Nukila Amal

Maia’s nachtlied

Vertaald uit het Indonesisch door Maya Sutedja-Liem en Monique Soesman

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Bij het maken van deze vertaling hebben wij dankbaar gebruikgemaakt van het kritisch commentaar en de adviezen van Kees Snoek

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Cala Ibi, verschenen bij PT Gramedia Pustaka Utama

Oorspronkelijke tekst © Nukila Amal 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Maya Sutedja-Liem en Monique Soesman en De Geus BV, Breda 2010

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Yasuhide Fumoto

isbn 978 90 445 3066 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Van vader een naam, van moeder een droom

Mijn vader is een maanorchidee, een witte uit het bos. Mijn moeder een roos, een rode uit het perk nabij het hek. Ze ontmoetten elkaar op een morgen bij de haven. Verwekten mij. Een baby, rozerood als een frangipanebloem. Een grafbloem.

Eén van mijn voorvaderen was een zeerover afkomstig uit het beboste hart van een niemandseiland, die rondwarend langs de kusten van open zeeën schepen volgeladen met goud onderschepte en leegroofde. Althans, zo zag ik hem in mijn verbeelding. In werkelijkheid was hij een zeeman uit Makassar die kwam handeldrijven. Mijn voorvader was een Chinese handelaar die verliefd werd op een kaap en een Kaaps viooltje, en met haar zijn leven op de kaap sleet, turend over de rollende golven. Geslacht na geslacht verscheen en verdween, werd verwekt en ging heen. En op een dag was daar mijn grootvader.

Mijn twee grootvaders. Ze vallen me allebei tegen, ze zijn anders dan in mijn verbeelding. Een was fors en groot van postuur, droeg een witte toog en een witte tulband. Zo stond hij op een zwart-witfoto. Hij torende uit boven een aantal andere mannen in witte gewaden en twee in het zwart. Onderaan de foto stonden de namen van grootvader en zijn vrienden, door een onbekende met de hand van rechts naar links geschreven, in prachtige, aaneengeregen letters. Het zwart van de inkt was door de tand des tijds paars geworden en deels uitgelopen tot vage, paarse vegen. De tijd had ook de lijm van de foto’s in het oude album verteerd, zodat ik iedere bladzijde voorzichtig moest omslaan. Toch dwarrelden de foto’s alle kanten op. De doden kwamen oog in oog met elkaar te staan, ook zij die dat nooit eerder hadden gedaan. Gebeurtenissen, plaatsen, voorwerpen, mensen buitelden over elkaar heen, half zichtbaar, elkaar bedekkend. De kleuren zwart-wit en sepia lagen door elkaar op de vellen wit papier met uitgevloeide paarse inkt aan de randen. In die stapel met foto’s lag mijn broer, toen nog maar een baby, onder grootmoeder en nog twee andere oude grootmoeders die ik niet ken. Vader stond er stoer bij, maar was slechts half zichtbaar, aan het oog onttrokken door een piepjonge oma met haar oudste kind op schoot. Moeder picknickte samen met mijn tantes op een strand, een onzichtbaar strand, dat overging in de ijzeren platen van het hek van ons huis met op de voorgrond vader die mij en mijn jongste broer op zijn armen droeg. Ik keerde de foto om, richtte de gekleurde gezichten van mij en m’n broertje naar de zwart-witfoto van m’n grootvader. We stonden oog in oog met elkaar, in een langdurige communie in een oud album.

Op een volgende foto stond mijn andere grootvader: de vader van mijn moeder, een landmeter en violist. Op die donkerbruine foto zag je hoe opa met schuingehouden hoofd viool speelde. Niet ver van hem stond moeder met twee van mijn tantes, die verlegen lachend hun handen voor hun bolstaande bloemetjesrokken hadden gevouwen. In een hoek van de foto zaten vier Japanse militairen in uniform te luisteren.

Ik had ooit gehoopt dat de vrouw van mijn grootvader een doekoen was met lang haar, die op blote voeten de dalen af, de bergen op ging. Maar dat was niet zo, zij was een vrouw van de kaap, die zo nu en dan de hoopjes kruidnagelen voor de handel van haar man telde en in haar hoofd de bedragen opsomde. Vroeger trouwden mannen in aantallen van vier, zodoende heb ik vier grootmoeders. Een van die grootmoeders was half Nederlands, ik weet niet wat ze voor werk deed behalve dat ze haar kinderen, kleinkinderen, de kinderen van de bijvrouwen, die van haar neven, nichten en ooms grootbracht, haar hele leven lang deed ze dat, zelfs kinderen die niet tot de familie hoorden. Het waren er zo veel, al die kinderen woonden bij haar in huis en kwamen er om naar school te kunnen gaan, allemaal voedde zij ze op totdat ze volwassen genoeg waren om te kunnen werken. Een andere grootmoeder kwam uit Alifuru in de binnenlanden van Halmahera, ik ken haar alleen van een kleurenfoto. Daarop droeg ze een witte kabaja en had witte wattenpropjes in haar neusgaten, haar gezicht was haast zo wit als de watten in haar neus – ze was dood. Verder waren er nóg twee grootmoeders die ik niet heb gekend. Naar hen heb ik nooit geïnformeerd.

Ik heb mijn grootmoeders nooit ontmoet, behalve dan de moeder van mijn moeder, oma, een naaister. Oma kwam moeder vaak helpen voor ons te zorgen wanneer vader de stad uit was of een reis naar het buitenland maakte. Ik kan me nog zo goed herinneren dat oma voor ons kookte, koekjes bakte, onze kleren en die van de poppen naaide, pantoens voordroeg, het lied ‘Kolibrie’ zong, ons domino leerde spelen of rookte; ik kan me de tekening van een groot zeeschip op het pakje sigaretten nog goed voor de geest halen, evenals de letters van Gold Bond, die ik ooit hakkelend spelde. Meestal nestelden mijn zusje en ik ons ’s avonds aan haar voeten en luisterden naar haar verhalen over Siti Zubaidah, Laila Majnun, Yatim Asmara, Duizend-en-een-nacht. En dan gaf oma ons snoepgeld uit een stoffen buideltje dat ze om haar middel droeg. Verder maakte oma overheerlijke lobi-lobi of kenarinotenpasta. Ik had enorme bewondering voor oma, temeer omdat ze eens de dominokampioene van het eiland was geweest.

Mijn vader was landarbeider op kokospalmplantages, voordat hij voor onderwijs naar Java vertrok. Moeder zong voor de radio en was de koningin der danseressen. Maar hun dochter maakt deel uit van de witteboordensector in Jakarta.

Vader werd uiteindelijk oceanoloog. In die hoedanigheid zag je hem bij tijd en wijle in een safarikostuum of in een pak met een das, maar meestal had hij een overhemd met korte mouwen aan in zijn favoriete ruitjesmotief. Mijn moeder werd onderwijzeres. Op een dag hield ze op met werken om zich met hart en ziel te wijden aan de vrouwenvereniging van het kantoor waar mijn vader werkte. Regelmatig stond ze al bij het krieken van de dag op, toupeerde haar haar, draaide het in een wrong, trok een korset aan en hulde zich in het uniform van de vrouwenvereniging: een donkeroranje kabaja met een lichtbruine, gebatikte kaïn eronder. Haar voeten stak ze in hooggehakte muiltjes, en de geplooide kaïn die bij haar enkels versmalde, dwong haar tot kleine passen, haar gewoonte om snel en met grote passen te lopen ten spijt. Ik heb nooit begrepen wat vrouwen en moeders in die ongemakkelijke kleding zagen. Moeder, evenals de andere vrouwen, droeg normaal een veel praktischer, vaalroze uniform: een bloes met korte mouwen en een rok die tot aan haar kuiten reikte. In die kleding had ze meer bewegingsvrijheid als ze vroeg in de ochtend in alle haast vertrekken moest. Als het dan weer zover was, was het vader die voor mij zorgde en mijn haar kamde (hij kende twee modellen: een ‘sedan’-model voor een scheiding in het midden en een ‘truck’-model voor een scheiding opzij; ik vond een scheiding in het midden en twee vlechtjes altijd het leukst). Voordat hij te voet naar kantoor ging, deed hij nog snel een lint in mijn haar en strikte mijn jurk van achteren dicht. Mijn moeder verscheen pas ’s avonds weer, gestoken in een gebloemd, flodderig, wijd nachthemd. Dan vertelde ze het verhaal van een oude vrouw met één tand en een oude vrouw met twee tanden, ze vertelde over Ali Baba en over de slimme dieren. Op zulke momenten zag ze er zo lief uit.

