Carol Shields

De stenen dagboeken

Uit het Engels vertaald door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Stone Diaries, verschenen bij Random House Canada

Oorspronkelijke tekst © Carol Shields, 1993

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Gossije en De Geus BV, Breda 1994

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © ML Harris/Getty Images

ISBN 978 90 445 3085 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

Geboorte, 1905

De naam van mijn moeder was Godelief Goedewil-Steen. Ze was net dertig toen ze op een bloedhete dag ziek werd in de keuken, waar ze een warme broodpudding stond te maken voor het avondeten van haar echtgenoot. Het kookboek lag op tafel opengeslagen: ‘Men neme een paar sneden oud brood,’ zei het recept, ‘twee koppen aalbessen, één kop frambozen, 100 gram suiker en, indien voorradig, wat slagroom.’ Ze had natuurlijk van alles de helft genomen, want ze waren maar met z’n tweeën, de aalbessen waren schaars en Kuijler (mijn vader) was geen grote eter. Een man van muizebeetjes, noemt ze hem, die zijn eten kan laten voor wat het is.

Het beschaamt haar, zo weinig als die man eet, zo traag als hij met zijn lepel door zijn bord gaat, en hoewel hij nu en dan opkijkt om haar over de tafel heen een verlegen, dankbare blik toe te werpen, schept hij nooit een tweede keer op, laat wat over is voor haar – en maakt het typerende, dromerige handgebaar dat haar aanmoedigt de schalen leeg te maken. En voortdurend die glimlach op zijn gezicht, met de dwaze, tedere uitdrukking. Wat betekende voedsel voor een werkman als hij? Een noodzakelijk kwaad, iets wat afleidde, misschien wel de prijs die betaald moest worden om staande te blijven en te ademen.

Maar voor haar, voor mijn moeder, lag het volkomen anders. Voor haar was eten bijna het paradijs op aarde. (In onze tijd hebben we een naam voor zo’n ziekelijke passie.)

En bijna net zo goddelijk als het eten zelf, was het bereiden ervan – zoals ze daarvan genoot! Ieder mens in dit ondermaanse heeft een eigen voorstelling van het paradijs, en voor haar was het dit: in de moordend hete keuken van haar eigen huis staan, beramend en bekokstovend, voorovergebogen turend naar de kleine lettertjes van het kookboek, in haar hand een schone pollepel.

Een prachtig gezicht, zoals ze zich concentreert, haar verhitte, ingespannen gelaat, hoe ze huivert als ze ziet dat het gerecht vorm krijgt wanneer ze de ingekookte vruchten overgiet in de fraaie puddingvorm, ze het grofgesneden brood in de dampende vruchtenmoes duwt, het week voelt worden en langzaam maar zeker frambozenrood ziet kleuren. Warme broodpudding. Ze vindt de naam ook smakelijk klinken, de woorden smelten op haar tong als een suikerwafel, haar tong zelf wordt als een zoet wafeltje. Als een kunstenares – nu na jaren begrijp ik deze vorm van kunstbeoefening volkomen – roert en schikt ze en trekt daarbij peinzend haar onderlip in. Het zal een heerlijk gerecht worden. Een warme deegspons die kleur opzuigt. (Van buurvrouw Flett mocht ze wat bessen van haar struik plukken en de frambozen had ze zelf gezocht langs de weg ten zuiden van het dorp, ook al had het haar bijna de das om gedaan, een vrouw van haar postuur die op het heetst van de dag naar buiten gaat.)

Ze strooit er extra suiker over, eerst één lepel, dan nog een, en brengt vervolgens de lepel naar haar mond, met de grove kristallen die haar wakker houden. Het is drie uur – een hete middag in juli in hartje Manitoba, in het hart van het dominion Canada. De klok in de zitkamer (adamanten afwerking, verguld onderstel, een huwelijksgeschenk van de familie van haar man, de Goedewils uit de buurtschap Stonewall) heeft zojuist geslagen. Kuijler zal klokslag vijf uur thuiskomen uit de steengroeve, hij zal zich opgewekt schoonschrobben bij de gootsteen in de keuken en tegen half zes zullen ze samen aan tafel gaan – deze zelfde tafel, maar dan gedekt met een schoon tafelkleed, om de dag een schoon kleed – en hun avondmaal nuttigen. Een maaltijd die grotendeels in stilte zal verlopen omdat mijn ouders van nature verlegen zijn en ze beiden zijn grootgebracht met de overtuiging dat praten en eten twee verschillende bezigheden zijn, die plaatsvinden in gescheiden sleuven van de tijd. Vanavond zullen ze een maaltijd delen van koude cornedbeef met een lepeltje zelfgemaakte pikante saus, daarbij wat aardappelen met een dressing, kopjes geurige thee, en ten slotte deze voortreffelijke pudding. Zijn ogen zullen groter worden; mijn vader, Kuijler Goedewil, achtentwintig jaar oud en twee jaar getrouwd, heeft vast nog nooit van zijn leven warme broodpudding geproefd. (Daarom maakt ze het, om die verblufte en enigszins verwarde blik, om zijn gevoelige, dankbare mannenmond verbaasd te zien openvallen. Dat is toch wel het minste wat ze kan doen, hem op deze manier verrassen.) Zorgvuldig plaatst ze een bord met bloemmotief boven op de pudding, dat ze vervolgens met een steen verzwaart.

Een koele plaats, zegt het recept: ‘Zet de vorm op een koele plaats.’ (Het is een oud boek, ruim dertig jaar daarvoor in Engeland gedrukt, de bladzijden zijn slap geworden, maar de toon is nog steeds kort en bondig.) Maar waar zou Godelief Goedewil op een dag als deze een koele plaats moeten vinden? Zelfs de in het duister gehulde stenen vloer onder de keldertrap, waar ze haar melk, boter en reuzel bewaart, is warm geworden en verspreidt de laatste veertien dagen een vreemde, zurige lucht. De familie Flett, naast hen, heeft onlangs een met metalen strips beslagen Labrador-ijskast aangeschaft en buurvrouw Flett heeft Godelief al schuchter van haar aanwinst verteld, hoe hij eruitziet, de ventilatiepijpen, de glanzende metalen voorraadschappen, en dat een ijsblok wel twee of meer warme dagen meegaat.

Een abrupte gedachte, haar plotselinge zorg waar ze de pudding koel moet houden, of wellicht jaloezie vanwege de nieuwe ijskast van de Fletts, veroorzaakt bij mijn moeder de eerste pijnlijke kramp. Ze kreunt even. Haar ogen vernauwen zich bij de hoeken, alsof iemand haar bij het haar heeft gegrepen en het omhoogrukt zodat haar hoofdhuid tintelt. Een getuige, als er een getuige was geweest in de kleine keuken, had misschien aan een naderende flauwte gedacht, ook al is mijn moeder niet het type dat snel flauwvalt. Wat ze voelt lijkt nog het meeste op een aardverschuiving, alsof de bodem van haar borstkas eerst omhoogkomt en dan plotseling terugvalt, als een accordeon die wordt samengedrukt en daarna scheef uitzakt.

