Gioconda Belli

Het geheim van de verleiding

Uit het Spaans vertaald door Dick Bloemraad

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Letterenfonds

Oorspronkelijke titel El pergamino de la seducción, verschenen bij Seix Barral

Oorspronkelijke tekst © Gioconda Belli, 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Dick Bloemraad en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Photonica

isbn 978 90 445 3075 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Manuel zei dat hij mij het leven van Johanna van Castilië en haar waanzinnige liefde voor haar man Philips de Schone zou vertellen, als ik zijn voorwaarden accepteerde. Hij was docent aan de universiteit van Alcalá de Henares. Zijn specialiteit was de Spaanse Renaissance. Ik zat nog op de middelbare school. Ik was zeventien en vanaf mijn dertiende, sinds de dood van mijn ouders bij een vliegtuigongeluk, zat ik intern op een nonnenschool in Madrid, ver van mijn kleine Latijns-Amerikaanse land.

Manuels stem liet een dicht spoor in mij achter. Het was een deining waarin gezichten, meubels, gordijnen, kralen en rituelen van voorbije tijden dreven.

‘Welke voorwaarden?’ vroeg ik.

‘Ik wil dat je in je verbeelding de plaatsen van handeling opbouwt die ik je zal beschrijven, dat je ze ziet en jezelf erin ziet, dat je je een paar uur Johanna voelt. Het zal je in het begin niet makkelijk vallen, maar een in woorden weergegeven wereld kan net zo reëel worden als de lichtstraal die op dit moment op je handen valt. Het is wetenschappelijk aangetoond dat het brein eenzelfde reactie vertoont wanneer we met open ogen een brandende kaars zien als wanneer wij die ons met gesloten ogen voorstellen. Wij kunnen met onze geest zien en niet alleen met ons zintuig. In de wereld die ik zal oproepen zul jij, als je mijn voorstel aanneemt, Johanna personifiëren. Ik ken de feiten, de datums. Ik kan je in die tijd plaatsen, in de kleuren, de geuren en de omgeving van toen. Maar omdat ik een man ben en, erger nog, een rationele, nauwgezette historicus, zal het innerlijk mij altijd ontbreken, ontbreekt het mij ook. Hoe ik ook mijn best doe, ik kan mij niet voorstellen wat Johanna op haar zestiende zal hebben gevoeld, toen zij op het vlaggenschip van een vloot van honderddertig schepen reisde om met Philips de Schone te trouwen.’

‘Je zegt dat zij hem niet kende.’

‘Zij had hem nooit gezien. Begeleid door vijfduizend mannen en tweeduizend hofdames ging zij in Vlaanderen aan land om te ervaren dat haar aanstaande echtgenoot haar niet in de haven opwachtte. Ik kan mij niet voorstellen wat zij voelde. Ik kan mij ook niet in haar innerlijk verplaatsen op het moment dat zij Philips ten slotte in het klooster van Lier ontmoette en zij zo heftig, zo plotseling en zo totaal verliefd werden dat zij vroegen nog diezelfde avond in de echt te worden verbonden om hun uit politieke overwegingen gesloten huwelijk te consumeren.’

Hoe vaak zal Manuel het over die ontmoeting hebben gehad? Misschien deed het hem plezier mij te zien blozen. Ik lachte om dat te verhullen. Ook al had ik de laatste jaren, omringd door nonnen, in een klooster doorgebracht, ik kon mij de scène wel voorstellen. Voor mij was het niet moeilijk te bedenken wat Johanna gevoeld moest hebben.

‘Ik zie dat je me begint te begrijpen’, lachte Manuel. ‘Ik kan het beeld van die jonge vrouw niet uit mijn hoofd zetten, een van de meest ontwikkelde prinsessen van de Renaissance, die, nadat zij de Spaanse troon had geërfd, op haar negenentwintigste tot haar dood zevenenveertig jaar later in een oud paleis werd opgesloten. Zij werd opgevoed door Beatriz Galindo, “de Latijnse”, een van de briljantste filosofen van haar tijd.’

‘Het is triest te bedenken dat Johanna gek werd van jaloezie.’

‘Dat wordt gezegd. Het is een van de mysteries die jij mij kunt helpen doorgronden.’

‘Ik zie niet hoe.’

‘Door te denken als zij, door je in haar te verplaatsen. Ik wil dat deze geschiedenis diep in je bewustzijn doordringt. Ook jij hebt je land op jonge leeftijd moeten verlaten en bent alleen achtergebleven.’

Op een dag in september in 1963 plaatsten mijn grootouders mij in een door nonnen geleid internaat in Madrid. Hoewel het stenen gebouw streng en somber was – de hoge gevel zonder ramen, de indrukwekkende poort met het oude wapen boven de dorpel – paste de soberheid ervan perfect bij mijn toenmalige gemoedstoestand. Ik ging door het met wandtegels bedekte portaal naar de kleinere deur van de receptie met het gevoel dat ik de geluiden achter mij liet van een wereld die in niets het onheil weergaf dat plotseling een eind aan mijn kinderjaren had gemaakt. De dag noch de nacht, het landschap noch de drukte van de steden had mij mijn droefheid kunnen laten voelen als de rust van dat klooster deed, waar op de binnenplaats een eenzame pijnboom zijn schaduw over een kleine tuin liet vallen die door niemand werd bezocht. Vier jaar had ik stil en gedwee in het internaat gewoond. Hoewel mijn medeleerlingen vriendelijk voor mij waren, hielden ze toch een zekere afstand, onder invloed, denk ik, van de schaduw van de tragedie waarin ik in hun midden was verschenen.

De goede bedoelingen van de nonnen droegen ook bij tot mijn afzondering. Zij vroegen hun steeds tactvol en medelevend met mij te zijn en ervoor te zorgen dat zij de zere plek niet raakten of mij bedroefd maakten. Het was zelfs zo dat ze er de voorkeur aan gaven in mijn bijzijn niet over hun vakanties of hun leven thuis te spreken. Ze zullen gedacht hebben dat het met mij praten over hun ouders zou maken dat ik het gemis van de mijne zou voelen. Dergelijke beperkingen, gevoegd bij mijn nogal introverte aard en bij het feit dat ik, althans in het begin, ook absoluut geen zin had de kwestie van mijn plotselinge ouderloosheid aan te snijden, vormden een drastische beknotting van mijn mogelijkheden intieme vriendinnen te krijgen. Daar kwamen nog mijn hoge cijfers bij, die ertoe leidden dat de nonnen mij als een triomf over mijn tegenspoed tot voorbeeld stelden zonder te beseffen dat dit de kloof die mij van de anderen scheidde nog dieper maakte.

‘Om eerlijk te zijn zie ik niet goed welke rol je me wilt laten spelen. Ik kan natuurlijk speculeren over wat Johanna voelde, maar er is een grote afstand tussen haar en mij. Eeuwen. We zijn het product van twee verschillende tijdperken. Ik zie niet hoe je uit mijn reacties die van haar kunt afleiden.’

Wat veranderde er eigenlijk wanneer het om gevoelens ging, zei hij tegen mij. Ik kon Shakespeare, Lope de Vega, de poëzie van Góngora, de ridderromans lezen en erdoor ontroerd worden. De tijd verstreek en de omstandigheden veranderden, maar de essentie van de passies, van de emoties, van de menselijke relaties was verbazingwekkend uniform.

