Andreï Makine

De vrouw die wachtte

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La femme qui attendait, verschenen bij Éditions du Seuil

Oorspronkelijke tekst © Éditions du Seuil, 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © David Turnley/Corbis/TCS

ISBN 978 90 445 3086 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘Een vrouw die in elk opzicht geboren leek voor het geluk (al was het maar puur lichamelijk geluk, ja, gewoon lekker in je vel zitten) en die, je zou haast zeggen lichtzinnig, koos voor eenzaamheid, liever een afwezige trouw bleef dan iemand anders haar liefde te gunnen …’

Ik schreef deze zin op zo’n bijzonder moment, wanneer je de ander (de vrouw over wie het hier gaat, Vera) door en door denkt te kennen. Daarvoor is het nieuwsgierigheid, verheerlijking, het willen horen van ontboezemingen. Het verlangen naar de ander, het aangetrokken worden door wat er in haar schuilgaat. Nadat je eenmaal haar geheim doorgrond hebt, komen de dikwijls pretentieuze en stellige woorden die analyseren, verklaren, indelen. Alles wordt begrijpelijk en geruststellend. Dan kan de sleur van een liefdevolle of liefdeloze omgang beginnen. Het geheim van de ander is hanteerbaar geworden. Haar lichaam is teruggebracht tot een, al of niet begeerlijk, mechanisme van vlees en bloed. Haar hart tot een complex van voorspelbare reacties.

Eigenlijk vindt er in dit stadium zoiets als een moord plaats, want wij doden dat mateloze en onuitputtelijke wezen dat we hebben ontmoet. We hebben liever te maken met een verbale constructie dan met een levende persoon …

Die septemberdagen, in een dorp te midden van bossen die zich uitstrekken tot de Witte Zee, noteerde ik waarschijnlijk ook opmerkingen als de volgende: ‘een onvermoeibare vrouw’, ‘een moord’, ‘de door woorden uitgeklede vrouw’ … Deze vaststellingen vond ik toen (ik was zesentwintig jaar) van grote scherpzinnigheid getuigen. Ik was er trots op, en het gaf me een aangenaam gevoel, het verborgen leven te hebben ontdekt van een vrouw die wat leeftijd betreft mijn moeder had kunnen zijn, haar leven in enkele aardig geformuleerde zinnen te hebben geschetst. Ik dacht aan haar glimlach, aan de handbeweging waarmee ze me groette wanneer ze me vanuit de verte aan de oever van het meer zag, aan de liefde die ze zo veel mannen had kunnen schenken en die ze niemand schonk. ‘Een vrouw die in elk opzicht geboren leek voor het geluk …’ Ja, ik was nogal trots op mijn analyse. Ik herinnerde me zelfs dat in de negentiende eeuw een criticus het had gehad over de dialectiek van de ziel om de tegenstrijdigheden van de menselijke psychologie te doorgronden en, in het geval van schrijvers, te benoemen. ‘…een vrouw die geboren leek voor het geluk, maar …’

Die avond in september deed ik mijn aantekenboekje weer dicht en keek naar een handvol koude en gespikkelde bosbessen die Vera tijdens mijn afwezigheid op mijn tafel had gelegd. De hemel die ik door het raam boven de donkere kruinen van de bomen in het bos zag, bleef melkachtig bleek en verraadde, op een afstand van een paar uur lopen, de kalme aanwezigheid van de Witte Zee die al in afwachting was van de winter. Het huis van Vera lag aan het begin van een pad dat, dwars door het struikgewas en de heuvels, naar de kust voerde. Ik dacht aan de eenzaamheid van deze vrouw, aan de rust die ze uitstraalde, aan haar lichaam (op een heel zinnelijke manier stelde ik me een soort wolk van aangename warmte rond dit vrouwenlichaam voor, onder de deken, tijdens een heldere vriesnacht) en opeens besefte ik dat de dialectiek van de ziel nooit in staat zou zijn het geheim dat dit leven verborg onder woorden te brengen. Een veel te gemakkelijk te doorgronden en kinderlijk eenvoudig leven, geplaatst tegenover die knappe analyses.

Het leven van een vrouw die wachtte op de man van wie ze hield. Meer geheimzinnigs was er niet.

Het enige vreemde, al is het tamelijk onbelangrijk, was mijn vergissing: na onze eerste ontmoeting, die maar een paar tellen geduurd had, aan het eind van augustus, was ik Vera begin september opnieuw tegengekomen. En ik had haar niet herkend. Ik was ervan overtuigd dat het om twee verschillende vrouwen ging.

Toch leken ze me allebei ‘in elk opzicht geboren voor het geluk …’

Later zou ik vertrouwd raken met de oneffen paden, het levendige bladerkleed van de bomen, na elke bocht weer anders, de meanderende oever van het meer, waar ik spoedig in staat was met mijn ogen dicht langs te lopen. Maar die bewuste dag aan het eind van de zomer was ik nog maar net bezig de streek te verkennen en wandelde ik op goed geluk rond met de stille hoop achter dat lariksbos een verlaten dorp te ontdekken of als een evenwichtskunstenaar over een grotendeels vermolmd houten bruggetje te moeten. En laat het nou net aan het begin zijn van een dorp dat onbewoond leek dat ik haar zag.

Eerst dacht ik een stelletje betrapt te hebben dat bezig was de liefde te bedrijven. In het struikgewas, dat de oevers van het meer overwoekerde, zag ik duidelijk een spierwitte heup, de welving van een bovenlichaam dat zich inspande iets te doen, ik hoorde een hijgende ademhaling. Het was nog licht die avond maar de zon, vlak boven de horizon en felrood, zorgde ervoor dat je alleen maar donkere en rode strepen zag, zette de wilgenblaadjes in vuur en vlam. In dat flikkerende licht verscheen opeens het gezicht van een vrouw, waarvan de kin bijna de kleiachtige grond raakte, en meteen werd het hoofd achterovergegooid, met een heftige beweging waarbij het haar naar achteren viel … Het was warm, klam. De laatste warme periode van het seizoen, een nazomer van een paar dagen, te danken aan de zuidenwind.

Ik wilde net mijn weg vervolgen toen, voorafgegaan door een plotseling schudden van de takken, de vrouw tevoorschijn trad, bij wijze van vage groet met het hoofd knikte en snel haar tot boven haar knieën opgetrokken jurk in orde bracht. Ik groette terug, onhandig, zonder haar gezicht, waarop lichtstralen van de ondergaande zon en donkere strepen elkaar afwisselden, echt goed te kunnen zien. Voor haar lag, slap als het lichaam van een drenkeling, een groot, opgerold visnet dat ze zojuist uit het water had getrokken.

We bleven enkele ogenblikken roerloos tegenover elkaar staan, verbonden door een dubbelzinnige verstandhouding, zoals tussen mensen die op een onveilige plek haastig een nummertje hebben gemaakt of samen een misdaad hebben gepleegd. Ik keek naar haar blote voeten, die door de klei een rode kleur hadden gekregen, en naar het net dat op een grote hoop lag en waar schokkende bewegingen doorheen gingen: groenachtige lichamen van een paar snoeken die log spartelden en daarboven, verstrikt tussen de vlotters, lang, bijna zwart en krom, iets wat ik eerst voor een slang had gehouden (een paling of een jonge meerval waarschijnlijk). Langzaam droop het water uit die opeenhoping van draden en vissen, en samen met de rossige modder stroomde het als een dun straaltje bloed naar het meer terug. Het was drukkend, als voor een onweer. De roerloze lucht hield ons in een verstarde houding gevangen, zoals je in een boze droom soms niet kunt bewegen. En er was dat wederzijdse, onberedeneerbare en onuitgesproken weten dat er tussen deze man en deze vrouw, in dit felle avondrood, alles mogelijk was. Volstrekt alles. En dat er niets en niemand was om dat tegen te houden. Hun lichamen zouden zich misschien uitstrekken naast het warrige net, zich aan elkaar geven, meer genieten naarmate het leven uit wat er in de mazen gevangenzat verdween …

Ik maakte me snel uit de voeten, met het gevoel uit lafheid het moment uit de weg te zijn gegaan waarop een plek, een gezicht het lot gestalte geeft. Het moment waarop het toeval ons een glimp laat opvangen van de duistere samenhang tussen oorzaken en gevolgen.