Ze kijkt naar beneden en merkt verwonderd op dat de blauwe en witte strepen van haar schort uiteenvallen in kleurige vlokken. Haar handen vliegen de lucht in, een reflex om de verpletterende druk af te weren, en ze hervindt haar evenwicht door haar schouders te rechten en haar handpalmen plat op tafel te leggen, waarna ze vooroverleunt en een lange, zachte jammerklacht uit. Het geluid dat over haar lippen komt is vormloos, onsamenhangend, een golvende lijn van verbijstering. (Later zullen deze woorden, meer dan welke ook, verbonden raken met het beeld dat ik van mijn moeder heb: onsamenhangend, verbijsterd.) Ze transpireert niet veel voor een zware vrouw, zelfs niet wanneer het hoogzomer is, en eerlijk gezegd is ze zelfs wel een beetje trots dat haar lichaam droog blijft – maar nu verbreidt zich een brede strook vocht onder haar schort en in de geul van haar rug. Ze ademt snel en knippert met haar ogen wanneer de pijn een aantal zware riemen rond haar onderbuik snoert. Daar beneden, verscholen in de elkaar overlappende vleesplooien, voelt ze hoe ze wordt overspoeld. Het is een vloedgolf, een zondvloed.

Het hele voorjaar heeft ze last gehad van indigestie. ’s Morgens, en ook ’s avonds nadat haar jonge echtgenoot in slaap is gevallen, is ze regelmatig opgestaan om Bishops bitteraarde te nemen. Gewone melk, thee met suiker of mierzoete limonade gulpt ze gretig naar binnen, maar het koele, kalkachtige drankje van Bishop schenkt ze in een porseleinen kopje en ze drinkt het langzaam, met kleine teugjes, diepgeconcentreerd en ingetogen. Ze weet niet wat ze ervan moet denken. Nu eens is ze ervan overtuigd dat haar lever opspeelt, dan weer denkt ze dat het haar nieren zijn – ze is nog maar dertig, maar nierziekten kunnen op jeugdige leeftijd ontstaan, vooral bij een vrouw met het ongewone postuur van mijn moeder. Maar misschien zijn de problemen wel een gevolg van constipatie. Buurvrouw Flett heeft deze mogelijkheid al geopperd en raadde haar rabarberwortel aan, en anders, sprak ze vertrouwelijk, was het misschien een of andere vrouwenkwaal. Overdadig bloedverlies, zo zei ze tegen Godelief, leidt bij veel jonge vrouwen tot ongemakken – heeft Godelief het er al over gehad met dokter Spears? Dokter Spears staat erom bekend dat hij zo fijngevoelig is waar het vrouwenkwalen betreft; hij knijpt op zo’n bepaalde manier zijn ogen dicht wanneer hij zijn delicate vragen stelt, en hij spreekt bijna dichterlijk over de levenscycli en het natuurlijk evenwicht, over het seizoen der vruchtbaarheid of de troost van laxeerpoeder.

Nee, Godelief heeft zich niet tot dokter Spears gewend, over zoiets zou ze het nooit durven hebben met dokter Spears, ze zou er met geen mens over praten, zelfs niet met haar man – vooral niet met haar man. Haar maandelijkse bloed heeft slechts twee keer in haar leven gevloeid, ontspringend aan de zachte kussentjes van haar schaamlippen. Het bevlekte haar ondergoed met zijn ontstellende helderheid en dreef de spot met de bescheiden fatsoensnormen en plichten die haar leven bestendigen: haar borduurwerk, haar huishouden, haar vaardigheid met de strijkbout, haar jam en haar inmaak, haar frisgesteven linnengoed en de lampenglazen die ze elke ochtend poetst.

De hoeveelheden bitteraarde helpen nauwelijks. Laxeerpoeder verergert de pijn alleen maar. Het hele voorjaar is haar buikwand krampachtig blijven samentrekken en soms dacht ze dat de vliezen in haar binnenste zouden barsten door de druk. Ze heeft regelmatig het zuur. Haar huid jeukt overal. Ze heeft vernietigende aanvallen van winderigheid, vooral ’s nachts wanneer ze naast mijn vader ligt die, uit liefde en kiesheid, doet of hij diep in slaap is – dat weet ze door de manier waarop hij zich eerbiedig aan zijn kant van het bed genesteld houdt.

Het enige wat haar weeë gevoel schijnt te verzachten is brood, brood met boter, enorme sneeën brood, ‘pillen’ zoals ze ze de mensen in dit dorp heeft horen noemen. Ze eet het vers uit de oven, de ene snee na de andere, soms neemt ze niet eens de moeite het te snijden en rukt ze er gewoon grote hompen af. Toen ze op een dag alleen in deze keuken was, verorberde ze een heel brood tussen het middag- en het avondmaal. (Een van de broden was verbrand, legde ze haar man uit, omdat ze een verklaring wilde geven voor het ontbrekende brood – alsof een man met de dromerige aard van mijn vader zoiets onbeduidends zou opvallen, alsof welke man dan ook zoiets zou opvallen.) Regelmatig bestrooit ze de beboterde boterhammen met suiker. Het oppervlak twinkelt en schittert, de kristallen kraken tussen haar tanden, geven haar kracht. Ze stelt zich voor hoe de zachte deegwaar de vergaarbak van haar maag binnenglijdt en dit bittere gezwollen vat bekleedt met een donzige warmte die het gif van haar lichaam absorbeert en neutraliseert.

Haar onvermogen om liefde te voelen heeft haar vergiftigd, ze heeft het weggeslikt samen met de beschamende hoeveelheden suiker, gist, reuzel en meel; dat staat voor haar als een paal boven water. Ze doet haar best, ze doet alsof ze er vreugde aan beleeft, daar worden vrouwen immers toe aangespoord, maar haar pogingen worden afgestraft door de honger die haar overvalt zodra ze alleen is, zoals ook nu op deze hete julidag, weggestopt in een stoffig, door land omsloten gat in Manitoba (een handvol ongeplaveide straten, een winkel, een hotel, een methodistenkerk, het station van de Canadian Pacific Railway en een pension voor ongehuwde mannen op de hoek van de Bisschopsstraat). Ze lijkt voortdurend in afwachting van iets nieuws, maar haar zicht op dat ‘iets’ wordt belemmerd door onwetendheid en haar opgeblazen lijf. ’s Avonds trekt ze, in verlegenheid gebracht, haar nachtpon dicht om zich heen. Wanneer ze de lamp uitblaast weet ze nooit wat ze moet denken van de onbegrijpelijke kreten van haar man die, goddank, gedempt worden door de wanden van het houten huis waar zij met mijn vader woont en dat eigendom is van de steengroeve. Twee kamers boven, twee beneden en een privaat in de achtertuin. Ze weet alleen dat ze losstaat van een afgebakende geschiedenis, dat ze afgesneden is van de troost die bloedbanden gewoonlijk verschaffen, en dat ze de afgelopen twee jaar telkens opnieuw wordt overstelpt door de onmetelijke, onpeilbare hartstocht van Kuijler Goedewil. Elke avond, wanneer hij boven op haar klimt, moet ze denken aan de overweldigende kracht van de Niagarawatervallen, een donderend geraas dat losslaat tegen de geplooide binnenwanden van haar lichaam.