‘Wat ik van je vraag kun je doen als een kunstwerk, als een historisch toneelstuk. Wat doen bijvoorbeeld romanschrijvers anders dan informatie verzamelen en zich in hun verbeelding in de geest verplaatsen van hen die een hoofdrol in een of andere historische gebeurtenis spelen? De literatuur, de schilderkunst, zelfs de muziek zijn niets anders dan individuele pogingen om indrukken en verleden tijdperken opnieuw te vangen. En er zijn overeenkomsten die opduiken en overeenstemmingen die worden bereikt, die rationeel niet te verklaren zijn. Je leest beschrijvingen van het creatieve proces die de scheppers zelf maken en onvermijdelijk kom je passages tegen waarin zij het mysterie beschrijven door hun personages “bezeten” te zijn of door iets waar zij geen verklaring voor hebben. Er zijn er die inspiratie met de activiteit van mediums vergelijken en zeggen dat wanneer zij schrijven zij het gevoel hebben dat de tekst hun gedicteerd wordt of dat zij beelden zien die zij alleen maar aan het papier hoeven toe te vertrouwen. De klassieken bestaan omdat wij ons in essentie in dezelfde drama’s terugvinden, dezelfde verhalen herbeleven. Jij zult vrijer over de liefde denken omdat niemand je zal dwingen een verstandshuwelijk aan te gaan, maar op het moment dat je verliefd wordt, in de manier waarop je die aantrekkingskracht ondergaat, zul je niet heel anders zijn dan Johanna. Laten we zeggen dat jij dichter bij wat zij voelde zult komen dan ik dat zou kunnen.’

‘Je bent erg overtuigend,’ lachte ik, ‘maar je praat alsof je probeert mij te overreden een tijdmachine te betreden. Eigenlijk vertel je me alleen een verhaal. Als je het goed doet, zal het me geen moeite kosten erin op te gaan. Mijn fantasie gaat vaak met me op de loop. Ik kan het op zijn minst proberen.’

‘Het gaat niet alleen om mij, weet je. Jij hebt ook mysteries die daarmee in verband staan en waarvan je zou willen dat ze ontsluierd werden. Het aspect van de jaloezie, bijvoorbeeld, zou jij beter begrijpen.’

In enkele maanden was Manuel veel van mij te weten gekomen. Ik had hem in het voorjaar leren kennen, tijdens het laatste bezoek van mijn grootouders aan Madrid. Ik weet nog goed dat ik die dag een mantelpakje van Engelse stof droeg en een Hermès-sjaal, een cadeau van mijn grootmoeder. Ik liep door de hal van het Palace Hotel, terwijl ik wachtte tot zij naar beneden kwamen, toen ik hem zag. Hij leek iemand uit een andere tijd. Zijn haar was helemaal wit. Hij had een lichte, bijna transparante huid, dikke, donkere wenkbrauwen, blauwe ogen en, in tegenstelling daarmee, heel rode lippen. Hij zat met zijn ene been over het andere geslagen diep in een van de damasten fauteuils onder de art-nouveaukoepel in de lounge te roken. Behalve zijn vreemde huidskleur werd ik getroffen door het genot waarmee hij de rook van zijn sigaret inhaleerde. Later vertelde hij mij dat hij ook naar mij had gekeken, omdat het in Madrid ongebruikelijk was een jonge vrouw met de donkere huid van de tropen en een Noord-Europees postuur te zien. Hij was niet de eerste die dat zei. Ik wist dat ik de aandacht trok door mijn één meter vijfenzeventig, hoewel ik mijzelf eerder slungelig vond, een beetje als een giraffe. Ik had zelfs de grote ogen en de zachte, schuwe blik van deze dieren.

Toen ik in een andere fauteuil ging zitten, glimlachte hij naar mij met de blik van verstandhouding die mensen met elkaar wisselen die ongeduldig op een station of een vliegveld zitten te wachten. Ten slotte kwam mijn grootmoeder uit de lift, gevolgd door mijn grootvader. Hij was, ruim in de zeventig, een knappe man, die zich verschool achter een onwrikbare zelfverzekerdheid. Hij liep licht gebogen, alsof hij het lengteverschil tussen hem en zijn vrouw wilde verminderen. Mijn grootmoeder was klein en liep altijd rechtop met een aangeleerde onnatuurlijkheid, die zij die haar niet kenden voor arrogantie hielden. Ze droeg een beigekleurige jurk, het haar verzorgd in de kapsalon. Haar gezichtsuitdrukking werd zachter toen ze mij herkende. Mijn grootvader legde zijn handen op mijn schouders en bekeek mij voordat hij mij een zoen gaf. Het was een typisch gebaar van hem, maar het maakte op mij de indruk alsof hij taxeerde of de tijd gekomen was om niet meer voor mij te zorgen.

Nadat mijn grootouders mij omhelsd hadden, kwam Manuel naderbij om zich voor te stellen. Hij was de door het reisbureau gezonden privé-gids die ons bezoek aan het Escorial zou begeleiden. Hij had een marineblauwe regenjas aan met een Schotse wollen das en ik herinner me dat het merk sigaretten dat hij rookte mij opviel: Ducados. Hij bracht ons naar zijn auto, een zwarte Seat, glanzend schoon. Gedurende de tocht wisselden mijn grootouders met hem vergelijkingen uit tussen de Francodictatuur en de dictatuur waaronder wij in ons land leden. Toen zij hun aandacht op het landschap richtten, maakte Manuel gebruik van het feit dat ik naast hem zat om mij vragen te stellen over de vakken die ik leuk vond, mijn indruk van Madrid, of ik veel vrienden had. In dat gesprek hoorde ik ook dat hij docent was en onderzoek deed naar Johanna de Waanzinnige en Philips de Schone. Hij vroeg of ik iets wist over deze twee figuren. Heel weinig, zei ik. Was Johanna niet die koningin, die gek werd van liefde? Zo luidde de legende, zei hij berustend. De echte geschiedenis leende zich voor andere interpretaties, maar slechts enkelen waren erin geïnteresseerd zich in haar te verdiepen. Johanna was de moeder van Karel I van Spanje en Karel V van Duitsland, van wie werd gezegd dat in zijn rijk de zon nooit onderging. En dus was zij de grootmoeder van Philips II, de koning die het klooster El Escorial, dat wij gingen bezoeken, had laten bouwen.

Eigenlijk raak ik in de war van al die koningen en koninginnen, zei ik. Hij lachte. Johanna is bijzonder, zei hij, heel bijzonder.

‘Je lijkt op haar. Zij had een donkere huid en zwart haar, zoals jij’, zei hij tegen mij. ‘Ik heb nog nooit iemand ontmoet die zoveel op haar lijkt.’

Ik berekende dat Manuel ongeveer veertig jaar moest zijn. Hij vertelde dat hij ook al jong weeskind was geworden. Zijn enige familie was een zuster van zijn moeder, Agueda. Hoewel hij nu onze (fantastisch erudiete) privé-gids was, bleek het niet zijn beroep te zijn. De man die ons had moeten begeleiden was verhinderd en hij hielp hem met deze vervanging omdat zij vrienden waren.

