Gioconda Belli

De bewoonde vrouw

Uit het Spaans vertaald door Dick Bloemraad

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel La mujer habitada, verschenen bij Editorial Diana S.A., 1989

Oorspronkelijke tekst © Gioconda Belli, c/o Guillermo Schavelzon & Asoc. Literary Agency, 1988

Eerste Nederlandstalige uitgave © D. Bloemraad jr. erven van Dick Bloemraad en De Geus BV, Breda 1991

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie Hans Neleman/zefa/Corbis

ISBN 978 90 445 3074 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

==
==
*

Bij zonsopgang kwam ik boven. Vreemd is alles wat er sinds die dag in het water is gebeurd, de laatste keer dat ik Yarince zag. Tijdens de ceremonie zeiden de ouden dat ik naar Tlalocan zou reizen, de zoele tuinen van het oosten, het land van groene planten en door ragfijne regen gestreelde bloemen, maar ik lag vele eeuwen eenzaam in mijn verblijfplaats van aarde en wortels, en zag verbaasd hoe mijn lichaam zich ontbond tot humus en planteleven. Al die tijd hield ik de herinnering levend aan de rammelende kalebassen, de dreunende paardehoeven, de opstanden, de lansen, de smart van de verloren strijd, Yarince en zijn pezige rug. Al een paar dagen hoorde ik het gemurmel van de regen, de onderaardse stroom die mijn verblijfplaats naderde, tunnels boorde, mij door de poreuze, vochtige aarde omhoog trok. Ik voelde dat ik steeds dichter bij de wereld kwam, ik zag het aan de veranderende kleuren van de aarde.

Ik zag de wortels. De uitgestrekte handen, die mij riepen. En de kracht van het bevel trok mij onweerstaanbaar aan. Zo drong ik binnen in de boom, in zijn bloedsomloop, ik doorliep hem als een lange streling van sap en leven, als een opengaan van bloembladeren, een siddering van gebladerte. Ik voelde zijn ruwe huid, de fijne architectuur van zijn takken, en ik verspreidde mij door de nauwe gangen van deze nieuwe huid, rekte mij na al die jaren weer eens heerlijk uit, schudde mijn haar los en opende mij naar de witte wolken in de blauwe hemel om net als vroeger de vogels te horen zingen.

Zelf zong ik ook, met mijn nieuwe monden, het liefst had ik willen dansen. Boven mijn stam zat het vol oranjebloesem en in mijn takken hing de geur van sinaasappelen. Ik vraag mij af of ik eindelijk in het tropische land ben aangekomen, in die tuin van rust en overvloed, de kalme, nooit eindigende vreugde die is weggelegd voor hen die sterven in het teken van Quiote-Tláloc, heer van het water … Want dit is niet de tijd van de bloei, het is de tijd van de vrucht. Maar de boom heeft mijn eigen kalender overgenomen, mijn eigen leven, de kringloop van andere schemeringen. Hij is herboren, bewoond door het bloed van een vrouw.

Niemand heeft geleden onder deze geboorte, zoals het geval was toen ik mijn hoofd tussen de benen van mijn moeder naar buiten stak. Deze keer geen onzekerheid, geen hartverscheurende vreugde. De vroedvrouw begroef mijn xicmetayotl, mijn navelstreng, niet in de donkerste hoek van het huis, noch nam zij mij in haar armen om tegen mij te zeggen: ‘Je zult in het huis zijn als het hart in het lichaam … je zult de as zijn die het haardvuur bedekt.’ Niemand weende bij mijn naamgeving, zoals mijn moeder destijds deed, omdat sinds de komst van de blonde mannen met haar op hun gezicht alle wijze mannen bedroefd waren, en zelfs bevreesd het lot te vragen mij een naam, mijn tonalli, te geven. Zij waren bang mijn lot te kennen. Arme ouders! De vroedvrouw waste mij, reinigde mij onder het aanroepen van Chalchiuhlicue, moeder en zuster van de goden, en bij die ceremonie noemden ze mij Itzá, dauwdruppel. Zij gaven mij mijn naam van volwassene zonder te wachten tot mijn tijd zou zijn gekomen om die zelf te kiezen, want zij vreesden de toekomst.

Nu daarentegen lijkt alles rond mij rustig: er staan pas gesnoeide struiken, bloeiende planten in grote potten, en een fris windje wiegt mij heen en weer alsof het mij zo wil begroeten, mij welkom wil heten in het licht na die lange duisternis.

Vreemd is deze omgeving. Muren omringen mij. Constructies met brede wanden, zoals de Spanjaarden ons die lieten maken. Ik zie een vrouw. Zij verzorgt de tuin. Ze is jong, lang, mooi, ze heeft donker haar en lijkt op de vrouwen van de indringers, maar loopt zoals de vrouwen van onze stam lopen, met een vastberaden gang, zoals wij ons bewogen en liepen voor de slechte tijden aanbraken. Ik vraag mij af of zij voor de Spanjaarden werkt. Ik denk niet dat zij de aarde bewerkt of kan weven, ze heeft zachte handen en grote, glanzende ogen die stralen met de verbazing van iemand die het leven nog aan het ontdekken is.

Alles verzonk in stilte toen zij weg was gegaan. Ik hoorde geen tempelgeluiden of de bewegingen van priesters. Alleen de vrouw bewoont dit huis en zijn tuin. Zij heeft geen familie, geen heer, en zij is geen godin, want zij is bang: voordat zij wegging, sloot zij deuren en grendels.

•

Op de dag dat de sinaasappelboom bloeide, stond Lavinia vroeg op om voor het eerst in haar leven naar haar werk te gaan.

Slaperig zette zij de wekker af. Zij haatte dat scheepshoorngeloei dat de vredige ochtend wreed verstoorde. Ze wreef zich in de ogen en rekte zich uit.

De doordringende geur van oranjebloesem vulde de hele kamer. Geknield op haar bed leunde zij uit het raam en keek naar de bloeiende sinaasappelboom. Het was een oude boom, die recht voor het raam van haar slaapkamer stond. De tuinman van haar tante Inés had hem lang geleden daar geplant en had gezworen dat hij het hele jaar vrucht zou dragen omdat deze enting het produkt was van zijn zorgzame handen, de handen van een hovenier, kruidenkenner en genezer. Haar tante was van de boom gaan houden, ook al gaf hij, zolang zij leefde, geen enkel teken te willen bloeien.

Het kwam zeker van de late decemberregens, dacht Lavinia. Regen buiten het seizoen belooft goede oogst, zei haar grootvader altijd.

Traag liep zij naar de badkamer, zette in het voorbijgaan de radio aan en raapte de kleren van de grond op, die zij de vorige avond achteloos had laten vallen toen zij laat was thuisgekomen en direct naar bed was gegaan. Zij hield van haar kamer, die zij met rieten manden en kleurige doeken had aangekleed. Met haar salaris als architect zou zij hem nog beter kunnen inrichten, bedacht zij onder de douche, en werd enthousiast bij het vooruitzicht op haar eerste werkdag.

De geur van de oranjebloesem regende met het douchewater op haar neer. Het was een goed voorteken dat de boom juist op deze dag was gaan bloeien, zei ze bij zichzelf, terwijl ze haar lange, bruine haar droogwreef en er vervolgens een kam doorhaalde om het uit de war te halen. Zich met de enorme badhanddoek afdrogend kwam zij uit de badkamer. Ze maakte zich voor de spiegel op, waarbij zij haar ogen en de lijnen van haar expressieve gezicht accentueerde. Zij had er niet als Sara, haar beste vriendin, willen uitzien, met die trekken van een porseleinen pop. De imperfectie had zijn aantrekkelijke kanten. Haar gezicht, dat in een andere tijd misschien weinig opvallend zou zijn geweest, paste uitstekend bij de rockmuziek, de hippiemode, de minirokken, de aanhoudende opstandigheid van het vorige decennium en de moderne zorgeloosheid van het begin van de jaren zeventig.

Ja, zei zij bij zichzelf, terwijl zij zorgvuldig haar kleren koos en haar hoofd heen en weer schudde om de krullen goed te laten vallen – je haar niet kammen was het geheim van de smid – zij paste bij deze tijd. Ruim een maand geleden had zij het ouderlijk huis verlaten en het huis van haar tante Inés betrokken. Zij was een alleenstaande vrouw, jong en onafhankelijk.

Tante Inés was degene die haar had grootgebracht. In dit huis had zij lange periodes doorgebracht, omdat haar ouders het te druk hadden met jong zijn, zich in het uitgaansleven bewegen en succes hebben. Pas toen het hun opviel hoe groot zij was geworden, toen zij zagen dat ze de borsten, het schaamhaar, de rondingen van een jonge vrouw had gekregen, lieten zij de ouderlijke macht gelden en stuurden haar naar Europa om te studeren, zoals dat in die tijd in de betere kringen de gewoonte was.

Tante Inés had haar het liefst bij zich gehouden, maar ze zwichtte voor de ouderlijke rechten van haar broer en ze beperkte zich ertoe haar dringend voor te houden dat zij zich in geen geval moest laten overhalen voor tweetalige secretaresse of opticien te gaan studeren. Zij wilde architect worden en daar had zij recht op, zei ze. Zij had er recht op de huizen die zij in de tuin had bedacht, in het groot te bouwen, de magische steden die zij minutieus met luciferhoutjes en oude schoenendozen had aangelegd. Zij had er recht op ervan te dromen iets te worden, onafhankelijk te zijn. En voordat zij stierf, effende zij de weg naar dat doel. Zij liet haar het huis met de sinaasappelboom na met alles wat erin stond ‘voor wanneer zij alleen wilde zijn’.

Lavinia kleedde zich verder aan en ademde diep de sterke geur in zonder stil te staan bij deze gril van de natuur, deze bloei midden in januari, zonder te beseffen dat het lot met zijn lange, onzichtbare vinger naar haar wees.

