Françoise Chandernagor

De dochters van Olga

Vertaald uit het Frans door Frans van Woerden

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Voor deze vertaling ontving de vertaler een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Oorspronkelijke titel La voyageuse de nuit, verschenen bij Gallimard

© Éditions Gallimard, 2007

Nederlandse vertaling © Frans van Woerden en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Michael Trevillion/Trevillion Images

isbn 978 90 445 3084 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Een paar maanden voor haar dood heeft ze haar ogen dichtgedaan. Zelfs het personeel van Louis-Pasteur was er een beetje verbaasd over toen ze eergisteren bij de palliatievezorgafdeling binnenkwam: ‘Mevrouw, wilt u alstublieft uw ogen opendoen! Waarom doet ze dat?’ Dat weten we niet. Oververmoeidheid? Het lijkt van niet: met ernstig zieken communiceer je altijd via oogcontact.

Voorlopig denken we alleen aan haar reactie tegenover onze vader, die had ze me toch een veeg uit de pan gegeven! Hij was bezig haar naar het toilet te brengen. Op dat moment moest je al met zijn tweeën zijn om haar uit haar – aangepaste – ziekenhuisbed naar de speciaal omgebouwde invaliden-wc te begeleiden: één liep dan achteruit terwijl de zieke haar handen op zijn schouders hield; intussen zorgde de ander er vanachter voor dat ze recht overeind bleef. Mama kon niet meer op haar benen staan. Letterlijk. Wanneer je haar overeind hielp bleef ze, helemaal verstijfd, precies in dezelfde houding staan als waarin je haar had neergezet; het gebeurde wel dat ze met haar bovenlichaam en haar benen in een scherpe hoek ten opzichte van de vloer stond; met eindeloos veel zetjes en duwtjes maakten we dan dat de hoek steeds wijder werd. Maar op een keer, toen papa haar achterwaarts schuifelend door het smalle gangetje aan het loodsen was, terwijl mijn zuster Sonia haar ondertussen op haar gevoel af tegen haar rug voortduwde, begon hun vervoersconstructie opeens naar opzij te hellen; het werd papa even te veel: ‘Allemachtig, Olga, waarom doe je niet even je ogen open, dat zou wel zo makkelijk voor ons zijn! Kijk me aan!’ De reactie kwam meteen, zacht sissend als een zweepslag: ‘Jou heb ik meer dan genoeg gezien!’

Had ze ons misschien allemaal ‘meer dan genoeg gezien’? Zelfs haar dochters? We krijgen straf: ‘Maak dat je wegkomt!’

Wat hebben we verkeerd gedaan? Vertragen we soms haar dood? Of zijn we niet in staat haar leven te verlengen? Stelletje prutsers! We zijn sowieso een stelletje prutsers, net als de doktoren, net als de verpleegsters …

Lisa, mijn jongste zus, blijft op haar manier optimistisch. Volgens haar heeft mama een manier gevonden om met minimale inspanning iedereen naar haar hand te blijven zetten: ‘Ik doe open’ of ‘ik hou dicht’. Beloning of straf in één oogwenk. Totale onvoorspelbaarheid, ze laat zich bidden en smeken. Ze heerst over een piepklein koninkrijkje, één ooglid groot, maar heersen doet ze nog steeds.

Het is een feit, ook zonder spreken of kijken weet ze zich verbazingwekkend sterk uit te drukken. Ze beschikt slechts over vijf tekens om op onze vragen te reageren, zich ergens over te beklagen of ons op onze donder te geven, maar daar maakt ze stevig gebruik van: één, schouderophalen; twee, wenkbrauwen optrekken; drie, zuchten; vier, fronsen; vijf, klakken met de tong.

Wanneer we haar de afgelopen maanden ’s ochtends vroegen hoe haar nacht was geweest: schouderophalen. Als we het ontbijt op een dienblad kwamen binnenbrengen en we zo stom waren om te vragen wat ze het liefst wilde: ‘Wat wil je op je croissant, honing of jam?’ dan gingen de wenkbrauwen veelzeggend omhoog, het was duidelijk dat ze onder haar gesloten oogleden haar ogen ten hemel sloeg … Om haar te kunnen voeren, moesten we haar eerst rechtop in haar kussens zetten. Als we het onhandig aanpakten: heftig tonggeklak. Dan kwam de volgende fase, het medicijn toedienen, wat met de dag moeilijker ging: ‘Mond open, mama … Het is je morfine, mama, je Moscontin. Je weet wel, het beige pilletje. Toe nou, doe je mond eens open …’ Ze houdt haar mond stijf dicht, trekt vragend één wenkbrauw op, waarna ze haar voorhoofd fronst om te laten zien dat ze zich afvraagt of haar dochters wel in staat zijn haar naar behoren al haar medicamenten toe te dienen. ‘Nee, mama, je hebt vanochtend nog niks genomen, geen beige pilletje en ook geen roze pilletje. Ik moet ze je pas om tien uur geven, het staat op het recept. Het is nu tien uur, dus je moet ze nu innemen. Wil je het recept zien?’ Gezucht, schouderophalen. Op een keer dat het lijkt alsof ze wil zeggen dat ik zo slordig ben dat ik haar weleens zou kunnen vergiftigen, leg ik het haar voor de zoveelste keer weer allemaal uit, ik zeg waarom ze al die pillen moet slikken, dat ze haar best moet doen, en ik eindig mijn tirade met een hartstochtelijk verzoek: ‘In ’s hemelsnaam, mama, geloof me nou toch: je hebt sinds vanochtend geen enkel pilletje genomen, niet één. Heus! Ik weet het zeker, mama … Ik zweer het je!’ Ze snoert me op slag mijn mond: ‘Nooit iets zweren, Katia!’