Op die momenten voelt ze zich pas echt eenzaam en opgesloten, alsof zij, Godelief Goedewil, nog slechts bestaat uit de klop van het bloed in de kerker van haar lichaam, haar grote gelaat, haar dikke pafferige nek, haar enorme hangboezem en die massieve zwerfkei van een buik.

Terwijl mijn moeder in haar keuken staat, wrijven haar dijen, als zacht wit vlees (kalfsvlees, kip of vetspek, daar doet het aan denken), tegen elkaar onder haar katoenen onderbroek – die nat is, beseft ze plotseling, door- en doornat. Haar enkels en polsen zijn getooid met dubbele en driedubbele vetplooien als waren het manchetten, en haar handen en voeten zijn nat van transpiratie. Haar grote opgezette vingers drukken zwaar op de houten keukentafel en in haar linkerhand, met de trouwring ingebed in week vlees, klopt het gif. Een zwak groenig licht lijkt zich als een waaier voor haar ogen te ontvouwen. Dit is erger, veel erger dan ooit tevoren. Het zou haar niet verbazen als haar lichaam in stukken brak, de botten van onder het vlees tevoorschijn kwamen en het bloed op de grond en tegen de muren zou spatten. Ze stelt zich haar bloed geel voor in plaats van rood, een dikke, honingkleurige brij die haar gangen vertraagt, haar ervan weerhoudt om hulp te schreeuwen naar buurvrouw Flett.

Toevallig is mevrouw Flett op dat moment binnen gehoorsafstand, slechts een tiental meters verderop hangt ze haar grove lakens en kussenslopen aan de waslijn. Ze zou onmiddellijk toesnellen als ze wist dat Godelief Goedewil in nood verkeerde; ze zou er in een wip zijn en de arme stakker tot kalmte manen, haar noden op de bank in de keuken te gaan liggen, haar grote, klamme, wezenloze gelaat deppen met een koele, vochtige doek, haar kleren losmaken en haar strak geregen schoenen en dikke kousen uittrekken. Ze houdt van Godelief, houdt van haar manier van doen, van haar intense concentratie, hoewel haar genegenheid eigenlijk (dat moet gezegd) is ingegeven door fascinatie, en ook door medelijden – medelijden met dat grote, zachte, traag deinende lichaam, de vlekkerige huid aan weerszijden van Godeliefs jonge gezicht, en de zweem van bevalligheid, die alleen bij een bepaalde lichtval zichtbaar is in de gewelfde lijn van haar bovenlip en de milde, veelzeggende vertwijfeling in haar lichtbruine ogen. Wanneer ze in Godeliefs kalverogen kijkt denkt ze niet ‘wat kinderlijk’, maar ‘ach kind’. Arme stakker, arme eenzame stakker. Nooit een moeder gehad, en het ziet ernaar uit – maar wie zal het zeggen, wie kan in de toekomst kijken? – dat ze zelf ook geen kleintjes zal hebben om te wiegen en voor te zingen.

Mevrouw Flett – haar voornaam is Clarentine – heeft drie volwassen zoons, Simon, Andrew en Barker, maar geen dochter. De oudste van deze drie, Barker, studeert in Winnipeg, en de twee anderen werken in de steengroeve, samen met hun vader Magnus, een meester-steenhouwer, een koele, magere man van de Orkneyeilanden die op zijn negentiende naar Canada emigreerde. Hij houdt de leefgewoonten van de eilanden in ere. Hij geeft de voorkeur aan eenvoud. Een sober ingericht huis. Een goed onderhouden tuin. Gewoon eten op tafel, een avondmaal van pap of gerookte vis of desnoods een bord met brood en boter, weggespoeld met thee. De aanblik van een op een glazen bord uitgestorte broodpudding overdekt met slagroom, zou hem hevig verontrusten, vooral wanneer die pudding, zoals nu, bestemd is voor een doodgewone maandagavond, hartje zomer van het jaar 1905 (mijn geboortejaar en mijn geboortedag).

Mevrouw Flett, Clarentine dus, een vrouw met een strak lijf en een champignonkleurige huid, bij wie de herinnering aan de babytijd van haar zoons is weggewassen door teleurstelling, zou het liefst Godeliefs grote droge hand in de hare nemen en zeggen: ‘Het leven van een vrouw is geen sikkepit waard zolang ze geen leven heeft gevoeld onder haar hart. Een kleintje de borst geven, zo’n kindje zien opgroeien tot volwassene, dat is pas liefde. We zeggen wel dat we houden van onze mannen, als we in de kerk staan zeggen we dat we ze voor eeuwig en altijd zullen liefhebben tot de dood ons scheidt, maar we houden pas echt van ons eigen vlees en bloed.’

Ze vindt het heerlijk om Godelief dingen te geven. Afgelopen voorjaar nog, bij de grote schoonmaak, vond ze een oude blikken puddingvorm, en dit stuk vaatwerk gebruikt Godelief vandaag om vorm te geven aan haar broodpudding. Ze geeft Godelief bloemen uit haar tuin, lathyrus, siertabak, duizendschoon, scheefbloemen en leeuwenbekjes. En in het seizoen ook sla, jonge radijsjes, worteltjes en tuinbonen. En potten bessenjam en rabarbermoes. Nu eens een stel theedoeken met geborduurde hoeken, dan weer een in het midden opengewerkte en geappliqueerde siersloop. Ja, ze heeft Godelief zelfs het kookboek gegeven waar het kind zo gelukkig mee is dat ze het al bijna versleten heeft in het gebruik. Met Kerstmis gaf ze haar een nieuw stuk heliotroopzeep, nog in zijn knisperende verpakking, en op een keer, zo maar, een met lint versierd glazen vaasje voor haarspelden. Deze voorwerpen, die van haar handen overgaan in die van Godelief, schijnen dan even omgeven door licht, ook al zijn haar woorden die de gaven begeleiden bedoeld om haar gulheid af te zwakken. ‘Ik zou werkelijk niet weten wat ik ermee moet.’ Of: ‘Ik heb meer dan genoeg voor een weeshuis’, of: ‘Veel te sjiek voor ons, maar het komt jou vast wel van pas’, of: ‘Mijn man moet niets hebben van zoete geurtjes en ik gooi niet graag iets weg wat nog goed bruikbaar is.’

