Herbjørg Wassmo

Het motief

Vier verhalen

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Reiser. Fire fortellinger, verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag, Oslo 1996

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 1998

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Jeroen van den Boer BNO, Tilburg

Omslagillustratie © Corstiaan Jansen

isbn 978 90 445 3083 4

NUR 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2001.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het appartement

Het was een bakstenen gebouw. Gemakkelijk te vinden aan de hand van de foto uit de krant. Streng, bijna monumentaal in zijn eenvoud, met op de hoek iets wat op een wapenschild leek.

Het was op de eerste verdieping. Je had er ongetwijfeld last van het verkeer. Aan de andere kant betekende dat weinig trappen.

Het huis was aan de straat geketend door een dunne streep trottoir, zonder bomen of gazon.

Ik drukte op de bel met het logo van de makelaar. Het stickertje straalde orde uit. Controle. Totdat de intercom kraakte en een schelle vrouwenstem antwoordde: ‘Kom binnen! Rechtdoor en dan rechts!’

Eigenlijk kreeg ik zin om rechtsomkeert te maken. Zulke stemmen roepen een onbehagen bij me op dat niet altijd verdwijnt als de persoon in kwestie ophoudt met praten.

Het kon uren blijven hangen. Een druk. Ja, een soort slecht geweten. Alsof ik zonder het te weten een tragedie had veroorzaakt. Alsof de stem bij een wezen hoorde dat ik op gruwelijke wijze had verwaarloosd, en dat mij probeerde te doen beseffen aan welk een zonde ik me schuldig had gemaakt.

Eigenlijk had ik rechtsomkeert moeten maken. Maar ik duwde de deur open en stapte de hal in.

Een bijzonder correct gekleed echtpaar volgde me naar binnen. Zelf had ik me ook voor de gelegenheid gekleed. Zonder op te vallen, natuurlijk. Anoniem maar vertrouwenwekkend, dat was het devies.

Zij moesten er waarschijnlijk ook naartoe, dacht ik. Ik hield de deur voor hen open en knikte zo vriendelijk mogelijk.

De vrouw knikte terug. Afwezig. Alsof ze niet gewoon was dat mensen die ze tegenkwam haar groetten. De man glimlachte, vluchtig. De knoop van zijn stropdas zat een beetje scheef.

Terwijl we achter elkaar de trap opliepen, hoorde ik haar zeggen: ‘Het huis is van 1916. Denk je dat er stucplafonds in zitten?’

‘Wat maakt dat nou uit’, antwoordde hij.

Er klonk een onderdrukte ergernis in zijn stem, die ze ongetwijfeld eerder had gehoord, want ze zei niets meer.

Ik draaide me niet om. Toch wist ik dat het hem nu al speet dat hij haar de mond had gesnoerd. Wist dat zijn woorden een hele rits onvermijdelijke strafmaatregelen tot gevolg zouden hebben, die hij de komende uren zou moeten ondergaan.

Waarschijnlijk was hij met haar meegegaan zonder echt geïnteresseerd te zijn. Zijn voetstappen waren een protest tegen de hare.

Mooi trappenhuis. Oude, gedecoreerde tegels. Gietijzeren balustrades, een lambrisering. Niet recentelijk opgeknapt. Maar duidelijk solide.

De deur van het appartement stond open.

De makelaar was een jonge man, die ons de hand schudde en ons welkom heette. Ze werden almaar jonger.

Hij had zo’n typische nasale, zakelijke stem. Alsof hij de woorden ergens bij zijn amandelen gorgelde voordat hij ze liet ontsnappen. Vol aangeleerd gezag. Uitgesproken met snelle, staccato, maar duidelijke stoten.

Ik vond het amusant. Dat was uiteraard niet de bedoeling.

Er stond een struise vrouw in een knalroze mantelpakje in de hal. Ik begreep al snel dat zij de eigenaresse was, zowel van het appartement als van de stem door de intercom.

Ze had vrolijke ogen. Dat was te veel. Dat maakte het onmogelijk haar niet aardig te vinden.

In de hal, die geen ramen had, brandde de open haard. Dat was onverwacht. Een poging om ons te doen vergeten dat de hal aan een opknapbeurt toe was?

Aan de andere kant was dat zo duidelijk dat je je daar natuurlijk niet door hoefde te laten bedotten.

Het geknetter, de warmte … leken een overval. Alsof ik hen moest bedanken omdat ze dit speciaal voor mij hadden gedaan.

Zij konden niet weten dat ik niet van kamers met open vuur hield. Of was het juist daarom?

Ik stond voor de witgekalkte schouw in zijn grote woning. Tilde de pook op.

Ergens barstte een oude wond open. Of een ingedroogd korstje? Toen vermande ik me, zoals dat heet, en besloot dat het allemaal niet meer was dan een ontwikkeld fotorolletje in een lade. Het zouden nooit foto’s worden.

Ik had het tegen het licht kunnen houden om te bekijken hoe de afdrukken eruit zouden hebben gezien. Maar had dat zin?

Het was precies drie jaar geleden. 15 november. Ik had een bout in de oven gezet en de haard aangemaakt. Het gezellig gemaakt of hoe je het maar wilt noemen. Helaas weet ik er geen ander woord voor.

Achteraf gezien was het heel banaal. Dat hij thuiskwam met dat oeroude verhaal … van een andere vrouw.

Met mijn rug naar hem toe hield ik zijn woorden wat op afstand.

Met verbazing bekeek ik mezelf van buitenaf. Ik stond daar diep voorovergebogen en pakte een houtblok op dat ik in de vlammen legde. Het vatte meteen vlam, met een luid geknetter.

Uit ervaring wist ik hoe belangrijk het voor zijn gevoel van rechtvaardigheid was dat alle partijen iets toegaven. Daarom handelde ik de praktische zaken af, draaide me naar hem om en zei: ‘Dat wist ik al een tijdje.’

We waren met zijn achten in het appartement, naast de eigenaresse en de jonge makelaar. Iedereen keek geconcentreerd naar iets wat alleen hij of zij zag.

Net als de engeltjes op de poëzieplaatjes uit mijn jeugd. Hun blik gevestigd op iets wat buiten beeld was, iets wat alleen engelenogen konden zien.