Zij deed de slaapkamerdeur achter zich dicht en maakte een ronde door het huis om sloten en grendels te controleren. Het was een prachtig huis, een verkleinde versie van die enorme, koloniale landhuizen die naar binnen zijn gericht, naar een ruime binnenplaats. Toen zij het betrok, was het verwaarloosd en raakte het al in verval. De deuren kraakten, het dak lekte, door vochtigheid en geslotenheid leed het aan reumatiek. Zij herstelde het met de opbrengst van de verkoop van een aantal antieke meubelen en met haar kennis van de architectuur en vulde het met planten, bonte kussens, kastjes, boeken en platen. Zij maakte een eind aan de orde, waarin oudere, alleenstaande mensen plegen te wonen. De wanorde was vandaag al heel duidelijk, na een weekend zonder Lucrecia, haar dienstmeisje, de enige die opruimde, want Lavinia was gewend aan een geriefelijk en makkelijk leventje. Alleen wanneer Lucrecia kwam, drie dagen in de week, werd er stof afgenomen en warm gegeten. De rest van de tijd stelde Lavinia zich tevreden met sandwiches, kaas, jam, salami en pinda’s, want koken kon zij niet.

De wind blies blaadjes door de goot en maakte haar haar in de war toen zij naar buiten kwam en over de brede trottoirs van haar wijk liep. Haar buren zag zij bijna nooit. Het waren oudere mensen, leeftijdsgenoten van haar tante. Zwijgend wachtten zij op de dood, koesterden hun herinneringen achter de muren van hun villa’s en doofden langzaam uit in het halfdonker van hun kamers. Het maakte haar treurig, wanneer zij hen soms ’s middags in hun witte schommelstoelen achter de open deur van een oude zitkamer zag zitten. De ouderdom leek haar een afschuwelijke, eenzame toestand. Zij draaide zich om en keek naar haar huis, wat weemoedig denkend aan haar tante Inés. Misschien was het maar beter geweest dat zij was gestorven zonder aftands te zijn geworden, ook al zou zij het nu fijn gevonden hebben haar lange, slanke gestalte, wuivend naar haar, in de deur te zien staan, zoals wanneer zij ’s morgens, gewassen en gestreken, naar school ging. Zij was er zeker van dat haar tante deze keer als vrouw tegenover vrouw afscheid van haar zou hebben genomen en in haar de dromen zou beleven die haar eigen tijd haar niet had laten verwezenlijken. Al jong weduwe geworden, had zij zich nooit over de verschrikking van de eenzaamheid heen kunnen zetten. Weinig had het haar geholpen dat zij zich had opgeworpen als beschermvrouwe van dichters en kunstenaars, rusteloze mecenas in een tijd van hoepelrokken en ingetogenheid. Het laatste beeld dat zij van haar bewaarde was het afscheid op het vliegveld Fiumicino. Samen hadden zij twee maanden vakantie doorgebracht. Zij had haar bekend dat zij haar zo miste, dat zij doodging van droefheid. Lavinia had haar niet geloofd, had geen vermoeden van de dodelijke ziekte die haar verteerde, door haar altijd aanwezige glimlach en haar aandringen dat zij haar tijd zo goed mogelijk moest gebruiken – je wist maar nooit wat het leven voor je in petto had – en nog maar een paar maanden moest blijven om Frans te leren. Ze was mager en ze huilde. De twee huilden in elkaars armen voor de ontroerde blikken van de met een dergelijke gemoedstoestand meelevende Italianen. Lavinia beloofde haar lange brieven. Zij zou spoedig terugkeren en dan zouden zij weer bij elkaar en gelukkig zijn. Zij had haar nooit meer gezien. Toen zij stierf, wilde zij de vreselijke rouwceremonie niet bijwonen. Zij wilde zich haar tante Inés levend herinneren. Ze wist dat zij het daarmee eens zou zijn geweest.

Op dit uur waren de straten leeg. Ze versnelde haar pas om de hoofdstraat te bereiken die de grens van haar wijk vormde. Op de hoek hield zij een taxi aan. Een prachtige Mercedes, glanzend gepoetst, kwam naast haar tot stilstand. Elke keer verbaasde ze zich weer over de paradox van de Mercedes-taxi’s. In Faguas gaf de Grote Generaal aan zijn officieren vergunningen voor de belastingvrije invoer van Mercedessen cadeau. De militairen verkochten de gebruikte wagens aan taxibedrijven, die zij zelf hadden opgericht, en kochten voor zichzelf het nieuwste model. De taxi’s in het arme, hete, stoffige Faguas waren van het merk Mercedes Benz.

Nauwelijks had zij zich in de naar leer geurende kussens geïnstalleerd of haar aandacht werd getrokken door de radio-uitzending. Het was het verslag van het proces tegen de directeur van de La Concordia-gevangenis. De afgelopen dagen was dat het gesprek van de dag geweest en ze was het beu, ze wilde die gruwelijkheden niet meer horen, maar ze zat gevangen in de taxi. De taxichauffeur liet zich geen woord ontgaan, terwijl hij met een sigaret in zijn mond scherp op het verkeer lette.

Zij concentreerde zich op het raampje. Vanaf dit hooggelegen deel zag je de stad liggen, met in de verte het silhouet van de vulkanen, grazend aan de oever van het meer. Een prachtig landschap. Des te onvergeeflijker was het dat het meer de functie van riool had gekregen. Ze stelde zich voor hoe het zou zijn als de stad dat uitzicht over het meer niet de rug zou toekeren, als er een boulevard langs de oever zou lopen, waar ’s middags verliefde stelletjes en kindermeisjes met blauwe kinderwagens wandelden. Maar aan esthetiek hadden de grote generaals zich nooit veel gelegen laten liggen. De stad was een aaneenschakeling van tegenstellingen: ommuurde villa’s en vervallen huizen.

Maar zij kon niet ontsnappen aan de stem van de militaire arts, de lijkschouwer en de belangrijkste getuige in het proces. Met vaste stem beschreef hij de littekens van de folteringen die hij op het lijk van de gevangene had aangetroffen. Hij zei dat de gevangenisdirecteur de broer van de dode, die ook van samenzwering was beschuldigd, in de vulkaan de Tago had geworpen. Een werkende vulkaan met kokende lava in de krater, die je in de avondschemering vanaf de rand kon zien gloeien. De Spaanse conquistadores hadden ooit geloofd dat het vloeibaar goud was. De arts beschreef de botbreuken en wonden van de vermoorde man alsof het het rapport betrof van een ingenieur die verslag deed van de gevolgen van een aardbeving. De getuigenis zat vol technische uitdrukkingen. Ik had in Bologna moeten blijven, dacht zij, en in haar herinnering zag zij haar appartement naast de klokketoren voor zich. Zo reageerde ze iedere keer als zij met de donkere zijde van Faguas werd geconfronteerd. Maar in Europa had zij zich tevreden moeten stellen met interieurs, de herinrichting van oude gebouwen met instandhouding van de gevels, overblijfselen van een beter verleden. In Faguas daarentegen had je te maken met andere uitdagingen, daar ging het erom de natuur – vulkanisch, seismisch, weelderig – te bedwingen, de gretigheid van planten die ontembaar door het asfalt omhoog steken aan banden te leggen.

Faguas prikkelde haar poriën, haar levenslust. Faguas betekende sensualiteit, een breed golvend, open lichaam, van aarde gemaakte vrouwenborsten ordeloos uitgestrooid over het landschap. Dreigend. Betoverend.

Zij wilde niet langer over doden horen praten, leunde met haar hoofd tegen het raampje en keek aandachtig naar buiten. Wat Faguas nodig had was leven, zei zij bij zichzelf, daarom droomde zij ervan gebouwen te maken, sporen na te laten, warmte en harmonie aan het beton te geven, de ingekorte imitaties van Newyorkse wolkenkrabbers in de Trumanlaan, waarlangs de taxi in het verkeer langzaam vorderde, te vervangen door ontwerpen die in de omgeving pasten. Hoewel dat een bijna onmogelijke droom was, bedacht ze, toen haar blik op het reclamebord van het pas geopende warenhuis viel. Vanaf de straat kon je de roltrappen zien, de nieuwste aanwinst, de enige in het hele land. De directie had bewakers bij de ingang moeten zetten om de haveloze krantenjongens tegen te houden, die de eerste dagen het genoegen hadden verstoord van de elegante dames die elektronisch naar hun inkopen omhoog werden gevoerd.De stad wilde tot iedere prijs modern zijn en maakte van ieder hulpmiddel, hoe belachelijk ook, gebruik om dat doel te bereiken.

De doden waren leden van de Nationale Bevrijdingsbeweging. Het zijn de enigen die nog lef hebben, zei Adrián, de man van Sara. ‘Het is de enige manier om een eind aan de subversie te maken’, zei de officier van justitie toen de taxi stilhield.

Lavinia keek op haar horloge. Het was acht uur, stipt op tijd. Zij betaalde de chauffeur, terwijl zij zag hoe hij naar haar lange benen keek. Sarcastisch lachend wenste hij haar ‘een goede dag’, en dat na haar verplicht te hebben naar de gedetailleerde beschrijving van een Latijnsamerikaanse Golgotha te luisteren.

Ze stapte de hal binnen. Het was een modern gebouw, type lucifersdoos, rechthoekig, grijze wanden met rode details. Het had een lift, nieuw statussymbool, weer zo’n kunstgreep om de moderniteit te bevestigen. In heel Faguas waren vijf of zes liften. Ze werden geïnstalleerd om op te scheppen, soms in gebouwen van twee verdiepingen, waar alleen de hoogste bazen ze mochten gebruiken. Hier waren tenminste vier verdiepingen. De lift bracht je naar de elegante kantoren van ingenieurs, advocaten en architecten.

Toen ze er voor haar sollicitatiegesprek was geweest, was ze op elke verdieping uitgestapt. Het was steeds hetzelfde, grote houten deuren met namen in gouden letters.

Zij duwde de deur van het architectenbureau open en stond in de sobere, moderne ontvangstruimte. De modieus geklede, groenogige receptioniste verzocht haar plaats te nemen. Mijnheer Solera zou haar dadelijk ontvangen.

