Liza Marklund & Lotta Snickare

Er is een speciale plek in de hel voor vrouwen die elkaar niet helpen

Uit het Zweeds vertaald door Corry van Bree

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Det finns en särskild plats i helvetet för kvinnor som inte hjälper varandra, verschenen bij Pirat

Oorspronkelijke tekst © Liza Marklund en Lotta Snickare, 2005

Published by agreement with Salomonsson Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Corry van Bree en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Davy van der Elsken en Robert Nix

Omslagillustratie © Franco Vogt/Corbis

ISBN 978 90 445 3088 9

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De enige eigenschap die zichtbaar is als we geboren worden, is of we een meisje of een jongen zijn. Vanaf dat moment wordt alles wat we doen daarmee in verband gebracht.

Geen andere eigenschap is belangrijker dan het geslacht. Het is de eerste en belangrijkste indruk die we op onze omgeving maken. Dat geldt zelfs voor de allereerste ontmoeting in ons leven; die met onze moeder.

De Duitse psychologe Ursula Scheu bewees al in de jaren zeventig dat westerse moeders hun jongens- en meisjesbaby’s op een heel verschillende manier behandelen.

Moeders pakten hun jongensbaby’s vaker op dan de meisjes. Ze hielden de jongens langer vast en gaven ze vaker en langer borstvoeding. Als de meisjesbaby’s gevoed werden, gaven de moeders aan dat ze zich moesten haasten, terwijl de jongens de tijd mochten nemen. Over het geheel genomen waren de moeders veel gevoeliger voor de behoeften van jongens dan van meisjes.

Naarmate de kinderen ouder werden, namen de verschillen toe. De meisjes leerden eerder om zelf te eten dan de jongens, ze kregen minder hulp bij het aankleden en ze werden eerder zindelijk gemaakt. Dat betekent onder meer dat de meisjes eerder zonder luiers konden.

Van meisjes wordt dus verwacht dat ze als baby al ‘flink’ zijn.

In de jaren tachtig werden verschillende experimenten uitgevoerd, de zogenoemde Baby X-onderzoeken, waarin de houding van volwassenen tegenover baby’s werd onderzocht. De experimenten, die onder meer in een onderzoekscentrum in Boulder, Colorado, en aan de universiteit van Londen plaatsvonden, gingen als volgt:

Heel kleine kinderen, vanaf vierentwintig uur oud, kregen willekeurig roze of lichtblauwe kleren aan. De kinderen, die gevoed waren, een schone luier om hadden en wakker waren, werden in een zaal met speelgoed gezet. Daarna werden er volwassenen in de zaal toegelaten en ontstond er een interessant schouwspel.

Zowel mannen als vrouwen behandelden de baby’s heel verschillend, uitsluitend op basis van de kleur van de boxpakjes.

Tegen de roze baby’s praatten ze met een zachte, liefdevolle stem, ze probeerden de kinderen te kalmeren en ze stil te laten liggen, en wilden het liefst dat ze gingen slapen.

De blauwe baby’s werden aangemoedigd om te brabbelen en te spartelen, ze praatten tegen ze met een harde, enthousiaste stem en ze pakten ze op, gooiden ze in de lucht en namen ze op de schouders.

Als ze de kinderen speelgoed gaven, verliep dat volgens hetzelfde patroon. Alle blauwe baby’s kregen een ratel of een speelgoedhamer en werden aangemoedigd om daarmee te slaan en te zwaaien.

Alle roze baby’s kregen een zachte pop die ze moesten omhelzen en stil vast moesten houden en waarmee ze niet mochten zwaaien.

Een ander voorbeeld, dat ook afkomstig is uit Amerika, beschrijft de reacties wanneer een geluidsband met het gehuil van een pasgeboren baby werd afgespeeld voor dertig volwassenen, die te horen hadden gekregen dat het kind een jongen was. De vraag luidde: ‘Waarom huilt hij?’

Het antwoord was maar voor één uitleg vatbaar: ‘Omdat hij boos is.’

Dezelfde band werd daarna afgespeeld voor dertig andere volwassenen, die te horen hadden gekregen dat het kind een meisje was. De vraag was dezelfde: ‘Waarom huilt ze?’

Het antwoord was nu heel anders: ‘Omdat ze verdrietig is.’

Toen ouders van pasgeboren kinderen hun baby’s beschreven zeiden ze dat de meisjes zacht, kwetsbaar en slaperig waren en verfijnde gelaatstrekken hadden.

Pasgeboren jongens werden omschreven als sterk, snel, alert en stevig, met een goede coördinatie en uitgesproken gelaatstrekken.

Als de artsen de baby’s puur objectief vergeleken, bleek dat ze allemaal evenveel wogen, net zo lang en even gezond waren.