Godeliefs aarzelende dankbaarheid, de langzaam verschijnende glimlach met het vleugje verbijstering en de volkomen ongerepte indruk die zij maakt, doen mevrouw Flett ernaar hunkeren haar in haar armen te nemen. Ze stelt zich voor hoe Godeliefs compacte volheid zich zwoegend van emotie en overgave tegen haar eigen zindelijke front drukt. ‘Mijn liefje’, zou ze graag mompelen in de bleke massa van Godeliefs hals, tegen Godeliefs zachte schouders en donkere krullen.

Dat moment ligt in het verschiet, het komt vanzelf. Dit denkt ze terwijl ze in de brandende zon staat en haar schone was ophangt – eerst het beddengoed, dan haar schorten en overhemdblouses en dan de zomeroveralls van de mannen. Er staat zo weinig wind dat de kleren stijf en hard zullen opdrogen – in twee uur zijn ze droog, zo heet is het. Ze is vandaag laat met de was, ze moet de moestuin nog wieden en doperwten plukken voor het avondmaal. Ze komt voortdurend tijd tekort, en steeds snerpt er een kijvend wijsje door haar hoofd: eerst de kachel poetsen, dan verstellen, en dan moeten de gordijnen gesteven. De vittende stem is die van haarzelf, zo agressief en haastig, en toch niet bij machte haar op te jutten. De mannen, haar echtgenoot en haar zoons, vertrekken klokslag zeven uur naar de steengroeve en komen om vijf uur terug. Hoe stellen zij zich voor dat zij haar dag doorbrengt? Ze rilt als ze daaraan denkt, en dat geen mens door het dak en de wanden van haar huis kan gluren om te zien hoe zij zich door haar onwezenlijke dagen beweegt, van minuut tot minuut onderhandelend met die verleidelijke indolentie.

God ziet haar natuurlijk. Dat moet wel. God slaat haar gade wanneer ze bij het raam naar de over het pad dwarrelende schaduwen van de siererwt staart, of wanneer ze, als verlamd boven haar verstelmand op een keukenstoel gezeten, kijkt hoe een vlieg over de tafel kruipt. De minuten tikken voorbij, worden een uur, soms wel twee. Deze geledingen van de tijd staan voor haar los van elke andere haar bekende tijd. Ze komen steeds vaker voor, deze samengevouwen uren, bijna dagelijks sinds het zo warm is. Ze staat ’s morgens toch redelijk fit op, maar naarmate de wijzers van de klok zich voortbewegen, voelt ze de verleiding groter worden, wenkt haar het kwelduiveltje van heimelijk welbehagen, en dan, bij haar volgende ademtocht, heeft ze het gevecht verloren. Wat het ook is dat haar omvat, het is een en al zachtheid. Het stijgt om haar heen op als een geurige wolk. Het heeft geen gezicht of stem, alleen die milde, gestage, alomtegenwoordige geur, een soort golf die haar meesleept, haar keel binnendringt en zich vervolgens neerwaarts door haar lichaam beweegt, een gespannen gevoel veroorzaakt in haar vrouwelijke delen en in de spieren van haar verslapte dijen. De stilte is volkomen, maar tegelijkertijd een kwelling, en altijd is er dat gemene, ironische besef – dat God geen belang stelt in haar dwalingen. Hij heeft op geen enkele manier tot haar gesproken, haar geen teken gegeven, zelfs niet de moeite genomen haar in de steek te laten, ook al heeft ze Hem geprovoceerd met een geborduurde spreuk aan haar keukenmuur:

Christus is het Hoofd van het Gezin

de Ongeziene Gast

bij elke maaltijd

de Zwijgende Toehoorder

bij elk gesprek

Het is beangstigend, maar ook bemoedigend, dat zij haar naasten zo kan misleiden; het is iets nieuws, die verloren uren, die levendige dromen en flarden taal, alsof ze twee levens heeft gekregen in plaats van een, het tweede gehuld in geheimenis.

Of houdt ze zichzelf voor de gek? Toen ze dokter Spears toevallig tegenkwam op de Steengroeveweg, pakte hij haar bij de pols en sprak haar op een vreemde, openhartige manier aan. ‘Vrouwen hebben behoefte aan het gezelschap van andere vrouwen’, riep hij uit, na enkele beleefdheden over het weer. ‘Af en toe eens lachen is opbeurend, een babbeltje op zijn tijd doet goed. De Naaikrans of de Bond van Moeders – en als ik mij goed herinner, mevrouw Flett, was u ooit lid van de Dames Ritme- en Bewegingsclub, en genoot u van een gezellige middag met anderen. Volgens mijn vrouw was het onlangs gehouden praatje over de missie in China niet alleen amusant maar ook leerzaam.’

‘Ik heb het heel druk in huis’, zei Clarentine Flett tegen dokter Spears.

‘Natuurlijk, natuurlijk’, beaamde hij snel. ‘Of misschien kunt u eens denken aan een paar dagen Winnipeg. U gaat immers elk jaar een paar dagen naar uw zoon Barker? Die is toch nog steeds druk met zijn studie? Hij bekwaamt zich in de botanie, als ik het wel heb.’

‘Ja’, antwoordde ze. ‘Bloemen en planten.’

‘Ik ben ervan overtuigd dat hij u tot eer strekt. Een buitengewoon jongmens. U herinnert zich toch nog wel dat ik een van degenen was die hem heeft voorgedragen voor de Epworth-studiebeurs.’

‘Dat weet ik nog heel goed, ja, en …’

‘Waarom gaat u hem dan niet eens met een bezoekje verrassen? Verandering van omgeving doet een mens goed, vooral na een lange, strenge winter. Ik kan het weleens bij uw man aankaarten, als u dat wilt – voorzichtig natuurlijk. Ik zou hem kunnen wijzen op de heilzame effecten van een uitstapje.’

‘Alstublieft’, zei ze. Ze dacht aan het ovaal van stilte dat ze zou binnengaan zodra ze van dokter Spears’ gezelschap verlost was, aan de vredige, paarlemoeren glans die haar wachtte. ‘Dat hoeft niet. Ik zal zelf wel met hem praten.’

De Bond van Moeders. Een paar dagen naar Winnipeg. Enkele maanden geleden zou zo’n verzetje iets aantrekkelijks hebben gehad. Dan had ze misschien wel met Magnus, haar man, gesproken over een weekje naar de stad gaan. De woorden zouden vanzelf gekomen zijn – terwijl ze bezig was met haar dagelijkse taken, de vaat drogen of de dode blaadjes uit de fuchsia halen die bij het raam hing. Magnus was een man van weinig woorden, maar in de loop van hun huwelijk hadden ze zich de sobere uitwisseling eigen gemaakt die onontbeerlijk was voor het opvoeden van drie zoons, het bestellen van voorraden, gesprekken over het weer, ziekte, of welke groenten ze in de moestuin zouden zetten. En ze veronderstelde – maar hoe kon ze zoiets weten? Wie moest het haar in godsnaam vertellen? – ze veronderstelde dat haar man zich niet onheuser gedroeg dan andere mannen. ‘Als je wilt, moeder’, zegt hij in het duister van hun kleine slaapkamer, terwijl zijn hand haar nachtpon omhoogwerkt. Wel duizend keer, wel vijfduizend keer – ‘Als je wilt, moeder.’ De woorden hebben een groef gesleten in haar geest, ze hoort ze nauwelijks meer. En daarna is er stilte, alsof je in een gat valt, of een soort gegrom dat ze opvat als voldoening.

