van een monnikskap weg, wat de arme broeder Antipa, niet bekend met onze nieuwlichterij, tot zijn bijgelovige dwaling had gebracht.

En dat niet voor het eerst! Afgelopen herfst liet de kapitein van een sleepboot, met schuiten vol watermeloenen uit Astrakan achter zich aan, toen hij om een bocht in de rivier kwam en de reus met zijn uitpuilende ogen boven de steile helling uit zag komen, van schrik zijn hele flottielje op een zandbank lopen, zodat nadien een paar weken lang groen gestreepte ballen naar de breedtegraden van hun herkomst dreven. En let wel, dat was een kapitein, wat zullen we een arme monnik dan euvel duiden?

Toen hij Antipa diens vergissing had uitgelegd en hem enigermate had gerustgesteld, stuurde Mitrofani de monnik naar het bisschoppelijk gasthuis om af te wachten welk lot hem te wachten stond. Het was duidelijk dat de vluchteling onmogelijk naar de stuurse archimandriet van Nieuw Ararat kon worden teruggestuurd, dat er een plaatsje in een klooster voor hem moest worden gezocht.

Maar toen de monseigneur en zijn geestelijke dochter samen waren achtergebleven, vroeg de hoogeerwaarde: ‘En, wat vind je van deze onzin?’

‘Ik geloof hem’, antwoordde Pelagia zonder aarzelen. ‘Ik heb broeder Antipa in de ogen gekeken, hij liegt niet. Hij gaf een beschrijving van wat hij gezien heeft, zonder daar iets aan toe te voegen.’

De hoogeerwaarde trok zijn wenkbrauwen op, in een poging zijn ongenoegen te onderdrukken. Hij sprak behoedzaam: ‘Dat zeg je met opzet, om me te plagen. Jij gelooft helemaal niet in spoken, daar ken ik je te goed voor.’

Hij besefte echter meteen dat hij in de val was gelopen die zijn sluwe helpster voor hem had opgezet, en hij stak dreigend zijn vinger op en zei: ‘Ah, je bedoelt dat hij zelf in zijn wanen gelooft. Hij heeft voor zijn geestesoog iets gezien wat wetenschappelijk een hallucinatie genoemd wordt en heeft dat voor een werkelijke gebeurtenis aangezien. Is dat het?’

‘Nee vader, dat is het niet’, verzuchtte de non. ‘Het is een eenvoudig man, geen fantast of, zoals het in de brief heet, “niet geneigd tot ijdel gemijmer”. Dat soort mensen heeft geen hallucinaties, daar hebben ze de fantasie niet voor. Ik denk dat er echt iemand aan hem verschenen is en dat die hem toegesproken heeft. En daarbij is Antipa niet de enige die de Zwarte Monnik gezien heeft, er zijn immers andere getuigen.’

Geduld was nooit een van de sterkste kanten van de bisschop van het gouvernement geweest en te oordelen naar het purper dat zijn hoge voorhoofd en wangen begon te kleuren, was dat nu op.

‘En wederzijdse suggestie, waarvan er in kloosters voorbeelden te over zijn, ben je dat vergeten?’ ontplofte hij. ‘Weet je nog hoe de zusters in het Mariaklooster opeens duivels zagen verschijnen: eerst één zuster, toen nog een en vervolgens allemaal? Ze beschreven hem in alle details en zeiden elkaar de woorden na die eerzame nonnen nergens vandaan konden hebben. Je hebt toen zelf de raad gegeven een zenuwarts naar het klooster te sturen!’

‘Dat was heel iets anders, doodgewone vrouwelijke hysterie. Maar dit zijn de getuigenissen van oude, ervaren monniken’, wierp de non tegen. ‘Er heerst onrust in Nieuw Ararat, dat loopt verkeerd af. De geruchten over de Zwarte Monnik zijn nu ook tot Zavolzsjk doorgedrongen. We zouden de zaak moeten laten onderzoeken.’

‘Wat onderzoeken, wat dan?! Geloof je dan echt in geestverschijningen? Schaam je, Pelagia, dat is bijgeloof! De heilige Basiliscus heeft inmiddels achthonderd jaar geleden de laatste adem uitgeblazen en waarom zou hij rond de eilanden over het water kruisen, hersenloze monniken de stuipen op het lijf jagen!’

Pelagia maakte een ootmoedige buiging, als erkende zij het volste recht van de monseigneur op diens toorn, maar haar stem liet maar weinig ootmoed horen, en haar woorden nog minder. ‘Hoogeerwaarde, dat is de mannelijke bekrompenheid die zich doet gelden. Mannen gaan in hun oordeel te veel op hun gezichtsvermogen af, ten koste van de andere vijf zintuigen.’

‘Vier’, liet Mitrofani zich niet de kans ontnemen haar te verbeteren.

‘Nee, hoogeerwaarde, vijf. Niet alles op de wereld laat zich vangen door het gezicht, het gehoor, de tastzin, de reukzin en de smaak. Er is nog een zintuig, dat geen naam heeft, dat ons gegeven is opdat wij Gods wereld niet alleen met ons lichaam maar ook met onze geest zouden waarnemen. Het is zelfs een beetje raar dat ik, een non die zwak van verstand en geest is, u dat moet uitleggen. Hebt u niet menigmaal over dat zintuig gesproken, zowel in uw preken als in persoonlijke gesprekken?’

‘Ik doelde daarmee op het geloof en op de zedelijke maat die ieder mens van God is gegeven! Terwijl jij mij met een of ander fata morgana aankomt!’