Een week later kwam de straf, een noordoostenwind die de eerste sneeuw meebracht, als om wraak te nemen voor die paar paradijselijke dagen. Een nogal lichte straf, bestaande uit stralend witte draaikolken die je in een roes brachten, het onmogelijk maakten te zien hoe de wegen liepen en waar de akkers lagen en de mensen die door de voortdurend dicht neerdwarrelende sneeuwvlokken verblind waren een glimlach ontlokten. De prikkelende en zilte lucht had de smaak van nieuwe hoop en in het verschiet liggend geluk. De windvlagen deden wolken kristallen op het donkere wateroppervlak van het meer neerkomen dat dit tere wit verzwolg en het steeds weer, steeds weer in de diepte liet verdwijnen. Maar de oevers waren door de sneeuw al licht van kleur geworden en de modderige sleuven die onze vrachtwagen op de weg achterliet, slibden spoedig dicht.

De chauffeur met wie ik vaak van het ene naar het andere dorp reed, noemde zich ironisch ‘de eerste zwaluw van het kapitalisme’. Otar, een Georgiër van een jaar of veertig, die een clandestiene pelshandel had opgezet, was verklikt, in de gevangenis had gezeten en nu van een voorwaardelijke invrijheidstelling genoot, reed in deze noordelijke streek als postbode op die oude vrachtwagen met zijn vermolmde zijschotten rond. Het was halverwege de jaren zestig en ‘de eerste zwaluw van het kapitalisme’ vond oprecht dat hij het er vrij goed van af had gebracht. ‘Bovendien heeft een man hier de vrouwtjes voor het uitzoeken’, zei hij vaak met glinsterende ogen en een verlekkerde glimlach.

Hij had het onafgebroken over vrouwen, vrouwen waren zijn lust en zijn leven en ik nam aan dat zelfs zijn voormalige pelshandel tot doel had hem de mogelijkheid te bieden vrouwen aan en uit te kleden. Overigens pienter en zelfs gevoelig, overdreef hij dat imago van rokkenjager natuurlijk, wetend dat er in Rusland zo tegen Georgiërs werd aangekeken: minnaars die alleen maar op veroveringen uit waren, seksmaniakken, rijk en platvloers. Hij was deze karikatuur in persoon, zoals buitenlanders vaak in staat zijn de toeristische stereotypen van hun geboorteland precies na te doen. Om het publiek niet teleur te stellen.

Ondanks dat spel was het vrouwenlichaam, uiteraard, logischerwijs, het enige wat het leven voor hem de moeite waard maakte. En de ergste kwelling zou geweest zijn als hij dat niet tegen een welwillende vertrouweling had kunnen zeggen. Of ik wilde of niet, mij was die rol toegevallen. Uit dankbaarheid was Otar bereid me naar de noordpool te brengen.

In zijn verhalen lukte het hem, ik weet niet hoe, om herhalingen te vermijden. Toch ging het steevast over vrouwen die zijn begeerte hadden gewekt, die hij versierd had en met wie hij seks gehad had. Hij nam ze liggend, staand, in een ongelukkige houding in de cabine van zijn vrachtwagen, met de rug tegen een stalwand te midden van het traag herkauwende vee, op open plekken in het bos vlak naast een mierennest (‘Terwijl die rotbeesten zich te goed deden aan onze billen!’), in stoombaden … Zijn taal was tegelijkertijd ruw en bloemrijk: hij ‘spleet zo’n dikke kont als een watermeloen’, en in badkuipen ‘zwellen borsten op, worden ze nog groter, ja, komen ze omhoog als rijzend deeg’, ‘ik drukte haar tegen een kersenboom, stopte hem erin en bonkte zo hard dat er een heleboel kersen op onze hoofden vielen en we helemaal onder het rode sap zaten …’ Eigenlijk bezong hij het vrouwelijk lichaam als een ware dichter en de oprechtheid van zijn vervoering redde zijn verhalen van de eentonigheid dat er niet anders dan gepaard werd.

Op een dag was ik zo onvoorzichtig hem te vragen hoe ik te weten kwam of een vrouw bereid was op mijn avances in te gaan of niet. ‘Of ze wel of niet wil neuken?’ riep hij uit terwijl hij een ruk aan het stuur gaf. ‘Maar dat is heel eenvoudig, je hoeft haar maar één enkele vraag te stellen …’ Als goed toneelspeler liet hij een lange pauze vallen, zichtbaar blij dat hij een jonge onnozelaar iets kon leren. ‘Je hoeft alleen maar te weten: eet ze veel bokking?’

‘Bokking? Hoe dat zo?’

‘Nou kijk, als ze veel bokking eet, heeft ze dorst …’

‘En wat dan nog?’

‘Als ze dorst heeft, drinkt ze veel water.’

‘Ik begrijp het niet …’

‘Als ze water drinkt, moet ze ook pissen, mee eens?’

‘Ja, en wat dan nog?’

‘Nou, als ze moet pissen, kan ze niet zonder geslacht.’

‘Dat is duidelijk, maar …’

‘En als ze een geslacht heeft, wil ze neuken!’

Hij barstte in een langdurig gelach uit dat het lawaai van de motor overstemde, gaf me een paar harde klappen op mijn schouder en lette nauwelijks meer op de weg, die door rukwinden werd schoongeveegd. Het was net de eerste dag dat het sneeuwde, begin september. We waren zojuist in een dorp aangekomen dat verlaten leek en dat ik niet herkende. Noch de sparrenhouten hutten, waaraan het sneeuwdek een ander aanzien gaf, noch de oevers van het meer die geheel wit waren.

Otar stopte, pakte een emmer en liep naar een put. Zijn vrachtwagen van het jaar nul verbruikte merkwaardigerwijs evenveel water als benzine. ‘Net als dat grietje dat veel bokking eet’, grapte hij terwijl hij me een knipoog gaf.

We wilden net onze weg vervolgen toen we hen zagen. Twee vrouwen, de een lang en vrij jong, de ander oud en heel klein, beklommen de helling die van het meer naar de weg voerde. Ze hadden zojuist gebaad in het piepkleine sparrenhouten hutje waar uit de schoorsteen nog een pluimpje rook opsteeg. De oude vrouw liep moeilijk, stelde zich teweer tegen de windstoten, wendde haar gezicht af van de sneeuw die ertegenaan geblazen werd. Haar begeleidster wekte de indruk haar bijna op te tillen. Ze was gehuld in een lange soldatenjas van het soort dat vroeger bij de cavalerie gedragen werd. Ze was blootshoofds (misschien verrast door de sneeuw, had ze haar sjaal aan de oude vrouw gegeven) en haar hals leek onder de dikke stof van de kraag van de jas bijna kinderlijk dun. Bij de weg gekomen, gingen ze richting dorp, zodat we ze nu recht van voren zagen. En daar rukte een plotseling hardere wind een van de panden van de lange, door cavaleristen gedragen kapotjas opzij en zagen we een fractie van een seconde de witte boezem van de vrouw, die ze snel weer bedekte door met een venijnige ruk de revers van haar jas over elkaar te slaan.

Zonder aan starten toe te komen, bleef Otar door het geopende portier strak dezelfde kant op kijken. Ik wachtte op zijn opmerkingen, ik herinnerde me: ‘borsten zwellen op in een badkuip …’ Ik was ervan overtuigd een vrolijke en pikante tirade van dezelfde soort te moeten aanhoren. En voor het eerst voorvoelde ik dat die woorden, ook al waren ze grappig bedoeld en stak er niets kwaads achter, me onaangenaam in de oren zouden klinken.