Zelf draag ik iedere dag een pantalon of een rok die tot aan mijn knieën reikt, een zwarte panty en een sjaal met varens, streepjes of ruitjes om mijn hals. Dat is het pantser waarmee ik de wereld tegemoettreed. Aan mijn oren en vingers prijken sieraden. Alles is even prachtig. Mijn lippen en de kleur van mijn nagels veranderen telkens als een kameleon mee met de kleur van mijn pakje, met het weer en mijn gemoedstoestand. Ik zie er perfect uit, metallic. Toch ben ik ’s ochtends vroeg zonder make-up en sieraden het mooist, wanneer mijn haar alle kanten uitwaaiert op het kussen, voor mijn ogen en gezicht, over mijn glimlachende mond. Ik glimlach omdat ik terugdenk aan de nacht tevoren en de mooie droom die ik had.

Mijn vader is helder als het vocht van een jonge kokosnoot en moeder is als zelfgemaakte, dikke, zoete siroop. Zelf ben ik een bloody mary. Op de vrijdagavond, tijdens de happy hours, ben ik alcoholisch, op de vrijdagmorgen robotachtig. Ik drink zo nu en dan tomatensap en voel me daarna prettig en gezond, maar evengoed spring ik aan het eind van de dag uit de band en jubel in koor mee met mijn vrienden: alhamdulillah, goddank, het is vrijdag, zondag, woensdag enzovoorts. Dan zie ik in gedachten een glas op een hoge voet voor me of het groen van een margarita met een randje glimmende zoutkristallen – dit doet me telkens weer denken aan een uit de verte opdoemende vrouw.

Vrijdagmorgen gaat vanzelf over in vrijdagavond en in zaterdagmorgen. Het was op een zaterdagmorgen dat ik met hoofdpijn maar in een goede stemming wakker werd: ik was verliefd. Het was stil in huis. Ik liep mijn kamer uit, maakte koffie en ging zitten terwijl ik naar het gebrom van de koelkast luisterde, dat een dialoog aanging met het gebonk in mijn hoofd. Ik dacht aan de nacht ervoor, hoe ik herhaalde malen naar een man keek die aan een tafel naast mij zat. Hij had een litteken op zijn gezicht. Het blauwpaarse litteken liep recht naar beneden, van zijn ooglid naar zijn kaak. Ik staarde naar het gele schijnsel dat van boven zijn hoofd schuin over zijn rechterwang en -schouder viel, en dacht: dit is dan eindelijk de man van wie ik houden kan. Eindelijk, een man die ooit met de dood in aanraking was geweest, met zijn ogen het duistere gezicht van de dood had gezien dat even duister was als zijn eigen gezicht en de Bacardi-cola in zijn glas. Eindelijk. Dit is een gehavende man, een man die geen moeite doet om het verdriet op zijn gezicht te maskeren. Hij was de dood nabij, hij was bijna een held geworden of hij was een eeuwige held die zijn leven op het spel had gezet voor een zaak waarin hij diep geloofde (was het uit liefde voor een vrouw – ach, wat mooi! of de liefde voor een onschuldig kindje – wat dapper!, voor koraalriffen, een onbewoond eiland, een paar gevangenen misschien?). Hij stond op, mijn held stond op, ik zag hoe hij met zijn rug naar me gekeerd in de verte verdween. Een rug zo breed als een savanne. Wie weet was die rug getekend door andere littekens, zo lang als lange riethalmen (ik wilde de paarse lijnen met mijn vingers of met mijn lippen beroeren). De gehavende man keerde terug. Hij liep met langzame tred te midden van de mensheid alsof de tijd door hem overboord was gegooid en niet langer bestond, verstoken van zonsondergang en vollemaan. De man ging zitten en leunde achterover (alsof hij uitgeput was) en stak een sigaret op. De oplichtende aansteker bescheen heel kort zijn blauwpaarse wang, het toendragras op zijn kaken en kin en de rimpels op zijn voorhoofd. Een enkele haarlok viel over de golvingen op zijn voorhoofd en deed denken aan een dun, zwart zeil. Een zeil zonder wind zonder schip zonder haven zonder baken zonder lantaarn (alsof het uitgeput was en aan de kant wilde.) De aansteker ontstoken, het tedere vlammetje ontloken, maar de flikkering duurde te kort. De man verdween opnieuw in het geel-schemerdonker, slechts zo nu en dan lichtte het oranje puntje van zijn sigaret op, vaagjes, terwijl de rook zijn gezicht benevelde en hij opnieuw in een volmaakte held veranderde. De hele nacht zat ik hem aan te staren (mompelend dat ik bezig was verliefd te worden, bijna onhoorbaar mompelend tegen twee of drie vrienden van me, ik weet het niet meer, ik hoorde hen amper praten, want de man beheerste de hele nacht). Ik staarde hem voortdurend aan, zonder iets te wagen. Zonder iets te doen, zonder hem te benaderen, zonder achter zijn naam te komen.

Ik heb geen idee hoe het extra sterke middel tegen hoofdpijn heet dat ik in de la aantrof en waarvan ik er met drie slokken koffie tegelijk twee innam. Ik ging naar bed. Kon me alleen nog maar herinneren dat ik die nacht alsmaar bij de stervruchtboom stond over te geven. Ik sliep door tot in de avondschemering. Werd wakker, een ontluistering.

Teleurgesteld, want ik leefde in de veronderstelling dat ik verliefd was, maar later besefte ik dat ik alleen maar dronken was geweest. Mijn nachtelijke held. Hij kon heel goed een recidivist zijn geweest, een moordenaar, een seriemoordenaar, en als je hem bij daglicht zou zien, kon hij best weleens een vreselijk lelijk gezicht blijken te hebben. Het gelukkige, zweverige gevoel van vermeend verliefd-zijn verdween toen de avondschemering voor het raam verscheen. De zachte kleuren verhardden, vervaagden, verdwenen, veranderden in zwart, verflauwden en werden ontdaan van emotie. Een soort gevoel dat het gevoel buitensloot. Wat overbleef was de bittere smaak van restjes koffie op mijn tong.

Mijn held was nog één of twee keer in mijn onderbewustzijn verschenen. Meegevoerd tot in het bewustzijn. Ik ben er nooit achter gekomen hoe hij heette, heb hem nooit meer ontmoet. Wat heeft het voor zin? Ik zou hem hoe dan ook blijven adoreren.

Het was vader die me een naam gaf en moeder die over mij had gedroomd. En ik, ik droomde over een naam die niet aan mij toebehoort.

Vader noemde mij Amanita, een naam die hij niet zelf bedacht had, hij kreeg die naam van zijn collega, een Engelse botanicus, tijdens een conferentie over oceanologie. Mijn vader vertelde dat er een baby op komst was, een meisje, voor wie hij nog geen naam wist. Toen stelde die Engelsman een naam voor en mijn vader ging er zonder meer mee akkoord, misschien was hij te beleefd om dat voorstel te verwerpen. Amanita, uit het classificatiesysteem van Linnaeus, een genus voor een giftige paddestoel. Wie deze paddestoel eet, flipt en ziet vreemde schijnbeelden, dingen die niet echt bestaan, surrealistische beelden. En dat gaat over in ijlen en gebrabbel als gevolg van de hersenschimmen. Een delirium.

Alsof vader het concept ‘schijnbeeld’ compleet wilde maken, voegde hij vóór die naam een andere naam toe. Maya. Illusie, fantasie, onzichtbaar, niet echt bestaand. Zoals de hemel, de draak of de eenhoorn. Zoals de naam van een indianenstam in Midden-Amerika die inmiddels niet meer bestaat. Fantasmagorie.