‘Dan maar een fata morgana’, zei de non en ze schudde koppig haar hoofd. ‘Rondom en binnen onze wereld is een andere, onzichtbare wereld, en misschien zelfs wel meer dan één. Wij vrouwen voelen dat beter dan mannen, omdat we minder bang zijn om te voelen. U wilt toch niet tegenspreken, hoogeerwaarde, dat er plaatsen zijn waarvan het je licht te moede wordt – daar worden gewoonlijk godshuizen opgericht – en dat er ook plaatsen zijn waar je inwendig gaat huiveren? En daar is geen enkele reden voor, maar je versnelt er wel je pas en je bekruist je ook nog eens. Zo ben ik altijd langs het Zwarte Gat gesneld, met kippevel. En wat gebeurt er? Op die plek werd dan ook een kanon gevonden!’

Dit door Pelagia als onbetwistbaar aangevoerde argument behoeft enige toelichting. Bij het Zwarte Gat, een halve werst van Zavolzsjk gelegen, werd twee jaar geleden een schat opgegraven: een oude bronzen mortier, helemaal bezet met gouden munten en halfedelstenen, kennelijk had het in de grond gelegen sinds de tijd dat Poegatsjovs ‘ginneraal’ Tsjika Zaroebin, die door de valse troonpretendent tot graaf Tsjernysjev werd bevorderd, door deze streken had rondgetrokken. Wat een tranen en bloed heeft die man niet vergoten om zo’n schat bij elkaar te krijgen. (We merken trouwens op dat van datzelfde geld en op diezelfde plek het grandioze standbeeld is opgericht dat broeder Antipa bijna halfdood van schrik had gemaakt.)

Maar het argument van het kanon overtuigde de hoogeerwaarde niet. Mitrofani wuifde het weg en zei: ‘Ach, dat kippevel heb je er later bij verzonnen.’

Zo waren de bisschop en zijn geestelijke dochter nog lange tijd aan het bekvechten, zodat ze zelfs bijna echt ruzie kregen. Daarom laten we het eind van de discussie over bijgeloof weg en gaan meteen door naar de praktische bekroning daarvan, die niet meer in het gerechtelijk archief plaatsvond, maar in het bisschoppelijk verblijf, onder een feestelijk kopje thee.

Voor de thee die de dag daarna ter ere van de voorspoedige afloop van het gerechtelijk proces werd georganiseerd, had de hoogeerwaarde naast zuster Pelagia nog iemand van zijn geestelijk kroost uitgenodigd, en wel Matvej Bentsionovitsj Berditsjevski, de naaste medewerker van de districtsprocureur, eveneens betrokken bij de zegepraal der gerechtigheid. Naast de samowar stond een fles Cahors en werkelijk een overdaad aan zoete lekkernijen: peperkoek, gekonfijte vruchten, de onafscheidelijke appelschuimpjes waar de hoogeerwaarde zo dol op was.

Ze zaten in de refter, waar kopieën van twee van Mitrofani’s lievelingsiconen aan de muur hingen: van de Wonderdadige Verzachting van Kwaadwillige Harten en de weinig bekende Kus van Judas voor Christus onze Heiland, fantastisch geschilderd, met kostbaar zilverbeslag. De hoogeerwaarde had ze hier niet zomaar opgehangen, maar met een bedoeling: om zichzelf aan de hoofdzaak van het christelijk geloof te herinneren: universele vergiffenis en Gods aanvaarding van elke ziel, zelfs de meest laaghartige, omdat er geen zielen zijn waarvoor geen enkele hoop op redding bestaat. Vooral die universele vergiffenis wilde de bisschop, met zijn hartstochtelijk karakter, nogal eens uit het oog verliezen; hij kende deze tekortkoming en deed zijn best die te overwinnen.

Ze spraken even na over het voorbije proces, dachten terug aan de diverse wendingen die de zaak had genomen, de talloze verwikkelingen, vervolgens over de aanstaande gezinsuitbreiding bij Berditsjevski – de vader in spe maakte zich ongerust over het feit dat de baby nummer dertien in de rij zou zijn, maar de hoogeerwaarde dreef de spot met de jurist: jullie zijn altijd de grootste duisterlingen, zogezegd, en hij kapittelde Matvej Bentsionovitsj voor bijgeloof, werkelijk een schande voor zo’n verlicht man.

Van daar, van dat bijgeloof, kwam het gesprek op natuurlijke wijze op de Zwarte Monnik. Het moet gezegd dat het niet zomaar iemand was die over deze geheimzinnige verschijning begon, maar de adjunct-procureur, die, zoals we ons herinneren, niet aanwezig was geweest bij de toelichting in het archief en daar zelfs geen enkele weet van had.

Het bleek dat de hele stad het al over de door de monnik van Nieuw Ararat gehouden jakkertocht van gisteren had. Men was ook op de hoogte van Basiliscus’ verschijning, en van de slechte voortekenen. Terwijl hij de zweep over zijn paarden had gelegd, had broeder Antipa niet alleen de poes van Olimpiada Saveljevna Sjestago, de invloedrijke inwoonster van Zavolzjsk, overreden, maar ook nog eens allerlei verontrustende woorden geroepen: ‘Denk om uw zielenheil, rechtgelovigen!’ ‘Basiliscus komt!’ en dat soort dingen. En tevens geëist dat men hem mededeelde waar hij de bisschop kon vinden.