Ze zegt het heel streng, als een schooljuf die een klein meisje op jokken betrapt – ‘en dat durf je nog te zweren ook!’ Eén zinnetje van haar en ik sta er in een geplisseerd rokje en witte kniekousjes bij. De tranen springen me in de ogen, ik ga de kamer uit zonder een woord te zeggen: kinderen horen hun ouders niet tegen te spreken; hou je brutale mond, hoe durf je, tegen je eigen ouders! – Naar je kamer, ik wil je niet meer zien!

Afgelopen zomer had ik zo genoeg van dat voortdurende gebekvecht dat ik Raphaël, mijn jongste zoon, had gevraagd of hij haar voortaan haar medicijnen wilde geven. Mijn moeder nam zijn hulp niet au sérieux en hij van zijn kant nam haar wantrouwigheid niet al te hoog op. Hij had een groot bord gemaakt waarop langs de x-as het tijdstip was aangegeven waarop de verschillende medicijnen moesten worden ingenomen en langs de y-as stonden de hoeveelheden genoteerd; hij eiste van de patiënte dat ze bij het innemen van elk medicijn het op het bord zou aangeven. Mama is al heel lang niet meer in staat haar handtekening te zetten – geen kracht om de pen op het papier te drukken. Toch deed ze haar best om, geholpen door haar kleinzoon, steeds een kruisje te zetten op de plekken die hij aangaf. En omdat geen van haar dochters erbij was, scheen ze zelfs af en toe even tussen haar oogharen door te gluren …

‘Ik zei het je toch!’ zegt Lisa met nadruk. ‘Allicht dat ze haar ogen kan opendoen! Zo erg is ze er ook weer niet aan toe! Maar ze vertikt het gewoon … Ze kan geen licht meer verdragen, ze wil ons niet meer zien, ach wat, allemaal grote flauwekul! Ze wil zogenaamd niet meer, maar dat is juist om ons te laten zien dat ze nog heel goed kan willen! Snap je, Katia? Ze wil ons laten zien dat ze ondanks alles nog steeds de baas is …’

Ik weet het niet. Lisa overschat mama’s toestand, haar kracht. Net als Véra. Nog voordat ze besloot haar ogen dicht te houden had ze al de gewoonte gehad de luiken van haar slaapkamer gesloten te houden. En de dubbele gordijnen dicht. Op klaarlichte dag. Wanneer ik uit Parijs aankwam wilde ik alles opengooien, licht en lucht laten binnenkomen. Maar daar kwam niets van in, met een zwakke maar vastberaden stem zei ze: ‘Ik voel me zo het prettigst.’ Later zei ze, om haar adem te sparen, alleen maar: ‘Laat.’ Als een smeekbede? Nee. Het was een zeer gebiedende gebiedende wijs.

Ze heeft zichzelf begraven, zichzelf in het graf gelegd; en daarna heeft ze zelf haar ogen gesloten.

Het is natuurlijk wel een feit dat ze voor het zesde jaar daar op die ‘gang des doods’ ligt; en ze heeft vanaf het begin geweten dat ze nergens op hoeft te hopen. Het is een kwestie van wachten, meer niet. Geduldig afwachten tot het zover is.