Toen ik als kind leerde lezen, was mijn naam het allereerste wat ik spelde. De letters bestonden uit veel m’s en a’s, M-a-y-a A-m-a-n-i-t-a. Ik was blij toen ik alles vlot kon lezen, blij om de klank te horen, melodieus als de pantoens van oma. Deze twee namen corresponderen met elkaar, dikken elkaar aan, lossen in elkaar op en liggen besloten in mijn lichaam: ik ben een giftig zwammenmens die niet echt bestaat. Waarom hebben ze me die naam gegeven, waarom ben ik naar een paddestoel vernoemd en niet naar jasmijn, waarom ben ik giftig en kan ik mensen doden, ik begrijp dat niet. Waarom ben ik als het ware onzichtbaar en alleen zichtbaar voor het oog als ik in gedachten besta – vergiftigde gedachten, giftig als die paddestoel – ik begrijp het niet en het kan me niet schelen ook. Wat is trouwens het verband tussen een naam en een mens, wat betekenen de namen van mensen zoals die in boeken met babynamen staan? Niets, namen betekenen niets, zeggen niets over de bezitters daarvan. Omdat ik een hekel heb aan mijn naam heb ik de neiging om geen enkele naam serieus te nemen en vergeet daarom vaak de namen van vroegere vrienden, ik herinner me alleen gezichten, een moedervlek op een arm, gewoonten, huizen, oude telefoonnummers, maar heb de grootste moeite met namen.

Omdat ik me erger aan mijn naam erger ik me ook aan alle ouders, ze geven willekeurig namen aan hun kinderen. Kinderen zouden naamloos gelaten moeten worden totdat ze groot genoeg zijn om voor zichzelf een naam te kiezen, dan hoef je er geen voorouders en filmidolen van je ouders bij te halen. Dan heb je ook geen mensen meer die tot na hun dood in leven gehouden worden vanwege hun mooie namen. Dan heb je geen verwijzingen meer, verlangens en hoop, en adviezen van bevriende botanici worden zodoende overbodig. Geen naamgeving, geen betekenisgeving. Ik heb mezelf nooit naar mijn naam willen voegen, mezelf in mijn naam willen terugzien. Javanen mogen blij zijn dat ze niet in clans leven en hun familie niet overal bij hoeven te betrekken. Hun namen bestaan vaak alleen uit een simpel woord, Soe-dit, Soe-dat en Soe-nog-wat – simpel, hij staat op zichzelf. Terwijl ik van alles met mij mee moet slepen: mijn clannaam, familienaam, de familielijn van mijn vader, een lange sliert historie. Dat alles kleeft aan mijn twee namen. Als een langgerekte schaduw, die uit de voetzolen tevoorschijn komt en het lichaam belast, iets zwarts dat door de voeten wordt voortgesleept. Een schaduw die je de hele weg lang achtervolgt.

Eind vorig jaar droomde moeder van mij. Een rare droom was het, dat vertelde moeder aan mijn zus, niet aan mij. Aanvankelijk wilde mijn zus me niets vertellen en deed alsof ze een groot geheim te verbergen had, en juist die houding maakte me nieuwsgierig. Zij en haar grote geheim. Ze zwichtte pas toen ik een nieuwe tas voor haar dochtertje had gekocht. Laila, mijn nichtje, was door het dolle heen en omhelsde me keer op keer toen ze het mooi verpakte cadeautje openmaakte en er een tas met de afbeeldingen van Elmo en een lachend Cookie Monster erop tevoorschijn kwam. Trots nam ze de tas mee naar de speelgroep. Misschien was mijn zus erdoor geroerd, want kort daarna vertelde ze me over moeders droom. Moeders stem had onrustig geklonken, vertelde mijn zus op een avond toen we samen naar een quiz op tv zaten te kijken en ik naast haar zat met hetzelfde gevoel van overwinning als de winnaar van de tv-quiz.

In die droom verscheen ik als een klein meisje. Moeder was op zoek naar me en vond me zittend op een bankje in een park met vlinders en bijen die op bloemen neerstreken of om mij heen fladderden. Het kon best een speeltuintje zijn geweest omdat er overal kleine kinderen ronddartelden. Mijn moeder liefkoosde me, streek over mijn twee vlechtjes met strikjes en mijn zwart-witte speelgroepuniform. Ik was bezig bloemetjes te eten, bloempje voor bloempje passeerde mijn lippen, kleurige bloemen, waar ik de honing uit zoog en die ik genoeglijk in mijn mond hield. Mijn moeder was verbaasd toen ze me die bloemen zag eten. Maar ze schrok nog erger toen ze mijn armen zag. Die zaten vol blauwe en groene tatoeages. Stenen, vogels, bomen, wolken – alsof een landschapspanorama in stilte over mijn huid was uitgestort. Niet alleen op mijn armen, maar ook op mijn hals, voeten en vingers. Ook waren her en der letters getekend. Enthousiast toonde ik moeder de tekeningen en letters op mijn lichaam, kijk, ma, maar moeder keek bezorgd naar dat alles. Ze probeerde de tekeningen en letters met haar vingers uit te wissen, maar ik trok mijn arm weg en zei: niet doen, mama. Moeder keek me verontrust aan. Maya, het is al laat, moet je niet naar je werk? vroeg ze, waarschuwde ze me. Ik liet mijn hoofd hangen, keek bedroefd, tuurde naar de grond onder mijn voeten en keek naar mijn ene voet zonder schoeisel, onder het stof.

Mama belde tante Tanna in Bandung, vertelde mijn zus verder. Ze moest steeds aan de droom denken, het achtervolgde haar, probeer je eens in te denken. Mama voerde een interlokaal gesprek enkel en alleen om een uitleg van haar droom te krijgen.

O ja? zei ik. Ik deed geen moeite me een voorstelling te maken van moeder en haar interlokale gesprek. Ik dacht aan tante Tanna.

Weet je wat tante Tanna zei? vroeg mijn zus. Ik haalde mijn schouders op.

Fitria, ik geef geen uitleg van dromen over de telefoon, zei tante Tanna tegen mama.

Ik dacht niet verder aan die droom. Ik bande tante Tanna uit mijn gedachten. Bovendien had ik niet veel last van dromen, en als ik ’s nachts al droomde was ik die droom de volgende dag alweer kwijt. Ik onthield mijn dromen niet. Evenals vader schonk ik geen aandacht aan dromen, ik wist dat dromen bestaan, maar had er geen aandacht voor. Wij zijn rationele mensen, ik werd geboren met vaders hersenen, zoals Athena uit de hersenpan van haar vader geboren werd. De werkelijkheid bestaat alleen in de ochtend wanneer we weer tot bewustzijn komen, niet als we in de bloementuin der dromen verkeren, zei vader op een dag, bijna verontwaardigd, toen hij ontdekte dat moeder weer eens met tante Tanna over een van haar dromen sprak. Het betrof een slechte droom over mijn broer. Tante Tanna zei erover: laat hem het kalmer aan doen, anders gaat hij onderuit, laat hem als het even kan gewoon rustig thuisblijven. Twee dagen erna kreeg mijn broer een ongeluk met de motor, toen hij om het hardst met zijn vrienden over de weg scheurde.

Ik was een rationeel denkend mens, zoals mijn vader. Totdat die ene droom verscheen, een droom die haarscherp in mijn herinnering is blijven hangen en keer op keer bij flarden vanuit mijn onderbewustzijn omhoogkomt, om aandacht vraagt. Ik droomde van een naam, nog maar enkele nachten geleden. Een naam die niet de mijne was; ik ijlde, hoorde nog net het allerlaatste stukje van die naam die ik met het puntje van mijn tong uitsprak en schrok wakker, badend in koud zweet, mijn hart klopte sneller dan normaal. De klank galmde na in mijn gehemelte, hing nog in de lucht.

In die droom zag ik een hoog opgehangen spiegel ergens in huis. Het was als vroeger, toen ik nog niet naar mijzelf in de spiegel keek en de wereld nog volmaakt was. Toen bestond de wereld voor mij louter uit tastzin, gevoel, geuren, klanken in de lucht. En moeder. Een onvergetelijk gezicht, een gezicht dat troostende woorden fluisterde, zong en bewonderend toekeek. En dan was daar een ander gezicht, dat zo nu en dan achter moeders rug verscheen. De stem die daarbij hoorde was zwaarder, maar dat gezicht liet zich minder vaak zien. De twee gezichten leken als één bol op mij gericht, die gezichten waren mijn gezicht, zij waren samen ik en tegelijkertijd mijn wereld, mijn alles. Hoog boven die hoofden hing de spiegel, die plotseling naar beneden zweefde en vlak voor mijn ogen terechtkwam. Ik keek voor het eerst in mijn eigen ogen, mijn eigen gezicht, mijn eigen ik. Het was grappig. Ik lachte. Alles viel overal. Er klonk een stem, zwaar, vastberaden, de stem van mijn vader. Hij sprak in een vreemde taal, die ik niet begreep. Toen ontleedde de wereld zich. Alle voorwerpen vielen naar alle kanten uiteen. Ik was niet langer alles en iedereen. Ik hoorde een naam … Maia … een zachte roep, die voor mij bedoeld kon zijn, Maia … steeds harder, naderend, misschien was het mijn naam wel … Maia … de roep veranderde in een schreeuw. Maia! De galm was oorverdovend, drong door alles heen. De spiegel brak.