Maar hij bleef roerloos zitten, met zijn handen op het stuur, de blik op de twee vrouwelijke gestalten gericht die geleidelijk, aan het oog onttrokken door de wervelende sneeuw, vervaagden …

Op hetzelfde moment dat hij het koppelingspedaal liet opkomen en de modder onder de wielen wegspatte, weerklonk zijn stem: ‘Dekselse Vera! Ze wacht en wacht! En dat blijft ze maar doen … Met dat wachten heeft ze haar leven verknald! Hij is gesneuveld of wordt vermist, wat doet het ertoe. Je treurt, akkoord, je drinkt een slok wodka, akkoord, je bent in de rouw, prima, dat is gebruik, maar daarna pak je het leven weer op. Het leven gaat door, verdomme! Ze was zestien toen hij naar het front vertrok, in vijfenveertig, en sindsdien wacht ze, omdat ze nooit enig betrouwbaar document heeft ontvangen over of die vent dood is. Ze heeft zich hier begraven met al die oude vrouwen waar iedereen lak aan heeft en die zij halfdood uit het bos weghaalt. En ze wacht … al dertig jaar, God betere het! En je hebt gezien hoe mooi ze nog is …’

Hij hield op met praten, daarna wierp hij me een woeste blik toe en riep op snijdende toon uit: ‘Die zaak, die heeft niks met bokking te maken, stomme lul!’ Bijna had ik op dezelfde toon gereageerd, omdat ik dacht dat de belediging voor mij bedoeld was, maar ik zei niets. De vertwijfeling waarmee hij met zijn vlakke handen op het stuur sloeg, gaf aan dat hij er zichzelf verwijten over maakte. Zijn gezicht verloor zijn gebruinde kleur, werd grauw. Ik merkte dat hij pertinent weigerde begrip voor deze vrouw op te brengen en dat hij, als een echte bergbewoner, tegelijkertijd een bijna heilig respect voor dat wachten had, zoals men dat ook ten aanzien van een plechtige gelofte of een eed aan de dag legt …

We bleven zwijgen tot we de stad bereikten, de hoofdplaats van het district, waar ik uitstapte. Op het plein in het centrum, dat vol modderige sneeuw lag, was een pasgetrouwd stel, omringd door familie en vrienden, bezig de trap van een overheidsgebouw af te dalen om in de voorste auto van een met linten versierde stoet plaats te nemen. In de lucht, boven het platte dak, boven een verbleekte rode vlag, vlogen in de vorm van een levende driehoek wilde ganzen over.

‘Weet je, alles welbeschouwd heeft ze misschien gelijk, die Vera’, zei Otar als reactie op mijn handdruk. ‘Bovendien is het noch aan mij, noch aan jou om over haar te oordelen.’

Ik deed ook geen poging om over haar te ‘oordelen’. Het enige was dat ik haar een paar dagen na die ontmoeting in de sneeuw heel in de verte langs de oever zag lopen.

Het was een heldere en ijskoude dag, want na de laatste stuiptrekkingen van de zomer, die tussen de hondsdagen en de met sneeuwval gepaard gaande stormen nog een poos verzet had geboden, was de herfst heer en meester geworden. De sneeuw was gesmolten, de grond was droog en hard, de wilgenblaadjes glinsterden als bladgoud in de blauwe lucht. Ik voelde me opgenomen door de zonovergoten akkers, het dichte donkere bos, de vensters van enkele sparrenhouten hutten die me welwillend en droefgeestig leken aan te staren.

Ik zag dat zij het was, daar op de oever aan de overkant van het meer: een donker streepje te midden van de goudgele en koude gloed. Ik volgde haar een hele poos met mijn ogen, getroffen door een eenvoudige gedachte, een die elke andere overpeinzing betreffende haar leven overbodig maakte: van die vrouw daar, dacht ik, weet ik alles. Ik zie haar hele leven voor me, samengebald in die verre gestalte die langs het meer loopt. Het is een vrouw die al dertig jaar, dus al heel lang, wacht op de man van wie ze houdt.

De volgende dag wilde ik naar de kust van de Witte Zee. Een van de oude dorpsbewoonsters wees me het deels overwoekerde bospad, verzekerde me dat het haarzelf in haar jonge jaren een halve dag kostte om er te komen maar dat ik, met mijn lange benen … Vlak voor ik de kust bereikte, verdwaalde ik. In de verwachting om een heuvel heen te kunnen lopen, kwam ik in nat veenland terecht, baggerde ik te midden van schelpen door modder waaruit een sterke moerasgeur opsteeg. De zee was vlakbij, de wind die van zee kwam verjoeg nu en dan de zure geur van het stilstaande water … Maar de zon daalde al, ik moest wel terugkeren.

Mijn terugkeer leek op een vlucht na een ramp. Geen pad meer dat ik kende, willekeurige veranderingen van richting, de bespottelijke angst helemaal te verdwalen, en de spinnenwebben die ik samen met mijn zoute zweet van mijn gezicht moest vegen.

Op het meest onverwachte moment verschenen plotseling, als in een droom, het dorp en het meer weer. Een kalme droom, in het bleke, heldere licht van de ondergaande zon. Ik ging op een groot blok graniet zitten dat vroeger waarschijnlijk de grens van een landgoed had gemarkeerd. In een paar tellen nam de vermoeidheid bezit van me, zozeer zelfs dat ik de ergernis over het feit dat ik mijn doel had gemist vergat. Ik voelde me leeg, afwezig, alsof het enige wat er van me over was uit de trage blik bestond waarmee ik zonder dat het me moeite kostte de wereld bekeek.

Op de plek waar het pad dat naar het dorp voerde uitkwam op de weg die naar de hoofdplaats ging, zag ik Vera. Op dat kruispunt hing een bordje aan een paal met de naam van het dorp, Mirnoïé. Iets lager was er een brievenbus tegenaan gespijkerd, meestal leeg, af en toe een plaatselijke krant bevattend. Vera ging naar de paal toe, opende de blikken klep van de bus, stak haar hand erin. Zelfs vanuit de verte zag ik dat het geen werktuiglijke handeling was, dat het nog steeds geen werktuiglijke handeling geworden was …

Ik herinnerde me onze eerste, vluchtige, ontmoeting van eind augustus. Het grote vissersnet, de blik van een onbekende vrouw, haar door de inspanning verhitte lichaam. Mijn overtuiging dat tussen ons alles mogelijk was. En het gevoel een kans voorbij te hebben laten gaan. Ik had het in mijn aantekenboekje genoteerd. Die aantekeningen kwamen me nu als volstrekt onzinnig voor. De vrouw die in een verroeste bus naar een brief zocht, woonde op een andere planeet.

Van die planeet naar me toe komend groette ze me, ze glimlachte en liep naar haar huis. Ik dacht aan haar wachten en voor het eerst kwam dit leven me niet als merkwaardig, noch als uitzonderlijk voor.

Eigenlijk wachten alle vrouwen, net als zij, hun hele leven, formuleerde ik in gedachten onhandig. Alle vrouwen, in alle landen, altijd. Ze wachten op een man die daar, aan het eind van die weg, in dat heldere licht van de ondergaande zon elk moment kan verschijnen. Een man met een strakke en ernstige blik, van verder weg dan uit de dood naar een vrouw toe komend die ondanks alles is blijven hopen. En de vrouwen die niet wachten zijn niet meer dan bokkingeetsters!

De agressiviteit van zo’n conclusie stemde me tevreden, want ik was in zekere zin naar dit dorp gekomen vanwege een van die vrouwen die niet in staat zijn te wachten.

2

Ik was weggevlucht van degenen die onze tijd te traag vonden. Overigens probeerde ik veeleer aan mezelf te ontsnappen, want ik verschilde maar weinig van hen. Daar kwam ik die nacht in maart, in het atelier dat wij de Wigwam noemden achter. Op een doek stond, zonder dat er veel verf aan te pas was gekomen, in enkele hoofdlijnen een gezicht geschilderd dat merkwaardigerwijs op het mijne leek.

Op een gegeven moment viel de cadans van de voordracht samen met het ritmische gehijg van de beide geliefden. Iedereen probeerde ernstig te blijven. Vooral de dichter zelf. Want dat eiste de inhoud van de strofen. Ons land werd daarin vergeleken met een schrikwekkende planeet waarvan de enorme massa iedereen, zonder uitzondering, verhinderde zich aan de zwaartekracht te onttrekken. Het woord ‘raket’ dat in het gedicht voorkwam rijmde op ‘njet’, welke combinatie verscheidene keren als een soort staccato uitgesproken bezwering herhaald werd. Midden onder het voorlezen volgde op dit rijm als echo opeens mannelijk gegrom en, een toon hoger, het gezucht van een vrouw, dat stel dat alleen maar door een paar doeken op hun schildersezels van ons gescheiden werd. Waaronder het portret, bijna zonder kleur geschilderd, van een man die op mij leek.

Het was een komische situatie. En toch was ik die nacht niet vrolijk, al ging het er even feestelijk toe als op alle andere nachten die ik in dit atelier had doorgebracht.

Nee, er was net als altijd veel drank, veel muziek (die jazz-zanger die op het punt leek te staan ieder een geheim in het oor te fluisteren en zijn onthullingen steeds maar weer uitstelde), er waren veel mensen, in meerderheid jong, bereid met elkaar de liefde te bedrijven zonder zich iets van enig taboe aan te trekken, of eerder de liefde te bedrijven om de taboes belachelijk te maken.

