Maya Angelou

Brief aan mijn dochter

Vertaald uit het Engels door Kathleen Rutten

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Letter to my daughter, verschenen bij Random House, New York

Oorspronkelijke tekst © Maya Angelou, 2008

This translation is published by arrangement with Random House, an imprint of The Random House Publishing Group, a division of Random House, Inc.

Nederlandse vertaling © Kathleen Rutten en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Studio Ron van Roon

isbn 978 90 445 3068 1

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Brief aan mijn dochter

Lieve dochter,

Deze brief heeft er heel lang over gedaan om geschreven te worden. Ik heb steeds geweten dat ik je openhartig wilde vertellen over de lessen die ik heb geleerd en onder welke omstandigheden dat is gebeurd.

Tijdens mijn lange leven heb ik altijd geloofd dat het leven degene met levenslust gunstig gezind is, wat de reden is dat ik de moed had veel dingen uit te proberen, soms met angst en beven, maar toch. Ik heb hier uitsluitend gebeurtenissen en lessen opgenomen die ik nuttig vond. Ik heb niet verteld welk gebruik ik heb gemaakt van de oplossing, omdat ik weet dat je intelligent, creatief en vindingrijk bent en dat je de oplossing zult toepassen zoals jou goeddunkt.

In dit boek zul je een verslag vinden van opgroeien, onverwachte noodgevallen, een paar gedichten, een aantal luchtige verhalen om je aan het lachen te maken en een aantal om je aan het mediteren te zetten.

Er zijn mensen in mijn leven geweest die het goed met me voorhadden, die me waardevolle lessen hebben bijgebracht, en andere die het slecht met me voorhadden en me uitvoerig ervan in kennis hebben gesteld dat het in mijn wereld niet alleen maar rozengeur en maneschijn zou mogen zijn.

Ik heb veel fouten gemaakt en ongetwijfeld zullen er voor mijn dood nog meer bij komen. Wanneer ik pijn zag, wanneer ik merkte dat mijn onbeholpenheid ongenoegen veroorzaakte, heb ik geleerd daar de verantwoordelijkheid voor te nemen, op de eerste plaats mezelf te vergeven en me vervolgens te verontschuldigen bij iedereen die door mijn misrekening gekwetst werd. Aangezien de geschiedenis niet terug te draaien is en ik God enkel wroeging kan aanbieden, koester ik de hoop dat mijn oprechte excuses aanvaard zijn.

Je zult niet alles wat je overkomt in de hand kunnen houden, maar je kunt beslissen om je er niet klein door te laten krijgen. Probeer een regenboog in iemands wolk te zijn. Klaag niet. Span je in om de dingen die je niet bevallen te veranderen. Als dat niet lukt, verander dan de manier waarop je denkt. Het kan zijn dat je dan een nieuwe oplossing vindt.

Zeur niet. Zeuren is voor een bruut het signaal dat er een slachtoffer in de buurt is.

Zorg ervoor dat je niet sterft zonder iets geweldigs voor de mensheid te hebben gedaan.

Ik heb het leven geschonken aan één kind, een zoon, maar ik heb talloze dochters. Jullie zijn zwart en wit, joods en moslim, Aziatisch, Spaanssprekend, indiaans en eskimo. Jullie zijn dik en dun, knap en lelijk, lesbisch en hetero, ontwikkeld en onontwikkeld en ik richt me tot jullie allemaal. Dit is mijn gift aan jullie.

Thuis

Ik ben geboren in St. Louis, Missouri, maar vanaf mijn derde ben ik samen met mijn enige broer, Bailey, opgegroeid in Stamps, Arkansas, bij Annie Henderson, mijn grootmoeder van vaderskant, en oom Willie, de broer van mijn vader.

Op mijn dertiende ben ik bij mijn moeder in San Francisco gaan wonen. Daarna heb ik in New York City gestudeerd. Door de jaren heen heb ik in Parijs, Caïro, West-Afrika en overal in de Verenigde Staten gewoond.

Dat zijn de feiten, maar voor een kind zijn feiten louter woorden om van buiten te leren. ‘Ik heet Jantje Pietersen, ik woon in de Hoofdstraat op nummer 220.’ Allemaal feiten die maar weinig te maken hebben met de waarheid van het kind.