Ik herinner me de gelaatsuitdrukking en de handen onder de appelwangen. Verschillende kleuren haar en vleugels. Eentje was ernstig, de ander glimlachte een beetje liederlijk. Maar hun blik was hetzelfde. Elk de blik gericht op iets wat hij niet met de anderen wilde delen.

Nu liepen ze samen met mij door de kamers.

Twee dames bespraken de woning met elkaar, alsof ze er alleen waren. Ze waren elegant, bijna uniform gekleed.

Dan was er nog een erg jong stelletje. Heel lief, maar duidelijk niet in staat om zo’n prijzig appartement te betalen. Ze zochten elkaars handen in een soort woordloos gesprek. Het had een merkwaardig kalmerend effect op mij.

Een man alleen, van mijn leeftijd, liep turend rond, alsof hij een soort controleur was. Hij leek weinig tijd te hebben. Zelfs zijn haar was rusteloos.

Ik kreeg de indruk dat wij anderen hem bij zijn werk in de weg liepen. Dat was onzin, want het appartement was 168 vierkante meter groot.

Het echtpaar dat ik had binnengelaten was duidelijk de meest serieuze gegadigde. Dat wil zeggen zij was dat, op de trap al.

Ik liep naar de eetkamer. Zware eiken meubelen, zware gordijnen. Grote ramen met donkere kozijnen.

Het jonge stel liep dicht tegen elkaar aan om een enorme eettafel heen. Ik hoorde hem zeggen: ‘Mooi voor grote feesten.’

Het optimistische snorretje en het blonde haar dat op zijn jaskraag hing, deden me aan iemand denken. Dat gebeurde wel vaker.

Misschien was het zo dat je hen al eens eerder had ontmoet? Allemaal?

Zij had een beetje onzuivere huid en ze droeg een vijftien centimeter lange oorbel van gekleurde glazen kralen en stukjes metaal. Die maakte geluid als ze haar hoofd bewoog, en dat deed ze voortdurend.

Dat herinnerde me eraan hoe broos alles is. En hoe waanzinnig kort het duurt.

De roze dame had gelukkig nog niets gezegd. Toch deed haar stem nog pijn in mijn slapen.

‘Is het parket origineel?’ vroeg de jonge vrouw.

Ze rinkelde heftig met de glazen kralen en de roze dame kwam aangesneld.

‘Mijn grootmoeder hield erg van deze vloer’, schetterde ze vriendelijk.

Ik zag geen reden daar te blijven staan en trok me terug door een deur.

Het jonge stel keek plichtsgetrouw nog eens naar de vloer, en kwam toen achter mij aan naar de andere kamer.

De roze dame bleef alleen achter. Als in een reclamefilm waarin ze het artikel benadrukken door iets anders belachelijk te maken, stond de roze gedaante daar en liet het degelijke parket goed uitkomen. En alsof ze voelde welke rol ze had, zonder het helemaal te begrijpen, zei ze niets meer.

Grote, dubbele paneeldeuren, generaties lang overgeschilderd, voerden naar een kamer met zwaar, gevlekt textielbehang.

Zijn appartement had wijnrood, zijden behang.

Hij zei altijd: ‘Mijn moeder gebruikte een schone, bijna droge spons en water met een scheutje azijn …’

Met de nadruk op moeder en droge. Als hij me iets wilde inprenten werd zijn stem altijd zachter bij het laatste woord. Om het effect te versterken keek hij me in de ogen.

Ik had de nagedachtenis aan zijn moeder dan ook tweeëndertig jaar lang geëerd met een spons die even in water met een scheutje azijn was gedoopt.

De stank was het ergst. In ieder geval zoals ik het me herinner. Wanneer ik aan het werk was, had ik natuurlijk aan heel andere dingen gedacht.

Bijvoorbeeld dat Jezus een spons met azijn toegestoken kreeg toen hij aan het kruis hing. Dat soort dingen kon plotseling bij me opkomen.

Het had iets te maken met de draaiingen van de acanthusranken. Die groeiden vast in je hersenen. Waren er nog steeds. Op het motief zelf had ik niets tegen. Waarom zou ik?

Nee, het was het gevoel dat iemand met de beste bedoelingen mijn leven probeerde te stelen.

Nu, lang daarna, besefte ik dat mijn rol in zijn appartement die van zaakbewaarder of conservator was geweest. Ik verbeeldde me dat dat me voor de rest van mijn leven zou blijven aankleven.

Wij, die alles voor uitsterven en vernietiging moesten behoeden, raakten nooit de reflex kwijt van de handelingen die deze rol van ons verlangde. Zo raakten we ook nooit het innerlijke beeld kwijt van de dingen die we moesten beschermen.

Ik raakte het behang niet aan. Niet omdat ik bang was het vies te maken. Ik wist dat ik het weer schoon kon krijgen. Maar iemand zou me kunnen zien, iemand die er niet alle vertrouwen in had dat ik de vlek zou kunnen verwijderen.

Natuurlijk hoefde ik daar niet bang voor te zijn, want wanneer de buitendeur ’s ochtends achter hem dichtsloeg, kwam hij niet eerder terug dan op zijn vroegst vier uur ’s middags.

Eigenlijk zou ik graag mijn handen op het behang willen leggen. Het leefde immers in zekere zin. Echte zijde. Het patroon trad in een reliëf van grovere draden naar voren uit de achtergrond, die fijngeweven en glad was.

De bloemenranken strekten zich als het ware naar mij uit. Alsof ze een geheim meetorsten dat ze niet mochten verraden. Het dieprood was overal om me heen, maar ik kon het alleen aanraken met een spons, even gedoopt in water met een scheutje azijn.

Dat schiep een soort, wat zal ik zeggen … verdriet?

Niet dat de herinnering me aldoor plaagde. Alleen wanneer ik iets zag dat me eraan deed denken. En dat was bijna altijd mijn eigen schuld. Zoals nu.

Hier waren spiegels met consoles. Je kon jezelf zien in het bobbelige oppervlak. De contouren werden een beetje wazig. Maar het beeld, de kleuren en de gezichten kregen een laag vernis. Je voelde je zonder beperkingen, in een andere tijd.