Het kwam erop neer dat zuster Pelagia kortelings gelijk had gehad: het gebeurde kon onmogelijk zonder gevolgen blijven. Nu zijn ergernis van de dag daarvoor bekoeld was, wilde de hoogeerwaarde het gegeven niet langer bestrijden, maar rees er onder de feestvierders wel onenigheid over de te nemen maatregelen.

De talrijke successen in zijn aartsherderlijke loopbaan schreef Mitrofani allemaal aan God toe, waarbij hij zichzelf ootmoedig als het werktuig van een onzichtbaar handelende Macht zag en daarom was hij in woorden een volmaakte fatalist: ‘Als het Gode behaagt, zal het zeker gebeuren, als het Gode niet behaagt, hoeft het van mij ook niet.’ Maar in daden liet hij zich meer leiden door het adagium ‘Vertrouw op God, maar doe zelf ook iets’ en, het moet gezegd, hij liet zelden verstek gaan en hij liet God geen overuren maken.

Het hoeft geen betoog dat de monseigneur popelde om zelf naar Nieuw Ararat te gaan en daar rust en rede te brengen (hij weigerde pertinent in de mogelijkheid van een of andere waarachtige mystiek te geloven en zag Basiliscus’ verschijning als collectieve verstandsverbijstering of iemands persoonlijke listen en lagen).

De behoedzame Matvej Bentsionovitsj praatte de hoogeerwaarde de reis uit het hoofd. Hij sprak zich in die zin uit dat geruchten een moeilijk beheersbaar en gevaarlijk goedje waren. Je kunt nooit iedereen de mond snoeren. In dergelijke gevallen heeft bemoeienis van hogerhand hetzelfde effect als olie op het vuur – de vlammen laaien alleen maar hoger op. Berditsjevski’s voorstel was het volgende: de hoogeerwaarde mocht in geen geval naar de eilanden afreizen, moest sowieso net doen alsof daar niets bijzonders aan de hand was, maar stilletjes een uitgeslapen en tactische ambtenaar naar Nieuw Ararat sturen, die alles zou uitpluizen, de bron van de geruchten zou opsporen en uitputtend verslag zou uitbrengen. Het was duidelijk dat Matvej Bentsionovitsj met ‘een uitgeslapen ambtenaar’ op zichzelf doelde, eens te meer een blijk van zijn eeuwige bereidheid alle lopende zaken en zelfs zijn gezinsomstandigheden te vergeten indien hij zijn geestelijk leermeester maar van nut kon zijn.

Voor Pelagia gold dat, hoewel ze het met Berditsjevski eens was dat een bisschoppelijke inspectiereis niet opportuun was, de non evenmin reden zag een werelds iemand naar de eilanden te sturen, iemand die misschien ten eerste geen oog zou hebben voor alle subtiliteiten van het kloosterleven en de psychologie van de monniken, en die ten tweede … Nee, dat tweede argument kan maar beter woordelijk worden aangevoerd, zodat het geheel en al voor rekening van de polemiste kan blijven.

‘Inzake onverklaarbare verschijnselen en zielenroerselen zijn mannen te rechtlijnig’, verklaarde Pelagia, terwijl ze snel haar breipennen liet tikken – na het derde glas had ze, na de hoogeerwaarde daartoe toestemming te hebben gevraagd, haar breiwerk tevoorschijn gehaald. ‘Mannen zijn niet nieuwsgierig naar dingen die ze onbelangrijk vinden, terwijl het wezenlijke soms in het onbeduidende schuilt. Waar iets gebouwd, of liever nog gesloopt, moet worden, daar hebben mannen hun gelijken niet. Maar als je geduld aan den dag moet leggen, begrip en mogelijk zelfs medeleven, dan kun je de zaak beter aan een vrouw toevertrouwen.’

‘Terwijl een vrouw bij het zien van een spook meteen in katzwijm valt of, erger nog, tot hysterie vervalt’, zei de bisschop, om de non te sarren. ‘Daar heb je helemaal niets aan.’

Pelagia keek naar haar steken, die helemaal schots en scheef gingen, maar ze haalde haar werk niet uit – het moest maar gaan zoals het uitkwam.

‘Een vrouw valt helemaal niet flauw en wordt niet hysterisch als er geen mannen in de buurt zijn’, zei ze. ‘Dat flauwvallen, die hysterie en dat gehuil van vrouwen – dat zijn allemaal mannelijke verzinsels. Jullie willen ons graag als zwak en hulpeloos afschilderen en dus gedragen we ons daarnaar. Het zou voor de zaak het best zijn als u, vader, mij een twee, drie weekjes vrijaf zou geven. Ik zou naar Kanaän afreizen, mijn knieën buigen voor de heiligdommen ter plaatse, en tegelijk bezien wat voor spook daar bij hen over het water waart. Op school zouden zuster Apollinaria en zuster Amvrozia in die tijd mijn meisjes kunnen overnemen. De een met gymnastiek, de ander met literatuur, dan zou alles uitstekend geregeld zijn …’

‘Dat gaat niet’, onderbrak de hoogeerwaarde met zichtbaar plezier de dagdromen van zijn geestelijke dochter. ‘Of was je vergeten, Pelagijoesjka, dat nonnen niet in Ararat mogen komen?’

Daarmee had hij de non meteen de mond gesnoerd.

Inderdaad waren de eilanden volgens het strenge reglement van Nieuw Ararat verboden terrein voor vrouwelijke kloosterlingen en novicen. Het was een aloude regel, van driehonderd jaar geleden, maar hij werd ook nu nog strikt gehandhaafd.