Ze is min of meer toevallig op die afdeling van de ten dode opgeschrevenen terechtgekomen, bijna per vergissing. Eerst was het meer een verborgen dreiging op de achtergrond – anderhalf jaar pijn, zonder een diagnose: ‘Uw moeder heeft gewoon last van haar zenuwen,’ zei de radioloog van de kliniek tegen ons, ‘ze mankeert niets, het is psychosomatisch.’ En haar huisarts legde er nog een schepje bovenop: ‘Jullie moeder is een echte zenuwlijdster. Het is allemaal zelfsuggestie. Als ze gelovig zou zijn, had ze allang de stigmata gehad!’ Maar toen opeens grote paniek, onderzoek, tegenonderzoek; in Villejuif viel het definitieve vonnis: leverkanker. Een jaar lang de meest intensieve behandelingen: operaties, ablaties, chemotherapieën. Prognoses met voorbehoud. ‘Kijk eens,’ zei de chirurg van Villejuif, ‘als de kliniek in Limoges niet die achttien maanden voorbij had laten gaan, zou het natuurlijk nooit zover zijn gekomen!’ Vervolgens, toen het duidelijk was dat niets hielp, heeft de patiënte zelf besloten de actieve curatieve behandelingen stop te zetten. Ze koos voor de gezondheidsmethode: de zelfcurerende automedicatie, de palliatieve benadering, alles gebeurde thuis: pijnstillende middelen, vitaminekuren, ontstekingswerende medicamenten, aanvullende proteïnetabletten, slaapmiddelen, kruidendranken, homeopathie, massages, morfine. Veel morfine. Vier jaar verzorging bij haar thuis of bij ons, zonder een dag in het ziekenhuis: het ziekenhuis, nooit van haar leven meer!

‘Zoals die zich verzet!’ zeiden sommige vrienden van ons wanneer ze, na eerst heel voorzichtig, met veel omhaal van woorden, het terrein hadden verkend en hadden begrepen dat onze moeder nog steeds in het land der levenden verkeerde. Slechts weinigen durfden te vragen: ‘Hoe pakken jullie het aan?’ Ja, hoe pakten we het eigenlijk aan …? Nu ze nog maar vierendertig kilo weegt en haar hele rug overdekt is met doorligwonden en we haar met geen mogelijkheid meer in beweging kunnen krijgen, zijn we noodgedwongen toch de weg moeten gaan die ze niet wilde: het ziekenhuis. Het was een van die luxeafdelingen waarover de pers niet ophoudt te juichen: de palliatievezorgafdeling van Louis-Pasteur in Neuilly. Ze is er zojuist opgenomen, met haar toestemming want ze kan geheel en al haar eigen wil bepalen (‘Laat!’). En dat nadat ze bijna twee jaar lang in haar slaapkamer met de luiken potdicht niet meer van deze wereld is geweest, twee jaar dat ook wij, om haar te helpen met doodgaan, met zijn allen hebben opgehouden te leven.

2

Met zijn vieren waren we, vier dochters. We zijn vier zusters, maar toen waren we vier dochters: Katia, Véra, Sonia en Lisa. De dochters van Olga.

Onze voornamen klinken Russisch, maar de naam die erop volgt is Bretons: Le Guellec. Olga Le Guellec, Véra Le Guellec, dat zijn namen die niet erg bij elkaar lijken te passen. Maar vormen onze ouders ook niet een merkwaardig stel? Hij, Yann Le Guellec, was officier van de koopvaardijvloot, de jongste zoon van een visser uit Saint-Servan. Zij, Olga Sarov, was geboren in de bergen van de Creuse uit de onwaarschijnlijke verbintenis tussen een verdwaalde soldaat van het leger van de tsaar en een herderin uit de Limousin.

Het begon allemaal in 1917 toen de Russische troepen die onder Frans bevel naar het front in de Aisne waren gestuurd, zich in sovjets begonnen te organiseren. Men heeft ze toen zo snel mogelijk uit de loopgraven gehaald en naar het Massif Central gestuurd, op zeshonderd kilometer afstand van het slagveld: zestienduizend man met driehonderd officieren gestationeerd in het kamp van La Courtine op de hoogvlakte van de Creuse, een reusachtig gebied van niets dan grauwe heidevlakten en dicht kreupelhout. Eén enkele weg en een paar schamele gehuchten. In feite zat je daar helemaal in het niets … Maar bij de muiters mocht het de pret niet drukken: het schijnt er een vrolijke boel te zijn geweest, met hun petten scheef op het hoofd, hun resedagroene hemden losgeknoopt, zongen en zopen ze erop los, er werd zelfs gedanst. Twee maanden feest. Eindigend met een twee dagen durend bombardement vanuit de omliggende heuvels met kaliber-75-kanonnen: zo kreeg het opperbevel van de nationale strijdkrachten de zaak weer onder controle. De oproerkraaiers gingen naar Biribi; de rest van de manschappen werd gedemobiliseerd en onder streng toezicht als houthakkers tewerkgesteld in de omringende bossen tot het uur van de overwinning zou slaan. En zo was Michaïl Sergueievitsj Sarov, mijn grootvader, die aan de oevers van de Wolga was geboren, hout aan het hakken in het bos van La Feuillade toen hij verliefd werd op een zestienjarig meisje, de enige dochter van de kroeghouder van Saulière-les-Puys: een gehucht gelegen op negenhonderd meter hoogte, vierhonderd inwoners in de dorpskern, de rest verspreid over de bergen – hutten aan het andere eind van de wereld, krochten van voor de zondvloed.