De ruggen van de jongelui die verderop in de kamer stonden, traden ook de spiegel binnen. Zo waren we alledrie verenigd, ook al kenden we elkaar niet.

Eigenlijk kende ik geen jonge mensen. Natuurlijk groette ik degenen die bij mij in de portiek woonden. Uiteraard!

In de spiegel kregen we hetzelfde bruingele waas over ons. Dat was mooi. Ik kreeg het gevoel dat ik tegen hen zou kunnen praten. Zelfs over serieuze dingen.

‘Als de anderen hadden willen meedoen, hadden we het kunnen kopen’, zei hij zachtjes.

De jonge vrouw maakte hem met een blik duidelijk dat ik in de buurt was en het kon horen. En alsof de man vermoedde dat ik me daardoor gekwetst voelde, keek hij me aan en zei: ‘Lekker ruim, niet waar?’

‘Ja, heel ruim’, antwoordde ik.

We knikten vol begrip naar elkaar. Alsof we een geheim deelden. De glazen kralen van de jonge vrouw rinkelden vriendelijk tegen mij toen ze fluisterde: ‘Maar het is krankzinnig duur, vindt u niet?’

‘Ontzettend!’ zei ik gemeend.

We bleven even tegen elkaar staan glimlachen. Om de een of andere reden dacht ik dat ik veel sympathie voor hen had kunnen hebben. Als ik hen gekend had dus.

De twee dames stevenden de keuken uit.

Ik had al begrepen dat ze het appartement voor iemand anders bekeken. Iemand die niet kon komen omdat hij in Parijs woonde en bij de ambassade werkte.

Het was iedereen volkomen duidelijk dat de vrouw met de grofgeruite Schotse sjaal hem erg goed kende. Ja, dat hij een intieme vriend van haar was.

De dame zonder sjaal zou zeggen: ‘In de ambassade.’ Waarop zij met de sjaal een lange zin produceerde waarin ze driemaal ‘op de ambassade’ wist te zeggen. Het ging erover wat deze vriend óp de ambassade in Parijs belangrijk vond aan woonruimte.

De roze dame kroop ineen bij het dressoir.

Met een indrukwekkend resoluut gebaar kreeg de Schotse ruit haar sjaal op zijn plaats, ondanks het feit dat die meteen weer naar beneden gleed. En elke keer dat ze dat deed, stopte de woordenvloed eventjes. Dan kon de ander ook snel een opmerking over het appartement maken.

Zelfs afzonderlijk vormden deze dames een zeldzaam voorbeeld van beschaafde ongevoeligheid.

Ik voelde de drang om wat afstand te nemen. Dat betekende dat ik tegen mijn zin weer door de hal moest. Naar de open haard.

Hij stond midden in de kamer, in zijn maatpak met schoudervullingen, en vertelde me dat hij een andere vrouw had ontmoet. Hij beschouwde het werkelijk als een erezaak me de waarheid te vertellen, zei hij.

Maar hij wilde nog niet scheiden. Dat kwam slecht uit met zijn reis naar de Verenigde Staten en het feit dat hij veel verkoopcontracten moest afhandelen. De markt was erg onrustig. Privé-zaken moesten wachten. Bovendien was het bijna Kerstmis. Hij wilde alleen zeggen hoe het ervoor stond, de dingen duidelijk stellen. Hij geloofde in eerlijkheid, bij alle transacties in het leven.

Ik vergat hem te vertellen dat er een bout in de oven stond. Dat was dom van me. Waarschijnlijk zou hij niet geloven dat het vergeetachtigheid was, wat op zich al erg genoeg was. Nee, hij zou het als wraak zien.

Ik kleedde me erg goed aan. Eerst dacht ik aan de achterdeur. Maar bedacht toen dat ik ooit langs die weg was binnengekomen. Hij wilde niet dat de buren hem met een vrouw op de trap zouden tegenkomen zolang we nog niet verloofd waren.

Nu, na een jarenlang huwelijk, leek het me op zijn plaats de voordeur uit te gaan. Ook al was het laat.

De twee dames kwamen op weg naar buiten door de hal.

De roze dame wilde net haar rug rechten toen we hen door de openstaande deur hoorden: ‘Ik kan me niet voorstellen dat dit iets voor hem is.’

‘Nee, Bitten, werkelijk!’

De roze dame zakte als het ware weer in en keek niemand aan terwijl ze de stapel gefotokopieerde brochures die op tafel lag verschikte.

Ik vond de badkamer en was alleen. In roze en wit. Het wit was overigens vergeeld met de jaren. De badkuip had leeuwenpoten en diepe littekens in zijn grijswitte buik. Er zat een stevig handvat aan de muur geschroefd.

Grootmoeder, die zo van haar vloeren hield, had waarschijnlijk moeite gehad om uit bad te komen. Misschien was de roze dame de enige erfgenaam. Ze wilde waarschijnlijk liever geld hebben dan dit grote, bewerkelijke appartement.

Hoe zou het zijn om zoveel dingen te erven? Van de ene dag op de andere? Misschien had ze jarenlang met een schone spons met azijnwater rondgelopen om dit allemaal te krijgen? Of iedere dag grootmoeder uit de badkuip geholpen?

Er lagen schone handdoeken klaar. Nogal overdreven. Alsof ze ons uitnodigde een bad te nemen.

De rusteloze man stond plotseling in de deuropening. Hij keek me aan, draaide zich om en liep weer weg.

Dat gaf me het gevoel dat hij de badkamer niet kon bezichtigen omdat ik daar was. Hij had niet zo demonstratief hoeven doen. De badkamer was groot genoeg voor twee.

Aan de andere kant zou hij kunnen denken dat ik me ongemakkelijk zou voelen als wij tweeën alleen in de badkamer waren. Hij had niets gezegd, maar zijn ogen schoten even onrustig heen en weer.

Ik leunde even tegen de muur. Voelde die vermoeidheid weer. Die was niet van het soort dat je weg kon slapen. Soms overviel die me ’s ochtends, ook al had ik de hele nacht geslapen.