Die naam klonk als mijn naam, maar was niet de mijne. Het scheelde één letter, een klinker, die niet in mijn naam voorkwam. Maia. In duidelijke letters, alsof ze met de hand geschreven waren, alsof ze van gene zijde kwamen. Ik spelde de letters, las ze hardop, mijn stem klonk steeds harder, ik schreeuwde het uit. Maar de stem leek niet de mijne.

Die droom verontrustte mij zozeer dat ik er niet van kon loskomen en ik dacht andermaal aan tante Tanna, een halfzus van mijn vader, van dezelfde vader en een andere moeder. Ze was al op leeftijd, bijna zeventig. Tante Tanna droeg altijd een lange kabaja en een hoofddoek. Als kind vond ik het enig als ze bij ons kwam logeren. Ik kan me nog goed herinneren dat ik haar naam zo mooi vond dat ik met haar wilde ruilen. Ik keek altijd gefascineerd toe wanneer ze ’s avonds de haarwrong losmaakte en er een kam doorheen haalde; lange zilveren lokken vielen los tot aan haar middel. Als ze haar haar met kokosmelk had gewassen, bood ik aan om het te kammen en de kokosschilfers die op het vochtige haar waren achtergebleven weg te halen. Tante Tanna zag er knap uit toen ze jong was, dat heb ik eens op een foto in een oud album gezien. Ze droeg daar op die foto een witte kabaja met kant, ze had een smalle taille, tussen haar vingers hield ze een witte zakdoek, en ze had een gebatikte kaïn losjes om haar lichaam gewikkeld. Ze glimlachte stralend op die foto, en met haar kin omhoog zag ze eruit als een trotse koningin. Ze had geprononceerde jukbeenderen en grote ogen met brede oogleden, haar wimpers krulden zich alsof er mascara op zat. Haar hoekige kaken gaven haar iets stoers.

Ik herinner me een vlek op haar voorhoofd. Die donkerbruine vlek, niet helemaal rond, tekende haar voorhoofd waarmee ze keer op keer de grond raakte, als ze zich prosterneerde op een bidmatje tot diep in de nacht. Tante Tanna heeft de gave om het verwarrende in dromen te ontwarren, ze begrijpt de betekenis van nevel, purperen bloemen, een mysterieuze vrouw, een landschap – vreemde beelden zonder begin en einde, zonder relevantie, zoals de magere en vette koeien in de droom van de Egyptische koning. Mensen komen naar tante Tanna voor droomuitleg, maar ze ontvangt niet iedereen, ze selecteert slechts enkelen. Wanneer de mensen over hun dromen vertellen, zit ze zwijgend te luisteren terwijl ze op het gezicht van de verteller let. Soms geeft ze een kort commentaar, soms een lang, soms weigert ze enig commentaar te geven.

Tante Tanna heeft me ooit het verhaal verteld over haar grootmoeder – mijn overgrootmoeder – hoe die de uitleg van dromen aan haar begon over te dragen na haar eerste menstruatie, ze was toen nog maar een tiener. Ze zaten avonden achtereen bij elkaar terwijl mijn overgrootmoeder haar gave aan tante Tanna overdroeg en ondertussen haar haar in een wrong draaide, naar de sterren in de hemel keek en naar het licht van de fakkels op het erf staarde. Avond na avond, wel tientallen avonden. Totdat op een avond overgrootmoeder één grijze haar liet zien die ze aantrof tijdens het kammen van tante Tanna’s haar. Ze keek naar het jonge gezichtje en zei dat het lange verhaal die avond zou eindigen. Op die avond was mijn overgrootmoeder klaar met de overdracht van haar kennis over droomuitleg. Ze stierf twee dagen later tijdens haar slaap, ze werd nooit meer wakker. Ik stel me voor dat ze midden in een prachtige droom was gestorven.

Soms boezemt tante Tanna me angst in, omdat ze zomaar zonder aanleiding dingen kan zeggen. Ze kan iemand aankijken met een vreemde blik in de ogen alsof ze dwars door je heen kijkt, alsof ze leest, en dan zegt ze iets wat niemand weet, wat eigenlijk niet bekend mag worden. Iets wat gebeurd was, bezig was te gebeuren of mogelijk zou gaan gebeuren.

(… Je gezicht is nog maar een schets, je bent jezelf nog niet, je schoonheid is die van de zee, niet van een berg, in jou huist de bezige bij van je vader … je vingers produceren letters van rook die een geur afgeeft zo scherp als die van gemalen kruidnagelen: dat had ze mij een paar keer gezegd, terwijl ze naar de plek tussen mijn wenkbrauwen staarde, over mijn haar streek en mijn vingers streelde. Ik weet niet wat ze nog meer zei, raadselachtige dingen – de meeste daarvan ben ik vergeten. Ik beaamde het slechts met ‘o, ja?’ zonder te begrijpen. Ik wilde trouwens niet begrijpen.)

Droominterpretatie. Niet altijd gunstig. Soms is haar interpretatie zelfs zo beangstigend dat tante Tanna niets aan de dromer vertelt. Soms heeft ze het idee dat haar hoofd overloopt en dan vertelt ze een en ander aan mij. Wie laakbaar zal blijken te zijn, welke persoon voor altijd kinderloos zal blijven, over een overspelige man of over een kind dat tegen zijn ouders in opstand komt. Wie binnenkort een promotie krijgt, welke persoon naar een koud land zal afreizen, wie het graf van zijn ouders moet bezoeken, wie binnenkort de ware zal tegenkomen (volledig beschreven hoe die eruit zal zien) en welke man een verhouding met een andere vrouw heeft.

Tante Tanna houdt van een andere man, een piloot, haar hele leven lang al. Maar ze is getrouwd met een man die haar ouders voor haar hadden uitgekozen en met wie ze gedwongen werd te trouwen. Het was op de ochtend van het huwelijk dat ze voor het eerst het gezicht van haar bruidegom zag. Soms denkt ze terug aan haar piloot en vertelt hoe hij haar stilletjes had gadegeslagen toen ze op een ochtend bezig was suikerriet in stukjes te snijden en die op een wan legde. De man stond tegen een boom aan geleund en sloeg haar lange tijd zwijgend gade. Toen liep hij op tante Tanna toe en nam het hakmes uit haar handen. Hij pakte tantes bemodderde handen vast en keek haar diep in de ogen. Zo stonden ze elkaar enige tijd aan te kijken, en tante Tanna’s mond viel open van schrik omdat ze zo in hem was opgegaan dat ze daarbij de wan en de stukjes suikerriet op de grond liet vallen. Jammer genoeg was ze te verlegen geweest, zoals alle meisjes van vroeger. Tante Tanna beende half rennend en met een rood gezicht weg, terug naar huis. De wan, de stukjes suikerriet, het hakmes, de piloot bleven achter tussen het suikerriet aan de rand van het bos.

Ze spraken af elkaar op een avond aan de rand van het bos te ontmoeten. Toen tante te weten kwam dat ze uitgehuwelijkt zou worden, maakten ze plannen naar Java te varen, te vluchten in een verboden huwelijk. Helaas is de piloot nooit verschenen. Mijn tante verbleef drie dagen in het bos, hield zich in leven met vruchten, bladeren en het vocht dat uit de stam van bananenbomen parelde, totdat ze uiteindelijk gevonden werd en door haar ooms en broers naar huis werd gesleept. Ze werd een huwelijk met een onbekende man in gesleurd. Naderhand hoorde ze dat haar Javaanse minnaar op de bewuste dag noodgedwongen en met spoed naar de Kei-eilanden was vertrokken, op bevel van zijn meerdere, die op zijn beurt weer handelde op verzoek van zijn beste vriend: tante Tanna’s vader, de vader van mijn vader, mijn grootvader.