Ze pakte een tijdschrift en stak een sigaret op. Ergens in het kantoor ging het radioverslag van het proces verder. Gelukkig kon zij geen woorden onderscheiden.

Om een professionele indruk te maken, deed zij net alsof zij het tijdschrift aandachtig doornam: interieurs waarin je je nauwelijks de aanwezigheid van mensen kon voorstellen. Je zou zeggen dat ze waren gemaakt voor etherische engelen, aan wie elementaire behoeften als je voeten op tafel leggen, een sigaret roken of pinda’s eten volkomen vreemd waren.

Tijdens het onderhoud was Julián Solera uitgebreid ingegaan op alle moeilijkheden van het architectenbestaan in Faguas. Het was heel anders dan in Europa, had hij gezegd. Hier kwamen de dames met hun knipsels en gaven opdracht ontwerpen te maken uit House and Garden of House Beautiful. Zij werden verliefd op een Zwitserse berghut en besloten dat ontwerp toe te passen op een zomerhuis aan het strand. Je moest hen ervan overtuigen dat ze in een ander land woonden. De warmte. De materialen. Maar zij was een vrouw, had hij gezegd, zij zou makkelijker met hen kunnen communiceren. Vrouwen begrepen elkaar beter. Zij lachte bij de herinnering, hoe zij hem er glimlachend van had overtuigd dat het inderdaad zo was. Aanvankelijk had hij met enige scepsis naar haar gekeken. Toen zij vorige week zijn kamer was binnengegaan voor het gesprek, dat dank zij hun wederzijdse vriendschap met Adrián tot stand was gekomen, had hij haar van hoofd tot voeten opgenomen en haar duidelijke afkomst, haar minirok en haar ongeordende haardos in zich opgenomen. Hij was een veertiger met heldere ogen en een pragmatische aanpak, maar met de verleidingsbehoefte eigen aan Latijnsamerikaanse mannen van die leeftijd. Maar korte tijd na de eerste begroeting, toen zij haar map opensloeg en haar voortreffelijke academische tekeningen, ontwerpen, enz. liet zien, trots haar universitaire projecten toonde, haar opvattingen over wat Faguas nodig had naar voren bracht en haar liefde voor de architectuur met de heftigheid van haar drieëntwintig jaar verdedigde, gaf Julián zich gewonnen. Als een jongetje dat allerlei toeren uithaalt op zijn fiets maakte hij haar wegwijs in de plaatselijke complicaties van hun beroep en hij was er al snel van overtuigd dat zij een goede aanwinst voor het bureau zou zijn. Het knaagde niet aan haar geweten dat zij alle oeroude wapens van de vrouwelijkheid in stelling had gebracht. Dat zij gebruik maakte van de indruk die een gepolijste buitenkant op mannen maakt, was niet haar verantwoordelijkheid, maar hun erfenis.

Het wachten duurde voort. Een lange, stevig gebouwde man met grijze ogen liep naar de deur van Solera en ging diens kamer binnen. De receptioniste met de groene ogen zei tegen Lavinia dat zij kon komen.

De kamer was modern ingericht. Leren fauteuils, abstracte tekeningen in aluminium lijsten aan de wand. Door het brede raam op de vierde verdieping keek je uit over het hele meer met zijn dampende vulkanen als reusachtige zoogdieren. De heer Solera kwam naar voren om haar te begroeten. Zij mocht zijn wat ouderwetse voorkomendheid wel, hoewel de formaliteit ervan haar stoorde. Het gebruik van de u-vorm leek haar eerder gepast voor haar oude buurvrouwen dan voor haarzelf.

‘Ik stel u voor aan Felipe Iturbe’, zei Solera.

De man stond in het midden van de kamer, als een stevig op zijn fundamenten rustend gebouw. Hij gaf haar een krachtige handdruk. Lavinia keek naar zijn gespierde onderarm, de duidelijk zichtbare aderen, de dichte, zwarte beharing, bijna zo dicht als schaamhaar. Hij was jonger dan Solera en keek haar plagend aan, terwijl deze hem inlichtte over haar opleiding en over de voordelen van het opnemen van een vrouw in hun team, en aan haar de positie van Felipe omschreef als die van coördinerend architect, belast met de verdeling van alle opdrachten en de supervisie daarover. De heer Iturbe, zei Solera, zou haar vertrouwd maken met alle regels en procedures van het bureau.

Beide mannen schenen plezier te scheppen in hun vaderlijke houding. Lavinia voelde zich in het nadeel tegenover deze mannelijke medeplichtigheid en wenste dat er een eind kwam aan de introductie. Zij hield er niet van het gevoel te hebben dat zij in een etalage stond. De situatie herinnerde haar aan haar terugkeer uit Europa, toen haar ouders haar opgedoft naar feestjes meenamen en haar daar loslieten, zodat jonge dieren met stropdas en colbert haar konden besnuffelen. Jonge huisdieren op zoek naar iemand die hun gezonde, stevige kinderen gaf, hun eten klaarmaakte en hun huis inrichtte. Onder kristallen kroonluchters en schitterende lampen werd zij als een stuk porselein uit Limoges of Sèvres tentoongesteld op die Perzische huwelijksmarkt die naar een veiling riekte. Zij haatte het. Dat wilde ze niet meer. Om eraan te ontsnappen was zij hier. Ze voelde zich ongemakkelijk. Eindelijk werd de introductie door Solera beëindigd en verliet zij met Felipe de kamer.

Zij gingen door de gang naar de lichte tekenzaal. Een hoog raam liep van het ene eind tot het andere, zodat de ruimte in een zee van natuurlijk licht baadde. Ook hier een moderne inrichting. Met jute bespannen schermen vormden de afscheiding tussen de afzonderlijke werkruimten van de architecten. Omdat zij een vrouw was, zei Felipe, had zij het voorrecht haar kamer aan de kant van het brede raam te hebben. Hij opende de deur om haar het vertrek even te laten zien en nam haar toen mee naar zijn eigen kamer. Die was wat groter. Aan een van de wanden hing een eenvoudige poster in pastelkleuren, de aankondiging van een tentoonstelling van grafische kunst.

Op het kastje achter zijn bureau stond een oude, zwarte radio. Lavinia vroeg zich af of hij het was geweest die naar de radio-uitzending had geluisterd, maar ze zei niets. Ze nam plaats in de zandkleurige buizenstoel voor het bureau, terwijl hij opzij op de hoge kruk bij de tekentafel ging zitten.

‘Je hebt een vreemde naam’, zei hij, haar tutoyerend.

‘Het gevolg van mijn moeders voorkeur voor Italiaanse namen’, antwoordde zij met een spottend gebaar over moederlijke bevliegingen.

‘En heb je ook broers met zulke namen? Romulus, Remus …?’

‘Nee, ik heb geen broers. Ik ben enig kind.’

‘Aah!’ riep hij uit en in zijn stem liet hij de obligate bijgedachten doorklinken: enig kind, rijke ouders, verwend …

Zij liet zich niet intimideren, maakte ook een grapje door te zeggen dat er niets aan te doen was, geboren worden was een toevalstreffer. Het liefst had zij hem gevraagd of hij net zo grappig zou hebben gedaan als zij een man was geweest met een naam als Apollo of Achilles, iets heel gewoons in Faguas, maar zij gaf er de voorkeur aan niet tegen hem in te gaan, althans niet vandaag. Haar tijd kwam nog wel, zei zij bij zichzelf. Zij leidde het gesprek naar het werkterrein. Felipe kende zijn vak. Hij vertelde haar dat hij een paar jaar in Duitsland had gestudeerd. Naast zijn werk overdag gaf hij avondlessen aan de universiteit. Al pratend ontdekten zij gemeenschappelijke opvattingen over de harmonie tussen beton, bomen en vulkanen, de samenhang van landschappen en het menselijke element in bouwwerken. Professioneel zouden zij het goed met elkaar kunnen vinden, meende zij. In de loop van het gesprek voelde zij hoe hij met andere ogen naar haar ging kijken. De minirok leek hij uit zijn hoofd te zetten. Zij werden onderbroken door de telefoon. Felipe nam de hoorn op en voerde een éénlettergrepige conversatie, zoals wanneer je niet wilt praten in het bijzijn van anderen. Lavinia probeerde te doen alsof ze er niet was en keek wat om zich heen, tot hij ophing, zei dat hij weg moest en haar met een stapel bouwtekeningen in de deuropening van haar kamer achterliet.

Eenmaal alleen in haar kamer ging zij aan haar tekentafel zitten, van plezier draaide ze een paar keer rond op haar kruk. Ze voelde zich voor het eerst echt architect. Buiten was het heet. De lucht trilde boven het asfalt. De vochtige lucht steeg omhoog om tegen de avond enorme stapelwolken te vormen. Een oranje en violetkleurige cumulus nimbus, die de hemel zou kleuren tot het licht verdween om haar eerste werkdag met zich mee te voeren.

Zij spreidde de tekeningen uit en deed haar best weer vertrouwd te raken met deze taal. Dit was de praktijk. In de praktijk veranderde de theoretische terminologie. Geleidelijk aan zag zij het winkelcentrum voor zich, de kleine rijtjeshuizen van de nieuwe buurt. Het ontwerp was even standaard als vervelend. Alles had net zo goed in een Amerikaanse buitenwijk als in Faguas kunnen staan. De topografie leek veelbelovend. Jammer van die rechte, fantasieloze lijnen. Zij begon cirkels te tekenen, liet zich door haar impulsen leiden. Ik zou je oordeel willen horen, had Felipe gezegd.

Ze verlangde naar een kop koffie, stond op en ging haar kamer uit. Mercedes, de secretaresse, een weelderige, donkerharige jonge vrouw, was haar behulpzaam. ‘Ik breng het u wel even’ zei zij, en heupwiegend verdween zij onder de aandachtige blikken van de tekenaars. Lavinia bleef even in haar deuropening staan en glimlachte naar de ogen die van de tekeningen naar haar opkeken. Mercedes keerde terug met de dampende koffie.

‘Alstublieft, juffrouw Alarcón’, zei zij.