Of hij besloop me ’s avonds en maakte dat ik niet kon slapen. Soms lag ik met gesloten ogen in bed en zag gebeurtenissen die ik dacht vergeten te zijn. Beleefde alles telkens weer … volkomen zinloos.

Het ergst was het wanneer het om volslagen triviale dingen ging. Dagelijkse handelingen bijvoorbeeld. Dat ik mezelf steeds weer een van de vele bewegingen zag herhalen die ik moest maken om de dag door te komen.

Zoals de dop van de tube tandpasta draaien en hem er weer op schroeven. En die zinloze bewegingen van de borstel in mijn mond.

Als ik niet in bed lag, was het gemakkelijker om me te vermannen en het te doorbreken. Maar dat betekende wel dat ik nieuwe zinloze bewegingen moest maken. Bijvoorbeeld mijn schoenen aandoen om een ommetje te maken. En dan moest ik ook controleren of ik de sleutel van de voordeur wel bij me had.

Maar het was niet altijd nodig om echt de straat op te gaan. De druk nam soms al af als ik twee verdiepingen lager kwam.

Dan leunde ik even tegen de balustrade, zoals nu tegen de muur, en keerde mijn lichaam om, quasi toevallig, zodat het weer op weg was naar de derde etage.

Hier stond ik nu aan de kraan te draaien terwijl ik eraan dacht hoeveel zinloze bewegingen met de tandenborstel zo’n oude badkuip had aanschouwd.

De waterstraal spoelde me door een duizelingwekkende reeks omwentelingen, mondholten, dagen en jaren.

Hij had er altijd nauwlettend op toegezien dat hij alleen in de badkamer was. Vond het waarschijnlijk niet leuk als iemand toekeek wanneer hij zijn tanden poetste. Het zal wel een soort verlegenheid geweest zijn.

Hij was enig kind. Jarenlang was hij alleen met zijn moeder geweest.

Ik herkende de bedompte lucht van harde, gedroogde badstof. Er stond een droogtrommel op de wasmachine in de hoek.

Ooit had ik tegen hem gezegd dat het praktisch zou zijn zo’n ding aan te schaffen.

Hij was ertegen. Ik had niet eens kinderen, zei hij terwijl hij me in de ogen keek.

We spraken er niet meer over.

Ik draaide de kraan dicht en zei tegen mezelf dat de man die binnenkwam en weer naar buiten stiefelde alsof ik een besmettelijke ziekte had, zich eigenlijk dom gedroeg. Heel dom! De gedachte was zeer bewust van mijn kant. Een soort besluit.

De ene slaapkamer was ook roze. Overal stonden voorwerpen. Engeltjes. Porseleinen kindertjes op de vensterbank.

Voor mij waren verlaten appartementen waarschijnlijk beter. Niet dat ik hoefde te weten of het behang ook geel was achter de schilderijen, nee, het was het gevoel dat voorwerpen mij gevangen wilden houden.

Wanneer ik een lege kamer binnenliep, was het alsof ik ergens aan ontsnapte. Naakte kamers bezaten een soort schoonheid. Gaven me het gevoel vrij te zijn.

In gemeubileerde woningen had ieder voorwerp zijn geschiedenis. Was een trofee. Op het oog ongevaarlijk. Maar vaak herkende ik mezelf op een hinderlijke manier in de spullen van anderen. Je eigen spullen zag je eigenlijk niet. Die waren er gewoon.

Aan een vreemde muur daarentegen, konden onschuldige voorwerpen mij onpasselijk maken omdat ze leken op iets wat ik thuis had. In onverwachte omgevingen werd de verdoving van de gewoonte opgeheven, en openbaarde het voorwerp zich zoals het werkelijk was. Een monstrum.

Na zo’n plotseling inzicht gooide ik dingen weg of gaf ze aan een bazaar.

Er stond een zwaan met kapotte vleugel op een bloementafeltje. Dat deed me ogenblikkelijk beseffen dat ik het glazen beeldje op het telefoonkastje moest weggooien.

Dat stelde een onbestemd soort vogel voor en was een cadeau geweest van iemand die ik al jaren niet meer had gesproken.

Het bed was bedekt met een roze sprei en kussentjes. Ik had vaker gezien dat de smaak van mensen in zekere zin erfelijk was. Wanneer zou roze als dominant element in deze familie gekomen zijn? Misschien voor de eeuwwisseling al. In de tijd dat roze echt een broze, vrouwelijke elitekleur was. Voordat het het symbool werd van het synthetische, goedkope en ordinaire.

Ik kan zonder voorbehoud zeggen dat ik geen enkel roze voorwerp bezit, dacht ik; en ik kreeg een grote spiegel met vergulde lijst in het oog, die boven de toilettafel hing.

Maanden geleden had ik in een appartement met spiegels aan het plafond gestaan. Het was modern en rook naar pijp. De verkoper was een man van een jaar of dertig.

Ik was tegen het einde van de bezichtiging als enige overgebleven. Plotseling stond ik voor een breed bed, terwijl hij in de woonkamer een telefoon opnam die opgewonden rinkelde.

Aan het plafond zag ik een vreemde vrouw met merkwaardig starende ogen. Ik zag mijzelf in zijn bedbeeld.

Opeens was hij ook in de spiegel. Naakt, met een brandende sigaret. Hij blies rook over mijn lichaam. Ik moest op de rand van het bed gaan zitten en met mijn handen steun zoeken.

Toen ik weer opkeek, was mijn hand ook in de spiegel. Ik raakte de man aan. Het voelde warm aan, en stevig, op een merkwaardige manier. Het was natuurlijk niet goed van me, maar ik bewoog mijn vingers. Alleen boven op zijn schouder. Ja, en naar zijn hals.

Zijn stem vanuit de woonkamer liet niets merken. Het was uiteraard volkomen verkeerd van mij, maar ik streelde hem voorzichtig.

De spiegel was een heimelijke kamer voor ons. Ik was niet in staat op te staan. Sloot alleen mijn ogen.

Toen ik hoorde dat hij het telefoongesprek beëindigde, krabbelde ik overeind. Hij zei vanuit de deuropening: ‘Het spijt me! Dat was iemand die zich in de datum had vergist en morgen wilde komen.’