Toen ik pas in Spanje was aangekomen, was ik in het Escorial geweest, met een gids die ons in sneltreinvaart door de zalen voerde. Het was een heel andere ervaring door het klooster te lopen met een docent geschiedenis, die niet alleen de periode van Philips II en zijn voorouders grondig kende, maar zich met de heftigheid van zijn gebaren en zijn diepe, onweerstaanbare, buigzame stem verplaatste in en ons meevoerde naar dat tijdperk. Manuels eruditie was zelfs ontroerend. Ik bedacht dat hij eronder moest lijden zich tevreden te moeten stellen met het zich verbeelden van het leven in de vijftiende en zestiende eeuw. Zoals hij daar voor het portret van Philips de Schone stond, in de waas van het licht dat door het raam viel, kreeg ik zelfs de verontrustende indruk van een fysieke gelijkenis. Het was bij dat schilderij dat hij over de eerste ontmoeting van Johanna en Philips vertelde. Hij sprak alsof hij getuige was geweest van de onmiddellijke en onbedwingbare liefde die hun ertoe bracht het huwelijk diezelfde nacht te consumeren. Mijn grootmoeder bemerkte iets, want zij onderbrak hem om hem een vraag te stellen over de draagstoel die bij het portret stond. Hij legde uit dat het de draagstoel was waarin de zieke Philips II zijn laatste reis van Madrid naar het klooster had gemaakt. Toen vertelde Manuel over de ziektes van Philips, de jicht waaraan hij leed, zijn devotie, de vier vrouwen van wie hij achtereenvolgens weduwnaar werd. De koning geselde zichzelf, zei hij, hij zette zich doornenkronen op het hoofd. Hij bedreef de liefde met zijn vrouw door een laken waarin alleen een onontbeerlijk gat zat om de voortplanting te verzekeren. Hij liet de koninginnen de rozenkrans bidden terwijl zij copuleerden. Hij smeekte de Allerhoogste om vergiffenis voor enig genotsgevoel dat in het donker door het linnen heen zou kunnen dringen. (Mijn grootmoeder keek naar de grond, mijn grootvader naar mij als om zich te verontschuldigen voor het gebrek aan zelfcensuur bij de gids tegenover een meisje zoals ik, maar de docent ging geheel op in zijn hartstochtelijk relaas.)

Voordat zij afscheid nam om verder te reizen naar Londen gaf mijn grootmoeder mij een stapel oude papieren uit de secretaire van mijn moeder, waar ik haar om had gevraagd. Toen mijn ouders stierven hielp ik Mariíta, onze oude huishoudster, bij het leegruimen van het huis. Ondanks haar smeekbeden om het haar alleen te laten doen, mijn liefje, om mij niet aan die pijn bloot te stellen, volhardde ik erin erbij te zijn, samen met de dienstmeisjes van mijn ooms en tantes. ‘Ik was erbij toen de linnenkasten leeg werden gemaakt, de boekenkasten, de bureauladen, de keukenkastjes, de nachtkastjes. Het leven van de mensen zit vol papieren en wat wij daarvan in het huis aantroffen wilde ik bewaren. Je grootvader heeft de polissen van de levensverzekering al meegenomen. Hij heeft mij niets gezegd over andere papieren. Wie ben ik om tegen je in te gaan als jij ze wilt bewaren voor wanneer je groot bent’, zei Mariíta. Het was zo dat ik de kleren, de schoenen, ceintuurs en sjaals kon zien en beslissen wat ik ooit zou kunnen gebruiken en wat in dozen moest om het naar de nonnen van liefdadigheid te brengen, maar ik kon niet naar het keurige, strakke handschrift van mijn moeder kijken of het ronde van mijn vader zonder dat ik door tranen en verdriet werd overstelpt. Bijna vijf jaar later meende ik in staat te zijn dat wel te kunnen. Ik las de papieren in het internaat, in de stille slaapzaal, waar ik een kleine kamer had met een ledikant, een klerenkast, een wastafel en stoel en een hoog raam waardoor ik naar de bomen in de tuin kon kijken, het jonge blad glanzend in de lentelucht. De eerste jaren als interne sliep ik in een grote zaal met een gangpad in het midden en kamertjes aan beide kanten, die door lage wanden gescheiden en door witte, gestreken gordijnen afgesloten waren. Een non wekte ons om zeven uur, zomer en winter, door in haar handen te klappen. Een paar minuten later ging zij van kamertje naar kamertje en trok de gordijnen bruusk open om zich ervan te verzekeren dat wij uit bed waren en voor de wastafel stonden. Het was een legerkampmethode, waaraan ik me elke keer weer stoorde. Gelukkig was ik sinds het afgelopen jaar overgeplaatst naar de kleine eigen kamer in de afdeling van de oudere meisjes. Het was als de overgang van een pension naar een vijfsterrenhotel. Omdat ik aan slapeloosheid leed en uit consideratie met mijn tragische omstandigheden had zuster Luisa Magdalena, het hoofd van de slaapzaal en ook van de ziekenafdeling, mij toestemming gegeven ’s avonds het licht aan te laten tot de slaap kwam.

Ik had koude handen toen ik in pyjama op mijn bed, met een beddensprei om mijn benen, het pakket openmaakte. Ik kon de opwinding die ik ervoer nu ik opnieuw bij de kloof kwam die mijn leven in een ervoor en erna verdeelde, nauwelijks onderdrukken. Ik haalde er vijf bruine enveloppen en een paar boeken uit. Ik moest glimlachen toen ik een van de titels zag: De menselijke seksualiteit van Stella Cerutti. Het waren boeken die mijn moeder achter slot en grendel bewaarde, zodat ze mij niet in handen zouden vallen. Ik hoorde het haar zeggen: ‘Jouw tijd komt nog wel, nu ben je nog te klein.’ Ik wist niet of zij er ooit achter was gekomen dat ik door een mes in de gleuf te steken het slot van haar secretaire open kon maken. Zo las ik Brave New World van Huxley en ook dat boek over seksualiteit, dat was geïllustreerd met zwart-witafbeeldingen van de vrouwelijke en mannelijke geslachtsdelen in dwarsdoorsnede. Uit vrees dat mijn moeder mij met dat boek in het bijzonder zou ontdekken, wat mij een grotere overtreding leek dan het boek van Huxley, kon ik alleen het stuk over de coïtus lezen. In die tijd hunkerde ik ernaar te weten wat er in de fameuze ‘huwelijksnacht’ werd gedaan, een veelbesproken onderwerp onder mijn vriendinnen. Mijn eigen lichaam had mij verteld dat je iets deed met de plek waarnaar mijn moeder met daar verwees. ‘Raak je daar niet aan. Was je daar goed.’ Ik was er zeker van dat de geheime activiteit tussen man en vrouw, die nooit expliciet werd genoemd maar wel als bekend werd aangenomen wanneer er over ‘met een man naar bed gaan’ en zo werd gesproken, impliceerde dat een paar zich bij het kruis verenigde. Wat ik in die tijd niet goed voor mij zag was de ingewikkelde acrobatiek die je, zo veronderstelde ik, moest verrichten om dat te bereiken. Ik kende de werking van de erectie van de penis niet en daarom was de enige manier die ik kon bedenken dat de vrouw of de man op de zij lag en zich omlaag liet glijden tot zij met de benen in een hoek geopend bijeenkwamen voor de genitale kus, die zo ieder samenkomen van de gezichten zou beletten. Enfin, een bijzonder ongemakkelijke, onaangename pirouette, die moeilijk enige romantische bekoring kon hebben en waarvan ik de mogelijkheden probeerde te begrijpen door in mijn schrift naakte mannen en vrouwen te tekenen. Toen ik las dat de penis zich met bloed vulde en opzwol als een fietsband en de vagina binnendrong, daarbij het maagdenvlies brekend, leek dat mij uiteraard ook niet erg plezierig. Maar het was wel logischer en verklaarde de horizontale positie waarin naakte paren gewoonlijk werden afgebeeld. Ik lachte toen ik dat boek zag bij de herinnering aan mijn onwetendheid van onschuldig meisje.