De wereld waarin ik in Stamps echt ben opgegroeid, bestond uit een voortdurende strijd tegen een toestand van overgave. Op de eerste plaats overgave aan de volwassenen die ik elke dag zag, die allemaal zwart en allemaal heel, heel groot waren. Vervolgens onderwerping aan het idee dat zwarte mensen inferieur waren aan witte mensen, die ik maar zelden zag.

Zonder precies te weten waarom geloofde ik niet dat ik aan iemand inferieur was, behalve misschien aan mijn broer. Ik wist dat ik slim was, maar ik besefte ook dat Bailey slimmer was, misschien omdat hij me dat zo vaak onder mijn neus wreef en zelfs beweerde dat hij best weleens de slimste van de hele wereld zou kunnen zijn. Tot die slotsom kwam hij toen hij negen was.

Het Zuiden in het algemeen en Stamps, Arkansas, in het bijzonder had honderden jaren ervaring met het psychisch tot dwergen verkleinen van grote, zwarte volwassenen. Arme, witte kinderen hadden de vrijheid gerespecteerde, oudere zwarten bij hun voornaam te noemen of bij iedere andere naam die ze konden verzinnen.

Met de titel van zijn belangrijke, Amerikaanse roman waarschuwt Thomas Wolfe dat ‘je niet terug naar huis kunt’. Ik heb genoten van het boek, maar met de titel ben ik het nooit eens geweest. Ik geloof namelijk dat je je thuis nooit verlaat. Ik geloof dat je de schaduwen, dromen, angsten en demonen van thuis meedraagt onder je huid, in de hoeken van je ogen en mogelijk in het kraakbeen van je oorlelletje.

Thuis is dat jeugdige gebied waar een kind de enige echte, levende bewoner van is. Ouders, broers, zussen en buren zijn mysterieuze verschijningen die komen en gaan en vreemde, ondoorgrondelijke dingen doen in en rondom het kind, dat de enige burger met stemrecht is in de regio.

Geografie als zodanig heeft weinig betekenis voor de kinderlijke waarnemer. Als je opgroeit in het Zuidwesten zijn de woestijn en de weidse luchten vanzelfsprekend. New York met zijn liften, geratel van de ondergrondse en miljoenen mensen, en Zuidoost-Florida met zijn palmbomen, zon en strand zijn voor de kinderen uit die streken wat de buitenwereld is, was en altijd zal zijn. Aangezien het kind geen zeggenschap heeft over die omgeving, moet ze haar eigen plek zien te vinden, een gebied waar alleen zij woont en waar niemand anders kan komen.

Ik ben ervan overtuigd dat de meeste mensen niet volwassen worden. We vinden parkeerplaatsen en betalen onze rekeningen. We trouwen en durven het aan om kinderen te krijgen en dat noemen we volwassen worden. We dragen een opeenstapeling van jaren mee in ons lichaam en op ons gezicht, maar in het algemeen is ons echte ik, het innerlijke kind, nog zo onschuldig en bedeesd als een madeliefje.

We mogen ons dan wel mondain en wereldwijs voordoen, maar ik geloof dat we ons het veiligst voelen wanneer we ons in onszelf terugtrekken en ons thuis vinden, een plek, en misschien wel de enige, waar we echt horen.

Filantropie

Aan iemand die van nature vrijgevig is over geven schrijven doet me denken aan een predikant die vurig preekt tegen het toch al overtuigde koor. Ik word aangespoord verder te schrijven omdat ik weet dat het koor van tijd tot tijd een oppepper en een bedankje kan gebruiken voor zijn inzet. Die stemmen moeten worden gestimuleerd om te blijven zingen, en met steeds meer gevoel.

Iedere afzonderlijke Amerikaanse gever houdt het Amerikaanse kankerfonds, het Rode Kruis, het Leger des Heils, de Goodwill, de sikkelcelanemiebestrijding, het Amerikaans Joods Genootschap, de naacp en de Urban League in stand. De lijst omvat verder nog kerkelijke stichtingen, programma’s van de synagoge, moslimverenigingen, boeddhistische broederschappen, groeperingen, officials, gemeentelijke clubs en gezelligheidsverenigingen. Maar de hoogste bedragen komen van de filantropen.

Het woord ‘filantroop’ stamt van de twee Griekse woorden philos (liefhebber) en anthropos (mens). Dus zijn filantropen liefhebbers van de mens. Ze trekken indrukwekkende bouwwerken op voor de mens om in te werken en te spelen. Ze geven enorme sommen geld uit om organisaties te steunen die de maatschappij een betere gezondheidszorg en beter onderwijs bieden. Op het vlak van de kunst zijn ze de belangrijkste mecenassen.