Het bovenste knoopje van zijn overhemd stond open. Dat was natuurlijk volkomen onschuldig. Even dacht ik dat … Maar nee, het moest de hele tijd open hebben gestaan.

Terwijl ik naar de hal liep, overviel die vermoeidheid me weer. Toch bedankte ik voor de rondleiding. Luid en duidelijk.

Hij kwam achter me aan.

‘U moet een brochure meenemen, mevrouw!’

Toen begon mijn lichaam te branden. Ik stond midden in een groot vuur en kon de deurknop niet vinden. Zijn stem kwam vanuit plafond en wanden: ‘Voelt u zich niet goed?’

Het was zo vreemd … Plotseling voelde ik dat hij er was. Dat hij mij aanraakte! Me overeind hield. Me ondersteunde naar de sofa en iets in een glas haalde.

Terwijl ik daar zo lag, begonnen de prisma’s in de kroonluchter te zingen. Niet hard. Maar onmiskenbaar. Een broos geluid.

Hij hield het glas voor me vast. Had korte, donkere haartjes op de rug van zijn hand.

Ik weet niet of het licht me een poets bakte. Misschien had hij een bril. Want er was een vreemde reflectie. Ik zag mezelf in zijn ogen. Als in een spiegel.

Ik besefte dat hij heel dicht bij me moest zijn, dat zoiets kon gebeuren. Mijn lichaam werd zwaar. Mijn armen, mijn voeten. Het verlangen om naar buiten, de deur uit te gaan, was volledig verdwenen.

Hij liep helemaal met me mee naar beneden, vanaf de derde verdieping, en hield een taxi aan. Ik bedankte hem.

Misschien was alles anders gelopen als ik naar zijn gezicht had kunnen kijken zonder mijn eigen spiegelbeeld te zien.

De chauffeur werd woedend toen ik hem vroeg een straat verderop te stoppen. Maar dat maakte eigenlijk niets uit.

Ik bedacht dat woedende mannen niet zo gevaarlijk waren, als puntje bij paaltje kwam. Op de bodem van elke razernij ligt waarschijnlijk een soort angst.

Bovendien nam ik nooit een taxi, behalve in heel speciale gevallen. Maar dat kon de chauffeur natuurlijk niet weten.

Ik tuimelde naar buiten en leunde tegen de muur van een huis. Die stonden daar immers overal. Huismuren.

Tweeëndertig jaar lang? Ik had hem natuurlijk moeten uitleggen waarom ik juist die avond vertrok.

Want dat kon hij, met zijn karakter, onmogelijk begrijpen.

Maar ik voelde me zo moe. Ik kon het niet opbrengen hem uit te leggen dat zijn spullen daar op dezelfde plek zouden blijven … ook al ging ik weg.

Hij liep met me mee naar de hal. Dat was niets voor hem. Ik vroeg of het goed was dat ik het chequeboek hield van de rekening die hij ooit, langgeleden, voor mij had geopend.

Hij gaf geen antwoord. En toen ik hem ten afscheid een hand wilde geven, begon hij plotseling beschuldigingen te schreeuwen.

Merkwaardig. Als iemand mij verteld zou hebben dat hij tegen me zou gaan schreeuwen, zou ik het niet geloofd hebben. Heel hard. Hij riep dat ik overspannen reageerde en hysterisch was. Dat er geen enkele reden was voor een volwassen mens om midden in de nacht weg te gaan.

Misschien zou je kunnen zeggen dat zijn reactie begrijpelijk was, omdat hij vond dat ik geen formele redenen had, zoals hij zei. Hij kende mij immers uitsluitend als een zogeheten verstandig persoon.

Ik voelde plaatsvervangende schaamte omdat ik wist dat hij spijt zou hebben van zijn uitbarsting zodra ik de deur achter me dichtgetrokken had. En tegelijkertijd was het alsof hij mij iets gaf. Zijn eenzaamheid?

Ik kon me niet voorstellen dat hij die ooit eerder aan iemand gegeven had.

Eigenlijk had ik hem iets terug moeten geven. Maar het was die vermoeidheid. Ik bracht het niet op hem uit te leggen dat dit de enige mogelijkheid was die ik had. Om de voordeur uit te lopen.

In de loop van zo’n tien minuten gaf hij me twee grote cadeaus: hij was niet alleen eenzaam, hij was ook bang. Bang om alleen te zijn in zijn eigen kamers? Bang omdat ik zetten deed die hij niet vooraf had goedgekeurd of bepaald? Ja, die hij niet eens had voorzien?

Hij had me vertrouwd. Ik had niet gedacht dat hij dat kon.

De vreemde in de spiegel daarentegen, had me naar buiten geholpen zonder kwaad te worden. Zonder zelfs ergernis te tonen. Hij had geen behoefte om zijn gevoelens met mij te delen, ook al was hij nog zo dichtbij.

Hij had natuurlijk zijn teleurstelling kunnen laten blijken, toen hij begreep dat ik geen potentiële koper meer was. Maar dat deed hij niet.

Ik ben nog vaak langs dat huis gelopen. Hij woonde er natuurlijk niet meer. Hij had het immers verkocht.

Dat maakte me niet uit. Ik was alleen buiten om een frisse neus te halen. Maar toch moest ik er steeds aan denken dat ik me zijn gezicht niet kon herinneren.

Het echtpaar uit het trappenhuis stond in de keuken toen ik daar kwam. Ik was hun bestaan even vergeten en gedroeg me neutraal om hen niet te storen.

De vrouw deed een kastdeur open. Persoonlijk trek ik daar de grens, hoewel de kast uiteraard bij de koop inbegrepen was.

De man stond midden in het vertrek met zijn handen op zijn rug. De handen van iemand die voor zijn werk papier verplaatst. Of gedachten. Nu liep hij naar het raam en keek naar buiten. Nog steeds met zijn handen op zijn rug.

‘Tante Asta’s slaapbank kan mooi voor het raam staan’, zei de vrouw.

Zonder het antwoord af te wachten liep ze als een hondje naar de bijkeuken. Haar stem paste niet bij haar woorden. Die klonk bijna bezorgd.