Het gedrag van de volwassenen werd bevestigd als de ouders daarna de kinderen tegen zich aan hielden. Ze praatten zachter en met een hogere stem tegen de meisjes en gebruikten woorden die kleinheid en afhankelijkheid uitdrukten. De jongens werden minder gevoelig behandeld. De ouders praatten met een hardere stem en gaven ze namen waaruit hun verwachting van grootse daden bleek, zoals prins of koning.

De onderzoekers hebben ook bestudeerd wat er gebeurde als de kinderen begonnen te kruipen. Het resultaat was zowel in het Amerikaanse als in het Scandinavische onderzoek hetzelfde.

De jongens mochten zonder uitzondering veel langer kruipen dan de meisjes voordat de moeders opstonden om ze op te pakken. Ze kregen voordat ze konden lopen al meer bewegingsvrijheid.

In de ‘Baby X-onderzoeken’ en alle andere experimenten werd dus niet aangetoond welke verschillen er waren tussen jongens en meisjes, maar welke verschillen volwassenen tussen jongens en meisjes verwachtten en welke ideeën ze over hun gedrag hadden. We verwachten een ander gedrag in precies dezelfde situatie, uitsluitend op grond van een vermoede geslachtsidentiteit. De experimenten gingen uitsluitend over opvattingen, over de etiketten die werden geplakt op kinderen die net geboren waren.

Sindsdien zijn deze resultaten telkens weer bevestigd, zowel in Zweden als in andere landen.

Met andere woorden: vanaf de allereerste dag leren meisjes om stil, lief en rustig te zijn. Jongens worden aangemoedigd om kattenkwaad uit te halen, rumoerig te zijn en plaats in te nemen.

Gedragsdeskundige Ingemar Gens beschrijft in zijn boek Van de wieg tot identiteit wat dat betekent: ‘Als meisjes zes maanden oud zijn weten ze al dat ze op hun beurt moeten wachten. Voor jongens is het overduidelijk dat hun behoeften worden vervuld. Onmiddellijk.’

Als de kinderen wat ouder worden beginnen ze te beseffen hoe de wereld eruitziet. Ze worden zich steeds meer bewust van de maatschappij en ze zoeken daarin actief naar hun plek en status.

Als ze twee jaar zijn begrijpen ze dat ze bij een van de twee geslachten horen. Dit inzicht komt op het moment dat ze hun omgeving met behulp van woorden en begrippen beginnen te ordenen. Alle kinderen zoeken actief naar wat past bij hun eigen geslacht. Dat geldt voor speelgoed, kleren, manier van praten en spelen.

Op driejarige leeftijd zijn de geslachtsrollen stevig verankerd. Dan begrijpen kinderen wat op hun geslacht van toepassing is en ontwijken ze wat bij het andere geslacht hoort.

‘Kinderen stellen vragen en willen bevestiging over wat toegestaan en belangrijk is respectievelijk wat verboden en niet belangrijk is voor het eigen geslacht’, schrijft Solveig Hägglund in haar boek Zweedse gezinnen met kleine kinderen.

Mijn levensverhaal DOOR LOTTA

Toen ik mijn eerste kind verwachtte kocht ik tweedehands babyspullen van een collega; een luiertas, een draagzak en een knalroze kinderwagen.

Toen mijn baby was geboren, nam ik deel aan een gespreksgroep voor jonge moeders, die werd georganiseerd door het consultatiebureau.

Tijdens een van deze bijeenkomsten beklaagde een van de andere moeders zich erover dat haar kinderwagen zo duur was geweest. Ik vertelde over mijn geslaagde aankoop, waarna de verpleegkundige van het consultatiebureau aan me vroeg of ik wist wat het geslacht van de baby was toen ik de wagen kocht.

Ik antwoordde dat ik dat niet wist.

‘Maar vrouwtje’, zei de verpleegkundige. ‘Stel je voor dat je een jongen in plaats van een meisje had gekregen. Dan had je de wagen niet kunnen gebruiken!’

Het consultatiebureau fungeert vaak als een conserveringsmiddel voor geslachtsrollen.

Een vriendin ging met haar tweejarige dochter naar het consultatiebureau, onder meer voor een bloedonderzoek. De verpleegkundige begon onmiddellijk te vertellen hoe ‘verdrietig’ het meisje zou zijn, hoeveel pijn het zou doen en hoe erg ze zou huilen.

Mijn vriendin negeerde de verpleegkundige en legde aan haar dochter uit dat er bloed in haar lichaam zat, dat er een druppel uit komt als je een naald in je huid stak en dat het onderzoek haar zou helpen om weer gezond te worden.