De vermelding ‘filantropie’ ontlokt mensen een glimlach, gevolgd door de gewaarwording de onverwachte begunstigde te zijn van een gulle, maar anonieme bron.

Er zijn mensen die zich als filantropen willen beschouwen. Filantropen worden vaak vertegenwoordigd door comités en delegaties. Ze hebben geen relatie met de ontvangers van hun gulheid. Ik hoor niet bij dat gezelschap. Ik zie mezelf liever als liefdadig. Liefdadigen zeggen in feite: ‘Ik blijk meer te hebben dan ik nodig heb en jij blijkt minder te hebben dan je nodig hebt. Ik zou graag mijn overvloed met je delen.’ Prima, als mijn overvloed tastbaar is, uit geld of goederen bestaat, en prima als dat niet zo is, want ik heb geleerd liefdadig te zijn met gebaren, en woorden kunnen een geweldige vreugde verschaffen en gekwetste gevoelens helen.

Mijn grootmoeder van vaderskant, die mij heeft opgevoed, had een opmerkelijke invloed op mijn zicht op de wereld en hoe ik mijn plaats erin bepaalde. Ze was een toonbeeld van waardigheid. Ze sprak zacht en liep langzaam, met haar handen, haar vingers verstrengeld, op haar rug. Ik deed haar zo goed na dat onze buren mij ‘haar schaduw’ noemden.

‘Zuster Henderson, ik zie dat je schaduw er ook weer is.’

Grootmoeder keek met een glimlach naar mij. ‘Ja, ik geloof dat je gelijk hebt. Als ik blijf staan, blijft zij staan. Als ik doorloop, loopt zij door.’

Toen ik dertien was, bracht mijn grootmoeder me naar Californië, naar mijn moeder, en keerde zelf meteen terug naar Arkansas. Het huis in Californië en de kleine woning in Arkansas, waarin ik was opgegroeid, verschilden van elkaar als dag en nacht. Mijn moeder had een streng, stijlvol, kort kapsel. Mijn grootmoeder geloofde niet in het gebruik van de friseertang voor vrouwenhaar, dus was ik groot geworden met een gevlochten afrokapsel. Grootmoeder zette onze radio aan om naar het nieuws, religieuze muziek, Gang Busters en The Lone Ranger te luisteren. Mijn moeder in Californië droeg lippenstift en rouge en ze draaide luid blues- en jazzplaten op een platenspeler. Haar huis zat vol mensen die veel lachten en hard praatten. Ik hoorde daar zeer beslist niet thuis. In die wereldse atmosfeer liep ik, een christelijk lied neuriënd, rond met mijn handen op mijn rug gevouwen en mijn haar naar achteren getrokken in een strakke vlecht.

Gedurende ongeveer twee weken sloeg mijn moeder mij gade. Toen hadden we wat me vertrouwd zou worden als een ‘zitpraatje’.

Ze zei: ‘Maya, je veroordeelt me omdat ik anders ben dan je grootmoeder. Het is waar. Ik ben anders. Maar ik ben je moeder en ik werk me in het zweet om degelijke kleren voor je te kopen, je fatsoenlijk te eten en een dak boven je hoofd te geven. Wanneer je naar school gaat, zal de leraar tegen je lachen en jij zult teruglachen. Andere leerlingen, die je niet eens kent, zullen lachen en jij zult lachen. Maar aan de andere kant ben ik je moeder. Ik zal je zeggen wat ik wil dat je doet. Als je jezelf zover kunt brengen om te lachen tegen vreemden, lach dan ook tegen mij. Ik beloof dat ik het zal waarderen.’

Ze legde haar hand tegen mijn wang en lachte. ‘Toe, schatje, lach eens tegen je moeder. Toe dan.’

Ze trok een gek gezicht en tegen wil en dank lachte ik. Ze gaf me een zoen op mijn mond en begon te huilen.

‘Dat is de eerste keer dat ik je heb zien lachen. Het is een prachtige lach. Moeders mooie dochter kan lachen.’

Nog nooit had iemand gezegd dat ik mooi was en voor zover mijn herinnering reikte, had niemand me ooit ‘dochter’ genoemd.