‘Zeg maar Lavinia. Dat juffrouw Alarcón klinkt zo formeel. Weet je ook of Felipe gauw terugkomt?’ vroeg zij.

Mercedes lachte ondeugend. ‘Je weet nooit wanneer hij terugkomt als hij rond het middaguur weggaat’, zei zij.

Vroeg in de middag was hij terug en Lavinia stortte een hele serie ideeën over hem uit.

‘Je zou de plek eens moeten gaan bekijken’, zei Felipe.

2

==
==
*

Tegen de avond kwam zij thuis en zette deuren en ramen open. Zij leek gelukkig. Even gelukkig als ik, die de dag heb doorgebracht met het verkennen van de wereld, ademend door alle blaadjes van dit nieuwe lichaam. Wie had ooit gedacht dat dit zou gebeuren! Wanneer de ouden van tropische paradijzen spraken voor hen die in het water stierven, onder het teken van Quiote-Tláloc, stelde ik mij transparante streken voor, gemaakt van de substantie van dromen. De werkelijkheid is vaak nog fantastischer dan de verbeelding. Ik dwaal niet door tuinen. Ik ben een deel van de tuin. En deze boom leeft weer met mijn leven. Hij was totaal verkommerd, maar ik heb sap in al zijn takken gebracht en wanneer de tijd daar is zal hij vrucht dragen en dan begint de kringloop opnieuw.

Ik ben benieuwd hoeveel de wereld veranderd is. Zonder twijfel is er veel veranderd. Deze vrouw is alleen. Zij woont alleen. Zij heeft geen familie, geen heer. Zij gedraagt zich als een hoogwaardigheidsbekleder die alleen zichzelf dient. Zij kwam in haar hangmat liggen, dicht bij mijn takken. Zij strekt haar lichaam uit en denkt. Zij heeft de tijd om te denken, om zo te liggen en niets te doen, om na te denken.

Hoge muren omringen mij en ik hoor vreemde geluiden, het lawaai van honderden karren, alsof er vlakbij een heerbaan loopt.

Vreemd, deze luidruchtige vrede. Ik vraag mij af wat er van mijn volk is geworden. Waar zou Yarince zijn? Bewoont hij misschien een andere boom of doorloopt hij als een heldere ster de hemel of is hij veranderd in een kolibrie? Nog steeds lijk ik zijn kreet te horen, die lange, wanhopige kreet die als een gifpijl de lucht doorboort. Wat is er van ons geworden, wat is er van mijn moeder geworden, die ik nooit meer heb teruggezien nadat ik met Yarince was weggegaan? Zij heeft nooit begrepen dat ik niet gewoon thuis kon blijven. Zij heeft het Citlalcoatl nimmer vergeven dat hij mij het gebruik van pijl en boog heeft geleerd.

•

Toen Lavinia de huisdeur opende, rook zij opnieuw dat aroma, de geur van oranjebloesem, de geur van een schoon huis. Alles blonk. Lucrecia was geweest. Zij vond het briefje in haar ruwe handschrift, waarin zij vertelde dat zij woensdag vroeg zou komen om haar te zien voordat zij naar haar werk ging en om het ontbijt voor haar klaar te maken. Zij glimlachte bij de gedachte hoe Lucrecia haar verwende, hoe haar aanwezigheid driemaal per week haar leventje regelde. Ze ging naar de keuken, schonk zich een glas rum in, liep ermee naar de hangmat op de veranda en liet zich op het zachte henneptouw vallen dat zich soepel om haar lichaam plooide. De veranda vervaagde in de avondschemering. Stil daalden schaduwen op de roerloze dingen neer. De witte bloesem in de sinaasappelboom leek wel lichtgevend in de schemering. Zachtjes wiegde ze zich met haar voet. Het was goed daar te zijn, in deze rust. Alleen met zichzelf. Hoewel zij het nu leuk zou hebben gevonden de dag met tante Inés door te nemen, bedacht zij. De blijdschap te zien in haar lieve, heldere ogen, de liefde die in haar blik opwelde wanneer zij haar de successen van haar schooldag vertelde. Of misschien had zij Sara moeten bezoeken. Maar Sara zou niet begrijpen dat zij zich zo tevreden voelde, dacht zij. Zij begreep niet hoe plezierig het is jezelf te zijn, beslissingen te nemen, je leven onder controle te hebben. Sara was overgestapt van de vader-vader naar de vader-echtgenoot. Adrián ging er in haar bijzijn prat op dat hij de baas in huis was en Sara kon daar glimlachend naar luisteren. Voor haar was het heel ‘natuurlijk’. De feesten waar zij getoond werd, waren ook heel ‘natuurlijk’, een noodzakelijk onderdeel van het paringsritueel, net als de balts in het dierenrijk. Bij haar trouwen had Sara kaartjes van bristolkarton verstuurd, met een door Emily Post aanbevolen tekst en lettertype. Lavinia herinnerde zich hoe zij als een doorschijnende wolk tule met een ruiker witte orchideeën in haar hand uit de kerk was gekomen. Lange handschoenen. Door de eeuwen heen zou zij zich voortplanten in drukke, dikke kleinkinderen. Dat was haar leven, haar zelfverwezenlijking. Dat hadden haar eigen ouders ook voor haar gewild. Maar de clubfeesten verveelden haar. Zij gaf de voorkeur aan ander vermaak.

Misschien zou zij ooit wel willen trouwen. Maar nu niet. Trouwen betekende je beperken, je onderwerpen. Er moest wel een heel bijzondere man op haar weg komen. En misschien zelfs dan nog niet. Je kon samenwonen. Om de liefde te legaliseren waren geen papieren nodig.

Het werd koeler. De maan scheen met een gelig licht. Het geluid van de stilte leek haar af en toe bijna bedreigend. Misschien had zij Sara toch moeten opzoeken, dacht zij, terwijl zij naar de in de takken van de sinaasappelboom verborgen stilte luisterde. Sara hield van haar en zij hield van Sara. Al van jongs af aan waren zij vriendinnen, boezemvriendinnen. Zij accepteerden elkaar, ook al waren zij verschillend. Een kort ogenblik speet het haar dat zij de eenzaamheid had gekozen. Maar zij had zich voorgenomen te leren alleen te zijn. Het was haar manier om tante Inés eer te bewijzen. Je moet leren goed gezelschap te zijn voor jezelf, placht zij te zeggen.

Zij stond op en deed de tv aan. Op het kleine zwart-witscherm verscheen het proces. De gevangenisdirecteur was veroordeeld. De bewakers in de rechtszaal keken naar de arts die zo onomwonden tegen hem had getuigd. Een Pyrrusoverwinning van justitie. Enkele maanden later zou de directeur wegens goed gedrag van verdere straf worden ontslagen en de arts op een verlaten weg vermoorden.

Er was een tijd geweest dat Lavinia dacht dat de dingen ook anders zouden kunnen zijn. Een periode van gisting en agitatie toen zij achttien was en haar vakantie bij haar ouders doorbracht. De muren waren overdekt met affiches van de oppositiepartij. De mensen zongen met echt enthousiasme het lied van de blauwe kandidaat. Men had de illusie dat de verkiezingscampagne in een overwinning voor de oppositie zou kunnen resulteren. Op de laatste zondag van de verkiezingsstrijd werd alle hoop de bodem ingeslagen. Een grote betoging trok door de straten en eiste het aftreden van de regerende familie en de intrekking van de kandidatuur van de zoon van de dictator. De oppositieleiders zweepten die mensenvloed op. Niemand moest wijken. Niemand moest naar huis gaan. Passieve weerstand tegen de tirannie. Tot gehelmde soldaten de boulevard afkwamen en op de bonte, door de redevoeringen opgewonden massa afgingen. Niemand kon achteraf zeggen wanneer het schieten was begonnen of waar de honderden schoenen vandaan kwamen die Lavinia her en der op de grond zag liggen, terwijl zij in een wilde vlucht van op hol geslagen paarden naar de plek rende waar haar tante Inés wild stond te zwaaien en te roepen.

Die avond zaten vele families te wachten en naar de schoten van de scherpschutters te luisteren. De ochtend brak aan in een drukkende stilte. De radio riep om dat de blauwe kandidaat en zijn medewerkers hun toevlucht in een hotel hadden gezocht en de bescherming van de Amerikaanse ambassadeur hadden gevraagd. Er werd gesproken over driehonderd, zeshonderd en nog meer doden. Men zou nooit precies weten hoeveel mensen er die dag stierven en de laatste hoop van velen op een bevrijding van de dictatuur met zich mee in het graf namen.

De repressie nam toe.

Toen waren de vlugschriften gekomen. ‘Alleen de weg van de gewapende strijd staat voor ons open.’ Vlugschriften die heimelijk onder deuren werden doorgeschoven. Groepen die in de dorpen in het noorden, ver van de grote steden, kazernes innamen, studenten die op de universiteit vlammende redevoeringen hielden, de macht die steeds harder optrad, de dood van ‘subversieve elementen’ die aan de orde van de dag was.

Gekkenwerk, we kunnen alleen maar berusten, had haar vader als commentaar geleverd, terwijl haar moeder instemmend knikte.

Zelfs tante Inés verloor de moed. Lavinia kon er slechts met een huivering aan denken hoe dicht zij bij een nutteloze dood was geweest.

Het nieuws werd afgesloten met een reclamespot voor nylon kousen. ‘Uitdagende vrijheid voor slechts negen peso.’ Zij glimlachte bij de gedachte dat de moderne tijd in Faguas nu de vrouwenbenen had bereikt en pantykousen tegen populaire prijzen ‘voor de gewone vrouw’ aanbood, bevrijding via de kousen. Ze zette de tv af en ging naar bed met een boek, tot de slaap haar overmande en haar grootvader weer verscheen en haar uitnodigde haar vleugels aan te doen.