Het was niet altijd zo geweest. Heel vroeger had er naast het mannenklooster een vrouwenconvent gestaan, maar deze nabuurschap had voor allerlei verleiding en onzedelijkheid gezorgd, en toen patriarch Nikon daarom in zijn ijver voor het eerherstel van de monnikenstand overal de kloosterregels aanhaalde, moest het vrouwenklooster van Nieuw Ararat eraan geloven en werd nonnen de toegang tot het Blauwe Meer ontzegd. Wereldse vrouwen konden op bedevaart gaan, en vele deden dat ook, maar bruiden van Christus niet, die moesten het maar met andere heilige plaatsen doen.

Pelagia leek Mitrofani nog iets te willen tegenwerpen, maar na een blik op Berditsjevski deed ze er het zwijgen toe. Aldus was het triumviraat van de verstandigste mensen uit het gouvernement Zavolzje in een patstelling beland.

Het was de hoogeerwaarde Mitrofani, die, zoals gewoonlijk in dergelijke gevallen, de knoop doorhakte – en wel op zijn eeuwig paradoxale wijze. De hoogeerwaarde had een hele theorie over het nut van paradoxen, die de eigenschap hebben de wat al te grote bouwsels van de menselijke geest omver te werpen en daarmee onverwachte en soms kortere wegen naar de oplossing van problematische opgaven te openen. De bisschop mocht zijn gespreksgenoot graag verbluffen met het poneren van een onverwachte stelling of een onvoorstelbare beslissing, na vooraf een aanblik van hoogst wijze en strenge concentratie te hebben aangenomen.

Zo ook nu. Toen alle argumenten waren uitgeput, zonder tot enige slotsom te hebben geleid, en er een drukkende stilte inviel, fronste de hoogeerwaarde zijn witte voorhoofd tot drie verticale rimpels, sloot zijn oogleden en liet de sandelhouten kralen van zijn bidsnoer door zijn opmerkelijk blanke en verzorgde vingers gaan (Mitrofani behandelde zijn handen met grote zorg en verscheen buiten zijn vertrekken vrijwel nooit zonder zijden handschoenen, met als uitleg dat een geestelijk persoon, die de Heilige Sacramenten beroerde, zijn handen zo eerbiedig mogelijk moest behandelen).

Toen hij zo een minuutje had gezeten, sloeg de hoogeerwaarde zijn diepblauwe ogen weer op, waar een pretlichtje in glinsterde, en zei op een toon die geen tegenspraak duldde: ‘Aljosja gaat, Lentotsjkin.’

Matvej Bentsionovitsj en Pelagia slaakten alleen maar een zucht.

Zelfs als je er nadrukkelijk je best voor zou hebben gedaan, zou het amper mogelijk zijn geweest een paradoxaler kandidaat te bedenken voor een geheime inspectie in een uiterst delicate, intern kerkelijke aangelegenheid.

Aleksej Stepanovitsj Lentotsjkin, die vanwege zijn jonge jaren en zijn blozende bolle wangen achter zijn rug niet anders dan Aljosja werd genoemd (door menigeen ook in zijn gezicht, hij nam er geen aanstoot aan), had pas kortgeleden zijn opwachting in onze stad gemaakt, maar was meteen een van de bijzondere favorieten van de bisschop geworden.

Daar waren overigens ook alleszins verklaarbare redenen voor, aangezien Aleksej Stepanovitsj de zoon was van een aloude makker van de hoogeerwaarde, die, zoals bekend, vóór zijn wijding officier der cavalerie was geweest. Deze wapenbroeder van Mitrofani was als majoor gesneuveld in de laatste Turkse Oorlog en had een weduwe met twee kleine kinderen achtergelaten, een dochter en een zoon, vrijwel zonder middelen van bestaan.

Het jongetje Aljosjenjka werd een buitengewoon pienter knaapje, zodat hij op zijn elfde met het grootste gemak integraalsommen uitrekende en op zijn twintigste ronduit een genie beloofde te worden op natuurwetenschappelijk of wiskundig gebied.

De Lentotsjkins woonden niet in Zavolzjsk, maar in de grote universiteitsstad K., eveneens aan de Rivier gelegen, maar meer stroomafwaarts, zodat Aljosja, toen het tijd werd een studierichting te kiezen, niet alleen zonder enige betaling tot de plaatselijke universiteit werd toegelaten, maar zelfs nog een persoonsgebonden beurs kreeg om te studeren en zijn talent tot roem van zijn geboortestad te laten rijpen. Zonder beurs zou hij niet hebben kunnen studeren, zelfs niet kosteloos, omdat zijn familie volstrekt minvermogend was.

Op zijn drieëntwintigste, niet zo lang meer voor het eind van het studiejaar, ging Aleksej Stepanovitsj definitief de kant op van een nieuwe Evariste Galois of Michael Faraday, wat alle mensen om hem heen erkenden en waar hij zelf de mond van vol had. Behalve over buitengewoon ontzaglijke capaciteiten beschikte de jongeling echter ook nog eens over een reusachtige eigendunk, wat geen zeldzaamheid is bij vroegrijpe talenten. Hij had geen ontzag voor autoriteiten, was brutaal, had een scherpe tong en was verwaand, allemaal dingen die genoemde Evariste Galois, zoals bekend, ervan weerhouden hadden de volwassen leeftijd te bereiken en de wereld versteld te doen staan van de volle brille van zijn veelbelovende genie.