Ik leegde de enveloppen een voor een op mijn bed en legde alles apart wat met de dagelijkse dingen te maken had: reçu’s van de wasserij en andere dienstverleningen, briefjes, nota’s en aantekeningen. Tussen ontvangstbewijzen van abonnementen, op witte kaartjes geschreven telefoonnummers en jeugdfoto’s van mij zag ik een ansichtkaart, verzonden uit Italië door Isis, de Colombiaanse vriendin van moeder die in New York woonde. De toon trok mijn aandacht: ‘Je had met me mee moeten komen. Het zou je zo goed hebben gedaan.’ Tijdens de begrafenis van mijn ouders week Isis niet van mijn zijde. Niemand van de familie huilde zoveel als zij. Ze schudde steeds maar haar hoofd, omdat ze zichzelf er de schuld van gaf dat ze erop had aangedrongen dat mama haar in New York moest komen bezoeken. ‘Maar wie kon weten dat het vliegtuig zou verongelukken, Lucía, ik vind het zo erg.’ Isis wilde de zorg voor mij op zich nemen. Ze had maar één dochter. Ze zei dat ik naar de meisjesschool in New York kon gaan en later aan de Colombia-universiteit kon studeren. Ze zou proberen mij op te voeden zoals ze wist dat mijn moeder het zou willen. Ik hield van Isis. Sinds mijn kinderjaren was ik eraan gewend haar ‘tante’ te noemen en te zien hoe zij zich in de logeerkamer installeerde wanneer zij wekenlang bij ons op bezoek kwam. Maar mijn grootouders hadden andere plannen. Zij bedankten haar beleefd voor het aanbod maar accepteerden het niet. Zij hadden er al met elkaar over gesproken mij naar Spanje te sturen. Zij vonden de Verenigde Staten niet de meest aangewezen plek voor een puber. Het was een erg vrije samenleving en zij waren het niet eens met de daar heersende waarden, die zij buitengewoon materialistisch achtten. Isis begreep dat volhouden tot niets zou leiden. Toen zij terugkeerde en ik op het vliegveld afscheid van haar nam, vroeg ze mij haar te bellen wanneer ik maar wilde. Misschien zouden mijn grootouders mij ten minste toestaan de vakantie bij haar door te brengen. En wanneer ik achttien was en mijn middelbare school had voltooid, zou ik zelf mogen beslissen wat ik met mijn leven wilde doen, zei zij. Dan zouden mijn grootouders zich er waarschijnlijk niet tegen kunnen verzetten als ik voor de universiteit in New York koos. Wanneer het heimwee naar een thuis mij benauwde, herinnerde ik mij haar aanbod, maar het ontbrak mij aan de energie om mijn grootouders te trotseren. Het zou van mij een grotere motivatie hebben gevraagd dan de illusie mij weer dochter in een gezin te voelen, iets dat toch een illusie bleef. Ik vond een dikke bundel brieven van de briefwisseling tussen mijn moeder en Isis, brieven van mama’s vader, systeemkaartjes met datums en korte teksten die mij niet veel zeiden en twee cahiers met aantekeningen. De papieren van het ene stapeltje, ook al waren ze onbelangrijk, hadden voor mij een archeologische waarde, omdat ze mij in staat stelden de dagelijkse bezigheden van mijn moeder en de administratie van haar huishouden te reconstrueren. Terwijl ik ze doornam, kon ik haar aan haar secretaire zien zitten nadat ik naar school was gegaan, om rekeningen te betalen, de boodschappen en de maaltijden van de week op een lijstje te zetten, evenals de was die naar de wasserij moest worden gebracht. Ik bedacht dat daaruit, meer dan uit andere dingen, het plotselinge afbreken van haar leven naar voren kwam, wat onvoltooid was gebleven, die mechanisch verrichte bezigheden met toch een idee van continuïteit die bleek uit onschuldige aantekeningen: tegen de tuinman zeggen dat hij de varens moet bespuiten, Ernesto’s pak naar de kleermaker brengen. Terwijl ik ze las, rolden de tranen stil over mijn wangen. Het was niet meer, zoals in het begin, een wanhopig huilen, snikkend, ontroostbaar. Het waren trieste, oude tranen. Het schrift van mijn moeder kreeg een vreemde onstoffelijkheid, als van een oud manuscript, als het schilderij van een meester dat je in het museum ziet, de tijd van de schilder zo ver verwijderd van het object dat hem overleeft dat je je moeilijk kunt voorstellen hoe zijn hand het penseel hanteerde.

Daarna las ik de brieven van Isis, de aantekeningen in de cahiers. Vanaf het moment dat ik op de eerste zin stuitte over de problemen die mijn moeder verontrustten, kreeg ik een droge mond. Ik had de aanvechting te stoppen, maar mijn nieuwsgierigheid was sterker. Ik werd opgenomen in het drama dat de brieven en het grote aantal witte systeemkaartjes mij in staat stelden te reconstrueren. In de brieven reageerde Isis aanvankelijk sceptisch, ongelovig op de brief die mijn moeder zal hebben geschreven en waarin zij haar vertelde over een reeks anonieme telefoontjes van een vrouwenstem die zij had gekregen en die haar details gaven over de ontrouw van mijn vader. Waarom zou zij haar tijd verdoen met zulke mensen? antwoordde Isis haar, maar in de volgende brieven troostte ze haar, omdat mijn moeder nu klaarblijkelijk meer zekerheid had gekregen, en Isis had het over ‘de bewijzen’ en vroeg haar zich ervan te overtuigen dat ze echt waren, dat ze misschien vervalst waren, de slechtheid van jaloerse mensen was legendarisch. Daarna waren er elkaar snel opvolgende brieven, waarin zij haar om zelfbeheersing vroeg, om kalm te blijven, om te bedenken dat zij een bijzondere vrouw was, dat zij niet in die onzekerheid moest blijven zitten, maar mijn vader ermee moest confronteren. Verder sprak Isis over het detectivewerk waarin mijn moeder zich op obsessieve wijze had gestort en waarvan ik de resultaten nu zag: aantekeningen van plaatsen, tijdstippen, dingen die zij uit zijn zakken haalde, woorden die hij tegen haar had gezegd en die in het cahier waren vermengd met pijnlijke zinnen die zij aan zichzelf schreef, de vraag ‘mijn god, wat overkomt mij?’ ‘ik word gek’. Het woord ‘gek’ vele malen in de marge geschreven, naast de naam ‘Ernesto’, de o met potlood aangedikt. Isis die erop aandrong er niet meer aan te denken. Het zou wel iets voorbijgaands zijn. Het overkwam vele mannen. Het betekende niet dat Ernesto niet van haar hield. Ze moest rustig worden, het laten passeren. En in een latere brief het idee van een reis, hem mee te nemen naar een andere stad, zijn liefde weer opwekken. Mama had de vrouw gezien. Jong. Mooi. Jij bent ook mooi, zei Isis tegen haar, je was altijd een aantrekkelijke vrouw. En meer aantekeningen: ‘E. kwam 23.00 uur thuis. Omhelsde mij. Ik kon het niet. Ik kon het niet. Ik haat hem. Hoe heeft hij mij dit kunnen aandoen?’ Isis dringt aan op de reis. De brieven zijn minder frequent. Zij beklaagt zich dat mijn moeder haar niet schrijft. ‘Celia, alsjeblieft, ik maak mij ontzettend ongerust. Als je niet besluit te komen, dan kom ik naar je toe. Schrijf mij, alsjeblieft.’