Op 11 november 1918 was Michaïl er nog steeds niet in geslaagd de kroegbaas over te halen hem zijn Solange te geven. Vandaar dat hij besloot niet met zijn kameraden mee te gaan die met opgewekt gemoed teruggingen naar het nieuwe Rusland waar de rode zon van het proletariaat aan het gloren was. Niet omdat hij iets tegen die zon had, Michaïl, maar omdat hij de minnaar van Solange was. Zij was het ‘vlammetje van zijn ziel’ geworden; hij droeg voortaan de zon in zijn eigen binnenste.

Hij verdiende her en der de kost als houthakker, maar bleef steeds in het gebied tussen La Nouaille (Creuse) en Peyrelevade (Corrèze). De plaatselijke bevolking raakte langzaam maar zeker aan hem gewend. Men begon hem zelfs sympathiek te vinden. Omdat hij groot van stuk was – ten opzichte van de Creusois tenminste, die aan de kleine kant zijn – dacht iedereen dat hij reusachtig sterk was, er gingen verhalen over beuken die hij in drie bijlslagen geveld had, eikenstammen die hij achteloos op zijn schouder tilde. Daar kwam nog bij dat die makker ook nog eens een warmwatertruc kende: hij had in La Courtine een samowar gevonden die de officieren daar hadden achtergelaten en waarmee hij groot succes had bij de plaatselijke bevolking … Hij was dus niet op zijn achterhoofd gevallen, hij was flink uit de kluiten gewassen, en bovendien deed hij gewoon met alles mee: ’s avonds na het dorsen kon hij fluiten als een merel en tijdens de lange winteravonden zong hij luidkeels mee, hij kon zelfs in het Patois zingen, hij rolde zijn r’s nog beter dan een echte Limousin. Bovendien had hij een vrolijke dronk, die grote knappe Misja (omdat niemand zijn ‘naam van daarginds’ kon uitspreken, noemde iedereen hem Misja).

En het was nou net die vrolijke dronk van hem die voor de kroegbaas van Saulière de doorslag gaf om hem als schoonzoon te accepteren: als je een kroeg drijft moet je goed mee kunnen doen zonder er zelf aan onderdoor te gaan. Gelijk op drinken met de klanten zonder dat je onder de tafel rolt. Misja kon wel tegen een glaasje, terwijl hij toch geen zuiplap was: hij deed net alsof. Bovendien, zei de kroegbaas bij zichzelf die zojuist zijn vrouw begraven had, wordt Solange binnenkort meerderjarig, als ze straks haar koffer pakt zit ik zonder huisvrouw … In 1922 kwam het tot tevredenheid van beide partijen tot een verstandige verbintenis: Michaïl Sarov trouwde met de geduldige Solange en tegelijk met de kroeg van Saulière. Algauw had iedereen het in het kanton alleen nog maar over naar de Rus gaan – vooral nadat kort daarop de schoonvader van het toneel verdween door dood te gaan aan een verkoudheid.

Misja, die nu in zijn eentje het bevel over het schip had, breidde zijn kleine bedrijfje uit met een afdeling kruidenierswaren die Solange onder haar hoede nam: olie, suiker, kaarsen en koekjes. En wanneer ’s avonds sommige kinderen uit het dorp hun vader, die te lang aan de Suze à la gentiane en de Picon-grenadine was blijven zitten, mee naar huis kwamen nemen, dan namen ze altijd tegelijk boodschappen voor moeders mee.

Kinderen … Dat was het enige wat aan Solanges en Misja’s geluk ontbrak.

De Rus was al over de veertig toen er eindelijk een dochter werd geboren. Hij had haar Wolga willen noemen, omdat heel zijn leven en al zijn liefde in haar samenstroomden. Wolga, omdat zij eens op een dag al zijn hoop en verwachtingen naar de zee zou voeren, naar ‘ginds’, het vaderland van de vooruitgang. Wolga … Maar hij moest zich tevredenstellen met Olga, dat vond men bij de burgerlijke stand acceptabeler.

Twee jaar daarna bracht Solange, die nu eindelijk los in haar buik was geworden, een zoon ter wereld. Het verliep helaas niet naar wens. De dokter, die te laat was gewaarschuwd, arriveerde net als de politie: het kind stierf, de moeder was lelijk ingescheurd. Dat hadden de matrones tenminste gezegd die het allemaal machteloos hadden moeten aanzien. Tegenover ons, haar kleindochters, heeft oma Solange nooit de verhalen ontkend die onder de dorpsvrouwen de ronde deden. Integendeel: ‘Ik was er zo erg aan toe dat de dokter me elk contact verboden had. Het was uit met de pret!’ Olga groeide op als enig kind, aanbeden door haar ouders die alleen nog maar via haar van elkaar hielden.