Die dag kwam ik erachter dat ik een gever kon zijn door simpelweg tegen een ander te lachen. In de daaropvolgende jaren leerde ik dat een vriendelijk woord, een steunbetuiging, een liefdadige gift is. Ik kan opschuiven en plaatsmaken voor iemand. Ik kan mijn muziek harder zetten als dat gewenst is of zachter als ze ergernis geeft.

Ik zal misschien nooit het predikaat ‘filantroop’ krijgen, maar ik ben zeer beslist een liefhebber van de mensheid en ik zal mild schenken uit mijn eigen rijkdommen.

Ik ben blij dat ik mezelf ‘liefdadig’ kan noemen.

Openbaring

Het moesten de dagen van de Openbaring zijn. De dagen die door Johannes zijn voorspeld. De aarde schudde toen de treinen op en neer denderden in de donkere diepten. Auto’s, taxi’s, bussen, bovengrondse treinen, vrachtwagens, bestelwagens, cementmolens, paard-en-wagens, fietsen en rolschaatsen namen bezit van de lucht met getoeter, getetter, geronk, gebonk, geschreeuw en gefluit tot de lucht zelf dik en klonterig als bedorven jus leek.

Mensen die alle mogelijke talen spraken, waren overal vandaan naar de stad gekomen om het einde en het begin van de wereld gade te slaan.

Ik wilde het enorme belang van de dag vergeten, dus ging ik naar de kwartjeswinkel in Fillmore Street. Het was een winkel van een kilometer breed, waar dromen aan plastic rekken hingen. Ik was al honderden malen de gangpaden op en af gelopen. Ik was bekend met de magische verlokkingen. Van de nylon onderjurken met kartonnen borsten tot de cosmeticatoonbank, waar lippenstiften en flesjes nagellak de roze, rode, groene en blauwe gevallen vruchten van een regenboogboom waren.

Zo was de stad toen ik zestien en gloednieuw als de dageraad was.

De dag was zo belangrijk dat ik nauwelijks adem kon halen.

Een jongen die een eindje verderop in onze straat woonde, vroeg al een tijd of ik intieme omgang met hem wilde hebben. Maandenlang had ik hem geweigerd. Hij was mijn vriendje niet. We gingen niet eens samen uit.

Het was in dezelfde tijd dat ik het verraad van mijn lichaam opmerkte. Mijn stem werd diep en hees en niets aan mijn naakte spiegelbeeld wees erop dat het ooit vrouwelijk en gewelfd zou worden.

Ik was al één meter tachtig en had geen borsten. Ik dacht dat als ik seks had mijn weerspannige lichaam misschien volwassen zou worden en zich zou gedragen zoals het zou moeten doen.

Die ochtend had de jongen opgebeld en ik had ja gezegd. Hij gaf me een adres en zei dat hij me daar om acht uur zou zien. Ik zei ja.

Een vriend had hem zijn flat geleend. Vanaf het ogenblik dat ik hem bij de deur zag, besefte ik dat het een vergissing was. Er werden geen uitingen van genegenheid, geen liefkozingen uitgewisseld.

Hij leidde me naar een slaapkamer, waar we ons allebei uitkleedden. Het stuntelige treffen duurde een kwartier en toen had ik mijn kleren weer aan en stond ik bij de voordeur.

Ik ben vergeten of we elkaar gedag hebben gezegd.

Wel weet ik nog dat ik over straat liep en me afvroeg of dat alles was, en dat ik er bovenal naar verlangde om lang in bad te gaan zitten.

Dat bad heb ik inderdaad genomen, maar dat was niet het enige wat ervan kwam.

Negen maanden later baarde ik een prachtig kind, een jongetje. De geboorte van mijn zoon zorgde ervoor dat ik voldoende moed ontwikkelde om mijn leven op poten te zetten.

Ik leerde mijn zoon lief te hebben zonder hem te willen bezitten en ik leerde hoe ik hem moest onderrichten om zichzelf te onderrichten.

Wanneer ik vandaag, meer dan veertig jaar later, naar hem kijk en zie wat een geweldige man hij is geworden, wat een liefhebbende echtgenoot en vader, goede dichter en uitstekende romanschrijver, verantwoordelijke burger en de allerbeste zoon van de hele wereld, dan dank ik de Schepper dat hij aan mij is geschonken. De Openbaring is dat die dag, zo langgeleden, de meest fantastische dag van mijn leven was – halleluja!