Ik deed geen oog dicht. Vroeg in de ochtend klopte zuster Luisa Magdalena aan mijn deur. Toen ze zag hoe ik eraan toe was, kwam ze even later terug met wat brood en een kop chocolademelk, die ik warm moest opdrinken. Zij nam haar paarse habijt bijeen en kwam bij me op bed zitten, terwijl ze nieuwsgierig naar de papieren keek die in stapeltjes op de grond lagen. ‘Het zijn brieven en dingen van mijn moeder.’ ‘Ah’, antwoordde zij. Ze vroeg mij of het mij niet beter leek mijn moeder in vrede te laten rusten en niet in dingen te snuffelen die zij mij misschien niet had willen laten weten. Haar rust was verzekerd, zei ik. Niets wat ik deed zou haar wekken en voor mij was het een openbaring geweest. ‘Het is ongelooflijk te bedenken dat je met een man en een vrouw kunt leven, hun liefde kunt delen en niets van hen af weet. Niets’, zei ik. Dat was vanzelfsprekend, antwoordde zij. Ik was nog zo klein toen zij stierven.

Zuster Luisa Magdalena was lang en slank, de gerekte gelaatstrekken gaven haar gezicht een strenge, ernstige uitdrukking. Zij lachte weinig en wij internen hadden veel respect voor haar, want alleen met haar blik legde zij overtuigend haar autoriteit aan ons op. Toen ik pas in het internaat was aangekomen, was ik bang voor haar. Op een ochtend, toen ik met koorts wakker was geworden, was zij naar mijn kamer gekomen om mijn temperatuur op te nemen. Voordat ze wegging, boog ze zich over mij heen, streelde mijn hoofd en trok de lakens recht. Het lieve gebaar zette de achterkamer, waar ik mijn stoffige herinneringen aan kussen, omarmingen en lieve woordjes bewaarde, op een kier. Een hevig heimwee nam bezit van mij en ik moest ontroostbaar huilen. Ik bedacht dat zuster Luisa Magdalena achter haar façade, net als ik, een groot verlangen naar liefde verborg. En zo lag ik voor haar en voor mij te snikken. Sindsdien was ik niet meer bang voor haar en gaf ik haar zoveel affectie als ik kon. Onze relatie werd heel anders. Wij werden vriendinnen.

‘Het moet heel hard voor je zijn zonder je ouders op te groeien,’ zei zij, ‘en toch praat je er nooit over. Ik vraag me af hoe je dat doet. Je moet wel erg sterk zijn. Ik verloor mijn moeder op mijn zeventiende en ik vond alleen troost en een toevlucht in mijn roeping. Op mijn negentiende ging ik het klooster in. Nu ben ik vijfenveertig.’

Ik herinner mij haar reactie toen ik haar vroeg of ze er spijt van had. Ze glimlachte en zei dat ze in het begin dacht dat ze het niet zou volhouden. Ze miste de muziek, de straatgeluiden. Ze bekende mij dat het lezen van de heilige Theresia van Avila haar redding was geweest. Het was een gepassioneerde vrouw, die in Christus haar geliefde vond.

De vrouw die ik onder het habijt van zuster Luisa Magdalena vermoedde, maakte dat ik haar mijn ontdekking vertelde en haar zelfs een paar kaartjes van mijn moeder liet zien. Ik kon mijn vondst niet verzwijgen, de woede en de verwarring die ik voelde. Ik begreep niet dat mijn moeder had verkozen om met de spanning en de ongerustheid die in haar brieven en aantekeningen doorklonk te leven in plaats van mijn vader te verlaten. Het zou veel minder pijnlijk voor haar zijn geweest en dan zou zij niet op die reis zijn gekomen, die was bedoeld om de liefde te doen herleven en zich op hun huwelijk te bezinnen. En als die reis niet was gemaakt, zou ik nu mijn ouders nog hebben, gescheiden maar in leven.

‘Van Christus houden moet heel veilig zijn’, zei ik. ‘Je stelt je niet bloot aan jaloezie of aan teleurstelling. Ik kan mij maar niet voorstellen hoe mijn vader mijn moeder dit heeft aangedaan. Mijn vader was erg lief voor mij, maar het is duidelijk dat hij mijn moeder veel heeft laten lijden. Zij was gek van jaloezie. Ik vind het moeilijk te geloven dat er zoiets tussen hen is gebeurd. Ik dacht altijd dat zij zoveel van elkaar hielden.’

‘Ik ben niet degene die je veel over jaloezie kan uitleggen, mijn kind,’ zei zuster Luisa Magdalena met een lieve, droevige glimlach, ‘maar in Spanje hebben we een prinses gehad die er krankzinnig door is geworden.’

Ik moet zijn opgeveerd. Hoe is het te verklaren dat zelfs de non aan haar dacht? Wat een toeval!

‘Johanna de Waanzinnige’, riep ik uit.

‘Ken je de geschiedenis?’

‘Een beetje. Maar ik ken iemand die alle details weet.’

‘Maak dat hij je ze vertelt. Ik ken de bijzonderheden niet en veel van wat erover wordt gezegd is meer legende dan iets anders, maar het was een triest hoofdstuk in de Spaanse geschiedenis. Johanna had bij de dood van haar moeder, Isabella de Katholieke, koningin moeten worden, maar in plaats daarvan werd zij uiteindelijk opgesloten in het dorp Tordesillas, bij Valladolid. Men veronderstelt dat zij gek werd van jaloezie, die het gevolg was van de uitstapjes van haar man. Als kind heb ik met mijn ouders het klooster van Santa Clara bezocht, waar het lijk van Philips de Schone, haar man, lag. Het maakte veel indruk op mij dat die koningin daar zoveel jaar gevangen had gezeten en om de geschiedenis van haar dochter Catharina te horen, die opgroeide in een donker kamertje naast het vertrek van haar moeder, waarin uiteindelijk een raam werd gemaakt zodat zij wat afleiding had met het kijken naar de kinderen die buiten aan het spelen waren.’

‘Was haar man haar ontrouw of verbeeldde zij zich dat?’

‘Hij was haar zeker ontrouw, naar men zegt, hoewel ook wordt gezegd dat zij bij de eerste aanblik verliefd werden en heel veel van elkaar hielden. Zij kregen zes kinderen … Catharina werd geboren toen haar vader al overleden was. Er is een boek van Pradwin over haar in de bibliotheek. Ik zal het voor je halen.’

Uiteindelijk heb ik Manuel de geschiedenis van mijn ouders verteld, die de herinneringen uit mijn hele leven heeft veranderd. Koningin Johanna werd de spil waar ik omheen cirkelde, aangetrokken door de kwellingen die zij onderging en door de gevolgen die haar drama voor Spanje had. Volgens Manuel is het lot van het land er voor altijd door veranderd.

‘En hoe gaan we Johanna’s geest oproepen? Met een medium?’ lachte ik spottend.

Hij lachte niet. Tegenover mij gezeten, voorovergebogen met de ellebogen op zijn knieën, keek hij mij onafgebroken aan. Ik ging rechtop zitten. Ik keek weer naar het gesloten raam.