*

Het is nacht. De vochtigheid van de aarde trekt in mij op door deze lange, houten aderen. Ik ben wakker. Zal ik nooit meer slapen, mij nooit meer overgeven aan mijn dromen, nooit meer hun ontraadselde voorspellingen kennen? Er zullen zeker heel veel dingen zijn die ik nooit meer zal ervaren. Toen ik naar de in gedachten verzonken vrouw in de tuin keek, had ik graag willen weten waarover zij nadacht, en er waren ogenblikken dat ik haar nabij voelde, alsof haar gedachten zich met het gemurmel van de wind vermengden.

Maar ach, al snel werd ik afgeleid door de maan, die ver weg opkwam. Zij was groot en geel, een rijpe vrucht die zich in het firmament verhief en helderder werd en steeds witter schitterde naarmate zij hoger aan de hemel klom. En opnieuw de sterren en hun mysterie. De nacht had voor mij altijd iets magisch. Haar weer te beleven na zovele katunes (hoeveel, vraag ik mij af) was voldoende om de droefheid van mij af te werpen die mij begon te bekruipen bij al die ‘nooit meers’ die mij wachten. Ik zou de goden dankbaar moeten zijn dat ik weer boven ben gekomen en door zoveel takken adem in dit ruime, groene kleed dat zij mij voor mijn terugkeer hebben gegeven.

Ik begon mijzelf in de nachtlucht te wiegen, heen en weer te bewegen, en voelde mij heel licht. Ik had al vaker bedacht dat bomen er zo recht en slank uitzagen, ondanks hun stevige stammen, alsof die niets wogen. Het komt doordat wortels je een heel ander gevoel geven dan voeten, het zijn hele kleine, zich in de aarde uitstrekkende benen. Een deel van mijn lichaam steekt in de grond en geeft mij een krachtig gevoel van evenwicht, dat ik nooit heb gevoeld toen ik alleen maar voeten had en over het aardoppervlak liep. Het is nacht, glimwormpjes dartelen rond de slapende vogels. Het leven woelt in mij als een zwanger zijn, als een weefgetouw van vlinders, als de trage groei van vruchten in de bloemkronen van mijn oranjebloesem. Het is grappig te bedenken dat ik moeder van vele sinaasappels zal zijn. Ik, die mij kinderen moest ontzeggen.

•

De volgende dag ging Lavinia vroeger van huis en liet zich naar de op de tekeningen aangegeven bouwplaats van het winkelcentrum brengen. Het was een hete dag. De januariwind blies het stof op. De taxi reed omlaag naar de omgeving van het meer. Toen zij bij de bouwplaats aankwamen, zag zij door het raampje het deel waar het werk al aan de gang was, de fundamenten van ontelbare huizen van hetzelfde model. Ze stapte uit en begon midden over de pas uitgezette straten te lopen, terwijl zij de kalk van zich afsloeg die, vermengd met stof, onophoudelijk haar broek wit maakte. Hier en daar waren groepjes arbeiders bezig blokken te plaatsen waar later de muren zouden worden opgetrokken. Wanneer zij hen passeerde, lieten zij het werk even rusten om haar na te fluiten of iets toe te roepen. Die overlast waaraan vrouwen op straat blootgesteld stonden moest bij de wet verboden worden, dacht Lavinia. Het beste was er geen acht op te slaan, maar zij nam zich voor een keer naar ze toe te gaan en hen iets over het werk te vragen. Zij stond stil om de tekeningen te raadplegen. Ze kon de plek waar het winkelcentrum zou komen niet vinden. Pas toen zij ze nog eens goed bekeek, drong het tot haar door dat zij aan de andere kant van de weg moest zijn. Nu richtte zij haar blik op de lange rijen huisjes van houten schotten en karton. Zulke wijken lagen er rond de hele stad en ontstonden soms zelfs in meer centraal gelegen buurten.

Er moesten zeker vijfduizend mensen wonen, dacht zij. Het zag er rustig uit. De rust van de armoede. Naakte kinderen. Kinderen in korte broeken, die emmers vulden bij een gemeenschappelijke kraan. Blootsvoetse vrouwen, die verbleekt, dun geworden wasgoed aan de lijn hingen. Daar maalde een vrouw maïs. Op een hoek stond een dikke man voor een vulcanisatiewerkplaats.

Volgens de bouwtekeningen zou die werkplaats door een kant van het winkelcentrum worden weggevaagd en door een ijssalon worden vervangen. De muren van het nieuwe gebouw zouden dwars door de tuinen met bananen- en amandelbomen lopen.

En de mensen? Wat gebeurde er met de mensen, vroeg zij zich af. Meer dan eens had zij in de krant over ontruimingen gelezen, maar ze had nooit gedacht dat ze er zelf bij betrokken zou raken.

Ze keek om zich heen. De wind bewoog het onkruid dat in de halfvoltooide trottoirs opschoot. Een groep arbeiders stortte cement in de bekisting van de fundamenten van een van de nieuwe huizen. Ze ging op hen af.

‘Weet u dat er aan de overkant een winkelcentrum zal worden gebouwd?’ vroeg zij.

De arbeiders namen haar op. Een van hen veegde het zweet van zijn voorhoofd met een vuile, blauwe zakdoek die hij om zijn nek droeg. Hij knikte.

‘En die mensen dan?’ vroeg Lavinia.

Het groepje keek haar uitdrukkingsloos aan. Een blank meisje, goed gekleed, dat rare vragen stelde. Zij waren arbeiders, sterk, ontbloot bovenlijf, bruin en bezweet, blootsvoets. Hun handen en voeten waren wit van de kalk.

De man die zojuist had geknikt maakte een geringschattende beweging met zijn hoofd. Met een veelzeggend gebaar haalde hij zijn schouders op: wie zal het zeggen, wie kan het wat schelen. ‘Ze worden ergens anders naartoe gebracht’, doorbrak een arbeider met een rode zakdoek om zijn voorhoofd de stilte. ‘Ze moeten daar weg want ze zijn er zomaar gaan wonen.’

‘En hoelang wonen zij daar al?’ vroeg zij.

‘Oei!’ riep de man met de rode zakdoek, ‘al jaren. Sinds de overstroming van het meer.’

‘En wat vinden ze ervan?’

Weer dat zelfde gebaar. Nu van de hele groep, eenzelfde, gelijktijdige reactie.

‘Vraag het henzelf maar’, zei hij nog. ‘Wij weten er niets van.’

‘Dank je’, antwoordde zij en liep weg, omdat zij wist dat ze niets meer zouden zeggen. Toen zij de straat overstak, voelde zij de ogen van de man met de rode zakdoek in haar rug priemen.

Zij transpireerde. Het zweet liep langs haar benen en plakte haar broek aan haar huid, het rode T-shirt aan haar rug. Haar make-up gaf af op het papieren zakdoekje, waarmee ze haar gezicht afveegde. Lavinia liep naar de houten schuur van de vulcanisatie-inrichting. De dikke man hield een binnenband in een ton met water en keek waar de belletjes het lek aangaven. Zij groette hem. Meer naar binnen trok een magere man een binnenband tussen de velg en de buitenband uit.

‘Weet u dat er plannen zijn op dit terrein een winkelcentrum te bouwen?’ vroeg Lavinia aan de dikke man.

‘Ja’, antwoordde deze, terwijl hij zich oprichtte. Uit de band stegen overal luchtbelletjes op. Hij keek haar scherp aan, op zijn hoede.

‘En u bent het daarmee eens?’

Weer hetzelfde gebaar als bij de arbeiders. Lavinia vroeg zich af waarom zij die vragen eigenlijk stelde, wat zij wilde weten.

‘Ze zeggen dat we ergens anders naartoe worden gebracht, dat we een ander terrein krijgen. Ik zit hier al vijf jaar. Daar staat mijn huis’, en hij wees in de richting van de onverharde straten van de wijk. ‘We hebben met de bouwonderneming onderhandeld, maar zij beweren dat de grond niet van ons is. Alsof wij niet wisten dat niets van ons is! We zijn hier gekomen toen we daar verderop weg moesten vanwege de overstroming’, en hij wees naar een onduidelijke plek in de richting van het meer. ‘Vijf jaar lang heeft niemand ons lastiggevallen. We hebben hier heel wat tijd en geld ingestopt. Met zijn allen hebben we zelfs een schooltje gebouwd. Maar wat kan hun dat schelen! Niemand luistert naar ons. Als we niet weggaan, sturen ze de nationale garde op ons af, dat is ons al gezegd. En u, wie bent u?’ wilde de man weten, terwijl hij haar opeens wantrouwend aankeek, alsof hij er spijt van had dat hij misschien teveel had gezegd. ‘Bent u journaliste?’

‘Nee, nee,’ antwoordde Lavinia, niet op haar gemak, ‘ik ben architect. Ik moet de bouwtekeningen controleren. Ik wist niets van deze situatie af.’

‘In dit land weet niemand iets af van wat hem niet uitkomt’, zei de dikke man met een blik op de tekeningen onder haar arm en ging weer aan het werk.

Lavinia ging weg en liep nog een poosje over de weg langs de krottenwijk met zijn onverharde straten, geflankeerd door huisjes en hutten van planken en schotten met daken van palmbladen, dakpannen, golfplaten en stukken hout. Variaties op de armoe. Smerige, naakte kindertjes met dikke buikjes in deuropeningen, broodmagere honden, bananenbomen, rondlopende kippen. Verderop het afdak van de school, de kinderen zitten op de grond, de onderwijzeres met plastic sandalen en een versleten jurk staat bij het schoolbord. Zij voelde medelijden en onbehagen. Dit was niet de prettigste manier om de praktijk te leren kennen, bedacht zij, je onderdeel voelen van het destructieve apparaat dat deze eeuwige zigeuners tot weer een nieuwe verhuizing zou dwingen. Waarom had Felipe haar hier niet voor gewaarschuwd, vroeg zij zich af, terwijl zij in de hitte en het stof in de richting van de boulevard liep.

Een Mercedes-taxi bracht haar naar kantoor.

Achter de grote houten deuren blies de airconditioning haar tegemoet. Silvia, de receptioniste, zag dat zij bezweet was en zei haar dat de grote overgang gevaarlijk was. Ze zou verkouden worden.