Nee, Aleksej Stepanovitsj liet zich niet doodschieten in een duel, zoals de jeugdige Fransman, maar ook hij raakte verwikkeld in een geschiedenis die hem lelijk opbrak.

Op een keer had hij het lef het niet eens te zijn met de reactie op een werkstuk scheikunde of natuurkunde – een reactie van de hand van Serafim Vikentjevitsj Nosatsjevski, de coryfee van de vaderlandse wetenschap, tevens geheimraad en conrector van de universiteit van K. In zijn beoordeling was de gelauwerde geleerde onvoldoende opgetogen over de conclusies van de begaafde student, waarmee hij Lentotsjkin razend maakte. De jongeman plaatste een hoogst brutale opmerking bij Nosatsjevski’s beoordeling en stuurde het schrijven terug.

De geleerde was diep beledigd (in de opmerking werd twijfel geuit over de door hem gedane ontdekkingen en over de waarde van de bijdrage van zijne excellentie aan de wetenschap als zodanig), wendde zijn administratieve macht aan en liet de brutale vlerk diens op naam gestelde beurs afnemen.

De handelwijze van Aleksej Stepanovitsj was natuurlijk ergerlijk, maar de jeugdige leeftijd en onbetwiste begaafdheid van de student in aanmerking genomen, had Nosatsjevski ook wel een minder strenge straf kunnen opleggen. De intrekking van zijn beurs betekende dat Lentotsjkin van de universiteit moest en dringend een baantje moest aannemen – desnoods als boekhouder van een rederij, en derhalve een streep door al zijn grote dromen moest halen.

Het hardvochtige vonnis van de conrector werd door menigeen veroordeeld, sommigen spoorden Aleksej Stepanovitsj aan zijn excuses aan te bieden – Nosatsjevski was, zo zei men, wel streng maar niet rancuneus, maar zijn trots weerhield hem daarvan. De jonge blaag koos een andere weg, verbeeldde zich een ridder te zijn die het tweegevecht met de draak aanging. En hij bracht de slang ook een dodelijke klap toe. Hij nam wraak op een manier dat meneer geheimraad niets anders kon doen dan …

Maar laten we niet op de zaak vooruitlopen. De geschiedenis is het waard van begin tot eind verteld te worden.

Serafim Vikentjevitsj Nosatsjevski had een zwak waar de hele stad van wist – een ziekelijke wellust. Deze priester van de wetenschap mocht dan reeds aardig op leeftijd zijn, hij kon niet rustig een knap snoetje aanzien of een krullende haarlok boven een oortje – hij veranderde dan opeens in een sater met bokkenpoten, daarbij geen onderscheid makend tussen fatsoenlijke dames en cocottes van het allerlaagste allooi. Als een dergelijke zedeloosheid door de goegemeente vergeven werd, dan alleen uit achting voor de coryfee van de K.-se wetenschapsbeoefening, en ook omdat Nosatsjevski zijn escapades niet aan de grote klok hing, een verstandige privacy in acht nam.

Het was in deze hiel dat de jeugdige Paris hem trof.

Aljosja was een plaatje om te zien, maar niet van een stoere mannelijke, maar eerder meisjesachtige schoonheid: krullen, volle wenkbrauwen, donzige, subtiel gebogen wimpers, perzikdons op zijn bloedrode wangen – in één woord: iemand van het soort knappe mannen dat heel lang jong blijft, tot een jaar of veertig een frisse teint behoudt en een glanzende huid, maar daarna wel snel begint te verwelken en te verrimpelen, als een aangegeten en vervolgens vergeten appel.

Met zijn jeugdige leeftijd leek Aleksej nog jonger dan hij daadwerkelijk was – een regelrechte page van Cherubino. Toen hij zich daarom in de avondjurk van zijn zus stak, een weelderige pruik opzette, een mouche opplakte en zijn lippen stiftte, veranderde hij in zo’n overtuigende duivelin dat de gruizige Serafim Vikentjevitsj haar met geen geweld zijn aandacht kon onthouden, zeker niet omdat de verleidelijke schone, alsof het zo wezen moest, aldoor in de buurt van het huis van zijne excellentie rondwandelde.

Nosatsjevski stuurde zijn kamerdienaar op de flanerende schone af. De man rapporteerde dat mademoiselle inderdaad een tippelaarster was, maar buitengewoon kieskeurig, ze wandelde niet voor het gewin langs de Parijsstraat, maar voor de lichaamsbeweging. Toen liet de sater zich door zijn knecht fluks zijn korset aanmeten, trok een satijnen vest aan en een geklede jas van fluweel met een goudkleurig vonkje en ging op stap om zelf de onderhandelingen te voeren.

De tovenares lachte, schoot de blikken van haar schitteroogjes over haar waaier heen, maar weigerde met Serafim Vikentjevitsj mee te gaan en maakte zich snel uit de voeten, na de geleerde man het hoofd compleet op hol te hebben gemaakt.

Twee dagen lang zette hij geen stap buiten de deur, aldoor uit het raam kijkend of de nimf niet opnieuw haar opwachting maakte.

Dat deed ze – op de derde dag. En ditmaal liet ze zich vermurwen, na de beloften van een kettinkje van saffier boven op haar tweehonderd roebel. Maar ze stelde wel een voorwaarde: dat haar cavalier in hotel Sans Souci, een luxe etablissement, maar met een ietwat bedenkelijke reputatie, de allerbeste kamer zou huren en daar om tien uur ’s avonds zijn opwachting maakte. De gelukkige Nosatsjevski vond het allemaal goed en stond al om vijf voor tien met een meer dan reusachtige bos rozen voor de deur van de gehuurde suite.