‘Ik weet niet of je het gebruik van de indianen in Amerika kent om netten te knopen om dromen te vangen. Wat ik voorstel is dat wij er een maken. Ik heb een jurk naar de mode van die tijd. Ik wil dat je je kleedt als Johanna. Ik wil dat je in haar huid kruipt terwijl ik je haar geschiedenis vertel, dat je doordringt tot haar passie, haar verwarring. Er zijn mensen die ingewikkelde machines bouwen om in de tijd te reizen. Ik stel je een reis voor zonder andere apparaten dan zijde en fluweel. Door mijn woorden zal zij naar je toe komen en zullen wij haar allebei kunnen leren kennen. Ik weet niet waarom, maar sinds ik je zag had ik het gevoel dat jij in staat zou zijn haar te begrijpen. Er is geen moment geweest dat ik bij je was waarin ik haar nabijheid niet heb gevoeld.’

Ik keek hem aan zonder te weten wat te zeggen. Het idee schrikte mij af en trok mij aan. Ik bedacht dat Manuels stem ongetwijfeld in staat zou zijn mij mee te voeren naar een andere werkelijkheid. Het was een stroom waarin de tijd ongestoord voortdreef. Hij praatte over het verleden als iemand die over het heden praat. Mijn moeders vader was ook zo geweest: een fantastisch verteller, die vanaf mijn kinderjaren het vuur van mijn verbeelding aanwakkerde. Ik dacht aan Sheherazade en de kalief en het leven dat zij verkreeg door de manier waarop zij verhalen aaneenreeg. Welk leven wilde Manuel verkrijgen? En hoe zou ik niet de kracht van de woorden inzien als het die niet waren geweest die mij tot daar hadden gebracht, tot die middag en dat vreemde voorstel?

Er was nog geen week voorbijgegaan sinds het bezoek aan het Escorial, toen Manuel mij schreef. Het was tijdens het vieruurtje op school dat zuster Cristina mij de brief met een Spaans poststempel gaf. Ik herkende het handschrift niet. Door de dunne, witte envelop zag ik de kleuren van een foto. ’s Middags deelden de nonnen blokjes chocola en sneetjes stokbrood aan ons uit. Voordat ik naar Spanje kwam, had ik de combinatie van brood en chocola nooit geproefd, maar toen ik in navolging van de anderen de chocola tussen twee sneetjes brood legde, als een sandwich, en erin beet, vond ik het mengsel van de twee smaken lekker. Het was een lekkernij die ik gewoonlijk op een bank achter een paar struiken opat, naast het beeldje van de Maagd van Fatima in de holte van een rots. Ik gaf de voorkeur aan lezen boven het basketbal waarmee de anderen zich op dat uur van de dag bezighielden. Die middag trok ik mij daar terug met de envelop in mijn zak en een paar stukjes brood en chocola. Toen ik de envelop openmaakte, vond ik een ansichtkaart met de reproductie van een schilderij uit de vijftiende eeuw van een jonge vrouw met verfijnde gelaatstrekken en het haar in het midden gescheiden. Het was Johanna van Castilië, in 1497 door Juan de Flandes geschilderd. Opgewonden las ik de tekst op de achterkant: ‘Lucía, Johanna van Castilië was zestien jaar toen zij met Philips de Schone trouwde. Net als jij voelde zij zich erg eenzaam in Vlaanderen, ver van haar familie. Reken op mij als je iets nodig hebt in Madrid. Als je wilt kun je mij schrijven naar: calle San Bernardo, 28-4, Madrid 00267. Gegroet, Manuel de Sandoval y Rojas.’

Diezelfde dag beantwoordde ik zijn brief. Ik schreef hem tijdens de avondstudie, het uur van de Grote Stilte van de nonnen. Vanaf negen uur spraken zij alleen als het strikt noodzakelijk was. Wij, de internen, moesten ook stil zijn in de grote zaal, waar wij allen aan tafels in een rij over de hele lengte van de hoge, rechthoekige ruimte met hoge ramen zaten. Op een verhoging zat zuster Sonia, die op ons moest letten, achter een schrijfbureau. Met tussenpozen, waarschijnlijk bepaald door het bidden van de lange rozenkrans van gladde olijfpitten die van haar middel hing, stond de non op en liep langzaam tussen de rijen door. Haar voetstappen maakten nauwelijks geluid, alsof zij zweefde, maar bij het lopen maakten de zware stof van haar habijt, de kralen van de rozenkrans die elkaar raakten en de doordringende geur van wol die uit haar kleding kwam, voren in de lucht, als die van een schip dat zich stil voortbeweegt tussen de geluiden van omgeslagen bladzijden en pennen die op het papier krasten.

Ik las mijn lessen, deed mijn huiswerk en begon te schrijven. Ik schreef zorgvuldig: een duidelijk schrift en in rechte lijnen, dankzij het gestreepte blad onder het doorzichtige witte vel. Ik vond er veel genoegen in. Ik begreep niet hoe de brief om hem voor de kaart te bedanken zo lang was geworden. Bladzij na bladzij vulde ik en vertelde ik hem over mijzelf, genietend van het schrijven. Ondanks mijn leeftijd voelde ik mij ouder, alsof het leed van mijn ouderloosheid mij een dieper inzicht had gegeven dan normaal was voor mijn jaren. Ik wilde meer over Johanna weten, zei ik. Ik was gefascineerd door de gedachte dat de koningin van het portret en ik bijna even oud waren en dat wij, ieder in haar eigen tijdperk, eenzelfde gevoel van eenzaamheid hadden ervaren. Mijn eenzaamheid, als enig kind, was altijd bevolkt geweest, vertelde ik hem, door literaire of bedachte personages, van wier gezelschap ik sinds mijn kinderjaren had genoten. Hoewel ook ik aan een andere cultuur had moeten wennen, was het in mijn geval een redding geweest dat ik niet in een omgeving was gebleven waar de leegte van de aanwezigheid van mijn ouders moeilijk te aanvaarden, bijna onverdraaglijk zou zijn geweest. Ook interesseerde mij Johanna’s tragedie, de liefde en de jaloezie die zij voor Philips de Schone zal hebben gevoeld, voegde ik er aan het eind aan toe.

Om halfelf, toen zuster Sonia twee keer in haar handen klapte om aan te geven dat het tijd was om naar de slaapzaal te gaan, had ik zeven bladzijden geschreven. In mijn kamer bleef ik lang naar mijzelf kijken in de spiegel van mijn moeder, een zilveren spiegel waarvan ik mij verbeeldde dat zij mij in de weerspiegeling van mijn ogen kon zien. Misschien zou ik via Johanna kunnen begrijpen wat zij geleden had. Ik bedacht dat het heel bijzonder was dat Manuel mij juist in deze dagen had geschreven, nu de herinnering aan mijn ouders mij voortdurend achtervolgde.

De volgende dag voegde ik er nog een afscheidsgroet aan toe, zette mijn handtekening, sloot de envelop, plakte er postzegels op en bracht hem naar Rosario in de portiersloge, die zich over de brieven van de internen ontfermde. Het was het begin van een correspondentie die risico en avontuur in mijn scholierenleven bracht en waaraan ik me overgaf met een hartstocht die ik zelf niet begreep. Misschien kwam dat omdat nooit eerder een man zich voor mij had geïnteresseerd en op mijn leeftijd begon ik mij al voor te stellen hoe ‘dat’ zou zijn, of misschien kwam het omdat het de eerste gelegenheid was die ik kreeg om mij uit te drukken tegenover iemand die mijn achtergrond niet kende en tegenover wie ik alleen verantwoordelijk was voor de mening die hij zich over mij zou vormen. In ieder geval was het zo dat ik mij tijdens het schrijven de weerklank van mijn woorden voorstelde; de geadresseerde als het binnenwerk van een piano, waarover ik mij boog om de hamertjes de snaren aan het trillen te zien brengen. Ik stelde mij de man buiten voor, in de drukte van de metro en het dagelijks werk, terwijl hij mijn brieven las bij een glas rode wijn of een kop koffie in het café op de hoek. Ik voelde mij als een schipbreukeling die boodschappen in gekleurde flessen in zee gooit.