Ze ging naar het toilet en waste zich. Het stof op haar armen veranderde door het water in rode modder. Haar spiegelbeeld zag er bleek uit. Ze haalde haar rouge uit haar tas en maakte zich op alvorens met Felipe te gaan praten.

Ze klopte op zijn deur. ‘Binnen’, zei zijn stem. Lavinia ging naar binnen. Plotseling werd zij zich bewust van haar nog natte T-shirt dat aan haar huid kleefde en van haar tepels die zich oprichtten door de koude lucht van de airconditioning.

‘Hebben ze een emmer water over je heen gegooid?’ vroeg hij met een brede lach, die zijn wat onregelmatige tanden liet zien.

‘Een emmer koud water, ja’, zei Lavinia. ‘Waarom heb je me niets gezegd over het terrein van het winkelcentrum?’

‘Ik dacht dat die dingen meisjes zoals jij niet interesseerden’, antwoordde Felipe met een spottende blik.

‘Nou, dan heb je het mis. Je bent behoorlijk bevooroordeeld door mijn geboortebewijs. Natuurlijk houden die arme mensen mij bezig. Het bevalt mij niets dat ik de praktijk begin met het ontwerpen van gebouwen die bijna vijfduizend zielen, zoals de pastoor dat noemt, zullen verjagen.’ Ze trok haar T-shirt van zich af en blies erin om haar borsten koelte te verschaffen. Zij was verhit en voelde hoe haar wangen en haar huid rood werden door het contrast tussen de temperatuur van haar lichaam en de omgeving van kunstmatige koude. Zij leunde achterover. Felipes houding ergerde haar.

‘Ik denk dat het goed is dat je een paar van je romantische ideeën over architectuur kwijtraakt’, zei hij.

‘Je had me wat meer tijd kunnen gunnen …’

‘Misschien. Maar ik vind, hoe later hoe moeilijker, de klap komt harder aan … Ik zal een kopje koffie voor je vragen. Je bent erg bezweet en die kou is niet goed voor je.’

Lavinia keek hem aan. Zijn gezicht stond nu vriendelijker. Hij liep zijn kamer uit en kwam met het dampende kopje in zijn hand terug. De koffie smaakte goed. Zij bedankte hem en verwonderde zich over het mengsel van felheid en vriendelijkheid dat Felipe ten toon spreidde en de abrupte manier waarop ze elkaar afwisselden.

‘Wat mij nog het meeste trof was de berusting van de mensen’, zei Lavinia, terwijl zij met kleine slokjes van haar koffie dronk en aan de gebaren van machteloosheid dacht.

‘Ze hebben geen keus’, zei Felipe. ‘Of ze gaan weg of de nationale garde jaagt hen weg.’

‘Dat zei een van hen ook.’

Zij bleven praten tot de middagpauze. Felipe nodigde haar uit voor de lunch in een nabijgelegen cafetaria.

‘Een andere keer graag’, zei zij. Nu ging zij naar huis om zich om te kleden. Zij wilde geen kou vatten met haar natte T-shirt en deze poolkou op kantoor.

Een wonderlijke man, Felipe, dacht zij onderweg naar huis. Hij had haar langdurig onderhouden over de ‘realiteiten van het vak’. Hij zei dat hij had geprobeerd de eigenaren van het terrein te overreden om het winkelcentrum op een andere plek te bouwen, maar zonder succes. De voor een spotprijs van de gemeente gekochte grond was ‘nationaal bezit’. De burgemeester verdiende ook aan de transactie. En de bouwtekeningen waren al klaar. Ik wilde alleen je oordeel weten, had hij gezegd. Zij zou niet de muren hoeven ontwerpen die de dikke man en zijn werkplaats zouden wegvagen. Hij wilde haar alleen laten ‘landen’. Het was beter dat zij met beide benen op de grond stond, zei hij.

3

==
==
*

Langzaam begin ik deze tijd te begrijpen. Ik stel mij erop in. Ik heb de vrouw geobserveerd. De vrouwen lijken niet meer ondergeschikt te zijn, maar voorname personen. Zij hebben zelfs bedienden voor zichzelf. En zij werken buiten het huis. Zij bijvoorbeeld gaat elke ochtend werken. Ik weet niet of dat een voordeel is. Onze moeders werkten tenminste alleen in het huishouden en daar hadden zij genoeg aan. Ik zou bijna zeggen dat het beter was, omdat zij kinderen hadden waarin het geslacht werd voortgezet en een man die hen de engte van hun wereld liet vergeten wanneer zij ’s nachts in zijn armen lagen. En zij kent die vreugden niet.

Er schijnt in deze tijd geen enkele godenverering te zijn. Zij steekt nooit dennetakken aan, noch buigt zij zich in ceremonie. Het lijkt of zij er nooit aan twijfelt dat Tonatiuh haar ’s morgens zijn licht zal schenken. Wij leefden altijd in de angst dat de zon voor altijd onderging, want welke garantie hebben wij dat hij de volgende dag weer zal schijnen? Misschien hebben de Spanjaarden een manier gevonden om dat te garanderen. Ze zeiden dat zij uit een land kwamen waar de zon nooit onderging. Maar niets was zeker, toen, en hun vreemde, kleverige taal sprak leugens. Al snel kenden wij hun zonderlinge obsessies. Zij waren in staat te doden om glanzende stenen of om het goud van onze altaren en gewaden. Toch meenden zij dat wij goddeloos waren, omdat wij krijgers aan de goden offerden.

Hoe leerden wij die taal te haten die ons van onze grond verjoeg en kapotmaakte wat wij tot hun komst geweest waren!

En deze tijd heeft een taal die op die van hen lijkt, alleen zachter, met intonaties zoals wij die gebruikten.

Mijn sap gaat naarstig voort met zijn werk mijn bloesem in vruchten te veranderen. Ik voel reeds hoe de embryo’s zich met het gele vlees van de sinaasappel bedekken. Ik weet dat ik mij moet haasten. Zij en ik zullen elkaar spoedig ontmoeten. De tijd van de vruchten, van de rijping, zal aanbreken. Zal het pijn doen wanneer zij ze plukt?

•

Gedurende haar eerste maand op kantoor was Lavinia bezig te ‘landen’ in de alomtegenwoordige aanwezigheid van Felipe, die met veel genoegen de rol op zich had genomen haar met beide benen op de grond te zetten.

Zij was gewend geraakt aan de dagelijkse routine van naar haar werk gaan, van vroeg opstaan, hoewel het haar iedere ochtend moeite kostte zich uit de zachte lakens los te maken. Nooit zou zij begrijpen waarom de werktijden niet werden veranderd om de ochtend, de behaaglijkste fase van de slaap, te eren. Bovendien had het doorslapen, terwijl de stad ontwaakte, voor haar de attractie van een inbreuk op de regel. Doorslapen, terwijl bestelauto’s, bussen en taxi’s op straat hun lading melk, brood en mensen beginnen rond te brengen. Doorslapen, ondanks de zon die onbarmhartig door de kieren naar binnen dringt.

Maar de slaperigheid viel snel van haar af. Nu zij deel uitmaakte van de bedrijvigheid, van het geratel van de kantoorschrijfmachines, begreep zij waarom de mensen veel voldoening vonden in hun bezigheden, in de strakke tijdsgrenzen voor het ondertekenen van contracten, in het afsluiten van projecten. Het was een manier om je belangrijk te voelen, meende zij, om een reden te hebben je eigen thuis-wereldje te verlaten en de wereld van de balansrekening te betreden, waar het risico, het gevaar van verlies en winst bestond. Op die manier veranderde het leven in een interessante transactie, een voortdurende weddenschap, en je kon de illusie koesteren dat de tijd je niet door de vingers glipte, dat je iets deed met die opeenvolgende uren, met die dagen die elkaar onverbiddelijk opvolgden.

Zij stond op en volgde het ritueel: water opzetten voor de koffie; uit het raam kijken om te zien hoe de sinaasappelboom die bezig was zijn bloemen om te zetten in vruchten, er bij stond, de toekomstige sinaasappels hingen al als kleine, groene bolletjes tussen de takken; de badkamer ingaan en haar gezicht in de spiegel bekijken. Ze bedacht hoe haar gezicht haar ’s morgens vreemd, bijna lelijk voorkwam. Gelukkig wist je dat het even later weer het vertrouwde gezicht zou zijn. Ze zette de douche aan en voelde hoe het water de slaap verdreef, de dag aankondigde. Ze hield ervan zich in te zepen tot het schuim in slierten over haar naakte lichaam liep, te zien hoe haar schaamhaar wit werd, dat lichaam, dat haar op mysterieuze wijze voor haar hele leven was toegewezen, haar antenne naar het universum, weer te ontdekken. Je moet van je lichaam houden, had Jerome gezegd terwijl hij haar lichaam liefhad tussen de knoestige olijfbomen tijdens een van de escapades uit het Italiaanse studentenhuis, waar zij nu aan moest denken. Het douchen bracht Jerome in haar gedachten, de ontdekking van het mannelijk lichaam met de textuur van een onrijpe vrucht, de gespannen spieren die tegen haar zachte dijen wreven. Zo had zij ontdekt dat zij een huid had, gemaakt voor strelingen, dat zij in staat was geluiden voort te brengen die haar aan een verwantschap met katten, met de panters en jaguars van tropische wouden, deden denken.