Er brandden twee kaarsen in de salon en er hingen oosterse welriekende geuren. Een lange slanke gestalte in wit strekte de handen naar de conrector uit, maar deinsde meteen lachend weer achteruit en begon een beetje te flirten met de van hartstocht smachtende Nosatsjevski, in de vorm van een speelse achtervolging rond de tafel, en toen Serafim Vikentjevitsj helemaal begon te hijgen en om genade vroeg, kreeg hij een ultimatum gesteld: zonder weerwoord alle opdrachten van zijn gebiedster uitvoeren.

Zijne excellentie capituleerde gretig, temeer daar de condities verleidelijk klonken: de schone zou haar minnaar zelf uitkleden en mee naar haar boudoir nemen.

Trillend van wellustige voorpret liet Nosatsjevski zich door lichte, snelle vingers van al zijn kleren ontdoen. Hij bood ook geen verzet toen de fantaste hem blinddoekte, hem een kanten mutsje op het hoofd zette en een roze verband om zijn reumatische knie legde.

‘Kom mee naar mijn droomvertrek, lief eendenmannetje’, fluisterde de arglistige verleidster en ze duwde de blind geworden conrector in de richting van de slaapkamer.

Hij hoorde het geknars van een deur die openging, kreeg vervolgens een ferme duw in de rug, holde een paar passen en kwam bijna ten val. Achter hem sloeg de deur dicht.

‘Lekkertje!’ riep Serafim Vikentjevitsj niet-begrijpend. ‘Poppetje! Waar ben je?’

Als antwoord kwam er een eendrachtig hoongelach uit een dozijn grove kelen en krijste een vals koor:

Wij hebben hier onze beste,

geliefde Serafim Vikentjevitsj!

En daarna, helemaal niet om aan te horen, met gesnor en gejank:

====Sima, Sima, Sima,

====Sima, Sima, Sima,

====Sima-Sima-Sima-Sima,

====Sima, hef het glas!

Nosatsjevski rukte vol afschuw zijn blinddoek af en zag op het onafzienbare Louis-xv-bed een rijtje studenten van de universiteit van K. zitten, een paar van de grootste drinkebroers en de meest onverbeterlijke types, brutaalweg de onwelvoeglijke naaktheid van hun rector beziend, prijzige champagne zo uit de fles drinkend, terwijl het fruit en de chocolade al verorberd waren.

Nu pas drong het tot de ongelukkige conrector door dat hij het slachtoffer van een samenzwering was geworden. Serafim Vikentjevitsj stormde naar de deur en begon aan de klink te rukken, maar hij kon hem niet open krijgen – de wraakzuchtige Aleksej had hem van buiten op slot gedaan. Op het gejoel en geschreeuw kwam gangpersoneel door de dienstdeur toegesneld, en daarna ook een diender van buiten. Al met al werd het het meest stuitende schandaal dat een mens zich maar kan voorstellen.

Dat wil zeggen, officieel was er helemaal geen schandaal, omdat de gênante affaire in de doofpot werd gestopt, maar reeds de dag daarop wist de hele stad K., en het hele gouvernement K., van het ‘glansrijke optreden’ van de geheimraad, met alle epaterende details van dien, die, zoals dat gaat, ook nog eens werden aangedikt.

Nosatsjevski nam vrijwillig ontslag en vertrok voorgoed uit K., omdat hij met geen mogelijkheid kon blijven. Midden in een hoogst ernstig, zelfs wetenschappelijk gesprek begon zijn gespreksgenoot opeens te kleuren, te stikken van de lach en met geweld zijn keel te schrapen – kennelijk zag hij de conrector niet voor zich met diens Anna-ster om de hals, maar met een mutsje op en een roze verband om.

De affaire had voor Serafim Vikentjevitsj ook nog andere betreurenswaardige gevolgen. Niet alleen dat hij nadien volkomen zijn belangstelling voor het schone geslacht verloor, maar hij begon ook nog eens onfortuinlijk met zijn hoofd te schudden en zenuwachtig met zijn oog te trekken, terwijl van zijn oude wetenschappelijke brille ook geen spoor meer te bekennen was.

Maar ook de deugniet kreeg zijn trekken thuis. Uiteraard wist iedereen meteen wie de conrector deze poets had gebakken (Aleksej Stepanovitsj en kornuiten hadden zich niet al te zeer bekommerd het auteurschap van deze reprise te verheimelijken), en het gouvernementsbestuur gaf de student te verstaan dat hij maar beter van woon- en verblijfplaats kon veranderen.

En toen had de ontroostbare moeder dan ook onze hoogeerwaarde aangeschreven, met de smeekbede de hardleerse nazaat van majoor Lentotsjkin onder zijn herderlijk toezicht te nemen, voor een of ander werk klaar te stomen en hem zijn streken en stommiteiten af te leren.

Mitrofani had daarin toegestemd, eerst ter nagedachtenis aan zijn strijdmakker, maar daarna, toen hij Aleksej Stepanovitsj beter had leren kennen, was hij zelf ook blij geweest met zo’n pupil.

Lentotsjkin junior intrigeerde de strenge monseigneur met zijn onverdroten brutaliteit en het feit dat hij er volledig aan voorbijging dat hij in zijn positie in alle opzichten van de hoogeerwaarde afhankelijk was. Wat hij van niemand anders verdragen zou hebben – oneerbiedigheid en regelrechte spot – maakte de hoogeerwaarde in het geval van Aleksej Stepanovitsj niet kwaad, maar vond hij slechts vermakelijk en mogelijk zelfs verrukkelijk.