Sinds die eerste keer, toen ik door de gang terugliep naar het leslokaal, besefte ik dat weinig dingen mij de laatste jaren zoveel plezier hadden gegeven als het aan hem schrijven. Mijn nette, ronde handschrift beviel mij en ik vond het leuk te denken aan de persoon die mijn zinnen bij Manuel zouden oproepen. Bij het afstand nemen van mijn eigen woorden voelde ik zelf sympathie voor het meisje dat in mijn uitweidingen naar voren kwam. Ik zag voor mij hoe Rosario de post naar de brievenbus op de hoek bracht en hoe mijn brief door de gleuf op de donkere stapel enveloppen op de bodem viel.

Manuel antwoordde mij enthousiast, onder de indruk van mijn rijpheid. Maar hij beperkte zich niet alleen tot schrijven.

‘Stuurde je me daarom die kaart?’ vroeg ik hem gespannen. ‘Omdat je dacht dat ik je zou kunnen helpen Johanna aan te voelen?’

‘Ik weet niet wat ik dacht, Lucía’, zei hij vriendelijk terwijl hij mijn hand pakte. ‘Je intelligentie, je duidelijke fascinatie voor deze geschiedenis interesseerden mij. Ik vond dat je erg op Johanna leek.’ Hij lachte. ‘Ik doceer de Renaissance aan de universiteit, maar ik kom niet vaak meisjes van jouw leeftijd tegen die al te veel belangstelling hebben voor wat zij studeren. Het leven van Johanna behandel ik trouwens in één college. De opzet van de studie staat me niet toe er veel tijd aan te besteden, hoe graag ik dat ook zou willen. Ik denk dat het jou wel zou interesseren.’

‘Het is opvallend dat haar naam, nadat je me over haar gesproken had, ter sprake kwam in een gesprek met zuster Luisa Magdalena over de jaloezie van mijn moeder.’

‘Dat is niet zo vreemd, Lucía, vraag het maar aan wie je wilt. Ideeën hebben magnetische eigenschappen, ze trekken de gedachten van anderen aan, plotselinge onthullingen, onverklaarbare coïncidenties. In meer of mindere mate hebben wij allemaal van die ogenschijnlijke toevalligheden meegemaakt.’

Manuel stond op om koffie te zetten. Ik keek naar hem terwijl hij bezig was in de kleine keuken van zijn appartement. Het leek mij nu zo vanzelfsprekend hier bij hem te zijn. Als er niet zoveel was gebeurd in de tijd sinds hij in mijn leven verscheen, zou zich misschien nooit de gelegenheid hebben voorgedaan om hem te vertrouwen en met hem bevriend te raken. Ongetwijfeld had hij onze toenadering bevorderd. Precies op de zondag na het bezoek aan het Escorial was ik hem in de straat van de school tegen het lijf gelopen.

Die dag werd ik met zware hoofdpijn wakker. Zuster Luisa Magdalena trof mij dubbelgevouwen op bed aan. Zij stopte mij in en gaaf mij een paar druppels Cafergot. De hele week was ze erg zorgzaam voor mij geweest. Het was haar manier om mij te troosten voor iets, waaraan, zoals zij en ik wisten, niets meer te doen was. In de middag kwam ze met mijn lunch. Ze bleef een poosje bij mij. De warme soep en de medicijn hadden effect. Ik werd rustig en begon mij beter te voelen. Ze raadde mij aan een bad te nemen en naar buiten te gaan voor een korte wandeling voordat het donker werd. De banketbakker zou nog open zijn, zei ze met een knipoog. Ze zag alles. Ze wist dat ik ’s zondags altijd naar school terugkeerde met mijn portie gebak.

Ik nam een lange, hete douche. In het weekend hoefde je niet bang te zijn dat het warme water opraakte nadat de internen hun douche genomen hadden. Ik maakte er gebruik van om mijn haar te wassen, mijn handen en voeten met puimsteen te behandelen, mijn benen te scheren en er gewoon van te genieten naakt onder de waterstraal te staan. In de vier jaar in het internaat was mijn lichaam op verbazingwekkende wijze veranderd en ik had het proces zowel verwonderd als met enige angst gevolgd. Bijna van de ene dag op de andere verschenen mijn borsten, die omhoog kwamen en werden bekroond met grote, lichtroze tepels. Had ik op mijn dertiende nog cup 32A, nu droeg ik 36C. Mijn schaamstreek, die bij mijn aankomst nauwelijks enig donshaar liet zien, was nu bedekt door zacht, zwart krulhaar. Mijn middel tekende zich nu wat duidelijker af. Ik zou geen vrouw met wulpse rondingen worden. Ik had smalle heupen en slanke benen, hoewel ik ronde, stevige billen had. Ik wist niet of ik in de tijd tot mijn achttiende nog verder zou groeien, maar ik smeekte God van niet, want ik voelde mij nu al een reuzin. Wat mij het meest beviel van mijn lichaam was mijn platte buik en mijn kleine navel, die zo diep was dat ik hem alleen, als onderdeel van mijn wekelijkse routine, met een wattenstaafje kon schoonmaken, dat er tot de helft in verdween en dat me, wanneer het niet verder kon, om een of andere onbegrijpelijke reden een kietelig gevoel in mijn achterste gaf.

Het bad verlichtte het zware gevoel in mijn hoofd en ik knapte ervan op. Ik poederde mijn gezicht en deed eyeliner langs mijn ogen. In het portaal met de Talavera-tegels kwam ik Margarita tegen, een van de internen, die binnenkwam met pakjes en een Schotse rok. Margarita kwam uit Guatemala; een groot en kinderlijk meisje, met wie ik het goed kon vinden. Zij maakte mij aan het lachen met moppen, die zij heel leuk vertelde. Zij was verrast mij te zien. ’s Morgens had zuster Luisa Magdalena haar gezegd dat ik ziek was.

‘Maar ik zie dat je beter bent’, lachte zij.

‘Het duurde niet lang. Hoofdpijn. Migraine. Het gaat al over. Ik ga alleen naar de banketbakker en dan kom ik weer terug.’

Om er te komen moest ik de steile straat omhoog nemen, aan het eind waarvan de Atochastraat lag en het metrostation Antón Martín. De school stond in een van de oude wijken van Madrid, niet ver van het spoorwegstation, de botanische tuin en het historische Lavapiés. Mei liep op zijn eind en de dagen werden langer. Op dat uur, tegen vijven, waren er weinig mensen op straat. In Spanje begon de lunch om twee of drie uur, zodat de mensen bijna klaar waren met eten of van hun siësta genoten. De frisse wind blies in mijn gezicht. Ik liep in de heldere lucht van de namiddag tussen vierkante gebouwen in Castiliaanse stijl met ijzeren balkons, die op regelmatige afstand aan de gevels hingen. In de benedenverdieping van wat herenhuizen zullen zijn geweest, waren winkels en cafés gevestigd en zag je in metalen lijsten gevatte glazen toegangsdeuren. Of de zon nu scheen of dat het bewolkt was, altijd hing er een naargeestige sfeer. Misschien kwam dat omdat zich naast de school een klooster bevond met voor altijd uit de wereld getreden nonnen, het Hospital de Atocha, met zijn hoge muren en het grote, vervallen gebouw van het gemeentelijke lijkenhuis. Afgeleid door een paar schoenen in de etalage van een van de winkeltjes was ik blijven staan toen een stem naast mij zei: ‘Niet te geloven. Wat een gelukkig toeval.’