Ter wereld brengen

Bailey, mijn broer, zei dat ik mijn zwangerschap verborgen moest houden voor mijn moeder. Hij zei dat ze me anders van school zou halen. Ik zat vlak voor mijn eindexamen. Bailey zei dat ik mijn diploma moest hebben voordat moeder uit Nome, Alaska, waar zij en haar man een nachtclub bezaten, naar San Francisco terugkeerde.

Ik haalde mijn diploma op VJ Day, 2 september, de dag van de overwinning op Japan, wat ook de verjaardag van mijn stiefvader was. Hij had me die ochtend een schouderklopje gegeven en gezegd: ‘Je wordt al groot en je wordt een voortreffelijke jonge vrouw.’ Ik had bij mezelf gedacht: dat zal wel moeten, ik ben acht maanden en één week zwanger.

Na een heilzaam maal ter ere van zijn verjaardag, het behalen van mijn einddiploma en een nationale overwinning, liet ik een briefje achter op zijn kussen waarop stond: ‘Pap, het spijt me dat ik de familie schande aandoe, maar ik moet je vertellen dat ik zwanger ben.’ Die nacht sliep ik niet.

Om drie uur hoorde ik mijn vader naar zijn kamer gaan. Toen hij niet onmiddellijk op mijn deur klopte, vroeg ik me af of hij het briefje wel had gezien en gelezen.

Om half acht ’s ochtends stond hij voor mijn deur.

Hij zei: ‘Kind, kom naar beneden en drink een kop koffie met mij, tussen twee haakjes: ik heb je briefje gekregen.’

Toen hij wegliep klonken zijn voetstappen niet half zo luid als mijn bonzende hart. Beneden aan tafel zei hij: ‘Ik ga je moeder bellen. Hoe ver ben je?’

‘Ik heb nog drie weken’, zei ik.

Hij glimlachte. ‘Ik weet zeker dat je moeder er vandaag nog zal zijn.’

‘Nerveus’ en ‘angstig’ zijn geen woorden die bij benadering omschrijven wat ik voelde.

Voor het vallen van de avond liep mijn knappe, kleine moeder het huis in. Ze gaf me een zoen en keek toen naar me. ‘Je bent wel meer dan drie weken zwanger.’

‘Dat klopt, ik ben acht maanden en één week zwanger.’

‘Wie is de jongen?’ vroeg ze. Ik vertelde het haar.

‘Hou je van hem?’ vroeg ze.

‘Nee’, zei ik.

‘Houdt hij van jou?’

Ik zei: ‘Nee, hij is de enige met wie ik seks heb gehad en we zijn maar één keer samen geweest.’

Mijn moeder zei: ‘Het heeft geen zin om drie levens te verwoesten, onze familie zal er een fantastisch kind bij krijgen.’

Ze was gediplomeerd verpleegster, dus toen mijn weeën begonnen, schoor en poederde ze me en bracht me naar het ziekenhuis. De dokter was er nog niet. Moeder stelde zich voor aan de verpleegster en zei dat ze zelf verpleegster was en mij dus zou helpen bij de bevalling.

Ze klom bij me op het verlosbed en liet me mijn benen krommen. Ze zette haar schouder tegen mijn knie en vertelde me schuine moppen. Toen de weeën begonnen, vertelde ze me de clou en terwijl ik lachte, zei ze: ‘Persen.’

Toen het kind tevoorschijn kwam, sprong mijn kleine moeder van het bed af en toen ze zijn hoofdje zag, riep ze: ‘Daar komt hij en hij heeft zwart haar.’ Ik vroeg me af welke kleur ze dan had verwacht.

Toen het kind geboren werd, ving mijn moeder hem op. Zij en de andere verpleegsters maakten hem schoon en wikkelden hem in een deken en ze bracht hem naar me toe. ‘Hier, mijn kind, hier is jouw prachtige kind.’

Mijn vader zei dat ze zo moe was toen ze thuiskwam dat het leek of ze zelf een vijfling had gebaard.

Ze was zo trots op haar kleinzoon en trots op mij. Ik heb nooit één moment hoeven betreuren dat ik het leven had geschonken aan een kind dat een toegewijde familie had, met aan het hoofd een onbevreesde, liefhebbende en schitterende grootmoeder. Dus was ik ook trots op mezelf.