Daar is ze dan, op haar winderige hoogvlakte in de Creuse, hinkelend voor het café. Steekt haar tong uit naar de fotograaf: met die linten in haar vlechten lijkt ze net het kleine meisje van de reclame voor Chocolat Menier, maar dan stouter.

Misja verwende haar verschrikkelijk. Hij kleedde haar als een prinses en voedde haar op alsof ze een jongen was. Ze droeg geborduurde kragen maar klom ook zo in een boom. ‘Schat van mijn hart’ noemde hij haar, en hij zei het vol overgave. Ze was zich ervan bewust en, zoals dat bij ons heet, ze wond hem om haar kleine vingertje. Toen hij in 1943 bij de maquis ging (hij was scherpschutter, de Rus, en een geboren opstandeling), werd de twaalfjarige Olga de jongste koerierster van het verzet en de mascotte van de partizanen. Het was heldhaftig. En onvoorzichtig.

Aan die periode waarin ze ’s nachts door de bosjes van de valleien sloop heeft mama lang de mooiste herinneringen bewaard. Ze moeten destijds de grootste gevaren hebben gelopen – zelfs Solange had het later tegenover ons over de ‘gehangenen van Tulle’ en over hoe bang ze vaak was geweest – maar de vader en de dochter spraken over die periode altijd met een twinkeling in hun ogen. Wat hadden ze toen een plezier gehad … Het allermooiste was als ze de moffen of de een of andere bangerik een poets konden bakken!

Olga en Misja: twee onafscheidelijke en onverantwoordelijke waaghalzen.

Zo werd Misja dus Misja de verzetsman, de ‘Robin Hood van het plateau’, de sterke man van het kanton, maar het kwam niet bij hem op om ooit afstand te doen van de schat van zijn hart. Geen sprake van dat Olga zou gaan studeren, dat ze weg zou gaan uit Saulière! Ze ging niet verder dan het certificat, net als alle anderen. Bovendien, wat zou ze helemaal gaan studeren, ze kreeg toch de kruideniersafdeling en het café? Een café dat, ondanks het wegtrekken van de boeren naar de grote stad, op volle toeren draaide: Solange was een volleerde kokkin geworden en nu verzorgden ze de catering van oud-strijdersbijeenkomsten, de dansfeesten op zaterdagavond en bruiloften en begrafenissen. Geen eerste communie, daar deed men niet aan op het plateau. Olga ging tweemaal per week met de bus naar Aubusson voor naailes – een idee van haar moeder. Daarna, toen ze zestien jaar werd, schreef Misja haar in voor een cursus eerste hulp die werd gegeven door een paar dames van het Rode Kruis. In geval van revolutie kan zoiets best van pas komen, eerste hulp … Opeens bleek dat het jonge plattelandsmeisje een talent had, een roeping: verpleegster. Maar dan moest ze eerst haar ehbo-diploma halen. De dames raadden een schriftelijke cursus aan.

Olga was niet het type van een goede leerling. Niet het meisje dat braaf in een hoekje van het café met haar neus in de boeken zit. Aan studeren deed ze niet zo erg, ze ging veel dansen, zong af en toe, keek de stof niet nog een keer na, maar haalde tot ieders grote verbazing toch haar examen. Ze was zeventien jaar. Ze was dol op walsen en de trekharmonica (Misja kon walsen als de beste), op Django Reinhardt, fietstochtjes, zangwedstrijden en vissen op rivierkreeft. De dames kwamen langs om te zeggen dat er plaats voor haar was op een school waar een stoomcursus verplegen werd gegeven. In die jaren was er gebrek aan verpleegkrachten: eerst acht maanden cursus, gevolgd door zes maanden stage in een ziekenhuis in Parijs.

Parijs! Solange was er faliekant tegen. Misja bromde dat hij toch niet ziek was en dat iemand met zijn postuur nooit van zijn leven een verpleegster bij zich in huis nodig zou hebben. En zeker geen Parijse verpleegster! Nee, alle gekheid op een stokje, zijn dochter zat hier toch goed, hier in de Creuse, bij die samowar? De dames hielden aan: ze droegen handschoenen en hoeden, en ze hechtten er heel veel waarde aan dat het platteland werd gemoderniseerd en de meisjes een opleiding kregen … Olga aarzelde. Weggaan van haar ouders, gaan werken, nee, het trok haar absoluut niet. Maar haar vriendinnen in Aubusson – een stel domme gansjes die alleen droomden van het Châtelet en de kans dat je Luis Mariano tegen het lijf liep – haalden haar over: ‘Doe het toch! Als je het niet leuk vindt, ga je weer naar huis. Dan heb je tenminste Parijs gezien! Die mensen betalen je reis toch …’

Vier dochters. We zijn de vier dochters van Olga en Yann Le Guellec, Bretons zeeman.