Zij sloot haar ogen. Heel duidelijk zag zij het beeld van Felipe voor zich, door dat van de gelegenheidsvriendjes heen. Er was meer dat hen in elkaar aantrok dan hun belangstelling voor de architectuur. Zij speelden een spelletje van kat en muis, waarbij zij elkaar opzochten en veinsden elkaar te ontlopen, en denkbeeldige meningsverschillen construeerden, die het voorwendsel waren voor lange gesprekken van de een in de kamer van de ander. Sinds hij haar er onvoorbereid op uit had gestuurd om achter de ontruiming te komen die de bouw van het winkelcentrum met zich mee bracht, discussieerde zij voortdurend. Ook al onderkende zij met het voorbijgaan van de weken de grenzen van haar romantische ideeën, zij hield vol dat zij uiteindelijk de macht over het tekenbord en het ontwerp hadden, en niet degenen met het geld, die nu niet bepaald humanisten konden worden genoemd. Het kostte haar veel moeite zich erbij neer te leggen dat zij de simpele, rechtlijnige of de bombastische, van slechte smaak getuigende opdrachten van de cliënten moest accepteren. Felipe hielp haar bij het vinden van compromissen, waarbij hij een groot geduld betoonde tijdens de lange discussies. Maar af en toe, wanneer het duidelijk werd dat iedere discussie zinloos was, schoot hij uit zijn slof en verweet haar bijna schreeuwend haar eigenwijsheid van verwend meisje en hield haar dan opnieuw voor dat zij een salaris verdiende om de cliënten ter wille te zijn en niet om met hen in discussie te treden.

Zij was er zeker van dat Felipe van de discussies genoot, ook al trok hij een wanhopig gezicht wanneer hij haar met een strijdlustige uitdrukking in haar ogen in zijn deuropening zag verschijnen. Tijdens de groepsbesprekingen gingen hun blikken naar elkaar toe en gleden weer weg. Bij het werk wendden beiden professionele afstandelijkheid voor en verschansten zich achter gebouwen, huizen, materialen voor daken en muren, om pratend over deze dagelijkse dingen, persoonlijke onderwerpen te vermijden.

Meer dan eens was zij in de verleiding gekomen hem bij haar thuis uit te nodigen, maar zij was er nog niet eens in geslaagd aan de lunchuitnodiging van een van de eerste dagen gehoor te geven. Ze voelde zich gevangen in een wedijver tussen magneten en ijzervijlsel.

Felipe leek een van die mannen te zijn die met de wederzijdse aantrekkingskracht koketteren, maar terugdeinzen voor de mogelijkheid in de maalstroom van de verlating onder te gaan. Hoewel je je moeilijk kon voorstellen dat er niets ging gebeuren. Op een dag moest er aan het spel een eind komen. Allebei droegen zij in hun ogen de nacht van de ontkleding, waarin zij hun meertouwen zouden losgooien om samen schipbreuk te lijden. Maar misschien hield hij er meer traditionele opvattingen op na, bedacht Lavinia, schepte hij genoegen in het uitstel, het flirten, het broodkruimels naar elkaar werpen als naar de duiven op het plein en het slaan met de vleugels wanneer hun onontkoombaar samenzijn zich naar het tijdstip van vijf uur bewoog, het moment van uit elkaar gaan. Of was zij soms het slachtoffer van haar romantische denkbeelden, vroeg zij zich af terwijl zij haar kousen over haar benen schoof, en onderhield Felipe in werkelijkheid een heimelijke liefdesverhouding met die geheimzinnige vrouw die in spanning op het vertrek van haar man wachtte om die mysterieuze telefoongesprekken te houden die hem halverwege de ochtend of de middag bliksemsnel het kantoor deden verlaten. Of was hij misschien een stiekeme Don Juan met verschillende vrouwen, die verantwoordelijk waren voor de ‘studiebijeenkomsten’ in de avond, de studenten die hem ‘nodig hadden’, want geen enkel normaal mens had zoveel te doen, niemand leek het buiten de kantooruren zo druk te hebben als hij.

Het geluid van de telefoon haalde haar uit deze verontrustende bespiegelingen. Het was Antonio, die haar uitnodigde ’s avonds met hem te gaan dansen. Zij nam de uitnodiging onmiddellijk aan. Ze had behoefte aan afleiding.

Toen zij haastig de hal van het gebouw binnenliep, stond Felipe op de lift te wachten. Naast elkaar stapten zij naar binnen en gingen zwijgend tussen mannen en vrouwen met ernstige gezichten staan. Wat zijn liften toch een merkwaardig verschijnsel, dacht Lavinia. De gespannen stilte die er hangt. De mensen in de lift lijken op stomme vissen, bang voor elkaars nabijheid, die schuw naar open deuren zwemmen op weg naar uiteenlopende bestemmingen, verdiepingen. Wanneer zij uit de kleine ruimte tevoorschijn treden, zuigen zij hun longen vol lucht als iemand die na een diepe duik weer boven water komt. Liften. Viskommen. Voorwerpen van eenzelfde familie.

Toen zij op de vierde verdieping uit de lift stapten, vertelde zij Felipe haar ingeving. Hij moest er om lachen. Silvia zat al achter haar bureau en begroette de laatkomers. Lavinia maakte een grapje over de gemene manier waarop de lakens die ochtend aan haar lichaam waren blijven kleven. Zij voelde zich nu helemaal thuis in de vriendschappelijke, creatieve sfeer van het bureau. De formaliteit van de eerste dag lag ver achter haar. De heer Solera was nu Julián. Haar mannelijke collega’s respecteerden haar, zij was de enige vrouw met een zelfstandige functie, alle anderen waren secretaresse, assistente of werkster. Makkelijk was het niet geweest, bedacht zij, terwijl zij Felipe in de gang groette en haar gezellige kamer binnenging, waar zij planten had neergezet en affiches had opgehangen. In het begin luisterden zij met enig wantrouwen naar haar mening. Wanneer het haar beurt was projecten of ontwerpen te presenteren, onderwierpen ze haar aan een stortvloed van vragen en bezwaren. Maar zij liet zich niet intimideren. Zij besefte het voordeel van haar afkomst: het was toch ergens goed voor in een sociale laag geboren te zijn, waar ze als meesteres van de wereld was opgevoed.

De houding van Julián naar haar toe droeg ertoe bij de pogingen van de anderen om hun mannelijk overwicht te laten gelden wat af te zwakken. Herhaaldelijk maakte hij opmerkingen over haar creativiteit en haar vakkennis en stelde hij haar zorg voor het bereiken van een beter kwaliteitsniveau, ook als dat langere besprekingen met de cliënten betekende, tot voorbeeld.

Zij legde haar tas op haar bureau, schoof het gordijn opzij en pakte haar potloden om die in de elektrische puntenslijper aan te scherpen. Mercedes kwam binnen met de koffie en de kranten. Er waren weinig dingen waar Lavinia zo van genoot als van dat eerste uurtje op kantoor, waarin zij zich ‘psychologisch’ op de werkzaamheden van die dag voorbereidde. Zij keek de kranten door terwijl zij van haar koffie slurpte. Even later kwam Felipe binnen om het werk van die week met haar door te nemen. Het was vrijdag en ’s middags zouden zij hun gebruikelijke bespreking met Julián hebben om het werk van de volgende week te bespreken en te plannen. Op een gegeven moment bracht zij haar voornemen voor die avond ter sprake.

‘Hou jij niet van dansen?’ vroeg zij hem.

‘Natuurlijk wel’, zei hij. ‘Als kind won ik op school al prijzen.’

Hij keek haar vrolijk lachend aan. Lavinia vond dat hij in dagen niet in zo’n goed humeur was geweest.

Die avond, terwijl zij met Antonio op de dansvloer van de Roze Olifant ronddraaide, zag zij Felipe met een drankje aan de bar naar haar staan kijken. Voor een ogenblik was zij van haar stuk gebracht, verbaasd hem daar in die rook en het lawaai van de muziek te zien, een grijnzende kater die opdook en verdween tussen de op de kleine dansvloer opeengehoopte paren.

Zij danste door, liet zich meevoeren door het ritme van bekkens en slagwerk. Felipe uit de verte naar haar te zien kijken prikkelde haar benen. Zij gaf zich helemaal over aan het gevoel bekeken te worden. Zij zag Felipe door de rook en de lichten heen, zijn grijze ogen die haar doorboorden, die haar kietelden. Ze danste voor hem, terwijl zij net deed alsof ze hem niet zag, zich ervan bewust dat zij het deed om hem te provoceren, genietend van haar exhibitionisme, van de sensualiteit van de dans, euforisch bij de gedachte dat zij elkaar eindelijk buiten kantoor zouden ontmoeten. Ze droeg een van haar kortste minirokken, hoge hakken, een blouse die een schouder bloot liet, een toonbeeld van de zonde had zij van zichzelf gedacht voordat zij haar huis verlieten. Zij had een beetje hasj gerookt. Af en toe vond zij het lekker. Hoewel zij in Italië het vluchtige genot van de roes had beleefd en weer verworpen, waren haar vrienden hier in Faguas bezig die te ontdekken en zij deed met hen mee.

Toen er andere muziek kwam, had zij al besloten het initiatief te nemen en niet het risico te lopen dat Felipe gewoon aan de bar bleef staan en verschanst als altijd naar haar bleef kijken. Antonio was niet verbaasd toen ze hem zei dat zij haar ‘chef’ even ging begroeten. Hij keerde terug naar de tafel van de groep vrienden, terwijl Lavinia naar de bar liep.

‘Nou, nou,’ zei Lavinia spottend tegen Felipe, terwijl ze op de lege barkruk naast hem ging zitten, ‘ik dacht dat je veel te nice was om je in dit oord van zonde en verderf te vertonen.’

‘Ik kon mijn nieuwsgierigheid niet weerstaan om je in deze omgeving te zien functioneren’, zei Felipe. ‘Je beweegt je als een vis in het water en je danst heel goed.’

‘Vast niet zo goed als jij,’ antwoordde zij plagend, ‘ik heb nog nooit een prijs gewonnen.’

‘Omdat meisjes zoals jij niet aan dat soort dingen meedoen’, zei hij, terwijl hij zich van zijn kruk liet glijden en zijn hand naar haar uitstrekte. ‘Zullen we dansen?’

De D.J. had een langzame bossa nova op de draaitafel gelegd. De meeste paren verlieten de dansvloer. Er bleven maar een paar omstrengelde lichamen over. Geamuseerd accepteerde zij. Ze praatte aan één stuk en haatte zichzelf omdat zij zich zenuwachtig voelde. Felipe legde haar tegen zijn brede borst en drukte haar stevig tegen zich aan. Zij kon zijn weelderige borsthaar door zijn hemd heen voelen. Ze begonnen te wiegen, huid tegen huid, haar benen tegen Felipes broek gedrukt.