Met een vertraging van zes, zeven jaar bereikte Mei 68 Rusland, ook op die lange, tot een semi-clandestien atelier omgebouwde zolder in een verre buitenwijk van Leningrad.

‘Raket’ – ‘Njet!’ droeg de schrijver van het gedicht voor en de kreten behorend bij een naderend orgasme antwoordden hem van achter de onvoltooide schilderijen. Het ‘njet’ hield het ontluiken van talenten tegen, evenals de vrije expressie, de vrije liefde, het reizen naar het buitenland, kortom, alles. Alleen op die zolder kwam men van de wereld los, werden de wetten van de zwaartekracht getart.

Het was een nogal kenmerkende omgeving voor dat soort bijeenkomsten van meer of minder dissidente kunstenaars. Van Kiev tot Vladivostok, van Leningrad tot Tbilisi zei, vreesde, hoopte men ongeveer hetzelfde. Gewoonlijk gebeurde dat met het genoegen dat het verbodene en het subversieve ons schenkt, vooral wanneer men jong is. En wat niet gezegd kon worden, in een gedicht of met een penseelstreek, uitten we in de vorm van die orgasmen, net waar en wanneer het uitkwam. Raket Njet en het gesteun achter de doeken klonk nog eens zo hard.

Toch kwam de vrolijkheid die keer niet echt van de grond. Zelfs de aanwezigheid van die Amerikaanse journalist bracht daar geen verandering in. Hem hier te hebben was voor ons allen een grote gebeurtenis: hij zat in het midden, in een leunstoel, en had, gezien de geestdriftige drukte om hem heen, kunnen doorgaan voor de president van de Verenigde Staten. Maar de mayonaise wilde niet binden.

Het zou eenvoudig geweest zijn mijn droefgeestigheid toe te schrijven aan jaloezie. Nauwelijks een week daarvoor sliep de vrouw die nu achter de schilderijen kreunende geluiden maakte nog in mijn armen. Ik wist hoe haar stem tijdens het liefdesspel klonk, zodat ik die herkende in het huidige duet. Zonder morren. Zonder enig recht te hebben jaloers te zijn. Seksueel eigendom, het toppunt van belachelijke kleinburgerlijkheid! Drinken, je ogen dichtknijpend roken (zoals in films van Godard), goedkeurend naar het voordragen van een gedicht luisteren en, wanneer de vrouw van tussen de doeken tevoorschijn zou komen, haar een knipoog geven, haar iets te drinken aanbieden … Ik herinnerde me dat ze tijdens haar slaap haar wenkbrauwen af en toe optrok, alsof ze zich afvroeg: ‘Waarom dit alles?’ Haar gezicht kreeg dan iets weerloos, iets kinderlijks … Verboden eraan terug te denken!

Eigenlijk voelden we ons die nacht geen van allen echt op ons gemak. Misschien juist vanwege die Amerikaanse journalist. Een te grote jongen voor dat armzalige atelier, een te fel begeerd bezoek. Daar zat hij, als de ideale belichaming van het Westen waar we van droomden, hij luisterde, keek rond en ieder van ons had het gevoel even aan de andere kant van het IJzeren Gordijn te zijn. Dankzij hem leek het of de voorgedragen strofen al in Londen of New York in druk waren verschenen, een onvoltooid schilderij op het punt stond opgehangen te worden in een Parijse galerie. We voerden voor hem een toneelstukje op waarin we artistieke dissidenten speelden en zelfs het gekreun van genot achter de schildersezels richtte zich tot hem persoonlijk.

Kortom, hij had ons gewoon de loef afgestoken. Ik was gekomen om over mijn reis naar Tallin te vertellen. De Baltische staten gingen in die tijd door voor de wachtkamer van het Westen. Arkady Gorine, de kleine donkerharige man die op een oude verfbus zat, zou over zijn aanstaande vertrek naar Israël gesproken hebben, nadat hem zes jaar lang een visum geweigerd was. Maar die Amerikaan was er, wat onze verhalen terugbracht tot iets onbeduidends, al was het maar vergeleken bij de trage beweging van zijn kinnebak wanneer hij de namen Philadelphia, Boston, Greenwich Village uitsprak …

Zelfs het gedicht waarin het Kremlin ten tijde van Brezjnev werd beschreven als een dierentuin met prehistorische dieren had niet het verwachte succes. We speelden als middelmatige acteurs voor westerlingen en hij beoordeelde ons als regisseur (een heuse Stanislavski!), waarbij hij elk moment zijn beruchte en gevreesde vonnis kon uitspreken: ‘Ik geloof er geen barst van!’ En dat zou terecht geweest zijn, wij waren die nacht weinig geloofwaardige westerlingen.

Te ongeduldig. Het leek alsof het IJzeren Gordijn eeuwig zou blijven bestaan. Het feit dat ons land apart stond van de rest van de wereld had de vanzelfsprekendheid van een onaantastbare natuurwet. Onze jeugd duurde slechts een ogenblik, vergeleken bij dat duizendjarige bewind waren we iets zeer voorbijgaands. We waren het wachten moe.

Temeer omdat we alles wat westers was al hadden: die oneerbiedige gedichten, die vernieuwende abstracte schilderkunst, die seks zonder complexen, de verboden westerse schrijvers wier boeken we op de zwarte markt kochten, we kenden de Europese talen en spraken ze ook, we spanden ons in om ons met het westerse denken vertrouwd te maken. Als gehaaste alchemisten gooiden we al dat materiaal tijdens de nachten dat we drinkgelagen hielden en gedichten voordroegen door elkaar. Zo zouden we tot de kwintessens van het Westen doordringen. De steen der wijzen vinden die Dierentuin Kremlin in een door de hele wereld erkend meesterwerk zou veranderen en de maker ervan in een nog levende klassieke kunstenaar die van New York tot Sidney zou worden bejubeld, die dat met oranje vierkanten beschilderde doek naar het spiraalvormige Guggenheim Museum zou brengen …

Een stomdronken jonge vrouw liet zich naast mij op de versleten matras neervallen. Met een brede glimlach en vochtige lippen probeerde ze me iets in het oor te fluisteren maar ze kon niet goed meer uit haar woorden komen. In haar gebrabbel keerden twee voornamen van mannen terug. Ik raadde meer dan dat ik het begreep: twee mannen waren in het naastgelegen vertrek bezig de liefde te bedrijven en dat vond ze ‘dolkomisch’, want tegelijkertijd hoorde je het gekreun van het stel achter de schilderijen. Ik deed of ik het als reactie op haar lach uitproestte, maar plotseling verstrakte haar gezicht, ze sloeg haar ogen neer en ik zag twee piepkleine traantjes heel snel over haar wangen rollen. Het hese gefluister van de jazz-zanger bleef een zeer belangrijke ontboezeming in het vooruitzicht stellen, waarzonder het onmogelijk zou zijn te leven …

De vrouw hield op met huilen, keek me uitdagend aan en schoof op naar de leunstoel van de Amerikaan. ‘Very big gallerist …’ zei deze. Een schilder zat naar hem te luisteren en knikte onafgebroken met zijn hoofd. Het glas in zijn hand trilde hevig. De dronken jonge vrouw klom met de vasthoudendheid van een insect op de armleuning van de stoel.

Een nacht die maar niet op gang wilde komen …

Merkwaardigerwijs was de nabootsing van het Westen die wij speelden in sommige opzichten waarachtiger dan het origineel. Want de vrijheid die deze nachten te zien gaf, bleef niet altijd ongestraft. Jaren later hoorde ik dat de maker van Dierentuin Kremlin voor zijn gedicht tot vijf jaar kamp was veroordeeld en dat een van de homoseksuelen in de gevangenis (want voor deze ondeugd werd je gerechtelijk vervolgd) door zijn celgenoten was doodgeslagen. Ik moest weer aan die ongelukkige minnaar denken toen ik vijftien jaar later in Parijs door de straten van de Marais liep: de grote aantallen gespierde en door de zon gebruinde mannen op de caféterrassen, hun voldane blik, het leken wel dikke mannelijke opblaaspoppen die demonstratief hun biceps toonden en aangaven dat waar ze eerst voor hadden moeten vechten, normaal geworden was. Ik herinnerde me dat ze de homoseksueel die in het atelier in Leningrad aanwezig was geweest hadden afgemaakt door hem van zijn anus tot zijn keel op een buis te spietsen …

Ons operetteachtige Westen had, alles welbeschouwd, zo zijn waarheidsgetrouwe trekjes.