Het ongeluk gebeurde op het plein voor het Hôtel de Ville tijdens het dansfeest van Quatorze Juillet. Onze vader, pas afgestudeerd aan de koopvaardijschool, was naar Parijs gekomen voor het huwelijk van een vriend. Mama had van haar internaat verlof gekregen om uit te gaan. Ze gingen dansen.

Het waren de fifties. Wervelende rokken, het accordeon, lampionnen, plezier. En geen contraceptie.

Negen maanden later kwam ik. In de tussentijd hadden de verliefden van het Hôtel de Ville elkaar hun adres en zelfs, want de tijd drong, hun ja-woord gegeven. Olga Sarov was mevrouw Le Guellec geworden; waarna ze het paramedische had ingeruild voor de kinderverzorging en weer naar huis naar haar papa was gegaan. Yann, mijn vader, voer in die tijd op een bananenschip op de lijn Dieppe-Libreville: het kostte mijn grootvader niet veel moeite hem ervan te overtuigen dat een zo jonge moeder (ze was drie maanden voor mijn geboorte negentien geworden) beter nog een poos bij haar ouders kon blijven. Overigens had de Bretonse zeeman geen vaste thuishaven: het was nu eens Dieppe, dan Bordeaux, dan Le Havre. Voorlopig konden moeder en kind bij hen inwonen, de situatie moest eerst wat stabieler worden: wanneer hij bijvoorbeeld een aanstelling aan wal kreeg of op een vaste lijn zou komen te varen. Bovendien zat je in Saulière niet zover van Limoges af, zei Misja, en ook niet van Clermont; de trein van Bordeaux naar Lyon stopte op het station van Limoges en de trein Parijs-Marseille deed Clermont aan, dus Saulière stond in verbinding met alle grote wereldzeeën, waar of niet? Waar hij ook aan land ging, als hun schoonzoon verlof had zou hij binnen vierentwintig uur per trein bij de twee ‘schatten van zijn hart’ zijn.

Wat hij ook inderdaad deed en binnen de kortste keren waren er geen twee ‘schatten van zijn hart’ maar drie: ik werd met Pasen geboren; Véra kwam in februari ter wereld … Een maand per jaar zijn we even oud, mijn zuster en ik.

Gewoonlijk krijgt in een gezin de jongste de afdankertjes van zijn oudere broers of zussen. Bij ons was daar geen sprake van: omdat Véra sneller groeide dan ik, moest mama ons kleden alsof we tweelingen waren. Ze breide alles dubbel – roze voor mij vanwege mijn bruine haren, blauw voor Véra vanwege haar ogen. Daardoor kwam het dat Sonia, die zeventien maanden later werd geboren, dubbel zoveel verwend werd: als ze dan weer een stuk groter was geworden, had ze steeds de keus tussen een afgedragen roze trui en een afgedragen blauwe trui, tussen een gescheurde roze muts en een aftandse blauwe muts. Lisa, die dankzij de Ogino-methode pas dertig maanden later arriveerde, kreeg altijd een splinternieuwe garderobe.

Voor twee echtparen, drie baby’s, plus een vierde op komst, werden de achterkamer van het café en de twee slaapkamers op de eerste verdieping nu echt te krap. Mijn vader vond het niet erg – uit slapte, of was het onverschilligheid? – dat mijn moeder ver van de kust woonde en vlak bij Misja, maar hij wilde wel een eigen huis. Vlak voordat Lisa kwam, vonden ze een grote bouwval (acht kamers zonder verwarming of stromend water), het lag op een half uur afstand van Limoges, in het voorstadje Cleyrac-sur-Maulde, een plaatsje waar porselein werd gemaakt, op de grens met de Haute-Vienne. Mijn grootvader had een bestelauto gekocht, papa een oude Simca, en mama haalde haar rijbewijs. Het was nog geen dertig kilometer van ons huis naar het café; maar het was vanwege de smalle bergweggetjes een hele rit, en ’s winters met de sneeuw was het bijna niet te doen. Misja verkocht zijn nering, ging met pensioen en verhuisde ook naar een vallei: mijn grootmoeder had een afgelegen oude molen aan een klein meertje geërfd, de ‘moulin de La Roche’, in de gemeente Fontenailles. Van Fontenailles naar Cleyrac was het zes kilometer: het was er nogal vochtig in die kleine vallei wat niet zo goed was voor oma’s longen, maar ze bedachten zich geen moment en trokken erin.