Toen ze het prikje kreeg, staarde het kind gefascineerd naar de bloeddruppel en gaf geen kik.

De verpleegkundige zei dat het meisje heel flink was geweest en haalde een doos met pleisters tevoorschijn. ‘Alle meisjespleisters zijn op’, zei ze spijtig. ‘Er zijn alleen nog jongenspleisters, maar die wil je waarschijnlijk niet?’

* _ * _ *

Een belangrijk referentiekader in het leven van kinderen wordt gevormd door de boeken die ze lezen en de verhalen waarnaar ze luisteren. Daarmee komt de wereld naar ze toe in een fascinerende, dramatische en beschrijvende vorm die grote indruk maakt. En daarin worden de signalen bevestigd die ze van hun omgeving hebben gekregen over de verschillen tussen de twee seksen.

In prentenboeken zijn de hoofdpersonen vaak mannen of jongens. Zelfs als de verhalen over dieren gaan, is de held bijna altijd van het mannelijke geslacht. Meisjes en vrouwen zijn slechts bijfiguren.

Neem bijvoorbeeld de verhalen over de gelijkgestelde en politiek correcte beer Bamse: alle helden en schurken zijn mannen (de sterke Bamse, het snelle konijn Flapper, de slimme schildpad Dopman, de slechte Wolf, die zich bekeerde, de onnozele neefjes van Wolf, de gierige Krelis, alle regelneven van Krelis enzovoort. Zelfs de kat Jansson en de huismuis zijn mannen).

De vrouwen koken superhoning of braden gehaktballen (oma), zijn achtergebleven maar lief (Brumma) of hebben schorten voor en glimlachen keurig (Bromelia en Nina Konijn, de vrouwen van Bamse en Flapper). Een uitzondering is Annabella, het enige kind van Bamse dat sterk is geworden door de superhoning.

Zo kunnen we doorgaan, van Mulle Meck, Alfons Åberg (die bij zijn vader woont en niet eens een moeder heeft) en Gubben Pettson (met de kat Findus), tot Asterix, Kuifje en In de ban van de ring. Of neem Winnie de Poeh en zijn vrienden; de enige vrouwenfiguur in het hele boek is Kanga, wier enige taak het is om de moeder van baby Roe te zijn. Overal jongens en een willekeurig meisje van wie de jongens kunnen dromen.

Uitzonderingen zoals Pippi Langkous en Ronja de Roversdochter vallen daarom heel erg op.

Het duidelijkste voorbeeld vinden we naar alle waarschijnlijkheid bij de smurfen, mannenfiguren met verschillende eigenschappen, zoals Grote Smurf, Muzieksmurf, Sportsmurf, Domme Smurf enzovoort. Er is maar één vrouwelijke smurf, Smurfin, naar wie alle mannelijke smurfen hunkeren (als de bewering over de seksuele geaardheid van de smurfen tenminste onjuist is).

Een meisje zijn is dus een eigenschap in de wereld van de smurfen, net zoals dom, muzikaal of sportief dat zijn. Alle ‘echte’ smurfen zijn mannen.

Hetzelfde geldt voor leermiddelen en didactische computerspelletjes. Vrouwen worden bijna altijd in huis of samen met de kinderen afgebeeld. Mannen hebben daarentegen een leven buiten het gezin en worden bijna nooit afgebeeld terwijl ze afwassen, kinderen eten geven of schoonmaken.

Na een inspectie van zes Zweedse geschiedenisboeken bleek dat maar vier procent van de tekst aan vrouwen was gewijd. De rest ging over mannen en mannelijkheid. In totaal werden er zeven vrouwen in de boeken genoemd: een heilige, vier koninginnen, een vrouw met vijftien kinderen en Anna Maria Lenngren. (Anna Maria Lenngren was auteur en leefde tussen 1755 en 1817. Ze schreef van alles, van operavertalingen tot gedichten en satirische romans. Sinds haar huwelijk in 1780 publiceerde ze niets meer onder haar eigen naam. In een biografie uit 1904 werd ze als volgt beschreven: ‘Ze was als huisvrouw een voorbeeld voor haar sekse en ze deed haar huiselijke plichten niet alleen trouw, maar ook met plezier.’)

In 1985 werden alle Zweedse leerboeken in het Engels, Duits en Frans aan een onderzoek onderworpen. In de boeken werd een wereld beschreven waarin de moeders lief waren en de vaders over de wereldzeeën voeren.

Hetzelfde gold voor de leerboeken van de vakken natuurkunde, geschiedenis, wiskunde, religieuze kennis, literatuurgeschiedenis, natuurwetenschappelijke vakken en technologie. Op de meeste illustraties waren jongens of mannen afgebeeld. Mannelijke interessegebieden hadden prioriteit. Er werden bijna geen vrouwelijke auteurs of voorbeelden aangehaald.