‘Is dat je verloofde?’ vroeg hij, toen zij langs hun tafeltje dansten.

‘Nee,’ zei Lavinia, ‘verloofd zijn is uit de mode.’

‘Je vriend dan’, zei hij, terwijl hij haar nog dichter tegen zich aandrukte.

‘Het is een vriend,’ zei Lavinia, ‘en van tijd tot tijd helpt hij mij uit de nood.’

Zij voelde de vibraties in Felipes lichaam als reactie op haar intentie hem te shockeren. Hij hield haar zo stevig vast dat het bijna pijn deed. Hoe zou het met de getrouwde vrouw gaan en met de avondlessen op de universiteit? Ze kreeg bijna geen adem. Met haar mond kon zij de knoopjes van zijn overhemd halverwege zijn borst aanraken. Deze dans begon serieus te worden. De remmen gingen los. De dijken braken. De harten klopten sneller. De warme adem van Felipe in haar nek. De muziek die hen in het donker voortbewoog. Alleen de spiegelbol in de lichtbundel van de schijnwerper verlichtte de ruimte, de rook, de zoetige geur van de verborgen rokers die uit de toiletten kwam.

‘Je rookt graag hasj, hè?’ fluisterde Felipe boven haar hoofd zonder haar los te laten.

‘Af en toe,’ zei zij, ‘maar die fase heb ik al gehad.’

Hij omarmde haar nog krachtiger. Zij begreep niets van deze bruuske verandering. Plotseling leek hij elke vorm van onverschilligheid van zich te hebben afgeworpen om zich openlijk in een haast dierlijke verleiding te storten. Zij voelde zich niet op haar gemak. Hij straalde oervibraties uit. Het was iets dat uit zijn binnenste kwam. Anders dan de anderen, dan haar vrienden. Een intensiteit in zijn hele lichaam, in zijn grijze ogen waarmee hij haar nu aankeek, haar bijna van zich afduwde.

‘Je zou geen hasj moeten roken’, zei hij. ‘Jij hebt die kunstmatige middelen niet nodig. Je hebt genoeg leven in jezelf en hoeft het niet ergens anders te lenen.’

Lavinia wist niet wat zij moest zeggen. Ze voelde zich duizelig en bewoog zich als gebiologeerd door zijn ogen, gevangen in die rookgrijze blik. Ze zei iets over gewaarwordingen. De hasj versterkte je gewaarwordingen.

‘Ik geloof niet dat er bij jou ook maar iets hoeft te worden versterkt’, zei hij.

De rustige muziek was afgelopen en de heavy rock begon weer. Felipe liet haar niet los. Hij danste op door hemzelf bedachte muziek en bewoog zich op het ritme dat zijn lichaam wilde en dat ver van de harde muziek af stond. Het leek Lavinia of hij zelfs ver van haar af stond. Hij drukte haar tegen zich aan met de kracht waarmee een schipbreukeling midden in de oceaan een stuk hout omklemt. Hij maakte haar zenuwachtig. Uit de verte gebaarde Antonio naar haar. Zij deed haar ogen dicht. Ze vond Felipe aantrekkelijk. Ze had gewild dat dit zou gebeuren. Steeds weer had zij tegen zichzelf gezegd dat het op een dag moest gebeuren. Ze konden niet hun leven lang op kantoor blikken blijven uitwisselen. Er was iets tussen hen als van twee dieren die elkaar besnuffelen, de uitstralingen van het instinct, de elektrische aantrekkingskracht, het was er onmiskenbaar.

Antonio vond dat hij haar moest komen redden. Hij naderde hen om de ban te breken. Jaloers. Felipe keek hem aan. Lavinia vond Antonio er breekbaar uitzien naast Felipe. Geamuseerd, opgewonden, afwezig, en zich heel vrouwelijk voelend, hoorde zij Felipe tegen Antonio zeggen dat zij weggingen, dat zij een afspraak hadden en dat Antonio zich om haar geen zorgen hoefde te maken. Toen zei hij haar dat ze haar tasje moest gaan halen en zij gehoorzaamde, gefascineerd door zijn gezaghebbende houding, Antonio verbijsterd achterlatend.

Zij gingen het huis binnen zonder het licht aan te doen. Alles gebeurde heel snel. Felipes handen gingen omlaag en omhoog over haar rug, gleden verveelvoudigd in snelle bewegingen langs alle grenzen van haar lichaam, verkenden het, baanden zich een weg door de hindernissen van haar kleding. In het donker hoorde zij zichzelf reageren, zich nog net bewust van het feit dat een deel van haar hersens probeerde te begrijpen wat er gebeurde zonder daarin te slagen, verdoofd door de golven van sidderingen die door haar huid gingen.

In het zilveren maanlicht vonden zij de weg naar de slaapkamer, waar hij haar blouse helemaal uittrok, de rits van haar minirok opende – de sluitingen van de naaktheid – en zij het territorium van de matras, van het bed onder het raam bereikten. Lavinia begroef zich in Felipes borst, ze liet zich met hem gaan in de zee van warmte die uit zijn buik stroomde, verdrinkend in de elkaar opvolgende golven, wijkende onderaardse gangen, hun lichamen die zich spanden, kromden, openden, jaguars, naar de top van de golf, de boog die de pijlen loslaat, bloemen die zich openen en sluiten. Zij spraken weinig tijdens de rustige momenten. Lavinia deed een poging een sigaret te roken, onder de kussen van Felipe een gesprek te beginnen, maar hij liet dat niet toe. Opnieuw had zij het gevoel dat zij hier niet was. Ze zei het hem.

‘Kijk mij aan,’ zei zij, ‘zie je mij?’

‘Natuurlijk zie ik je’, zei Felipe. ‘Eindelijk zie ik je. Ik geloof dat ik ziek was geworden als ik je vandaag niet zo had gezien. Ik had al bedacht dat ik mijzelf koude douches moest gaan voorschrijven om de kantooruren door te komen.’

Hij lachte mee met de schaterlach van Lavinia, die eindelijk besloot van hem te genieten en zich niet langer te verwonderen over de mateloosheid van die hartstocht, die zich in één uitputtende nacht, waarin zij de tel was kwijtgeraakt, zo volledig had bevrijd. Ze viel in slaap met de gedachte dat Lucrecia hen de volgende morgen zou vinden, allebei gestorven aan een hartaanval.

•

Vandaag is er een man gekomen. Hij ging met de vrouw naar binnen. Zij leken bevangen door liefdesdrank en bedreven de liefde buitensporig, als hadden zij zich lang ingehouden. Het was alsof ik het zelf opnieuw beleefde, opnieuw de laaiende vlam van Yarince beleefde, die zich in mijn herinnering, in mijn takken, mijn bladeren, het zachte vlees van mijn sinaasappels boorde. Zij maten elkaars krachten als strijders voor het gevecht. Daarna was er tussen hen nog slechts één huid. Uit haar buik groeiden handen om het lichaam van de man boven haar te omarmen, haar buik ging tekeer alsof zij hem daarin wilde nestelen, hem naar binnen halen en hem daar laten rondzwemmen om hem opnieuw te baren. Zij bedreven de liefde zoals Yarince en ik dat deden wanneer hij van lange verkenningstochten van vele manen terugkeerde. Een en andermaal tot wij ons uitgeput, tot rust gekomen op de zachte slaapmat strekten. Er stromen krachtige vibraties uit zijn lichaam. Er hangt om hem een halo van verborgen zaken. Hij is lang en blank als de Spanjaarden. Maar ik weet nu dat zij noch hij dat is. Welk ras mag het wel zijn, dit mengsel van indringers en Nahuatl-Indianen? Zijn het misschien kinderen van de vrouwen van onze stammen, die werden weggevoerd naar promiscuïteit en dienstbaarheid? Zijn het kinderen van de ontzetting over de verkrachting, over de onuitputtelijke wellust van de conquistadores? Aan wie behoren hun harten, de ademhaling van hun longen?

Ik weet alleen dat zij de liefde bedrijven als gezonde dieren, zonder nachthemd of remming. Zo deden ook onze mensen het voordat de vreemde god van de Spanjaarden de genietingen van de liefde verbood.

•

Om acht uur werd zij wakker. Zij opende haar ogen en voelde Felipes lichaam, vervlochten met het hare in het slordige bed. Zij bewoog zich niet uit angst hem wakker te maken. Het duurde even tot het tot haar doordrong hoe laat het was, dat er niemand zou komen en dat zij niet naar kantoor hoefden omdat het zaterdag was. De vorige avond had zij van geen tijd of dag meer geweten.

Gerustgesteld glimlachte zij bij de aanblik van de vredigheid van Felipes slaap. Het was leuk naar slapende mensen te kijken, dacht zij. Hij zag eruit als een kind. Zij stelde zich hem voor als jongetje, spelend met een tol, en viel weer in slaap tot Felipe haar wakker maakte.

‘Het is erg laat!’ riep hij uit. ‘Ik moet meteen weg!’

‘Maar we hoeven niet te werken, we kunnen samen ontbijten’, zei zij.

‘Ik kan niet,’ zei hij op weg naar de badkamer, ‘ik heb een bespreking met mijn leerlingen. Ik heb beloofd ze te helpen voor een examen.’

Hij kwam weer naar buiten en kleedde zich haastig aan.

‘Je hebt het altijd druk …’

‘Nee, niet altijd’, zei hij met een knipoog.

In de deur nam zij afscheid van hem. Zij keek hem na terwijl hij gehaast wegliep en in de verte verdween, en keerde terug naar de slaapkamer. Met zichzelf alleen, bekeek zij zich in de spiegel. Zij zag eruit als een goed beminde vrouw. Zij rook naar hem. Het liefst had zij zich niet gewassen, had zij zijn geur de hele dag bij zich gehouden. Zij hield van de geur van zaad, van seks. Maar zij ging onder de douche om de loomheid, de aandrang om weer in bed te gaan liggen, van zich af te schudden. Sara wachtte op haar voor het ontbijt.