Toen ik verder het vertrek inliep, draaide hij zich om. Zijn armen hingen nu langs zijn lichaam.

Onze ogen moesten elkaar wel ontmoeten. Hij had brutale ogen. Dat hebben ze vaak, mannen met vrouwen zoals zij daar in de bijkeuken.

Dat onmerkbare glimlachje? Had ik dat eerder gezien? Ik bracht mijn hand naar mijn haar. Pas toen het te laat was, begreep ik dat hij dat zou kunnen opvatten als verlegenheid.

Natuurlijk had ik het recht mijn eigen haar aan te raken. Ik zou daar allerlei redenen voor kunnen hebben. Redenen die hij niet kende.

Ik wist dat ik me in deze situatie moest vermannen, dus ik liep langs hem naar het raam.

‘Dat is een mooie oude boom’, hoorde ik hem achter me zeggen, heel duidelijk.

Praatte hij tegen mij? Tegen wie had hij het? Ik wilde me niet omdraaien, maar voelde hem vlak achter mijn rug.

De boom kwam door het raam naar binnen en klampte zich vast aan mijn lichaam. Hij geurde. Gele en rode bladeren kwamen op me af. Ik stond volkomen stil.

Nu kropen de takken langs het plafond en de muren. Een doelbewust gekrabbel. Alsof ze op jacht waren naar iets … bijzonders. De vloerplanken achter mij kraakten. Plotseling besefte ik dat de boom hem ook te pakken had. Hij was ingehaald.

‘Wat voor soort boom kan dat zijn, dat hij zo hoog wordt op een binnenplaatsje?’ zei hij vanuit de diepte van de takken.

‘Volgens mij is het een iep.’

Ik hoorde mijn eigen stem, de stem die ik gebruik als ik dingen weet.

‘We moeten verbouwen! Een nieuwe keuken installeren!’

De vrouw stond in de deuropening. Daardoor werden alle takken in één klap afgehakt. Het raam naar de binnenplaats werd gesloten met drie lagen isolatieglas.

Terwijl ik daar stond, bedacht ik hoe zonde het was dat ze het originele raam hadden vervangen.

De man gaf geen antwoord. Waarom gaf hij geen antwoord? Hij had immers net tegen mij over de boom gepraat. Hij was niet in de keuken geïnteresseerd, maar toch, hij hoefde zijn vrouw niet in het bijzijn van anderen te negeren. Ik had tegen hem kunnen zeggen: ‘Neemt u me niet kwalijk, maar uw vrouw praat tegen u.’

In plaats daarvan zette ik mijn ene voet een stukje voor de andere. Zo. Nu stond ik beter. Toen draaide ik me om.

Hij stond nog steeds naar mij te kijken, met zijn rug naar haar toe. Onder deze omstandigheden kon ik gewoon niet met hem praten.

Het was tijd om te bewegen. De kamer uit, bijvoorbeeld.

‘Vindt u de vraagprijs reëel?’ vroeg hij terwijl hij zijn hoofd een beetje draaide.

Praatte hij tegen mij? Je zei toch geen u tegen je vrouw? Ik dwong mezelf zijn blik te ontmoeten.

‘Ja, ik vind van wel’, zei ik ten slotte.

Toen glimlachte hij, alsof we elkaar kenden.

‘We zullen zien wat er geboden wordt’, zei hij met een lichte buiging.

Het was in een ogenblik voorbij. De vrouw kwam de bijkeuken uit. Even later hoorde ik hun stemmen vanuit de hal. Ze praatten met de roze dame. Hij zei: ‘Dank u wel! Mogelijk hoort u morgen in de loop van de dag nog van ons.’

De slaapkamer die uitkeek op de binnenplaats was bijna leeg. Er stonden wat kartonnen dozen in een hoek opgestapeld. Tegen de ene wand stond een commode met vier laden.

Voor het raam hingen witte gordijnen. Teer als gaasverband. Daarvandaan zag ik hen in vogelperspectief. Ze liepen onder de boom door en inspecteerden de binnenplaats.

De vrouw droeg een muts met een kwast. Vanuit mijn positie leek het op een nest, waar ranke, dunne takjes uitstaken. Een paar keer kwamen haar armen ook te voorschijn. Als slangen.

Het was niet moeilijk een hekel aan haar te hebben. Als je niet hoefde te zeggen waarom. Deprimerend gemakkelijk. Haar stem had bangelijk geklonken. Alsof ze zich verontschuldigde. Ik had dat vaker gehoord. Stemmen die uit alle macht proberen te verbergen wat niet gezegd kan worden.

Hij was blootshoofds. Een grijzende, keurige haardos. Zijn schouders en rug waren wat gebogen. Nu verborg de boom hem.

Misschien zouden ze hier gaan wonen. In deze kamer slapen. De eerste ochtend al zou zijn slaapadem zich vertrouwd tegen het raam vlijen.

Hij zou het weten als hij ontwaakte. Dat ik hier had gestaan en daaraan had gedacht. Hij zou zich uitrekken en opstaan. Terwijl hij het gordijn opentrok, zou hij het weten. Dat ik ergens tussen de takken was. Niet bedreigend. Niet zo dat zijn vrouw het zag. Maar dichtbij. Dat zou hem helpen erin te berusten. Dat hij hier moest wonen.

Ik vroeg me af of hij de auto ergens geparkeerd had of dat ze met de tram gekomen waren. Gek dat ik de meest vanzelfsprekende dingen niet wist.

Nu stond hij bij de vuilnisbakken. Weer met zijn handen op de rug. Dat was alles. Ik wist dat dat alles zou zijn.

Ik liep door de keuken naar de bijkeuken. Keek naar de planken. Net zoals zijn vrouw had gedaan.

Aan wit- en blauwgeverfde planken waren vergeelde, zelfgehaakte randjes bevestigd. Ik bekeek ze nauwkeurig, raakte ze even aan met mijn wijsvinger. Ik weet niet waarom ik dat deed, het sloeg nergens op.

De achtertrap. Vaak was ik de enige die daar tijd aan spendeerde. Maar daar zag je de som van alle mensen die het huis hadden bevolkt.