Bij de geboorte van ‘nummer vier’ namen ze ons bij zich in huis, Véra en mij, om hun dochter te ontlasten: ‘Mijn Olga is uitgeput,’ zei mijn grootmoeder tegen de vrouwen uit de buurt, ‘ze lijdt aan bloedarmoede. Denk je eens in, vierentwintig jaar en al vier kinderen! Vier in vijf jaar! Ja, sommige vrouwen, die hoeven een man maar aan te kijken en ze zijn zwanger: mijn overgrootmoeder was er zo eentje – veertien kinderen! Ze heeft het van haar, dat kleintje van me. Wat een ellende! Terwijl die man van haar, met dat werk van hem, nou je kunt niet zeggen dat ze hem vaak ziet …’ Dat was een feit. Mijn vader voer op dat moment op een meer reguliere lijn, maar het was wel die van Le Havre-Valparaiso-Vancouver.

We zijn opgevoed door Misja, die we ‘Misja’ noemden, net als de rest van het kanton. Grootmoeder, dat was ‘oma Solange’; mama liet zich naderhand, om haar Russische afkomst te benadrukken en de herinnering aan haar vader levend te houden, ‘Olenka’ door haar schoonzoons noemen en ‘Baboesjka’ door haar kleinzoons.

Katia, Véra, Sonia, Lisa, we zijn de dochters van Olga en Misja. Wanneer we niet, voor een paar dagen of een paar maanden, bij Misja in La Roche in de kost waren, dan was Misja bij ons, in Cleyrac. Om zijn dochter een handje te helpen: houthakken, het huis een verfje geven, aardappels rooien, steenkool scheppen, de cider op fust zetten, de wijn bottelen, metselen, tuinieren, klusjes doen. Misja was er altijd, en wij liepen hem altijd in de weg: we ‘hielpen’ met het muren kalken (hij doopte onze schoolmeisjeskwasten in de spiritus), met het piepers jassen (hij maakte met een paar lucifershoutjes in een ommezien een varkentje van zo’n aardappel), met cement roeren (in yoghurtpotjes) en met onkruid vervoeren (gezellig meerijdend in zijn kruiwagen). ‘Wacht even, Misja, we komen je helpen! Wacht nou toch!’

Ik heb heel lang gedacht dat omdat alle drie mijn zusters blauwe ogen hadden – de mijne zijn zwart, net als die van mama en van al onze neven en nichten uit de Creuse – dat die bofkonten ‘gekleurde’ ogen hadden, omdat ze op Misja leken. Hij was een reus met echte poppenogen, hemelsblauw. Pas na zijn dood kwam ik op een gegeven moment tot de ontdekking dat ook papa blauwe ogen had.

Sonia

Limoges, avenue Aristide-Briand, cité de La Châtaigneraie, bâtiment D, escalier B, troisième étage. Sonia Le Guellec: een papiertje met haar naam, met plakband bevestigd op de deur.

In het gangetje achter de voordeur ligt de inhoud van een reistas op de grond: een paar laarzen, gymschoenen, een paar truien – de huurster was net terug uit Parijs, nog geen tijd gehad de boel op te ruimen. Ze heeft haar nachthemd in de badkamer opgehangen, haar toilettas op de wastafel gelegd, punt uit!

Ze gaat over drie dagen toch weer weg. Richting Gare d’Austerlitz – haar vader betaalt het treinkaartje – daarna Neuilly – Katia neemt de taxi voor haar rekening. Ze kan nog diezelfde avond weer weg in geval haar moeder … Haar bagage staat klaar: als ze een schone onderbroek nodig heeft kan ze er zo eentje uit haar reistas pakken. Het is natuurlijk één grote pan. En wat dan nog? Vroeger zou haar moeder kwaad op haar zijn geweest: ‘Ruim die rotzooi toch eens op!’ In de tijd dat Sonia vijftien was en ze haar kamer te lang achter elkaar niet opruimde, wachtte haar moeder op een dag dat het regende, ging dan haar kamer binnen en riep triomfantelijk: ‘Vandaag gaan we buiten eten!’ waarna ze het raam opengooide en vanaf de eerste verdieping alles zonder pardon in de kletsnatte tuin smeet, jurken, tijdschriften, make-upcrèmes, schoolschriften, krulspelden en de op de stoelen rondslingerende beha’s: ‘Ga maar lekker picknicken, meid! Alleen pech dat het gras een beetje nat is!’