Om te beginnen was Aljosja een godloochenaar, en dan niet een van die agnostici, u weet wel, waar het tegenwoordig onder hoogopgeleide mensen zo van wemelt, zodat wie je ook vraagt, bijna iedereen antwoordt: ‘Ik acht het bestaan van een Hogere Rede wel mogelijk, maar ik durf er mijn hand niet voor in het vuur te steken’, maar de meest verklaarde atheïst. Bij hun eerste ontmoeting in het bisschoppelijk hof, nota bene in de iconenkamer, onder de stralende blikken van evangelisten, rechtvaardigen en martelaressen, ontspon zich tussen de jongeman en Mitrofani een discussie over Gods alwetendheid en barmhartigheid die ermee eindigde dat de monseigneur de godloochenaar bij zijn nekvel buiten de deur zette. Maar later, toen zijn woede bekoeld was, liet hij hem weer halen, zette hem bouillon met pasteitjes voor en sprak hem op een andere manier aan: vrolijk en vriendelijk. Hij vond een passende functie voor de jongeman – die van jongste accountant van de consistorie, bracht hem onder bij een aardige, zorgzame hospita en zei hem zich vrijelijk in de vertrekken van de bisschop te bewegen, waar Lentotsjkin, die in Zavolzjsk nog geen kennissen had kunnen maken, zonder plichtplegingen gebruik van maakte: hij zat mee aan zijn dis, zat urenlang in de bibliotheek van de bisschop en praatte zelfs urenlang over van alles en nog wat tegen Mitrofani aan. Zeer velen zouden het als een groot geluk hebben beschouwd de monseigneur, wiens discours niet alleen leerzaam maar ook hoogst genoeglijk was, te horen spreken, maar Lentotsjkin voerde meestal zelf het hoogste woord – en Mitrofani vond het niet erg, viel hem niet in de rede, maar luisterde met zichtbaar plezier.

Deze toenadering geschiedde zonder enige twijfel doordat de hoogeerwaarde van alle menselijke eigenschappen bijna de eerste plaats inruimde voor geestrijkheid en gebrek aan vleierij, terwijl Lentotsjkin deze kenmerken in de hoogste mate bezat. Zuster Pelagia, die van begin af aan een hekel aan Aleksej Stepanovitsj had (geen wonder, jaloezie is een gevoel dat je ook bij personen met een geestelijke roeping tegenkomt), zei dat Mitrofani mede zo met de jongen begaan was uit een geest van wedijver – hij wilde deze harde noot kraken, het geloof in hem wekken. Toen de non de hoogeerwaarde op ijdele eerzucht betrapt had, wilde deze dat niet betwisten, maar rechtvaardigde hij zich door te zeggen dat het een geringe zonde is die deels zelfs door de Heilige Schrift vergoelijkt wordt omdat daarin geschreven staat: ‘Ik zeg ulieden, dat er alzo blijdschap zal zijn in de hemel over één zondaar, die zich bekeert, meer dan over negen en negentig rechtvaardigen, die de bekering niet van node hebben.’

Wij denken echter dat er, behoudens dit loffelijk streven, gericht op de redding van een levende mensenziel, ook nog een psychologische reden was waarvan de hoogeerwaarde zich naar alle waarschijnlijkheid geen rekenschap gaf. Hoewel hij door zijn roeping van monnik bevrijd was van de zoete last van het vaderschap, was de emotionele scheut in Mitrofani’s hart toch niet helemaal afgestorven, en terwijl Pelagia in zekere zin de plaats van dochter had ingenomen, was de plaats van zoon tot de verschijning van Aleksej Stepanovitsj open gebleven. De schrandere Matvej Bentsionovitsj, zelf een door de wol geverfde vader van een talrijk nageslacht, had als eerste zuster Pelagia’s aandacht op de mogelijke reden van de ongewone goedgunstigheid van de hoogeerwaarde voor de jonge blaag gevestigd en hoewel hij natuurlijk diep in zijn hart gestoken was, kon hij toch voldoende ironie in zichzelf opbrengen om gekscherend te zeggen: ‘De hoogeerwaarde zou mij misschien ook best als zoon willen hebben, maar dan moet hij wel een dozijn kleinkinderen op de koop toe nemen en voor zo’n heldendaad schrikt bijna iedereen terug.’

In elkaars gezelschap deden Mitrofani en Aljosja nog het meest denken aan (vergeeft u ons de oneerbiedige vergelijking) een grote, oude lobbes van een hond en een vechtlustig jong dat in zijn dartelheid zijn vader soms bij zijn oor grijpt, soms tegen hem op klautert en soms met zijn kleine tandjes in zijn neus bijt. Zolang het duurt laat de reus deze aanvalligheden zonder gemor over zijn kant gaan en als de pup het te bont maakt, gromt hij lichtjes tegen hem of drukt hem met zijn machtige poot tegen de grond – maar heel lichtjes, om hem niet te vermorzelen.

De dag na de memorabele thee moest de monseigneur voor een zaak die geen uitstel kon velen naar een van de afgelegen dekenaten, maar Mitrofani was zijn beslissing niet vergeten en meteen na terugkomst liet hij Aleksej Stepanovitsj bij zich roepen, maar reeds daarvoor had hij Berditsjevski en Pelagia laten roepen om hun ditmaal zonder enige paradoxen zijn beweegredenen uiteen te zetten.