Soms kreeg ik er hoofdpijn van. Wist niet goed waarom. Misschien een allergische reactie? Het stof en de geur van de wanden? Uit de tijd dat de wc’s in het trappenhuis waren. Nu waren er berghokken.

Ik zag dat de deur tussen de achtertrap en de keuken van drie stevige sloten was voorzien. De oude vrouw die van haar vloeren hield, had zichzelf beschermd.

De wanden van het trappenhuis hadden een waterig blauwe kleur. Het berghok was leeg, met een vage geur van ouderwetse skischoenen of pek. In een spinnenweb achter in de rechterhoek trilden een paar insecten op de tocht van de deur. Hoog in de muur was een raampje, als een verzonken oog.

En de stilte. Als een zwak spoor van mensen in de lucht.

De roze dame had waarschijnlijk haar best gedaan om het oudje het huis uit te werken. Al haar koektrommels en koffers. Al haar kluwens garen en vergeeld kastpapier. Toch was het er allemaal nog. De voetafdrukken van het oudje stonden nog op de stoffige vloerplanken.

Ik liet de deurkruk los. Die hing van zichzelf een beetje omlaag. Ouderwets, met een messing knop aan het uiteinde. Ooit had ik er zo een op de deur van mijn kamer.

Ik was het huis uit gegaan om voor naaister te leren. In deze stad, ver in het zuiden. Dat was zo besloten. Ik wist niet goed of ik dat zelf had gewild.

Ik herinner me dat ze zeiden dat er na de oorlog zo weinig kleren waren. En dat ze zeiden dat ik zo handig was.

Hij kocht zijn pakken bij de kleermaker bij wie ik in de leer kwam. Zo zag ik vanaf het begin de keerzijde van zijn spullen. Kende alle inzetstukken en de verborgen knopen in de gulp. De voering. Hoe grote schoudervullingen er nodig waren.

Maar ik zou mijn opleiding nooit helemaal afmaken, want ik wisselde de deurkruk van mijn huurkamertje in voor al zijn kwaliteit. Bestierde na verloop van tijd niet alleen zijn pakken en inboedel, maar heel zijn dagelijks leven buiten het kantoor. Personeelsfeestjes, verplichte bezoekjes en diners werden een routine, die ik beheerste zonder dat hij klaagde. Tot het voorbij was.

Ik keek naar de oude kruk en hoorde mijn eigen adem. Niet echt een luide adem. Precies luid genoeg om te weten dat ik bestond.

Miste ik zijn grote appartement? De spullen?

Zelf stond hij niemand toe hem te missen. Ik hield mezelf voor dat het probleem met het soort veranderingen waar ik mijzelf aan had blootgesteld, was dat ik niet wist wat ik ervoor in de plaats moest stellen.

Mensen zijn daar waarschijnlijk niet voor geschapen. Om de dagen doelloos voorbij te laten gaan.

Je hoorde niet over je leven te klagen. Bovendien was hij op een gunstig tijdstip in mijn jeugd gekomen. Mogelijk iets te vroeg? Aan de andere kant hoorde je een thuis voor jezelf te zoeken. Met alles erop en eraan. Dat moest iedereen.

Natuurlijk zou het een voordeel zijn geweest als ik een beroep had gehad. Maar met mijn instelling destijds was een thuis even goed … of beter.

Misschien had het iets met de oorlog te maken? Moeder hield ons altijd voor hoe blij wij moesten zijn, wij kinderen, dat we niet in de oorlog jong waren geweest. Wij konden alles kopen wat we nodig hadden.

Ik wist niet zo goed wat ik nodig had. Ik geloof dat het iets met geborgenheid was. Het oproer, of hoe ze het ook noemden, daar deed ik nooit aan mee. Ik las er wel over in de krant, hoorde hen op de radio.

Er was iets met hun stemmen. De woorden die ze gebruikten. De woede die ze in zich hadden. Dat riep die vermoeidheid op en werd een herinnering aan alle dingen die ik niet kon opbrengen.

Ik had meer talent voor het verzorgen van spullen dan voor oproer. Het was duidelijk dat je geen allesverterend geluk kon verwachten als je dat talent gebruikte.

Aan de andere kant, de oproerkraaiers zagen er ook niet zo gelukkig uit. Tenzij het kunnen uiten van je woede een vorm van geluk op zich was?

Hij sprak vol verachting over zulke vrouwen. Ik vond dat hij overdreef. Als we alleen waren, zei ik soms tegen hem: ‘Maar je komt ze toch nooit tegen, dus waar maak je je druk over?’

Om de een of andere reden vond hij het niet leuk dat ik dat zei.

Als ik gezegd had dat ze er niet gelukkig uitzagen … dan had ik zijn reactie kunnen begrijpen. Als je het openslaan van de krant met luid, voortdurend geritsel tenminste een reactie kunt noemen?

Misschien was het begrip ‘geluk’ zonder werkelijkheid. Hij zag er zelf bijvoorbeeld ook niet bijster gelukkig uit. Zelfs niet met dat nieuwe jonge ding.

Ik had ze samen gezien, zij het op afstand. Ze liepen de brede trap in het park af. Hij leidde haar een beetje stijfjes, met zijn hand onder haar elleboog, alsof ze een oud vrouwtje was.

Ze had er nogal stuurs uitgezien. Dat kwetste me eigenlijk.

Ik was blij dat hij niet wist dat ik hen had gezien. Dat zou hij niet leuk gevonden hebben. Dat ik er als het ware getuige van was geweest dat hij opnieuw had moeten beginnen met raadgevingen hoe zijn moeder het behang behandelde.

Ik begreep het zodra ik hen zag. Want ik heb hem er nooit van verdacht door te willen dringen tot deze jonge vrouw en haar … psyche, of hoe je het ook moet noemen. Haar wilde leren kennen, zoals dat heet. Absoluut niet.

Dat soort sentimenten toonde hij nooit.

Ik zou graag hebben willen weten of hij het echt prettig vond om in dat grote appartement te wonen of dat hij er eenvoudigweg in berustte omdat de spullen een plekje moesten hebben.