Mijn vriendin kwam achter de doeken vandaan, liep het vertrek door, dat vol mensen, etensresten en flessen was, en ging op een kist gevuld met boeken zitten. Ondanks het mengsel van afkeer en jaloezie kon ik een plotseling gevoel van bewondering niet onderdrukken: wat speelde ze goed, beter dan de actrices van Godard! Een zinnelijk lichaam, net even wat lippenstift op de mond en een volmaakt onverschillige blik op mij. En reeds gaf ze iemand antwoord, nam ze een drankje aan dat haar werd aangeboden, kreeg ze die heel speciale aandacht die mannen vrouwen schenken … die geil zijn, dacht ik er boosaardig bij. Geen jaloezie tonen, geen jaloezie tonen. Je maakt je belachelijk, Siberische brombeer die je bent, herhaalde een stem in mijn binnenste om de pijn te verzachten. Ik zag dat ze haar panty had uitgetrokken. Haar blote, witte benen kwamen me opeens verbazingwekkend jeugdig, aandoenlijk voor met die lichte huid die door niets beschermd werd en met de groepjes moedervlekken die ik herkende. Ik voelde een heel sterk medelijden, het liefst had ik die benen met mijn mantel bedekt …

Op dat moment stelden we vast dat de Amerikaanse journalist sliep. Hij was al enige tijd eerder ingedut, met zijn hoofd iets naar voren, en we waren tegen hem door blijven praten in de veronderstelling dat zijn houding niet op een slaapje maar op diep nadenken wees. We praatten tegen hem in afwachting van zijn goedkeuring of zijn: ‘Ik geloof er geen barst van!’ in de trant van Stanislavski. Had hij gesnurkt, dan zouden we in lachen zijn uitgebarsten, dan zouden we hem ermee geplaagd hebben. Maar hij sliep als een baby, met zijn ogen zoetjes toe en zijn lippen iets open in de vorm van een ovaaltje om lucht te krijgen. Heel even heerste er verwarring. Ik stond op en ging naar de keuken. Toen ik achter de schilderijen langs liep, zag ik de man (het was een schilder) die zojuist de liefde had bedreven met mijn vriendin van kort daarvoor. Hij was bezig zijn geslacht schoon te vegen met een lap die naar terpentijn rook … De Amerikaanse journalist werd ten slotte weer wakker en vanuit de keuken hoorde ik zijn ‘So …’, gevolgd door een krachtige geeuw en een opgelucht gelach van de anderen.

De keuken (eigenlijk de voortzetting van dezelfde zolder, met een gootsteen van afgeschilferd email) had maar één raam, eerder een dakraampje, en het lag er vol met in stukken krant verpakte levensmiddelen. Doordat in de ruit een diagonale barst zat, kwam er fijne stuifsneeuw naar binnen. Het waren de laatste koude dagen van de winter.

Op dat moment kreeg ik opeens het gevoel precies te beleven wat ik al heel lang van plan was op te schrijven: de prikkelende zure smaak van de sneeuw, een oud flatgebouw in een nachtelijke stad aan de Oostzee, deze zolder, de volstrekte eenzaamheid van de jongeman die ik was, de nabijheid van heel vertrouwde en heel vreemde stemmen, het heel snel bekoelen van wat mijn liefde was voor een vrouw die zich op datzelfde moment door een ander liet beminnen, de volstrekte onbeduidendheid van die lichamelijke eenwording en de onvermijdelijke ernst ervan, de bespottelijke vluchtigheid waarmee we door steden, door de leegte trekken, de kortstondige rol die we in het leven van anderen spelen.

Iets verhinderde me het tot uitdrukking te brengen zoals ik graag gewild had. ‘Het regime!’ zeiden we tijdens onze verboden nachten. De Raket Njet. Luisterend naar de anderen, was ik er ten slotte van overtuigd geraakt. Dierentuin Kremlin maakte de beitel van de beeldhouwer bot, ontnam schilderijen hun kleur, zat de dichtkunst dwars. Censuur, één manier van denken, ideologisch dictaat, noemden wij het. En dat was ook zo.

Toch begon ik er die nacht, voor dat dakraam met de gebroken ruit staand, aan te twijfelen. Want er was geen enkele censuur die me verbood het te hebben over stuifsneeuw, eenzaamheid, om drie uur ’s ochtends in het donker van een slapende stad aan de Oostzee. De Raket Njet kwam me opeens als een te gemakkelijk argument voor. Je beklagen over het regime, niet schrijven, of alleen maar schrijven om je erover te beklagen. Ik doorzag in welke vicieuze cirkel de dissidente literatuur gevangenzat.

Ik kon me niet voorstellen (en ook niemand anders van de bezoekers van de Wigwam) dat de Raket Njet tien jaar later scheuren zou gaan vertonen, dat hij vijftien jaar later uiteen zou vallen, zijn bondgenoten, zijn vazallen zou kwijtraken, dat zijn grenzen zouden wegvallen en dat hij zelfs een andere naam zou krijgen. Ook zou je vanaf dat moment alles kunnen schrijven wat je wilde, zonder bang te hoeven zijn voor censuur. Je zou ’s nachts in een slapende stad onder de kapotte ruit van een zolderraam kunnen blijven staan en stuifsneeuw op je door de wijn verhitte gezicht kunnen voelen, kunnen denken aan de kortstondige rol die we in het leven van anderen spelen …

Maar in die toekomst zou het voor een dichter even moeilijk zijn als in het verleden om over zulke eenvoudige dingen te schrijven als de liefde voor een vrouw die niets meer van liefde wil weten, de sneeuw die tijdens een nacht in maart viel, de damp die bij het uitademen in de koude lucht meteen verdwijnt en die ons doet denken: mijn leven, dat vluchtige wolkje bestaande uit angst en hoop.

Over vijftien jaar zou er aan het regime een eind gekomen zijn, maar het schrijven van gedichten zou nog steeds evenveel moeite kosten en ook dan zouden er nauwelijks meer gedichten gelezen worden. Er zou geen enkele Amerikaanse journalist zijn om aangeschoten dichters aan te horen die deze verzen voordroegen, stoutmoedigen zouden geen enkel gevaar lopen. En zelfs het gekreun achter de onvoltooide schilderijen, dat klonk als een krols gemiauw, zou zijn pikante tintje verliezen.

Tijdens een van die laatste koude nachten kwam ik tot het inzicht dat kunst onder een totalitair regime tot een ergerlijke paradox leidt. ‘Een dictatuur is vaak gunstig voor het op dramatische wijze totstandkomen van meesterwerken …’

‘Weet je, wanneer er geen uitkijktoren of galg in zicht is, verburgerlijkt een dichter …’ Dat was Arkady Gorine die zo sprak. Met een fles drank in zijn hand was hij in de keuken bij me komen staan en zoals dronken mannen wel vaker overkomt hadden we het gevoel met dezelfde stem te spreken, elkaars gedachten te raden, ze met de telepathie die kenmerkend is voor die doffe roes vroeg in de ochtend aan elkaar door te geven. ‘In het Westen zou ik als dichter geblokkeerd raken, weet je wel …’, voegde hij er met een tragikomische zucht aan toe.

‘En wat doen ze daarginds?’ vroeg ik, hem in de rede vallend.

Hij had dat ‘daarginds’ kunnen opvatten als: in het Westen. Maar mede door de drank dacht hij dat ik het over de mensen had die we zojuist verlaten hadden.

‘Daarginds leest Choetov het tweede deel van zijn Dierentuin Kremlin voor, maar niemand luistert want jouw vriendin laat zich achter de non-figuratieve kunst opnieuw naaien. Nu door de Amerikaan. Hij gebruikt een leuk lichtblauw condoom. Ik hoorde hem vertellen dat ze in het Westen ook condooms hebben die de geur en zelfs de smaak van fruit hebben. Ik weet niet of de Amerikaan … Neem me niet kwalijk, ik wilde je niet … Wil je dat ik deze fles op het hoofd van die dikke imperialistische zakkenvuller kapotsla? Zo niet … Dan kunnen we maar beter gaan!’

En toen we al op straat stonden, voegde hij eraan toe: ‘Overmorgen ben ik in Wenen, maar snap je, ik weet nu al wat ik zal missen, dat is deze sneeuw die rond de straatlantaarns dwarrelt en deze vuile straten en deze portieken die naar kattenpis stinken.’