In een droom zijn dingen, mensen, allerlei zaken, niet zomaar aanwezig, maar staan voor een raadgeving, een boodschap, een herinnering, een waarschuwing, een ervaring, een levensloop, een feitelijkheid … De wereld van de droom is prachtig, maar onwerkelijk en staat buiten alles … De uitingen daarvan zijn verfijnd, gelaagd, lief, lyrisch, vergelijkbaar met een vrouw of met poëzie. Dat zei tante Tanna eens op een zonderlinge manier, toen ik haar vroeg hoe het kwam dat ze dromen kon uitleggen en het steeds bij het rechte eind had. Ze raadde me aan meer aandacht aan de onzichtbare wereld van de nacht te schenken en legde uit hoe inzichtelijk intuïtie was, hoe belangrijk het was om dromen te onthouden, ze vaker te hebben. Verder zei ze: hoe meer aandacht je aan dromen schenkt, hoe meer aandacht ze voor jou hebben en hoe vaker ze naar je toe komen, beter te onthouden zijn, scherper en zuiverder worden. Je zult dingen die onder en buiten het gezichtsveld voorkomen beter gaan begrijpen en verborgen betekenissen gemakkelijker kunnen vatten. Later zul jij je plaatsen herinneren die je nooit in werkelijkheid hebt bezocht, maar waar je alleen in je dromen bent geweest.

De volgende dag kocht ik een boekje met een zwarte omslag en hield het verborgen onder mijn kussen. Ik schreef erin met slordige letters, neergepend met gesloten ogen, in sluimertoestand. Als ik dan wakker werd kon ik mijn eigen handschrift met moeite teruglezen. Ik weet niet waarom ik het deed, maar ik was begonnen te schrijven, ik koesterde mijn nachtelijke dromen in mijn herinnering en hield ze voor me, voor mij alleen.

Het was waarschijnlijk alleen om die reden dat ik durfde te dromen.

Deze pijn

Het zwart van deze nacht is gapend zwart, anders dan voorgaande nachten. Het schijnsel van de maan wordt buiten gehouden door een ondoordringbare schemering. Je hele kamer, het plafond, de wanden, de deuren, de ramen, gaan op in een donker vlak, zo donker als de donkerte van dichtgeknepen ogen. Een donkerte zo zinderend, zo beklemmend en zo intimiderend. Het lijkt of die jou zou willen opslokken.

Talloze beelden doemen achter elkaar op, flitsend. Elkaar opvolgend als dominokaarten. Onvoltallig, hortend, de een na de ander … De beelden maken je een voor een zwaarmoedig, zwart. Je hebt je alle mogelijke beelden voor de geest gehaald. Tot het laatste beeld. Toch is het of je iets over het hoofd hebt gezien, iets wat je eigenlijk in je geheugen bewaard had moeten hebben, maar wat je ontschoten is. (Waar was je gisteren de hele dag, waar zijn al je dagen gebleven.)

Stilte alom. Vaag klinkt het geluid van een radio ergens door de barrière van de ramen heen. Het plotselinge blaffen van een hond in de verte. Het druppelen van een kraan. Heftig. Het tikken van een klok, fel en pijnlijk tegen je trommelvliezen. Plots word je overvallen door onbegrip voor het onvermoeibare getik met de tijd mee, een beweging in een vicieuze cirkel, onophoudelijk, regelmatig, nimmer stil, bonkend tegen je trommelvliezen die niets dan rust verlangen. Tik tik tik, seconde voor seconde tikkend. De stilte die rumoerig aanzwelt, het tikken dat je meer en meer beklemt, alsof een uitbarsting loert op een onvoorspelbaar moment tijdens de onvolmaakte cirkelgang. Is het twee uur? Of elf uur? Je hebt je lichaam naar de muur gekeerd, je ligt op je rug, op je buik, met opgetrokken benen als een embryo, en nog kun je de slaap niet vatten. Geen raad meer wetend met je houding keer je terug op je rug, je boosheid bedwingend. Boosheid uit onrust wellicht, om iets wat niet zo zou moeten zijn.

Toch is er iets deze avond. Je kunt het niet duiden. Je bent vervuld van iets wat alle ruimte tot in het diepst van je lichaam inneemt. Dat iets vermenigvuldigt zich langzaam, zwelt aan, als amoeben die zich in miljoenen en nog eens miljoenen splijten, als een dwaze stip die uiteenspat in een oneindig aantal stippen. Je lichaam kan ze niet meer bevatten, duizendtallen ontsnappen, vervullen de kamer en hangen zwaar in de lucht. Iets weerbarstigs wat weigert op te lossen en zich stompzinnig verdikt.

Iets onbekends. Maar toch aanwezig. Ondertussen is het of jij afwezig bent. Een alom aanwezige afwezigheid, een afwezigheid zo dreigend dat je erdoor lijkt te worden verzwolgen. Je vraagt je af wat meer aanwezig is: jouw aanwezigheid of de afwezigheid ervan. Je bent lamgeslagen door het machtige onbekende dat je stevig in zijn greep houdt. Je verstijft, verstoken van gedachten, gevoel en energie. Je zakt weg. (Voelt doodgaan zo aan, wanneer niets meer voelbaar is en de laatste stuipen van wat aan besef rest een immens groot zwart vlak zonder afbakening of ook maar iets te zien geven …?)

Maar je bent nog niet dood, want je voelt nog iets. Het lijkt of je verdriet hebt om je verdriet. Is dit wat je smart noemt? Pijn? Of allebei, smartenpijn. Nee, deze pijn is het niet. Deze pijn is meer dan emotie alleen, alsof de tientallen soorten verdriet die je ooit hebt gevoeld zich nu samenballen, uitbarsten en op hol slaan, haast zoals bij een ziekte. Je beeft, je ogen branden, je borst en je keel spannen samen, brengen een piepend geluid voort en schroeven je adem dicht. Je knijpt je ogen nog stijver dicht, je oogharen trillen en vegen de onrust van je toegeknepen oogleden weg. De spieren van je ooghoeken trekken zich samen als een te strak gespannen elastiek. De spanning hoopt zich op bij je ooghoeken, niet meer tegen te houden. Alles wat je al die tijd bedwongen hebt. (Tranen, je houdt immers niet van vochtige wangen.) Daarna lijken je ogen als luiken open te springen, langzaamaan de opgespaarde tranen de vrije loop latend. Tranen van verdriet beginnen in stilte van hun verkregen vrijheid te genieten. Ze kennen de weg waarlangs ze moeten gaan: langs je neus, over je wangen en hals, om vervolgens op je kussen te belanden. Een voor een vallen ze vrij, in verbittering, alle beelden een voor een verjagend.

Je huilt haast zonder geluid, met je gezicht en dikker wordende ogen op je klamme kussen rustend. Je weet niet hoelang je daar ligt. Dan komt de vermoeidheid. Je rilt, nog een laatste snik, uitgeput van het huilen. In de duisternis drupt een resterende traan, fonkelend. Dan trek je je in jezelf terug en zoekt de droom op.

Maar eigenlijk is het de nacht die de droom opzoekt, dat weet je nog niet. Het is de nacht die jouw pijn begrijpt, als een moeder.

Laila’s parel

Je houdt niet op met huilen als je iemand tegen je hoort praten: huil maar niet. Een zachte, heldere stem, als van een kind. Je bent nu niet van plan op iets te vertrouwen, zeker niet op je oren, en dus blijf je huilen.

Maia, huil maar niet, klinkt opnieuw de kinderstem. Even houdt het snikken op, je ogen openen zich zwaar voor de wereld. Je kamer is een en al benevelde duisternis, de voorwerpen tekenen zich donker af, verstild op de eigen plek. Toch beweegt er iets.

Een wit, fluorescerend voorwerp. Je weet niet zeker wat het is, kan best een porseleinen pop zijn. De pop komt naar je toe. Draagt een witte jurk versierd met kantjes en strikjes. Huil maar uit totdat je tranen opdrogen, zegt de gestrikte stem van de pop. Je kijkt haar peinzend aan, de porseleinen pop komt nu naast je bed staan en buigt zich naar voren om je met grote ogen, een glimlach om haar mond en kuiltjes in haar wangen aan te kijken. Met haar hand strijkt ze over je verwarde haar, stug geworden van het zout van je tranen.

Laila? Je spreekt haar aan. Je stem klinkt je vreemd in de oren: schor, zwaar en afgeknepen, niet zoals je eigen stem. Je nichtje lacht blij terwijl ze het tafellampje aanknipt met een luid ‘kiekeboe’. In een oogwenk is de kamer gehuld in een geel waas, je opgezwollen ogen knipperen en staren het kind aan dat blij in haar handen klapt terwijl ze op je bed klimt. Een reeks van ‘misschiens’ krioelt koud door je hoofd: misschien is dit een optische illusie als gevolg van te veel huilen, misschien staat zij daar niet echt en is het alleen een waanbeeld, ontstaan door jouw enorme verdriet, een troostverschijning, is ze soms een kleine duivelin?