‘Zullen we dan maar trouwen?’ Met deze woorden deed hij haar zo’n vijfentwintig jaar geleden zijn huwelijksaanzoek, waarbij de vraag aan het eind omhoogging op een manier die ze ontwapenend vond. Hij was toen nog geen jaar in Canada en werkte sinds acht maanden in de oude granietgroeve bij Lac du Bonnet in de buurt van haar vaders boerderij; hij had een onmiskenbaar en bijzonder zwaar Orkneyaccent, maar desondanks dacht zij er een zachtere ondertoon in te horen. Hij bracht haar naar huis na een godsdienstige bijeenkomst in Milner’s Crossing. Het was op een warme avond in april en de hemel was bezaaid met sterren. Ze had het gevoel of ze de zuivere lucht naar binnen kon slokken als een soort voedsel. Dit was de derde keer dat hij haar naar huis bracht, en ze wist – en hij wist het ook – dat hij haar nu om een kus mocht vragen. Uit nieuwsgierigheid stemde ze toe. Zijn bovenlip, die snel, te snel bewoog, raspte langs haar mond en wang. En toen sprak hij: ‘Zullen we dan maar trouwen?’

Zijn stoutmoedigheid ontroerde haar, het was zo kinderlijk. Ze voelde de neiging om te lachen, hem te plagen – in die tijd wist ze nog hoe ze vrolijk moest zijn – maar zijn gezicht was te dichtbij.

‘Wat zeg je ervan?’ drong hij aan. Zijn gelaatstrekken waren verhuld door de duisternis, maar ze voelde zijn warme adem in haar hals en dat maakte haar vreselijk zwak. Ze bereidde zich voor op tedere woorden.

‘Ik verdien redelijk’, zei hij, ‘en ik heb vast werk.’

Dat was waar. Ze kon hem niet tegenspreken. Ze zou zijn woorden nooit leren weerleggen. Hij had een speciale manier van de dingen zeggen die geen tegenspraak duldde. De nieuwe ijskast bijvoorbeeld. Hij had er om geschreven, heimelijk een bestelling gedaan bij Eatons postorderbedrijf, en nu nam het ding een hele hoek van de keuken in beslag. Plotseling stond hij er. Maanden daarvoor had hij uit zuinigheid nog geweigerd naar dokter Spears te gaan met een gezwel achter zijn oor, en nu had hij elf dollar verkwist aan een ijskast, elf dollar plus de verzendkosten. Op het sierlijke metalen plaatje, dat bevestigd was op de deur van de ijskast, stond ‘Nieuwe verbeterde Labrador-ijskast’. Ze had nooit om zoiets gevraagd. Ze zag hoe hij die eerste dag zijn vingers over het gladde hout en de glanzende scharnieren liet glijden, en onwillekeurig dacht ze: diezelfde vingers hebben mij, mijn naakte lichaam aangeraakt.

Dit soort gedachten heeft ze steeds vaker. Haar verstand is de laatste maanden op hol geslagen. Ze is een vrouw wier begeerten afwachtend op de bodem van een gebarsten kruik liggen.

Zelfs nu, terwijl ze de was ophangt, is ze wee van verlangen, maar waarnaar? Omhels me, zegt ze tegen de druipende lakens en kussenslopen, hou me vast. Maar ze zegt het mat, zonder hoop. Haar wastobbe is nu leeg, een oude houten kuip, daar op dat blootliggende stuk steen. De lucht daarboven is weids en blauw; omhoogkijken maakt haar duizelig. Ze heeft het gevoel of haar neus wordt dichtgeknepen en zoekt in haar schortzak naar haar zakdoek. De sodalucht kriebelt in haar neus, ze moet ervan niesen. ‘Ik wil niet’, zegt ze in zichzelf. ‘Ik wil niet langer.’

Het is al drie uur, schat ze. Ze zal vandaag maar afzien van de tuin wieden. Als iemand ernaar vraagt, haar man of een van haar zoons, zal ze de hitte de schuld geven. Waarom zou ze haar gezondheid op het spel zetten in die brandende zon? In plaats daarvan zal ze de koelte opzoeken van de voorkamer, van de tapestrystoel in de donkere hoek. Ze heeft dit eerder gedaan, onmachtig de smart die ze voelt te trotseren. De ster-van-Betlehem, die ze koestert, staat stevig in zijn sierpot; ze bestudeert graag zijn grijsgroene bladeren, speurend naar geheimen. Ook het behang houdt haar aandacht gevangen, met de reeksen bloemen, het wisselende en telkens terugkerende bruin en rood. De kleine geslepen spiegel in zijn eikenhouten lijst weerkaatst haar beeld, haar strakgetrokken haar en de ogen, als gloeiende kiezels in haar hoofd.

‘Ik hou van je’, hoorde ze de jonge Kuijler Goedewil zeggen tegen zijn enorme, uitgedijde vrouw Godelief. ‘O, ik hou toch zo veel van je, met heel mijn hart.’

Deze verklaring hoorde ze vroeg op een avond, een maandag net als nu. Ze had bij hun keukendeur gestaan met in haar armen een mand vroege seringen, het geschenk van een goede buur. (Eerlijk gezegd was ze er nauwelijks weg te slaan; de huizen van pasgetrouwde mensen, zo voelt ze, hebben een soort betovering, de sfeer is er milder, de stemmen zijn er zachter, de geïmproviseerde gordijnen en goedkope kleden zijn in deze omgeving prachtig en fleurig.) Het keukenraam van de Goedewils stond wijdopen om de voorjaarsbries binnen te laten. Ze zaten aan tafel (ze kon ze maar al te duidelijk zien) – Godelief aan de ene en Kuijler aan de andere kant, het witte tafelkleed en de schalen van het avondeten nog op tafel.

Door de deuropening viel licht op het brede gelaat van mijn moeder, wat het een speciale glans verleende. Mijn vader leunde naar haar over, zijn hand op de hare. Deze twee, dacht Clarentine Flett, zouden zo model kunnen staan voor een salonschilderij, een aquarel in zachtblauwe en grijze tinten.

Zoals ik al zei was mijn moeder een bijzonder corpulente vrouw, en met haar gelatineachtige trekken helaas niet bepaald knap. Haar buurvrouw, mevrouw Flett, mag dan iets lieftalligs ontwaren achter haar kleine oogjes en haar onderkin, maar de enige foto die ik van haar bezit, haar trouwfoto, bewijst het tegendeel. Mijn moeder was groot en zwaarlijvig. Mijn vader daarentegen was klein van gestalte, fijngebouwd en gracieus, terwijl er een vleugje onbegrip op zijn gezicht zweefde. Het is niet ondenkbaar dat de andere mannen van het dorp grove grappen over hem maakten.