Opeens gooide hij zijn hoofd naar achteren en met zijn armen zwaaiend schreeuwde hij: ‘Ik ben gelukkig! Ik smeer ‘em! Ik ga uit dit snertland weg, ik ga in het Westen wonen! Er zullen bankbiljetten tussen mijn tere intellectuelenvingers knisperen, bankbiljetten die groener zijn dan de levensboom … Ik ben vrij! Ik verafschuw de slaven die hier wonen!’

In feite klonken onze stemmen als één tijdens deze nachtelijke scheldkanonnade. Ze hoonden de donkere ramen van de flatgebouwen, de slaap van al die ‘slaven’ van het regime, lafaards die niet zo tekeer durfden te gaan als wij om hun afkeer uit te schreeuwen. En die door hun gelatenheid de maatschappij die ons knechtte lieten voortbestaan. Zij waren onze vijanden. Die nacht in maart geloofden we dat, dronken als we waren. Dat maakte het ons mogelijk onze nederlaag te vergeten: voor hem bestond die uit zijn mislukte afscheid van de Wigwam, mijn nederlaag betrof de vrouw met groepjes moedervlekken op haar benen, van wie ik hield en die ik zojuist was kwijtgeraakt.

We kwamen die vijanden opnieuw tegen in de eerste voorstadstrein richting Leningrad. Ze waren er allemaal, dicht op elkaar gepakt, zonder duidelijke verschillen, een allegaartje van gesloten gezichten, van lichamen die nog stijf waren van de slaap, gehuld in fantasieloze, hobbezakkerige kleren. Dit waren nog niet eens de proletariërs die door de ideologie verheerlijkt werden, de ‘arbeidersmassa’s’ die op alle straathoeken op reusachtige propaganda-affiches stonden afgebeeld. Nee, het was een onderklasse van radertjes die het systeem draaiende hielden: vrouwen op leeftijd die met staalborstels het vuil in rokerige fabrieken te lijf gingen, mannen die lorries met verroest schroot gingen volgooien of die bij dertig graden onder nul met een geweer op de schouder eindeloos rondjes om de betonnen omheiningen van de fabrieken liepen. Overdag onzichtbare wezens die je alleen in het nog nachtelijke donker van een winterochtend in deze allereerste trein van de dag gewaarwerd.

We bleven staan om hen beter te kunnen bekijken. Ons agressieve geschreeuw van even daarvoor maakte plaats voor een kwaadaardig gefluister. Dicht opeen op de bankjes voor ons vormden ze een tableau vivant van wat het regime een mens kon aandoen: hem elke individualiteit ontnemen, hem zo afstompen dat hij uit eigen beweging de Pravda las (overal zag je geopende kranten), maar vooral hem het idee inprenten dat hij gelukkig was. Want wie van deze slaperige radertjes zou niet beaamd hebben dat hij gelukkig was?

‘Heb je gezien hoe ze allemaal gekleed gaan?’ grinnikte Arkady. ‘Je zou ze zo aan het werk kunnen zetten om loopgraven te graven, mochten de Duitsers terugkomen, of rechtstreeks naar de kampen kunnen sturen, ze zouden zich niet eens hoeven te verkleden.’

‘Naar de kampen? Ze wekken eerder de indruk er net uit te komen’, voegde ik eraan toe, waarbij ik zijn manier van praten nadeed.

‘Maar het ergste is dat wanneer deze kloteboemeltrein niet naar Leningrad maar naar Siberië zou tuffen, niemand zou durven vragen waarom …’

Opeens zagen we de handen van die man.

Hij hield een Pravda open door hem stevig tussen zijn duimen en de rest van zijn handen te klemmen: stompjes zonder de vier andere vingers.

Ik hoorde Arkady kuchen, daarna zei hij met een doffe, wat hakkelende stem: ‘Een schutter … Weet je, je had tijdens de oorlog die zware mitrailleur, met een pantserschild om het hoofd tegen granaatscherven te beschermen, maar de grepen lieten de handen geheel onbedekt, behalve de duim, die achter het staal bleef. En wanneer er dan een stel scherven op je afkwam …’

De man sloeg heel handig met zijn stompen een pagina om.

We bekeken de handen van andere passagiers. Ze leken veel op elkaar. Mannenhanden, vrouwenhanden, bijna hetzelfde, grof, met door het werk gezwollen gewrichten, donker van kleur, omdat de rimpels zwart waren geworden door vuile smeerolie. Sommige van die handen omklemden een boek of een krant, andere lagen op knieën, met de handpalm naar boven, en leken in hun roerloosheid iets eenvoudigs en ernstigs te willen meedelen. De gezichten, soms met gesloten ogen, drukten eenzelfde kalme ernst uit.

De man met de Pravda vouwde zijn krant op en stopte hem als een gehandicapte goochelaar in zijn jaszak. De trein stopte, hij stapte uit.

‘Uiteindelijk hebben we het aan zulke mensen te danken’, fluisterde Arkady, ‘dat wij onze r-r-revolutionaire gedichten kunnen voorlezen en kunnen neuken met condooms die naar exotische vruchten smaken. Dat hebben we aan hun strijd, aan hun afgerukte vingers te danken …’

Ik gaf geen antwoord, overwoog dat er bij die oude passagiers waarschijnlijk mensen zaten die in hun jeugd Leningrad tijdens het beleg hadden verdedigd. Dezelfde mensen bestookt door granaten, ruim twee jaar lang, in ijskoude woningen, in straten die vol lijken lagen. In die tijd werkten ze misschien wel in dezelfde fabrieken als waarnaar ze nu op weg waren. Zonder iemand te beschuldigen. Zonder te klagen. Ik had die gelatenheid altijd gehouden voor onderworpenheid, die het regime mensen zo goed wist op te leggen. In deze voorstadstrein kwam ik voor het eerst tot het inzicht dat de zaken anders lagen.

De deuren van de wagons gingen open, mensen stapten uit in het donker, kregen meteen een lading sneeuw over zich heen en verdwenen in de schaduw van lange, uit bruine bakstenen opgetrokken muren.

Naarmate Leningrad dichterbij kwam, zagen de reizigers er anders uit. Beter gekleed, jonger, spraakzamer. Onze tijdgenoten. De enige die nog leek op de passagiers in de trein was een oude vrouw in de metro die, alsof ze verdwaald was, op kruispunten in de gangen haastig hoeken omsloeg.

‘Wij, wij taaien af naar Boston of Londen’, zei Arkady voor hij afscheid van me nam. ‘Hier zullen uiteindelijk ook condooms met een smaakje gefabriceerd worden. Maar de oude mannen met afgerukte vingers zullen dan verdwenen zijn. En des te beter voor hen. Ik vertrek morgen. Als je een meesterwerk hebt dat je naar het Westen wilt smokkelen …’

Ik kreeg drie brieven van hem, met tussenpozen van ongeveer vijf jaar, uit Israël, vervolgens, negen jaar later, een kaart die in New York was gepost. De eerste brief stelde me op de hoogte van de geboorte van zijn dochter. De tweede berichtte me dat het kind pianoles had. De derde (zijn handschrift was sterk veranderd) liet me weten dat het tienermeisje verwondingen had opgelopen bij een aanslag en drie vingers van haar linkerhand was kwijtgeraakt. Toen ik dat las, moest ik onwillekeurig weer aan de schutter denken die ik de Pravda had zien lezen. De stomme toevalligheden die zich altijd op het juiste moment voordoen om de onmenselijke absurditeit van de menselijke bezigheden aan te tonen. Ik moest ook denken aan de afschuwelijke overgang van geluk naar hevig verdriet waarmee de ouders van een dochter van wie iedereen aannam dat ze niets te duchten had, waren geconfronteerd.

Op de kaart uit New York stond: ‘Als ik me vijftien jaar geleden degene had kunnen voorstellen die ik nu geworden ben, zou ik me aan de dikke buis van de stortbak in de plee van de Wigwam opgehangen hebben. Die buis waarvan de roest op de muur het hoofd van Mefisto had laten ontstaan, weet je nog?’

Mij deed die door roest gevormde vlek eerder denken aan een zeilschip met een enorm hoge mast.

Overigens had Arkady me toen hij in de metro van Leningrad afscheid van me nam het volgende karwei aangeboden, een verplichting die hij niet meer kon nakomen omdat hij vertrok: naar een gebied in de buurt van Archangelsk gaan en een reeks teksten schrijven over plaatselijke zeden en gewoonten. ‘In de provincie doen ze wel vaker een beroep op een universiteitsmedewerker uit Moskou of Leningrad, weet je wel. Het is voor hun herdenkingsalbum. De viering van het zoveeljarig bestaan van hun stad of een folkloristisch feest, weet ik veel. Ga erheen en noteer een paar leugenpraatjes over de dwergen die in hun bossen rondlopen, maar je zult er vooral een hoop stof vinden voor je antisovjetsatire … Ik vertrek heel vroeg, doe geen moeite om naar het vliegveld te komen.’