Of misschien kan ook zij de slaap niet vatten en komt ze van de kamer hiernaast. Je komt overeind en steunt op je ellebogen. Ze gaat zoet zitten wachten tot je uitgehuild bent. Haar witte jurk valt mooi om haar lijf, ze lijkt op een pas ontloken jonge lelie in een bosvijver. Ze spreidt haar armen en omhelst je liefdevol. Je stort je in haar armen, terwijl zij eigenlijk degene is die haar kleine lichaam in je armen had moeten storten. Je snikt tegen haar schouders aan, terwijl haar woorden je warm in de oren klinken, vreemde woorden die je tot bedaren brengen.

Huil niet, lief meisje, je tranen zijn te zwaar voor je tere wangen, je ogen te smal voor de stortvloed aan tranen; als ik een kus op je voorhoofd druk … denk dan aan een veld met bloemen in de vroege morgen, de vreugde van bijen, ontluikende zonnebloemen, de eerste dauwdruppels in een vrije val naar de grond, een volmaakte morgen.

Jij bent met je gedachten helemaal niet bij een veld met bloemen op een volmaakte morgen, je staart naar het gezicht van Laila en bedenkt dat die zinnen de woorden zijn van een liedje dat zij wellicht op zangles heeft geleerd. Je ziet in gedachten kinderen in een rij het liedje met vrolijke gezichten en luide, opgewekte stemmen zingen. Er verschijnt een glimlach om je mond, je kijkt op, kijkt haar aan en hebt het gevoel dat je niet verbaasd hoeft te zijn dat Laila nu niet gebrekkig praat − nog geen vier is ze en ze behoort nu eigenlijk te slapen in de kamer hiernaast. Maar deze nacht is haar uitspraak van de ‘r’ volmaakt.

Dit is immers een droom. In een droom is alles mogelijk, wordt het onmogelijke mogelijk. Je glimlacht breed. Je glimlacht om het gezichtje in je nachtelijke droom, en uiteindelijk kom je tot rust. En was het geen droom, wat dan nog? Voor het eerst deze nacht lach je. Ook Laila lacht.

Kijk, ik kan toveren, zegt Laila. Met een hand reikt ze naar je wangen, veegt de laatste sporen van je tranen af. Dan balt ze haar hand tot een vuist terwijl ze in zichzelf praat – je vermoedt dat het toverspreuken of geheime mantra’s zijn. Haar twee vuistjes wrijven tegen elkaar aan, zo nu en dan blaast ze erin terwijl ze iets prevelt. Dan opent ze een vuistje, toont een voorwerp op haar vlakke hand. Rond. Wit.

Een parel, zegt Laila trots.

Je staart naar het voorwerp zo groot als een pingpongbal dat op Laila’s handpalm rust en dat ze op jouw schoot legt. Je buigt je hoofd en kijkt er verwonderd naar, pakt het op, draait het om en om voor je ogen en analyseert. Inderdaad, het voorwerp in je handen is een echte parel. Met je vingers betast je de buitenkant van de parel. Komt rechtstreeks uit de bodem van de oceaan, van een verwond schelpdier vandaan (of is het afkomstig van een oceaan van tranen, van iemand die verdriet heeft?) Het schijnsel van een gloeilamp valt geel op het witte oppervlak. De parel heeft een bescheiden glans, glinstert niet, is puur, reusachtig, bovendien …

Laila lacht luid, gooit haar hoofd naar achteren, haar schouders schokken. Zo lacht ze altijd wanneer ze iets heel grappig vindt, of erg stom. Je hebt het gevoel dat ze jou uitlacht. Hoe durft een kind een volwassene uit te lachen, dat is niet netjes, denk je. En als je je niet vergist noemde ze je een ‘lief kindje’. Nadat ze je genoegzaam heeft uitgelachen, schudt ze met haar hoofd. Volwassen mensen zijn rare mensen, zegt ze terwijl ze je aankijkt, alsof jij alle eigenaardigheden van volwassen mensen op deze wereld vertegenwoordigt. Volwassen mensen trekken met zo veel gemak conclusies, geven commentaar, vormen een oordeel, veroordelen, duiden, ik ben vaak jaloers op ze, zegt ze vol spot haar lippen optrekkend, en dat noemen ze: weten!

De kleine, brutale meid wijst naar de parel op je schoot. Hoe weet u dat dit een parel is, tante? Waarom bent u ervan overtuigd dat dit een parel is? Ze stelt de vraag maar wacht het antwoord niet af, in plaats daarvan slaakt ze een diepe zucht alsof ze zich wil ontlasten van verdriet, ach, wat is het toch eenvoudig om te geloven.

Je staart naar de parel op je schoot, raakt het ronde, witte voorwerp opnieuw aan. Vertwijfeld vraag je je af: moet je in haar woorden geloven, moet je geen geloof hechten aan de dingen waarin je gelooft of geloven waarin je niet gelooft. Je bent ongerust, met zo veel gemak vertrouw je op de woorden van die kleine, zij, die nu de parel – of wat daarvoor mag doorgaan – uit je vingers pakt en die in haar handen ophoudt. U maakt een grote vergissing, tante, dit is gewoon een pingpongbal, kijk maar, dan gooit ze het voorwerp op de grond. De pingpongbal die je voor een parel aanziet, rechtstreeks uit de bodem van de oceaan, stuitert even op de vloer, ping-pong-ping … ping … ping … en rolt weg, onder het bed. Grote mensen, gróót ongelijk, zegt ze terwijl ze schaterlacht, met haar hoofd naar het plafond geheven, alsof ze verwacht dat daarboven iets of iemand meeschatert.

Kom, ze pakt je arm en haalt je van het bed af. Je staat onvast op de vloer, verward. Laila gaat je voor terwijl ze naar je toilettafel huppelt, op de kruk tikt, ten teken dat je moet gaan zitten. Van de kruk wipt ze op de tafel. Je zit op de kruk en kijkt haar aan terwijl ze braafjes op de tafel zit.

Die braafheid is slechts van korte duur. Alles gooit ze door elkaar. Ze zwiept haar kleine handen over de tafel, waarbij ze flesjes en doosjes raakt, omverwerpt, ze in de rondte draait, opent, en poeder, parfum, lippenstift, crème en watten overhoophaalt. Alles wat ze met haar handen aanraakt haalt ze omver. Je begrijpt niet waarom ze zich zo gedraagt, terwijl ze toch al vaker je spullen heeft aangeraakt wanneer ze nieuwsgierig toekijkt hoe jij je insmeert met zonnebrandcrème en je opmaakt met oogschaduw, lippenstift, eau de toilette en haar af en toe toeschreeuwt om vooral niets overhoop te halen of kapot te gooien. Meestal houdt ze zich in als ze op haar vingers getikt wordt en is ze tevreden als ze even met een kwastje over haar wangen heeft gestreken. Maar vannacht schreeuw je haar niets toe, je kijkt haar enkel machteloos aan, terwijl jouw eau de toilette vergoten wordt, je lippenstift breekt, je poeder verstuift en je voetencrème uit de tube spat.

Wat zoek je? vraag je lusteloos.

Wat ik zoek? Hmmm, een kam, ze staakt haar activiteiten even en kijkt me aan. Ze steekt haar wijsvinger in jouw richting, wat zoek jíj? Ze richt de vraag nu tot mij. Je zwijgt. Daarna richt ze haar wijsvinger op iets anders. Je volgt de richting van haar wijsvinger.

Spiegel. Je kijkt naar je spiegelbeeld. Je gezicht lijkt verkreukeld door je opgezwollen ogen, je haar verfomfaaid, er vallen wat plukjes haar op de verkreukte bloemen op je schouders. Die verschijning. Vreemd. Bleek. Dof. Alsof die niet de jouwe is. Boven je hoofd verschijnt een haarborstel, die naar beneden beweegt, paars, je verwarde haren gladstrijkend. Jij kijkt in de spiegel naar Laila, wat lijkt ze helder vergeleken bij jouw dofheid. Ze borstelt je haar zorgvuldig en zwijgend. Je wilt niet voortdurend naar je spiegelbeeld kijken, waarom weet je niet. Onwillekeurig kijk je toch in de spiegel.