Met heel mijn hart, hoorde mevrouw Flett hem tegen mijn moeder zeggen. Hij scheen afgemat door deze ontboezeming en leunde weer achterover in zijn stoel. Met heel mijn hart. Dit was het soort uitspraken dat geliefden in boeken verzinnen. Liefdespraat, vrijerspraat. De poëzie van de vervoering. Af en toe leest Clarentine Flett weleens een goedkoop romannetje – dat ze verstopt voor haar man, die het tijdverspilling zou vinden – waarin mensen elkaar teder toespreken, maar ze had nooit gedroomd dat dit soort uitspraken ook gedaan kon worden in de huizen van doodgewone steenhouwers in een dorpje als Tyndall, midden in Manitoba. Noch had ze zich kunnen indenken met welke stembuiging deze offerandes konden worden verrijkt. ‘O, ik hou zo van je’, zei Kuijler Goedewil tegen zijn vrouw Godelief, haar aanroepend met de intensiteit van een smeekbede, die Clarentine Flett sindsdien niet meer uit haar herinnering gewist kreeg. Het is haar het hele voorjaar bijgebleven, neerdruppelend op het dorstige weefsel van haar dagelijkse beslommeringen. Ook nu denkt ze eraan, terwijl ze bij de waslijn staat, niesend en knipperend tegen het felle zonlicht en vechtend tegen de verleiding zich de rest van de middag terug te trekken.

En dan krijgt ze plotseling een idee. Ze zal een ketel water opzetten en Godelief uitnodigen thee bij haar te komen drinken.

Ja, een lekkere pot thee, besluit Clarentine Flett. En ze zal de mooie theekopjes met de roosjes tevoorschijn halen, de Royal Albert-kopjes die nog van haar moeder zijn geweest, en als ze dan toch bezig is kan ze ook wel een bord crackers met jam klaarmaken. Vrouwen hebben behoefte aan gezelschap – dat was immers precies waarover dokter Spears haar zo betuttelend had onderhouden. Misschien was er meer niet met haar aan de hand, alleen maar eenzaamheid, niet ongelukkig met het leven zelf, maar gewoon een voorbijgaande aanval van eenzaamheid. En Godelief Goedewil, dat arme lieve stakkerdje, was ook eenzaam – mevrouw Flett weet opeens zeker dat het zo is. Als bij ingeving. Godeliefs verborgen schat aan liefde en de tedere woorden die haar jonge echtgenoot haar influistert doen er allemaal niets toe. Zij en Godelief zijn alleen op de wereld, twee eenzame zielen, naast elkaar, elk in hun eigen huis, gevangen in dezelfde vicieuze cirkel van hunkerend verlangen. Waarom had ze dat niet eerder gezien? Dit is wat Clarentine Flett de afgelopen weken dicht bij huis gehouden heeft, ver van de Bond van Moeders en de Naaikrans, ver van de mogelijkheid een paar dagen naar Winnipeg te gaan; ze verdraagt het niet zich buiten de cirkel van onvermogen te begeven die hen beiden omsluit, haarzelf en Godelief Goedewil – twee christenzusters, op een bijzondere manier verenigd.

Er moet nu eindelijk iets gebeuren, en zij zal het initiatief nemen; ze zal dadelijk bij Godelief aankloppen en haar uitnodigen. Ze zal lichte, zoete thee zetten zoals Godelief die het liefste heeft. En misschien – ze voelt zich plotseling stoutmoedig worden bij de gedachte aan een feestelijke theemiddag, het soort theemiddag dat de vrouw van dokter Spears zou kunnen hebben met mevrouw Hopspein, de vrouw van de opzichter van de steengroeve – misschien kon ze Godelief, na een of twee kopjes, wel vragen haar bij de voornaam te noemen. ‘Waarom noem je me eigenlijk geen Clarentine’, zou ze zeggen. ‘Daar heb ik geen enkel bezwaar tegen, ik zou het eigenlijk wel prettig vinden. We zijn nu al twee jaar buren. En eigenlijk ben je als een dochter voor me, zo voel ik het tenminste, en misschien kun je het opbrengen om …’

Maar op dat moment wordt haar dagdromerij onderbroken. Ze hoort een stem, een schel schreeuwende mannenstem, ze kijkt op en ziet de oude jood door de tuin op haar af komen strompelen.

Het is vandaag de dag moeilijk om over de oude jood te spreken. Het is een delicaat onderwerp. De geest moet helemaal teruggevouwen worden naar de tijd dat de woorden ‘oude jood’ nog gewoon konden worden uitgesproken: oude jood; daar komt de oude jood.

En daar was hij, zijn vieze, zwarte kleren flapperend in de hitte, zijn haar eigenaardig woest om zijn hoofd. Hij draagt een soort hoed, gerafeld en vuil en achter op zijn schedel geschoven. De wangen, hoog onder zijn ogen, zijn bruin en gerimpeld als walnoten. De lange, diepe lijnen van zijn gezicht zijn omzoomd met vuil, of het moet zijn ongewone, buitenlandse huidskleur zijn.

Zijn paard, het arme dier, staat aan de kant van de weg, vastgebonden aan het kromme espeboompje naast Godelief Goedewils voordeur. Typisch iets voor hem om het dier zo achteloos vast te zetten, terwijl hij net zo goed het hek had kunnen gebruiken. En dan die wagen, helemaal kapot en versleten, zodat het nauwelijks nog een wagen genoemd kon worden, zoals hij rammelend en krakend over de weg schokt en zelfs de kraaien van de velden verjaagt.

Zijn komst wordt overal gevreesd, omdat hij bijna altijd om een kop koffie of een slok koud water vraagt, waarna het kopje of het glas weer moet worden uitgekookt. Wanneer hij ’s winters door de afgelegen streken rond Arborg trekt, waar de IJslanders zich hebben gevestigd, schrikt hij er meestal niet voor terug een slaapplaats voor de nacht te vragen. Dan moet er beddengoed tevoorschijn worden gehaald, waarna het de volgende dag in de kookwas moet en de ramen wijd opengezet om te luchten. Hij brengt in die propere, sobere huizen de stank van knoflook, uien, schimmel en ongewassen huid binnen. De moeilijk verkrijgbare knopen, veters en naalden die hij verkoopt, vormen slechts een schamele compensatie voor het risico van wandluizen en naamloze kwaadaardige ziektes. Hij praat onduidelijk en knorrig, zijn blik is verbijsterd. Hij flikflooit. Hij spreekt elke vrouw van de streek aan met ‘mievrouw’ en hun echtgenoten met ‘mieneer’. Aan de jongemannen in de pensions verkoopt hij pornografische lectuur. Hij kan evengoed veertig als zestig zijn. Hij heeft een hele verzameling pillen en lotions bij zich, zakmessen en speeltjes, tabak en keihard snoepgoed, allemaal vergif. Hij kijkt geen mens recht in de ogen. Men zegt dat hij pasgelegde eieren uit het kippenhok gapt, tomaten uit tuinen pikt, theelepeltjes onder zijn jas stopt en ermee wegwandelt. Hij steekt zijn zwarte hand uit en aait de hoofdjes van kleine kinderen voor ze kunnen wegrennen, wat hun vaders en moeders een onbehaaglijk gevoel geeft.