En zo zat ik in augustus van hetzelfde jaar in het dorp Mirnoïé, op een paar passen afstand van een vrouw die zojuist een visnet had binnengehaald. Een vrouw die wachtte op de man van wie ze hield.

3

Die dag kwam ik haar op dezelfde plek tegen als de eerste keer, in de wilgenbosjes langs het meer. De takken waren hun bladeren al kwijt, de rode klei op de oever was één streep goudgeel, niet langer glanzend, maar dof geworden. Gehuld in haar oude soldatenjas, met grote laarzen aan haar voeten, duwde ze een boot die vastzat in de modder, tussen de rietstengels door. Een te grote, te zware boot om met roeispanen te kunnen voortbewegen, waarschijnlijk hoorde er een zeil op. Maar misschien was het de enige boot hier die nog dreef.

‘Kan ik u helpen?’

Ze richtte zich op, glimlachte verstrooid tegen me, alsof ze door een dof glas vol herinneringen keek en zei ja.

Na enige inspanning, bestaande uit een gezamenlijke duwbeweging, gleed de boot het water in, werd hij opeens licht, danste hij op de golven. Ik hield hem bij de zijkant vast om Vera te laten instappen, klom er op mijn beurt in, wilde een roeispaan pakken.

‘Laat mij dat maar doen’, zei ze zacht. ‘Er staat te veel wind, je moet weten hoe het moet. Ik heb liever dat u haar pakt …’

Haar? Ik zag een langwerpig, dik met pijlaken omwikkeld pakket op de planken van de achterbank liggen. De vorm gaf geen enkele aanwijzing omtrent de inhoud en toch riep die een vaag gevoel van onbehagen op. Ik tilde het op, verbaasde me over het gewicht ervan, keek Vera aan die de boot, tegen de wind in, al een eind van de oever weg had geroeid.

‘Dat is Anna’, verduidelijkte ze. ‘Ze is drie dagen geleden gestorven. U was toen in de hoofdplaats …’

Anna, de oude vrouw die ik begin september in gezelschap van Vera uit het badhuisje had zien komen.

Ik ging zitten, bracht het lichaam van de overledene op mijn knieën in evenwicht, hield het onhandig vast, zoals mannen die geen kinderen hebben doen wanneer hun een baby wordt toevertrouwd.

De zeer snel overtrekkende wolken zorgden er deze dag voor dat het het ene moment schemerig en het volgende zonnig, het ene moment voorjaarsachtig helder en het volgende herfstachtig somber was. Wanneer de hemel een loodgrijze kleur te zien gaf, drong tot me door dat ik met een lijk op schoot zat, wanneer de zon weer verscheen, leefde opeens de onzinnige hoop op: ‘Nee, wat ik in mijn armen houd, behoort nog tot onze wereld, is nog onverbrekelijk verbonden met deze zon, de frisse koelte van de golven …’

Ongeveer halverwege het meer werd de deining sterker, de boot schommelde, aan de kant die op de wind lag, ontstond wit schuim. Ik omklemde mijn vracht nu zoals ik met elke andere last zou hebben gedaan. Vera trok hard aan de roeiriemen, duwde het grauwe water weg, dat moeizaam spleet, alsof het dikke gelei was. Ik keek naar dat vrouwenlichaam dat naar voren boog en zich weer naar achteren wierp, de benen gespannen, de borst en de buik bezig met een zware lichamelijke inspanning. Onder de grove stof van de jas zag ik de heel fijne, kanten kraag van een bloes … Er sloeg een nog krachtiger golf tegen de zijkant van de boot, ik moest de vrouw die ik in mijn armen hield optillen, haar ter hoogte van mijn gezicht brengen alsof ik, gekweld door verdriet, niet van een geliefd persoon gescheiden wilde worden.

Tijdens deze overtocht, die uiteindelijk niet veel langer dan een halfuur duurde, kreeg ik een eerste vermoeden omtrent de werkelijke reden van mijn gehechtheid aan dat dorp in het Noorden.

Na verloop van een paar weken was ik tot het inzicht gekomen dat mijn jacht op plaatselijke gewoonten en legendarische verhalen heel goed had kunnen plaatsvinden in de bibliotheken in Archangelsk. Die hele folklore met betrekking tot huwelijks- en begrafenisrituelen stond al lang in boeken vermeld. Terwijl ter plaatse, in de vrijwel verlaten dorpen, de tradities vergeten werden omdat ze niet konden worden doorgegeven.

Dat vergeten van het verleden viel in Mirnoïé nog meer op, waar om zo te zeggen uit het vaderland verdreven vrouwen woonden, van die door eenzaamheid, ziektes, gebrek aan belangstelling van familie uit hun vertrouwde omgeving verjaagde oude vrouwen. Als antwoord op mijn vragen vertelden ze me aandoenlijke verhalen over hun eigen ellende. En over de oorlog. In feite had die alle andere legenden uit het geheugen van het volk doen verdwijnen. Voor de oude inwoonsters van Mirnoïé was dat de enig overgebleven mythe, onuitroeibaar, helemaal van henzelf, een waarin de goede of slechte goden hun echtgenoten en zonen, Duitsers en Russische soldaten, Stalin en Hitler waren. En nog merkwaardiger, de soldaat op wie Vera wachtte.

Zoals in alle pas ontstane mythen stonden de rollen van de goden en de demonen nog niet voorgoed vast. Duitsers, hartgrondig, dodelijk gehaat, verschenen opeens in de droefgeestige gedaante van een Kurt geheten kok. Zoïa, stokoud, met de gelaatstrekken van een mettertijd bruin geworden icoon, had hem ontmoet in een bezet dorp in de buurt van Leningrad waar zij tijdens de oorlog woonde. Deze Duitser bracht stiekem kliekjes mee voor de kinderen in het dorp … In de plaatselijke mythologie stond hij even hoog als een Hitler of een Joekov.

Ten slotte gaf ik het op om bruiloftsliederen, liederen ter gelegenheid van een geboorte of een sterfgeval op te tekenen. Het enige wat ik die oude lippen steeds weer hoorde prevelen ging over het vertrek van soldaten uit de streek zelf die naar het scheen hadden verhinderd dat de nazi-troepen zich konden aansluiten bij het Finse leger van maarschalk Mannerheim. Daardoor was de blokkade van Leningrad niet totaal geweest. Via deze corridor, die mannen uit deze streek hadden geplaveid met hun dode lichamen, konden er levensmiddelen de belegerde stad worden binnengebracht. Waren ze allemaal uit de streek afkomstig? En uit Mirnoïé afkomstig? Ik had zo mijn twijfel. Maar wanneer ik naar de oude dorpsbewoonsters keek, besefte ik dat dat hun enige armzalige geluk was: te geloven dat de val van Leningrad niet te wijten was aan hun echtgenoten, broers of zonen.

Vóór ik naar Mirnoïé ging, noemde ik dat ‘officiële propaganda’. Nu zag ik in dat deze omschrijving wat beknopt was.

Mijn plan om een satire te schrijven bleek eveneens moeilijk uitvoerbaar. Ik had het willen hebben over het ubueske kolchozensysteem, over de algemene roes bij het horen van stichtelijke slogans die uit de luidsprekers klonken. Maar de dorpen waren simpelweg verlaten of op sterven na dood, in een strijd om het voortbestaan gewikkeld die nauwelijks anders was dan in het steentijdperk. Het lukte me iemand te vinden die heel duidelijk de kenmerken van een alcoholist vertoonde en die zich heel goed geleend zou hebben voor een humoristische beschrijving in dissident proza. Een leeg huis omdat alle spullen waren omgezet in drank, zijn nog jonge vrouw die twintig jaar ouder leek en wier gezicht altijd een verbitterde uitdrukking had, zijn vier kinderen, stil, erin berustend met deze man, die over de grond kroop, braakte, huilde, te moeten leven en tegen wie ze geacht werden ‘papa’ te zeggen …

Ik was bijna klaar met de eerste bladzijde van dit verhaal toen ik hoorde dat de dronkaard zich had verhangen. Otar en ik waren net in het dorp aangekomen waar het gezin van de zelfmoordenaar woonde. De politie en de onderzoeksrechter waren al ter plaatse. De man had een eind aan zijn leven gemaakt in een schuur en het touw aan de deurklink vastgemaakt. Het was bijna of hij zat, met het hoofd rechtop, als in een schaterlach. Zijn kinderen – niemand had eraan gedacht ze weg te halen – keken hem zonder te huilen strak aan. Het gezicht van zijn vrouw leek zelfs een ontspannen uitdrukking te hebben gekregen. Aan de muren in de schuur hingen oude werktuigen, degelijk en vertrouwenwekkend, ondanks de roest. Grote tangen, zware zwengelboren, ijzeren voorwerpen waarvan niemand wist hoe ze heetten of hoe ze gebruikt moesten worden … Een van de kinderen deed plotseling een stap achteruit, rende dwars over een groot braakliggend terrein dat vol vergeeld onkruid stond.