Toen ik opkeek zag ik Manuel. Hij was net zo gekleed als de laatste keer. Hij had een map onder zijn arm. Ik herinner mij dat ik hem zwijgend aankeek, zonder te weten wat ik moest zeggen, zonder te durven denken dat hij op mij had staan wachten, hoe moeilijk ik het ook vond aan te nemen dat deze ontmoeting toevallig was. Zijn vriend Genaro woonde in deze buurt, zei hij bij wijze van verklaring. Hij was gids, de man die hij had vervangen, de reden waarom hij mij had leren kennen. Hij moest hem een paar boeken teruggeven. Hij vroeg welke kant ik op ging. Nauwelijks hersteld van mijn verwarring zei ik dat ik alleen even naar de banketbakker ging en daarna terugging naar het internaat. Hij bood aan met mij mee te lopen. Wij liepen verder, de straat uit. Hij genoot van zijn sigaret en keek om zich heen alsof op zondag op straat lopen iets nieuws voor hem was. Hij vertelde dat hij de zondagen meestal in de bibliotheek in het huis van zijn tante doorbracht met lezen of dingen in elkaar zetten. Hij hield van puzzelen en van schaalmodellen. De menigte, die zonder vast doel rondwandelde, als robots die aan de wekelijkse opdracht tot vertier beantwoorden, benauwde hem. Ik vond het wel leuk om ’s zondags naar buiten te gaan, zei ik. De school was net een fort en wanneer je binnen was, had je er geen besef van dat er ook nog een stad was. Maar juist deze dag had ik met hoofdpijn in bed gelegen. ‘Arm kind’, zei hij lief, terwijl zijn rechterhand een ogenblik zacht op mijn rug rustte. ‘Zou het niet beter voor je zijn als je geen gebak at?’ Ik lachte. ‘Integendeel,’ zei ik, ‘iets zoets zal me goeddoen.’ Alleen al het betreden van de zaak was voor mij een genot. De non die mij had verzorgd had het mij zelf voorgesteld. Het was een zwakheid van mij, de gebakjes, de bonbons. Wat ik het meest miste van mijn land was de dikke guavegelei die we bij het ontbijt aten. In de tuin van mijn grootouders stond een guaveboom. De geur was verrukkelijk. ‘Je zult me in tropische vruchten moeten opvoeden. Ik moet tot mijn spijt zeggen dat ik nog nooit een guave heb gezien.’ Wij staken over en Manuel legde zijn hand weer op mijn rug, bij mijn schouder. ‘Ik heb genoten van je brief,’ zei hij, ‘je schrijft erg goed. Je bent erg jong, maar dat vergeet ik wanneer ik je hoor praten en ik vergat het nog meer toen ik je las. Je kijkt met wijsheid naar de wereld.’

We kwamen bij de banketbakkerij. Oudere, in het zwart geklede vrouwen met zwarte schoenen en dikke, huidkleurige kousen stonden voor de toonbank. De eigenaar groette mij. De warme ovenlucht rook naar honing en koekjes. Ik koos mijn gebruikelijke zoetigheden. Manuel keek omhoog naar de plank met dozen guavepasta en vroeg hem er een voor hem neer te zetten. Hij liet de eigenaar de doos openmaken, waarin een in cellofaan verpakt blok guavepasta lag. Hij tilde de doos op om goed te ruiken en daarna hield hij hem onder mijn neus. Ik snoof en zuchtte. Door de verpakking heen drong de geur tot in mijn longen door. Ik kon hem er niet van weerhouden de doos te kopen, ook niet toen ik zei dat ik niet gewend was aan op deze manier bereide guave, een stevig brok met een zware smaak. Zo werd het in Cuba gegeten, met stukjes kaas, zei de eigenaar. ‘Het is heerlijk. Vooruit, meisje, je zult het lekker vinden. Sta hem toe je een cadeautje te geven. Je bent het waard.’ Manuel liet mij niets betalen. Besefte ik dan niet dat het lot, dat hem die dag in mijn straat had gebracht, hem opdroeg een even gelukkige als onverwachte ontmoeting te vieren?

Samen met de verrassing hem tegen te zijn gekomen, bewaarde ik aan die dag de herinnering aan Manuel die mij op de terugweg een arm gaf en zich naar mij overboog om in mijn oor te praten, zodat er een huivering over mijn rug liep. Het scheen dat hij zich niet erg bewust was van de onderlinge afstand die mensen bewaren, want ik had niet het gevoel dat hij het deed om een reactie van mijn kant uit te lokken, maar meer als een onhandige jongen die blind is voor het effect van zijn enthousiaste klappen.

Voor de deur van de school liet hij mij beloven dat ik hem weer zou schrijven en nam hij afscheid met een kus op mijn wang. Ik bleef een paar minuten staan om naar hem te zwaaien, terwijl hij naar beneden de straat uit liep.

‘Hij moet de hele dag bij de school hebben rondgehangen om je te ontmoeten’, zei Margarita met een ondeugend lachje; wij waren de enigen aan tafel bij het avondeten. ‘Toevalligheden als deze zijn moeilijk te geloven. Wat heb jij een geluk dat jij, die zo weinig op straat komt, iemand hebt gevonden die verliefd op je is.’

‘Wat heb jij een fantasie, Margarita.’

‘Zeg, laat mij die guavepasta eens proeven. In Guatemala eten we het met kaas of room, zoals in Cuba.’

We hadden geen kaas of room, maar we smeerden het op ons brood. We genoten ervan, alsof stukjes van onze jeugd, van onze verre landen, zich in onze mond oplosten.

‘Zeg eens, Manuel, nu wij elkaar beter kennen, toen wij elkaar in de straat van mijn school ontmoetten, was dat echt een toevallige ontmoeting, of wachtte je, verborgen, tot ik zou verschijnen?’

‘Ik ging erheen met jou in gedachten. Ik dacht niet dat ik je zou ontmoeten. Maar ik moet bekennen dat ik, nadat ik je was tegengekomen, het duidelijke gevoel had dat het meer dan een toevalligheid was.’

‘Geloof je in telepathie?’

‘Alles wat er bestaat staat met elkaar in verband. Ik neem aan dat telepathie een uiting is van die verbanden. In ieder geval is de werkelijkheid ingewikkelder en kneedbaarder dan je denkt. En de tijd ook. Daarom is de gedachte dat jij Johanna’s innerlijk kunt invoelen wanneer ik je bewustzijn in haar tijdperk en omstandigheden onderdompel, geen absurditeit van mijn obsessies. Geloof me. Het is geen list om je te betoveren. Je zult het zelf inzien.’

‘Het is goed, Manuel. Ik heb je al gezegd dat Poe, Borges en Lovecraft mijn meest geliefde schrijvers zijn. Alleen had ik natuurlijk nooit gedacht dat ik in een van hun verhalen terecht zou komen.’ Ik lachte, een beetje beschaamd over mijn gebrek aan vertrouwen. ‘Ik zal doen wat je vraagt, maar waar is die jurk, waar je het over had?’

‘Kom mee’, zei hij, terwijl hij opstond en mij zijn hand toestak. ‘We gaan naar mijn kamer.’

‘Als ik me niet op mijn gemak voel, dan zeg ik dat en dan vertel je me gewoon de geschiedenis, goed?’

‘Goed’, antwoordde hij.