Mijn vader deed alsof hij wonen niet leuk vond. Net zoals de man in de iep? Of hielden ze gewoon niet van veranderingen? Dat de meubels verplaatst werden. Het ongewone.

Als een blinde die bang is over spullen te struikelen, omdat ze plotseling heel ergens anders staan dan hij gewend is.

Toen vader naar het bejaardentehuis verhuisde, wilde hij al ‘die oude troep’ meenemen waar hij altijd over geklaagd had dat moeder er het huis mee volstouwde.

Vaak deden vrouwen bij bezichtigingen me aan mijn moeder denken. Een overredende blik hier, een kort commentaar daar. Hoe het hier zou kunnen worden. Mooi! Leuk. Gemakkelijk. Prettig. Goedkoop! In ieder geval goedkoper dan je zou verwachten.

Gezellig! Moeder bezat het eigendomsrecht op dat woord. Ze nam het mee in haar handtasje als ze de deur uitging, en haalde het er samen met haar zakdoek of portemonnee uit.

Ze had het niet meegenomen in haar graf. Dat nam ik haar kwalijk. In het begin probeerde ik tevergeefs mijn moeders gezelligheid naar zijn huis over te brengen.

Maar dat wilde hij niet hebben. Hij praatte over Kwaliteit en Smaak.

Ik was uitgekozen om te conserveren, schoon te maken, te beschermen. Niet om het gezellig te maken. Strikt genomen kon ik het woord in zijn aanwezigheid niet eens noemen. Toch zei ik het.

Misschien was dat een soort oproer? Ik zei het immers nooit om een gevoel te bevestigen. Meestal juist integendeel. Het was een soort fetisj voor een verlangen.

Toen ik het appartement weer binnenkwam, hoorde ik de roze dame op het balkon praten. Ze praatte tegen het jonge stel dat binnen was en dat duidelijk op het punt stond te gaan.

‘Zullen we jullie op de hoogte houden?’ vroeg ze.

De makelaar was er niet, dus ze wilde waarschijnlijk zelf …

‘Het is misschien een tikkeltje te groot voor ons’, zei de man spijtig.

De jonge vrouw keek dromerig om zich heen, terwijl de glazen kralen dansten.

Ik dacht eraan hoe het zou zijn om mijn hand uit te steken en de kralen te laten stoppen. Gewoon even met mijn vinger langs haar wang strijken om de oorbel vast te houden.

Zoiets deed je natuurlijk niet. Maar ik hoopte voor haar dat ze haar puistjes kwijt zou raken. Om de een of andere reden had ik zin om met hen de trappen af te lopen.

Ik zou hebben kunnen vragen of ze de advertentie voor het appartement twee huizen verderop hadden gezien. Dat was natuurlijk kleiner, maar veel goedkoper.

Maar die hadden ze ongetwijfeld gezien.

De rusteloze man was er nog. Hij kwam van het balkon binnenzeilen en staarde naar iets boven mijn hoofd toen we langs elkaar liepen.

Langs de meeste mensen moet je gewoon heen lopen, dacht ik, en hoorde de deur achter hem dichtslaan zonder dat hij afscheid had genomen.

Het balkon was prima. Ik had het al vanaf de straat gezien. Een lege, witte bloembak hing aan een gietijzeren balustrade. Een paar plantenlijken in een plastic pot. Kleine, opgedroogde dennennaalden van een kerstboom die langgeleden was weggegooid.

Ik boog me over de balustrade en keek naar de straat. Een wollige leegte bekroop me. De aanblik van rijdende auto’s gaf me altijd zo’n troosteloos gevoel. Er zat als het ware zo weinig toekomst in.

Ik wist wel dat ze ergens naartoe moesten. Dat er misschien mensen waren die wachtten tot ze een parkeerplaatsje vonden.

De dubbele balkondeuren waren toe aan een opknapbeurt. En het verkeer! Zulke negatieve details hadden altijd een kalmerend effect op mij. Vooral tegen het einde van de bezichtiging. Er zat gelukkig altijd een addertje onder het gras. Een plotseling geluid. Stank. Verrotting. Roestvlekken. Een nare indruk van andermans verval, die je koesterde.

Of gewoon die koele tegenzin. Een ingebouwde waarschuwing: dit is geen plek voor jou.

Het was koud. November. Ik wierp een blik op de straat. Daar liep de rusteloze man, zijn jaspanden als zeilen achter hem aan fladderend.

Soms, wanneer ik die vermoeidheid niet voelde, geloofde ik dat je het gewoon kon doen. Hen aanspreken. Iemand ontmoeten. Me laten kennen, om het zo te zeggen.

Maar zover kwam het nooit. Ik wist wanneer het tijd was om op te breken. Een soort klamme onrust.

De rusteloze man sloeg aan het einde van de straat plotseling linksaf. Toen was hij verdwenen.

De lucht was grauw. Een lage zon probeerde even de daken van de huizen te verfraaien. Toen gleed hij achter een wolkenband.

Het volgende appartement lag in een zijstraat, slechts drie blokken verderop. Ik kon ernaartoe lopen. Wist heel goed hoe het huis eruitzag. Mooie bomen in de straat.

Ik had alle tijd. De bezichtiging zou nog een uur duren. Ik koesterde een soort verwachting. Of hoe moest je het noemen? Het hield de vermoeidheid op afstand.

Het door onbekende kamers lopen gaf me een gevoel van een soort … overwinning?

De open haard brandde nog steeds.

Natuurlijk had ik nog een paar dagen kunnen wachten. Een week? Een jaar? Dat zou ik ook wel gedaan hebben, als hij niet voor de open haard gestaan had en over eer en waarheid had gesproken.

Stel je voor! Terwijl ik mijn jas aantrok, had hij een paar keer mijn naam geroepen. Hij zag me!

Van alle dingen die zouden kunnen gebeuren, had ik dat niet verwacht. Dat moment zou ik nooit loslaten.

Toen ik buiten kwam, begon het te sneeuwen.

Ik hief mijn gezicht op om de vlokken op mijn huid te voelen smelten. Het licht hield hen vast in hun glijvlucht. Je zo te bewegen, het leek zo gemakkelijk.