Je aanschouwt de spiegel op een andere manier, op een manier zoals je nooit eerder hebt gedaan. Je bekijkt de spiegel zelf, niet jezelf in de spiegel. Tot nu toe keek je alleen naar jouw aanwezigheid daarin, en dan ook telkens voor even. Nu glijden je ogen over de vierhoekige oppervlakte, de wetmatigheid van reflectie in de diepte daarvan zoekend. Naar datgene wat de dingen vermenigvuldigt en rechts omzet in links, imiteert, bedriegt …

Spiegeltje … spiegeltje, klinkt Laila’s stem, jouw gepeins doorbrekend, wie is de grootste sloddervos van de hele wereld? Ze drukt haar oor tegen de spiegel. De spiegel zegt ‘jij’, ze bedoelt natuurlijk mijn tante, u dus …

Je denkt aan het verhaal van Sneeuwwitje en de boze koningin die steeds in de spiegel kijken en dan de spiegel vragen stellen. Je denkt bij jezelf: ik heb nooit vragen gesteld aan een spiegel, en zeker niet de vraag of ik de mooiste ben van de hele wereld. Ik moet in de spiegel kijken als ik me opmaak, omdat dat nu eenmaal zo gaat, en dan nog word ik er niet mooier van.

Omdat de wereld, de mensen, het niet goedkeuren als jij er onverzorgd uitziet, onderbreekt Laila je alsof ze jouw gedachten kan lezen. Heel bijzonder, waarom doen kinderen deze dingen niet, dit is typisch iets voor de wereld van volwassenen.

Je ziet jezelf op andere momenten in de spiegel voorbijflitsen. Wit, fris, roze, indigo, rood, de kleuren van de avondgloed aan de hemel. Deze avond ben jij bleker dan de maan tegen een bewolkte donkere hemel. Je bekijkt de spullen op je toilettafel. Ze lijken zo vergankelijk, nutteloos, onwerkelijk. Ze liggen er als de uitrusting van een goochelaar, van een magiër, een set trucjes, verhullend … Je voelt je onzeker, bevangen door aarzeling, je vraagt je alleen af waarom Laila je haar borstelt.

De bewegingen van de paarse borstel houden op. Ze kijkt onderzoekend naar je spiegelbeeld en praat ertegen: omdat u er zo slordig uitziet, tante, kijk zelf maar. Bovendien gaat u uit, zegt ze dan, en gewoonlijk maakt u zich netjes op als u uitgaat.

Ze gaat verder met het borstelen van je haar. Je zwijgt, maar in je hart ben je nog altijd verbaasd waarom dit kind bij je komt en je huilen tot bedaren brengt, je troost met vreemde woorden, je uitlacht en dan van alles omvergooit.

Ik kom hier ’s avonds toch vaker, zegt Laila. Het verschil is dat ik vanavond via het raam ben binnengekomen, en vanavond ben ik erg braaf, zegt ze lief glimlachend. Je kijkt in de richting van het raam. Het staat open, de nacht in een vierhoek omlijstend. Je kijkt zoekend of je sterren ziet, de maan, een stoet wolken. Niets. Er is alleen een roerloos zwart te zien (of het de duisternis van de nacht is die de gedurende de dag onzichtbare verre sterren onthult, weet jij nog niet).

Want mijn naam betekent ‘nacht’, klinkt plotseling Laila opnieuw, haar stem komt als een echo.

Je kijkt het kleine meisje strak aan en ziet de nacht in haar gezichtje. Jouw nachten. De nachten zonder oevers, lange rivieren, onrustige uren met een tikkende klok die de tijd tot in het diepst van zijn ziel raakt, een laken verkreukeld door een rusteloos lichaam, druppels kraanwater die de trommelvliezen pijnigen, de onhebbelijkheden van slapeloosheid, het ongerief van terugkomende herinneringen, de hinder van een benauwd gevoel, de zoute smaak van tranen, de helderheid van een spiegel …

Je ziet je nachten in het gelaat van Laila, in haar ogen die twee meren van glas zijn geworden, of zou het kind tranen in haar ogen hebben (als de laatste spiegel van jouw waarneming wegvalt, kun je je er niet meer in spiegelen).

Laila knippert met haar ogen in de spiegel. Genoeg, we hebben genoeg in de spiegel gekeken, nu is het tijd om … ze houdt even op met praten, schuift de bovenste la van de toilettafel open en haalt iets tevoorschijn.

… Ze breekt de spiegel!

Je ziet nog net iets wits en ronds door de lucht vliegen en tegen de spiegel belanden. Krák. En de spiegel breekt. Enkele scherven belanden fonkelend op de tafel, een ruimte achterlatend die naar alle hoeken van de spiegel strepen trekt, sidderend en bliksemsnel. Jij kijkt met open mond toe. De parel. Het voorwerp dat van de spiegel stuitert, valt nu op de tafel.

Kwiek pakt Laila het voorwerp weer op terwijl ze roept: alle spiegels, iedereen die spiegels bezit! Ze springt van de tafel op de grond en rent weg. Jij staat op, kijkt beurtelings naar de spiegel, Laila en de parel-pingpongbal in haar hand. De gebarsten spiegel toont jouw gezicht in veelvoud. Je schrikt op als je je gebarsten gezicht ziet, naar alle kanten uiteengeslagen: een wang, het bovenste deel van je voorhoofd, je kin, de helft van je hals, een streepje kaak, het knipperen van een oog, je lippen, een boogje glimlach …

Vind je het soms beangstigend om je gezicht te zien, gebarsten, incompleet, ogenschijnlijk niet het jouwe, want je haast je om Laila te volgen, die dichtbij voor een andere spiegel staat die vrij hoog aan de muur hangt. Als een discuswerper neemt ze een aanloop, terwijl ze een oog toegeknepen houdt, het puntje van haar tong, in uiterste concentratie, uit een mondhoek steekt, de parel-pingpongbal in haar vuist.

Maar dan ziet ze af van haar voornemen om de parelbal tegen de spiegel te gooien, even houdt ze het voorwerp op in haar hand en staart naar de spiegel terwijl ze dromerig iets zegt.

Die spiegel bedriegt, hij toont alleen dingen die je graag ziet. Hoe weet je dat het beeld daar werkelijk van jou is en niet van een ander die hij voor jou laat verschijnen, telkens wanneer je in de spiegel kijkt? Ze zwijgt een moment, praat dan zacht: er is iemand anders die hij altijd verborgen houdt en in zijn herinnering bewaart, diep, diep daarbinnen.

Je staart naar de spiegel aan de muur en kijkt naar je ongeschonden gezicht daarin, een gezicht dat schijnbaar vlak is, zo vlak, tweedimensionaal (dat ben ik niet, nooit geweest, dat beeld daar … ik verafschuw het).

Je hebt het nooit geweten, zegt Laila terwijl ze je de bal overhandigt, je evenbeeld houdt ook niet van jou. Telkens wanneer je terugkomt huivert zij, want zij moet tegen een levende illusie daarbuiten aankijken, machteloos is zij – jullie komen allebei bedrogen uit. Heb je daarnet haar glimlach gezien, of was het jouw glimlach, wiens glimlach was het eigenlijk – een glimlach die een voorgevoel verbergt en van een komende bevrijding heeft gedroomd. Laila’s wijsvinger richt zich naar de spiegel aan de muur. Bevrijd haar, roept ze alsof ze een bevel uitvaardigt.

Jij bent er maar wat blij mee en kijkt naar het beeld dat je niet zint. Jij gaat haar verwoesten, bevrijden, wie ze ook mag zijn, een vrouwspersoon, dat vlakke, sombere beeld. Bovendien heb je er al lang naar uitgezien een dergelijke verwoesting aan te richten. Vernielen, overhoophalen, de orde verstoren. Het deert je niet als alle mensen in huis wakker worden en tegen je zullen uitvaren. Sorry, maar dit is zo gaaf, bovendien gebeurt dit niet bij herhaling, sorry, dit is geen dwaling. Er klinkt een harde klap, je glimlacht voldaan. Een voltreffer. Je ziet hoe je evenbeeld sneuvelt, een ovale spiegel werpt her en der scherven op de grond, de houten omlijsting gaat erachteraan en valt uiteen. Laila klapt verrukt in haar handen, je snelt uitgelaten naar de parelbal tussen de scherven en pakt die op, onder het gejoel van Laila. Pas op, voorzichtig, de scherven kunnen je verwonden.