Nu ze een vrouw op leeftijd is geworden en haar moeder op sterven ligt, is er in elk geval één ding veranderd in Sonia’s leven: ze picknickt op het droge, ze gooit haar spullen in het gangetje achter de voordeur op de vloer, pakt haar koffers in haar woonkamer uit. Die is gelukkig ruim genoeg dat je er tussen alles door kunt laveren. Alles ligt op hopen en stapels: er ligt een hoop kleren die gestreken moet worden, alleen doet het strijkijzer het niet; er is een stapel kartonnen dozen die met de vuilnis mee moet, alleen doet de lift het niet; er is een stapel foto’s die moet worden uitgezocht, alleen zijn alle fotoalbums vol; er ligt een stapel brieven die moet worden opengemaakt, alleen zijn het allemaal niets dan rekeningen; maar de allerergste stapel is die van de huisschilder, een krukje, allerlei lappen en doeken, verfpotten: ze was zes maanden geleden begonnen de kamer ‘citroengroen’ te schilderen, maar ach, zoals gewoonlijk had ze opeens geen zin meer en ook geen geld …

Door al die stapels en hopen zijn de meubels heel klein geworden, ze staan allemaal langs de muur opgesteld: een Conforamabuffet, een oude bedbank, en een boekenkast in de stijl van de sixties – een stel ruwhouten planken, steunend op uit bouwerijen gejatte cementblokken.

De slaapkamer is in dezelfde stijl: overvolle asbakken, het interieur van een overjarige hippie. Maar op het oude spiraalmatras ligt geen verkreukeld dekbed, maar een heuse bedsprei en de ramen hebben gevoerde gordijnen met koorden met eikelvormige, zijden kwastjes. Dat werk wordt tegenwoordig niet meer gemaakt. Het was in een andere tijd en door een andere vrouw vervaardigd. Is het soms de vrouw wier gezicht te zien is in dat kristalglazen portretlijstje op het nachtkastje? Een foto van een jonge schoonheid, zwart-wit en een beetje wazig, sfumato, in de stijl van Viviane Romance of Simone Simon. Zou het soms dezelfde vrouw zijn die je op oudere leeftijd, in kleur, op de foto’s in de gang ziet hangen? Eerst staat ze met vier kleine meisjes op de foto, dan met vier jongedames en op de laatste is er alleen nog maar een groep van vijf dames te zien.

De zitkamer is op een ‘artistiekere’ manier ingericht: de blazen en vlekken op de wanden waaraan Sonia – voorlopig – nog niets heeft gedaan, zijn bedekt met posters van tentoonstellingen en reproducties van beroemde schilderijen. Op de twee in ‘citroengroen’ overgeschilderde panelen prijken raambiljetten van het soort dat boekhandelaren op hun etalageruit plakken ter aankondiging van een lang verwacht boek; ze prijzen allemaal de romans van Katia Sarov aan (Katia heeft als nom de plume haar moeders achternaam genomen, dat wil zeggen die van Misja – ‘Katia Le Guellec, nee, dat klinkt belachelijk!’ vond ze). Sonia heeft een aantal omslagontwerpen voor de boeken van haar zuster met punaises op gekleurde Cansonbladen geprikt; boven de canapé hangen zes mogelijke versies (paard en wagens van Maillaud, koeien van Rosa Bonheur) voor Le Moulin des Ombres. Er hangen er zelfs op het buffet, daar heeft ze een serie proefontwerpen voor Souviens-toi des vivants op geplakt: op de rechterbuffetdeur hangt een in geel en blauw uitgevoerd boeket van Matisse; op de linkerdeur een doodskop met een zandloper; achter de Matissedeur ligt een voorraad kruidenierswaren, achter de doodskopdeur de whiskyreserve. Een indrukwekkende reserve, die niet onderdoet voor die van een goed beklante stadsbar …

Geen spiegels aan de muren, behalve een piepklein handspiegeltje boven de wastafel: Sonia wil haar gezicht nog wel zien – om de ergste schade te kunnen herstellen voor ze naar haar werk gaat – maar ze wil zich niet meer ten voeten uit zien.

Wie wel ten voeten uit is te zien – en zelfs van top tot teen (compleet met pet, grijze kiel, ribfluwelen broek, rubberen laarzen) – dat is een bejaarde man, een hoogbejaarde man op een heel oude foto die is uitvergroot tot de afmetingen van een retabel. Die manshoog uitvergrote grijsaard, die daar aan het eind van de vestibule staat, die grijsaard die je beter van een afstand ziet dan van dichtbij (door het grote formaat zijn de details vervaagd), die grijsaard die daar boven alles uittorenend neerziet op de bende waarin de huurster leeft, die dat hele zootje met bestraffende blik staat op te nemen, die grijsaard is een fiere verschijning. Ook zijn gezicht is knap: helderblauwe ogen onder dikke grijze wenkbrauwen, een adelaarsneus, Kalmuks aandoende jukbeenderen. Hij lacht niet, probeert geen vriendelijke indruk te maken, maar dat hoeft hij ook niet: het is Misja.