Men ziet hem meestal op landweggetjes, terwijl hij zijn arme oude knol de zweep geeft. Hij sloft naar een deur toe en klopt onderdanig maar tegelijk gebiedend aan. Wie dit klopje hoort, herkent het onmiddellijk. Hij heeft een vreemde gang, een traag, onregelmatig schuifelen dat herinneringen oproept aan besmettelijke ziektes uit de Oude Wereld. Maar op deze julimiddag holt hij op een sukkeldrafje naar mevrouw Clarentine Flett, die als een in hout gebrande figuur bij de banier van lakens en slopen van haar waslijn staat.

Hij grijpt eerst naar de mouw van haar jurk. Instinctief trekt ze terug, snuivend, protesterend, maar natuurlijk grijpt hij opnieuw naar haar en dit keer pakt hij haar ruwweg bij de pols. Zijn gezicht is verwrongen van smart, hij snikt en jammert ‘Mievrouw, mievrouw’, zijn gezicht zo dicht bij het hare dat ze de stuitende geur van zijn adem en lichaam ruikt.

‘Kom, mievrouw; mievrouw, kom.’

De stem is radeloos, knerpt van ontzetting, is te hoog voor een mannenstem, en de woorden zijn niet meer dan gebrabbel. Hij heeft nog maar drie tanden in zijn mond, registreert ze met iets van ontzag. Een wond vormt een donkere plek op zijn bovenlip. Clarentine Flett probeert zich wee van afschuw uit zijn greep los te rukken, maar ze kan haar ogen niet afhouden van die opgedroogde wondkorst, waar ze wonderlijk genoeg haar hand naar wil uitstrekken om hem aan te raken.

Hij weigert haar los te laten.

‘Kom, mievrouw.’

Ze wordt onpasselijk van zijn ruwe hand om haar pols, maar bij het zien van zijn rafelige mouw en de bleke arm die er ver uitsteekt, aarzelt ze.

Het is een gewone mannenarm, merkt mevrouw Flett op, hij is alleen een beetje grotesk, niet zo heel erg verschillend van de arm van haar man Magnus wanneer die op zaterdagavond uit zijn omhulsel van ondergoed glijdt en in het schuimende zeepwater plonst – bloot, vol littekens, met een web van aderen, strak van het zware werk, maar ook verbazingwekkend en ontroerend vrouwelijk.

Ze vraagt zich af – en al deze denkbeelden drommen samen in een tijdsspanne van slechts enkele seconden – ze vraagt zich af of de oude jood misschien familie heeft hier in de buurt, een dak boven zijn hoofd, een warm fornuis en een eigen bed om naar terug te gaan. Zo ja, dan heeft hij misschien ook wel een vrouwenlijf naast zich onder de lakens, en een zakje slap blauwig vlees tussen zijn benen zoals alle mannen. Dit zijn weerzinwekkende gedachten, ze moet haar aandacht richten op gezonde en goede dingen. En een naam, natuurlijk moet hij een naam hebben, zonder naam kun je dit land niet in en staatsburger worden. Misschien wel twee of drie namen. Onuitspreekbaar. Onspelbaar. Iemand moet hem die namen gegeven hebben, maar wie?

Deze vragen bestormen haar, benemen haar de adem. Tegelijkertijd, overlappend als kolkend helder water, komt de gedachte aan haar donkere voorkamer, de leunstoel met het koele vilten zitkussen, waarvan de groene bekleding aan één hoek versleten is, een hoek die ze altijd zorgvuldig uit het zicht draait.

De oude jood houdt haar stevig vast en met zijn andere hand gebaart hij wild in de richting van Godelief Goedewils keukendeur. ‘Mievrouw ziek,’ weet hij uit te brengen, ‘ziek, ziek’, en eindelijk begrijpt ze het.

De grond tussen de beide huizen is oneffen, vol keien, boomwortels en graspollen. Ze rennen samen naar de openstaande deur, onbeholpen, voortdurend tegen elkaar aan botsend, omdat de vingers van de oude jood geen moment de pols van de vrouw loslaten.

Het is verleidelijk om naar het bebloede bundeltje, dat tussen mijn moeders benen uitsteekt, te snellen en mijn hand te leggen op mijn eigen kloppende hart, mijn afgeplatte hoofd en mijn babyarmpjes te midden van de vieze, glanzende brij. Daar ligt mijn moeder, Godelief Goedewil-Steen, hijgend op de keukendivan met zijn goedkope keurige, bebloemde overtrek; ze ligt op haar zij, alsof iemand haar heeft gekanteld, haar grote, zachte, massieve benen opgetrokken en haar vrouwelijke delen open en bloot. Als zeeschelpen of een soort gekneusde vruchten.

Haar met bloed besmeurde onderbroek ligt nog waar ze hem heeft neergegooid, waarschijnlijk ergens op de vloer, net uit het zicht.

Dit tafereel heeft niets afzichtelijks, ongeacht wat u ervan denkt, dat wil zeggen niets onnatuurlijks, maar waarom kan ik het dan niet kalm aanschouwen? Omdat ik ernaar snak evenwicht te brengen in al deze dissonerende elementen, al weet ik bij voorbaat dat mijn pogingen iets van een smeekbede hebben. Bloed en onwetendheid, wat kun je maken van bloed en onwetendheid? – en de pulserende, gedachteloze, uitlekkende, geleiige substantie van mijn eigen, juist uitgebroede lichaam, dat ik zo snel mogelijk moet zien te veranderen in iets schoons en gaafs met eronder een bijbelcitaat of wellicht een motto in het Latijn.

En we moeten mijn vader niet vergeten, want daar komt hij juist aangelopen over de Steengroeveweg, op weg naar huis. Hij fluit, mept de zandmuggen van zich af en schopt het stof op met zijn werkschoenen. Hij is uitgeput. Wie zou dat niet zijn na negen uur hakken in de harde rotslaag, voor veertien cent per uur, wat niet eens genoeg is om het pond Vestizza-krenten te betalen die zijn vrouw Godelief afgelopen winter in haar kerstpudding verwerkte? Maar hij fluit een vrolijk deuntje, ‘Little Cotton Dolly’ of misschien ‘Zizzy Zum Zum’. Bij de Tolweg die naar het kerkhof voert, houdt hij halt om zijn blaas te legen.