Jullie rennen alle kanten op en bekogelen alles wat een spiegel bevat. De spiegel van de klerenkast, de spiegel in een poederdoos, in de oogschaduw. Totdat jullie geen spiegels meer kunnen vinden. Je kijkt gretig naar de muur, stapt erop af als een roofdier dat op zijn prooi afstevent. Laila, zeg je half fluisterend, toch niet alleen spiegels zijn van glas? Dat is ook van glas.

Je wijst naar foto’s van jezelf van klein tot groot. Aan de muren, op de tafels; met vrienden, alleen, met familie, met je vriendje, in de open natuur, in de fotostudio, in de tuin … Laila knikt met een brede glimlach, het mogen ook ruitjes zijn, ruitjes zijn ook van glas, hoewel een spiegel aan de oppervlakte bedekt is met een laagje kwik om beeltenissen te vangen, te weerkaatsen, te weerspiegelen … Jij wacht het einde van haar antwoord niet af en de parelbal vliegt in de richting van de muur, op de eerste foto af. De foto valt op de grond, samen met de parelbal, die valt om opnieuw opgeraapt en weggeworpen te worden, opnieuw, telkens weer opnieuw. Alles wat jij eens was, valt op de grond. Telkens wanneer je raak gooit, klapt Laila juichend in haar handen.

Je kijkt om je heen. Alles van glas is aan diggelen, in scherven. Er is niets meer over. Wat je ziet zijn resten van wat eens van glas was, driehoekige en veelhoekige scherven liggen overal verspreid. Overblijfselen van wat ooit jouw persoonlijkheid in zich droeg, liggen overal verspreid. Als laatste neem je een slok water uit een glas en gooit daarna het glas op de grond. Het glas vliegt naar beneden en behoort dan tot het verleden. Je gooit je op het bed, schaterend. Je lacht nog als je plotseling bedenkt dat je iets over het hoofd hebt gezien.

Laila, Laila, je roept je nichtje dat schaterend, met haar handen op haar buik, naast je ligt. Je richt je op en wijst. Dat is ook van glas, zeg je fluisterend, bijna sissend.

Het raam? Laila kijkt in de richting van het raam.

O, daarvoor is de tijd nog niet rijp, later, aan het eind van het verhaal.

O, antwoord je, zonder die laatste woorden te begrijpen. Laila gaat plotseling zitten, alsof haar iets te binnen schiet. Ze graait met haar handen in haar zakken. En opnieuw houdt ze haar geopende handen voor je gezicht en laat zien wat erin zit.

Een draakje, zegt Laila, van piepschuim. Je buigt je voorover naar een kleine, goudkleurige draak. Zijn ogen zijn van zwarte kralen, zijn rode, gespleten tong steekt naar buiten en een van zijn pootjes houdt hij omhoog. Dit is eigenlijk mijn speeltje, maar bewaar hem maar, zegt ze terwijl ze het voorwerp in je hand legt. Ik moet gaan, zegt Laila terwijl ze van het bed af glijdt, want u moet ook gaan, tante.

Gaan, waarheen? Je stelt de vraag aan Laila, die op haar tenen tussen de glasscherven door loopt. Terug naar mijn kamer, antwoordt ze terwijl ze de deur opent. Je kunt het beste maar weer gaan slapen terwijl je wacht, zegt ze kort, voordat ze achter de deur verdwijnt. Haar kleine handen steken wuivend tussen de deur door, goedenacht.

De deur valt dicht. Met een gevoel van blijdschap kijk je naar de glasscherven die overal in het rond liggen. Je stapt voorzichtig uit bed en loopt in de richting van het geopende raam. Je blijft voor het raam staan op zoek naar de sterren. Er zijn een, twee sterren zichtbaar, en een bleekwitte, bijna volle maan. Boomtoppen, elektriciteitspalen, daken van huizen rijzen zwijgend op in het zwart van de nacht. Je sluit het raam terwijl je je verbaasd afvraagt waarom Laila altijd via het raam komt. Je keert terug, kijkend naar de spiegelloze inhoud van je kamer.

Op de rand van je bed zittend, kijk je nauwlettend naar het speelgoeddraakje dat in je handpalm ligt. Nog altijd in dezelfde positie als daarnet, met een van zijn voorpoten omhoog. Een draak staat altijd in die pose, denk je, en kan heel lang zo blijven staan. Het goud ziet er zo stralend uit en contrasteert met zijn rode, gespleten tong die naar buiten steekt, even blik je naar zijn kralen ogen die leeg en zonder expressie voor zich uit staren, dan doe je de lamp uit.

Opnieuw is het donker. Je ligt languit op je bed en voelt het draakje in je vuist, terugdenkend aan je vermoeidheid, terugdenkend aan de gebroken glazen, beseffend dat je de rommel moet opruimen en vragen van je huisgenoten zult moeten beantwoorden. Hooguit zullen ze denken dat je gek geworden bent, hooguit antwoord je met: sorry, ik heb me vergist, hooguit moet je nieuwe spiegels kopen …

Je valt in slaap.

Je droomt, de spiegels zijn hoog in huis opgehangen. Zoals voorheen, toen je nog niet in je eigen ogen keek in de spiegels, toen de wereld nog volmaakt was. Er bestond alleen aanraking, gewaarwording, heerlijke geuren en geluiden in de lucht: de warme huidaanraking van je moeder, de frisse geur van haar haren, de warmte wanneer je tegen haar borst aan werd gedrukt, de zuigbewegingen van je mond, de zoete geur van haar melk, het gespat van water tussen haar natte vingers en je natte huid. Je handen omsloten haar vingers, je voelde haar liefkozing en haar gezicht dat zich over je heen boog. Een onvergetelijk gezicht, dat je troostend toefluisterde, zong en bewonderde. En een ander gezicht dat achter haar rug verscheen. Met een zwaardere stem alleen, die minder vaak verscheen. Hun gezichten vormden een bol, die je aankeek, hun gezichten waren jouw gezicht, ze waren samen jij, waren jouw omgeving, jouw alles. Hoog boven hun gezichten die je aankeken, hing een spiegel. De spiegel hing hoog, ver weg, maar die spiegel was jij. Daarmee voelde je je één. Je voelde alles. Grenzenloos. Open. Een onmetelijk ruimte, je voelde je geborgen. Toen zweefde de spiegel omlaag en kwam voor je ogen. Je zag voor het eerst je ogen, je gezicht, jezelf. Dat was grappig. Je lachte toen je jezelf daarin zag. Jij in de spiegel, jij buiten de spiegel. Een vreemde gewaarwording die tevoren niet aanwezig was: alsof je ontrukt werd aan iets zachts, afgescheiden van alles. Alles wat daarbuiten was … Alles viel overal … Je hoorde een zware stem, nadrukkelijk, de stem van je vader. Hij sprak in een vreemde taal, een taal die je niet verstond. Toen viel de wereld in tweeën. Alle voorwerpen vielen naar alle kanten uiteen. Je ogen konden zich niet aan de spiegel onttrekken (de spiegel keek ook naar jou, als in betovering), je blik doorboorde de oppervlakte ervan, gefixeerd door diens staren naar jou, je zag er zo veel voorwerpen in, los van jezelf, overal om je heen verspreid, buiten jou. Jij was niet meer alles en de enige. Vaag hoorde je een naam. Maia … Een zacht geroep, misschien voor jou bestemd. Maia … Hoe langer hoe harder, tot jou gericht, misschien was dat jouw naam. Maia … veranderde in een schreeuw. Maia! De galm was oorverdovend en pijnigde je oren, drong in alles door. Toen brak de spiegel.

Biografie

© Tom Langdon

Nukila Amal (1971) volgde een opleiding aan de Hogeschool voor Toerisme in Bandung. Ze groeide op op de Molukken en woonde op onder andere Ambon en Sulawesi. Uiteindelijk werd Jakarta haar thuishaven. De gebeurtenissen op de Molukken rond 1997 dreven haar ertoe te gaan schrijven, om op die manier uiting te geven aan haar angst, onzekerheid en bezorgdheid. Nukila Amal is een graag geziene gast op internationale literatuurfestivals en werd door Winternachten in Den Haag al meerdere malen uitgenodigd.

Voor andere schrijvers en verdere inspiratie, ga naar www.degeus.nl.
Wilt u tweewekelijks nieuws ontvangen over weggeefacties, schrijversevenementen en ander nieuws, geef u dan hier op voor de nieuwsbrief.
Of volg ons op Facebook of Twitter.