‘Dat ik juist Lentotsjkin wil sturen heeft een tweeledig doel’, hield de hoogeerwaarde zijn raadslieden voor. ‘Ten eerste is het beter voor de zaak dat dit monster niet wordt onderzocht door iemand met een hang naar mystiek’ (hierbij keek de hoogeerwaarde met een schuin oog naar zijn geestelijke dochter), ‘maar door iemand met een door en door sceptische en zelfs materialistische wereldbeschouwing. Door zijn karakterstructuur is Aleksej Stepanovitsj geneigd bij elk onbegrijpelijk verschijnsel tot de kern door te graven en neemt hij niets op goedgelovigheid aan. Hij is intelligent, vindingrijk en ook nog eens hondsbrutaal, wat in het gegeven geval van pas kan komen. Ten tweede,’ zei Mitrofani en hij stak zijn vinger op, ‘denk ik dat deze missie ook niet zonder nut voor de gezant zelf zal zijn. Laat hij maar eens zien dat er mensen zijn – en veel mensen – voor wie het geestelijke kostbaarder is dan het lichamelijke. Laat hij maar eens de zuivere lucht van een heilig klooster opsnuiven. In Ararat hangt een speciale lucht heb ik gehoord: de hele borstkas gonst van genot, alsof je alle kwade stoffen uitstoot en het hemels ambrozijn inademt.’

De bisschop sloeg zijn blik neer en voegde er zachter, als met tegenzin, aan toe: ‘Het is een levenslustige, onderzoekende jongen, maar hij mist de ruggegraat die een mens alleen door het geloof krijgt. Wie schraler van geest en botter van gevoel is, kan misschien ook wel zonder – die komt er evengoed wel – maar zonder God wacht Aljosja de regelrechte ondergang.’

Berditsjevski en Pelagia keken elkaar eens aan en concludeerden zwijgend dat ze de hoogeerwaarde beter niet konden tegenspreken – dat zou oneerbiedig zijn geweest, en ook hardvochtig.

Algauw maakte ook Aleksej Stepanovitsj zijn opwachting, zonder het flauwste vermoeden welke vergaande bedoelingen de hoogeerwaarde met hem had.

Nadat hij de aanwezigen gegroet had, schudde Lentotsjkin de kastanjebruine krullenbos die hem bijna tot de schouders reikte en vroeg even vrolijk als nieuwsgierig: ‘Zo, Torquemada, hebt u uw hele inquisitie bijeengeroepen? Welke marteling hebt u voor de ketter uitgedacht?’

We zeiden al, het was een jongen met een uiterst scherpe geest – hij snapte meteen dat men niet zomaar in vergadering bijeen was en ook de bijzondere uitdrukking op de gezichten ontging hem niet. En wat dat ‘Torquemada’ betreft, het was zo’n grapje van Aleksej Stepanovitsj om vader Mitrofani aan te spreken met de naam van een of andere historische persoon uit de geestelijke stand: nu eens als kardinaal Richelieu, dan eens als protopope Avvakoem, dan weer iets anders, al naar gelang de wending van het gesprek en de stemming van de monseigneur, in wie je inderdaad wel het staatkundig intellect van de Franse duc kon ontdekken, en de woeste hartstocht van de raskolnik en martelaar, en misschien ook wel de dreiging van de Castiliaanse uitschotverdelger.

Mitrofani glimlachte niet om het grapje, vertelde met bewuste droogheid over de verontrustende verschijningen in Nieuw Ararat en zette de jongeman zonder een woord te veel de betekenis van diens opdracht uiteen, waarbij hij besloot met de woorden: ‘Volgens zijn functieomschrijving neemt de accountant van de consistorie niet alleen de boekhouding voor zijn rekening, maar ook andere aangelegenheden van het bisdom die een bijzondere controle behoeven. Dus ga maar controleren. Ik reken op je.’

Aanvankelijk hoorde Aleksej Stepanovitsj het verhaal van de over het water dolende Zwarte Monnik met ongelovige verbazing aan, als was hij bang in het ootje te worden genomen, en plaatste hij zelfs tot tweemaal toe een bijtende opmerking, maar later begreep hij dat het een ernstig gesprek betrof en hing hij niet langer de pias uit, ook al trok hij van tijd tot tijd en niet zonder schalksheid een wenkbrauw op.

Toen hij het hele verhaal gehoord had, schudde hij zijn hoofd en scheen maar al te goed de ‘tweeledigheid’ te begrijpen van de beweegredenen voor het onverwachte besluit van zijn beschermheer.

Aleksej Stepanovitsj glimlachte met zijn volle lippen, waardoor zijn blozende wangen heerlijke kuiltjes kregen, en hij spreidde van verrukking zijn armen wijd en zei: ‘U bent ook wel een sluwe vos, bisschop van Autun. Twee vliegen in één klap? Wilt u mijn mening over die mysteriën van u horen? Ik denk dat …’

‘Het gaat nu niet om wat jij denkt’, onderbrak de hoogeerwaarde – wie de vergelijking met Talleyrand nog minder beviel dan die met de grootinquisiteur – de jongen.

‘Maar wel om wat ik doe’, beet Lentotsjkin dapper van zich af.

Mitrofani fronste zijn wenkbrauwen, waarmee hij de grappenmaker te verstaan gaf dat hij te ver ging.

Hij bekruiste de jongeling en fluisterde hem zachtjes toe: ‘Ga maar. En moge God je behoeden.’