De afstand tussen Garson en Tyndall bedraagt drie kilometer. Nadat de andere arbeiders een hele dag in de kalkovens hebben gestaan of met hun houwelen de bergwand hebben bewerkt, rijden ze naar Tyndall in karren van de steengroeve, hun werkschoenen bungelend over de rand. Sterke spannen paarden – die prachtige gespierde, de ark van Noach waardige dieren die je nu nog slechts zelden ziet – trekken hen huiswaarts. Maar niet mijn vader. Hij loopt liever. Hij is een raar slag, wordt er in deze contreien over hem gezegd. Een eenling. Ziet eruit als een dwaas. Gaat zijn eigen gang. Een onderdeurtje. Maar wel een harde werker, op hém zal geen mos groeien. Handig met machines. Daar heeft hij aanleg voor. Nuchter en bedaard, en hij komt uit Stonewall, net als zijn vrouw. En wat zijn vrouw betreft, nou (en dit gaat vergezeld van een vette knipoog en een por), die is vrouws genoeg om twee of drie kerels de hele nacht bezig te houden.

Hij strekt graag zijn benen nadat hij de hele dag over de kalksteenlaag gebogen heeft gestaan of heeft staan turen bij die verrekte oude stoomboormachine. De steengroeve bestaat nog maar een paar jaar en werd in 1896 ontdekt door een boer die een put sloeg achter zijn huis, waarna de grond vier jaar later werd verkocht (een koopje, pure zwendel, volgens sommigen) aan een zekere William Garson, eigenaar en exploitant. Er is al honderdduizend ton steen uitgehouwen en weggevoerd en het landschap is al zodanig veranderd dat de bodem er trapsgewijs daalt alsof het een arena in de open lucht is, waarvan de rotsrichels in hoogte variëren van dertig centimeter tot een meter. Men is het er niet over eens hoeveel steen er feitelijk onder de grond zit. Sommigen beweren dat de plek in het huidige tempo over vijf of tien jaar is uitgegraven; anderen, optimistischer en beter op de hoogte, schatten dat de tussenlaag zo’n achthonderd meter breed is en helemaal doorloopt tot Winnipeg en zelfs nog verder.

De steen zelf, dolomitische kalksteen, is gemakkelijker te bewerken en mooier dan de steensoort die mijn vader in zijn jeugd moest houwen in Stonewall, in Manitoba. Natuurlijke chemische wijziging geeft het gesteente zijn unieke kantachtige uiterlijk. Er zijn twee kleurvarianten, vaalgeel met bruin en (mijn favoriet) lichtgrijs met donkerder grijze vlekken. Sommige mensen noemen het tapijtsteen en zij waarderen vooral de bij toeval ingesloten fossielen: gastropoden, brachiopoden, trilobieten, koraaldiertjes en (zee)slakken. Naarmate de weke delen van deze langgeleden levende wezentjes verteerden, vulde een kalkachtig slijk het omhulsel en verhardde tot steen. Mijn vader heeft niet veel scholing gehad, maar hij is gezegend met de nieuwsgierigheid van de natuurkenner en nog niet zo lang geleden hakte hij een paar interessante brokken met fossielen los, die hij mee naar huis nam om ze aan zijn vrouw Godelief te laten zien. (De steen waarmee ze de dag dat ik werd geboren haar warme broodpudding verzwaarde, bevatte drie samengedrukte fossielen van een uiterst zeldzame soort, zo zeldzaam dat ze tot op heden nog steeds niet zijn gedetermineerd en geclassificeerd.)

Waarom gaat Kuijler Goedewil lopend naar huis aan het eind van de dag met de zon nog heet en geel aan de hemel, waarom loopt hij zo te fluiten? Ik zei al dat hij het prettig vindt zijn verkrampte spieren te strekken na zijn urenlange gezwoeg en ik stel me voor – en deze fantasie koester ik – dat hij zijn ledematen graag strekt om zich langer, groter en sterker te voelen worden naarmate hij dichter bij huis komt, dichter bij de man die hij zo meteen wordt. Een echtgenoot. Een minnaar. Er wordt op hem gewacht. Dit is een onverwacht geluk – dat er op hem wordt gewacht. Hij heeft een dak boven zijn hoofd (gehuurd natuurlijk, maar niettemin een dak), een tafel die al voor hem gedekt staat en een vrouw die hij aanbidt. Met hart en ziel aanbidt hij haar.

Niets in zijn leven heeft hem voorbereid op het begrip liefde. Een aantal tekortkomingen in zijn kindertijd – een vader met een gezicht als een speldenkussen, een slonzige, houterige moeder en de afwezigheid van broertjes en zusjes – hadden hem ervan overtuigd dat hij zijn hele leven kind zou blijven, met de ondermaatse eetlust van een kind.

Het gezin waarin hij was opgegroeid liep nog in het gareel van de oude, grimmige en rommelige eeuw die hen had voortgebracht en alle drie, vader, moeder en kind, hebben ze iets onmachtigs, met hun schrale geest en spichtige lijf. Het huis waarin ze woonden lag pal tegenover de kalkovens van Stonewall. Het stond aan het einde van een onverharde weg en had een scheefgezakte veranda. De ramen, geelgevlekt door de as uit de ovens, bleven jaar na jaar ongezeemd, en het dak van de keuken lekte; het had altijd al gelekt. Bij regenachtig weer rookte de schoorsteen. Het in dit huis gebakken brood was klef, slecht en schaars. Arbeidsloon dat gebruikt had kunnen worden voor reparaties of een beetje luxe werd bewaard in een oude jampot, en de dollarbiljetten hoopten zich erin op als geplette boombladeren, bezoedeld en riekend. Als het zomer was kwamen de mannen van het stadje soms bijeen op de hoek van de Jacksonstraat en de Mariastraat voor een spelletje hoefijzerwerpen, maar vader en zoon Goedewil werden zelden gevraagd mee te doen. Het is niet duidelijk waarom ze werden buitengesloten. Misschien ging men ervan uit dat ze niet geïnteresseerd waren in enig tijdverdrijf of dat hun een onmisbare vaardigheid ontbrak, of dat ze de anderen zouden aansteken met hun vreemde, vreugdeloze gebrekkigheid. De oplettende mevrouw Goedewil daarentegen pinde vanuit een soort intact gebleven christelijk geloof elke zondagochtend een hoed op haar hoofd en woonde de dienst bij in de presbyteriaanse kerk, maar niemand stelde Kuijler voor mee te gaan.

In feite werd er nooit geïnformeerd naar zijn geestelijk of lichamelijk welzijn. Over geen enkel onderwerp werd ooit zijn mening gevraagd. Slechts nu en dan was er een opmerking over zijn toenemende vaardigheid als steenhouwer. Tot op de dag van zijn huwelijk had geen mens eraan gedacht een foto van hem te laten nemen. Er werd geen gewag gemaakt van zijn verjaardag (26 november) – geschenken bleven uit, er was geen taart, geen ceremoniële bedrijvigheid, maar toen hij veertien werd keek zijn vader op van een bord met gebraden varkensvlees en aardappelen en mompelde dat de tijd was gekomen om van school af te gaan en te beginnen in de steengroeve van Stonewall waar hij zelf ook werkte. Daarna ging ook Kuijlers loon in de jampot. Zo verliepen er twaalf jaar.