Nee, dit was niet echt materiaal voor een satirisch verhaal.

Ik had gehoopt in die noordelijke uithoek van Rusland de sovjetperiode in geconcentreerde vorm aan te treffen, de karikatuur van de tijd van hooggespannen verwachtingen terwijl het land tegelijkertijd in het slop zat. Maar de tijd bestond doodeenvoudig niet in de dorpen daar, het leven zette zich voort als was het al na de verdwijning van het regime, na de val van het rijk. In feite wandelde ik door een soort toekomstige wereld. De sporen van de geschiedenis waren uitgewist. Wat bleef waren de goudgele vliesdunne wilgenblaadjes op het wateroppervlak van het meer, de eerste sneeuwbuien, die gewoonlijk ’s nachts vielen, de stilte van de Witte Zee die je achter de bomen aanwezig wist. Wat bleef was de vrouw in een lange soldatenjas die langs de oever liep, bij de brievenbus op de wegkruising halt hield. Wat bleef was het belangrijkste.

De eerste weken van mijn verblijf in Mirnoïé durfde ik dat niet toe te geven.

Tot ik, op een middag in september dat er af en toe even licht door de wolken brak en het vervolgens weer schemerig werd, opeens in een logge schuit zat die mettertijd zwart was geworden van het vuil, met in mijn armen een dode oude vrouw die ik met mijn lichaam verwarmde.

Toen we dichter bij het eiland kwamen, luwde de wind en we stapten uit op een zonnige, zomerse oever, ware het niet dat het gras door de kou verzengd was.

‘Vroeger gingen we hier te voet naartoe, toen was het geen eiland maar een heuvel’, legde Vera me uit terwijl ze me bij het dragen van het lichaam van Anna hielp. ‘Maar sinds er niemand meer is om de dijken te herstellen, is het meer twee keer zo groot geworden. Ze zeggen dat de zee ooit tot hier zal komen …’

Haar stem trof me. Een stem moederziel alleen te midden van het uitgestrekte water.

De zon stond al laag, waardoor onze aanwezigheid iets onwerkelijks kreeg, tevens een verborgen bedoeling leek te hebben. We wierpen lange schaduwen op het kerkhof vol heuveltjes, ze vormden een streep op de afgebladderde pleisterkalk van het kerkje. Vera duwde de deur open, verdween, kwam terug met een doodkist … De wanden van de grafkuil gaven een grote hoeveelheid doorgesneden plantenwortels te zien. Als evenzovele afgebroken levens.

Dat dacht ik zonder dat echt tot me doordrong wat er voor mijn ogen gebeurde. Een eenvoudige begrafenis, natuurlijk. Maar ook ons zwijgen, de krachtige wind die aan het kruis op de kerk rukte, de heel alledaags klinkende hamerslagen. Ik was bang dat Vera me zou vragen de kist dicht te spijkeren, waarbij zich de bespottelijke angst voegde dat ik mis zou slaan, een spijker krom zou slaan … En deze gedachte toen we hem met behulp van touwen in de aarde lieten zakken: deze dode vrouw die ik door haar in mijn armen te klemmen verwarmde, is bezig een deel van mezelf mee te nemen, maar waarheen?

De terugtocht, met de wind in de rug, verliep vlot. Een paar bewegingen met de roeiriemen die Vera, in een kalme herhaling, als het ware werktuiglijk uitvoerde. Haar lichaam rustte uit en dat uitrusten deed me op een gegeven moment denken aan het verslappen van een lichaam dat zich zojuist gegeven en de liefde bedreven heeft.

Na nog eens een aantal weken lukte het me mezelf ervan te overtuigen dat ik alleen maar in deze noordelijke streek bleef om wat nieuwe folkloristische vondsten bijeen te sprokkelen. Bovendien zit ik goed in Mirnoïé, dacht ik, ik hoef geen huur te betalen, de helft van de huizen staat leeg, ik kan naar binnen gaan, mijn intrek nemen waar ik wil, dit is het ware communisme!

De tijd in Mirnoïé, die onbezorgde periode waarin de tijd een poosje stil leek te staan, beviel me op den duur steeds beter. Ik voelde me opgenomen in de nauwelijks waarneembare stroom telkens veranderend herfstlicht, een voorbijgaan van de tijd zonder dat er meer gebeurde dan het geel worden en verdorren van de bladeren, het ontstaan van rijp zo fijn en teer als kant, ’s morgens vroeg, op de rand van een put, het vallen van een appel, van een kale tak, in een zo volmaakte stilte dat je het gras toen de vrucht viel hoorde ritselen.

Alles was tegelijkertijd ernstig en luchtig in dat tijdloze leven. De begrafenis van Anna, die sombere dag die dankzij een stralend licht toch ook prachtig helder was, doortrokken was van een nog niet eerder ervaren rust. Naast haar graf dat andere kruis, de naam van een zekere Vassili Drozd en de onregelmatige, met een mes aangebrachte inscriptie: ‘Een beste man’. Rond deze ‘beste man’ groeide kamille, tegen de wind beschermd door de grond op het graf. En de stem van Vera die niet meer zei dan: ‘De volgende keer neem ik haar kruis mee.’

Wanneer ik haar Mirnoïé zag verlaten of ernaar terug zag keren, zei ik vaak: ‘Die vrouw wacht al dertig jaar …’ Maar de tragische en vertwijfelde klank die ik deze woorden meegaf slaagde er niet in ze onherroepelijk te maken. Bijna elke ochtend ging Vera naar de school waar ze lesgaf, aan de andere oever van het meer. Gewoonlijk liep ze langs de waterkant, maar wanneer hoog water de paden onbegaanbaar maakte, zag ik haar soms in de oude boot stappen. Dan keek ik haar na en dacht: die vrouw heeft haar leven tot een eindeloos wachten gemaakt … Er opende zich heel even een afgrond in mijn binnenste maar zonder dat ik er angst bij voelde.

Er was trouwens niets speciaals waardoor dat vreselijke wachten bij Vera tot uiting kwam. Uiteindelijk zijn er heel veel alleenstaande vrouwen, hier of elders, was het enige argument dat ik kon vinden om de alledaagsheid aan te geven van het verloop van dat leven dat maar niet uit de verf kwam. Er zijn veel alleenstaande vrouwen die, om zich groot te houden of uit kiesheid, niet met hun verdriet te koop lopen. Vrouwen als Vera, die al bijna net zoveel jaren wachten …

Zelfs de brievenbus op de kruising verloor voor mij geleidelijk aan zijn betekenis van vernietiger van hoop. Meestal ging Zoïa, de meest krasse van de oude vrouwen, de post halen. De anderen bereidden dit retourtje voor alsof het een verre rondreis betrof, en wachtten Zoïa op alsof ieder van hen vast en zeker een brief zou krijgen. Gewoonlijk kwam er niets. Af en toe een kaart voor iemand die er al niet meer was … Wanneer ik Zoïa tijdens haar uitstapje als postbode tegenkwam, vroeg ik haar een mooie liefdesbrief voor me mee terug te brengen. Dan glimlachte ze ondeugend en deelde mee: ‘Dat zal niet lang meer duren, ze zijn al het hout aan het hakken om er het papier van te maken waarop uw brief geschreven zal staan. Nog even geduld!’ Ze vervolgde haar weg en keerde een uur later met de plaatselijke krant onder de arm terug. Af en toe kwam ik ertoe hem te lezen: zelfs dat nieuws, geografisch gezien rond Mirnoïé vergaard, leek uit een andere wereld te komen en uit een periode waarin tijd bestond.