Na 1985 is dit enigszins verbeterd. Auteurs van leerboeken hebben hun best gedaan om, bijvoorbeeld in de wiskundeboeken, vrouwen af te beelden die graven en mannen die de was doen. De tekst in de boeken gaat echter nog steeds voornamelijk over mannen en wat mannen tot stand hebben gebracht. Daaraan is niets veranderd.

De didactische computerspelletjes zijn bijna allemaal gemaakt met de verwachting dat de gebruiker een jongen is. De hoofdpersoon is een jongen of een man en het wemelt van de mannelijke attributen, zoals auto’s, helikopters of hijskranen.

Er zijn veel minder spelletjes met meisjes in de hoofdrol en deze zijn heel anders dan de ‘jongensspelletjes’. Voor jonge meisjes is de wereld landelijk en lief, ze gaan over poppenhuizen of prinsessen. Prinsessenspelletjes zijn altijd opgebouwd volgens hetzelfde patroon: het meisje richt het slot in en trouwt met de prins.

De spelletjes voor oudere meisjes gaan over winkelen, make-up en babysitten.

Dat de computerwereld is gericht op jongens en de interesses van jongens is een signaal dat duidelijk overkomt bij kinderen. Vooral jongens spelen computerspelletjes. Ze hebben aanzienlijk meer spelletjes om uit te kiezen en bovendien wordt het eerder verwacht en is het meer geaccepteerd dat jongens achter de computer zitten.

Dat betekent echter niet dat jongens een grotere interesse in computers hebben dan meisjes.

Toen de houding van vijfhonderd bovenbouwleerlingen tegenover lesgeven met behulp van computers werd onderzocht, werd een klein maar opmerkelijk verschil ontdekt: de meeste leerlingen stonden positief tegenover het gebruik van computers, maar de meisjes waren enthousiaster.

Als het om gewoon speelgoed gaat zijn de verschillen nog duidelijker.

Er is veel minder speelgoed dat rechtstreeks op meisjes is gericht. Wat er is, is eenvoudiger en van slechtere kwaliteit. Het moedigt in veel grotere mate dan jongensspeelgoed aan tot passief spel. Een bezoek aan de speelgoedafdeling van Åhléns City in Stockholm op een maandagavond in mei bevestigt dat.

In één hoek zijn alle dozen knalroze. Daar staan de plastic barbiekoetsen die nauwelijks rollen. Ze worden getrokken door paarden die niet kunnen lopen. Het spel bestaat eruit dat een pop stilzit in een koets die niet beweegt.

Het grootste gedeelte van de afdeling is blauw. Daar staan de rijdende voertuigen, die vaak zowel elektronisch als op afstand bestuurbaar zijn.

De enige uitzondering is de houten spoorbaan van Brio, die groen is. Op alle dozen staan foto’s van jongens, maar op de houten hond van dezelfde fabrikant staat een meisje.

Spullen die bedoeld zijn voor jongens, zijn over het algemeen veelzijdiger, gevarieerder en creatiever. Ze zijn ook duurder.

Een duidelijk voorbeeld is lego. In het begin werden alleen bouwstenen in een bepaald aantal kleuren geproduceerd, die op duizend verschillende manieren in elkaar gezet en uit elkaar gehaald konden worden. Jongens en meisjes bouwden huizen en kastelen en maanlanders, zonder specifiek geslachtsonderscheid.

Maar toen bedacht het bedrijf dat het zich met zijn producten direct tot meisjes kon richten, waarna het Scalapoppenhuis en de Belvillestal werden geproduceerd. In het poppenhuis is het constructie-element helemaal verdwenen. Het enige wat overgebleven is, is dat de bovenverdieping op de onderverdieping wordt gezet.

‘Jongenslego’ ontwikkelde zich in de tegenovergestelde richting. Er kwamen constructies met thema’s als diepzeeonderzoek, tijdreizen, ufo’s en piraten.

Verkleedkleren voor jongens hebben actieve, bekwame en machtige mensen als voorbeeld, zoals indianenopperhoofd, Superman, Batman of arts. Verkleedkleren voor meisjes hebben een decoratieve, ondergeschikte of dienende functie, zoals prinses, bruid, ballerina en verpleegster.

Een eenvoudige manier om na te gaan hoe stereotiep we naar het spel van jongens en meisjes kijken is door een gewone speelgoedcatalogus bladeren. In een analyse die wordt gepresenteerd in het in 1998 verschenen rapport In bepaalde opzichten zijn we anders van het Gemeentelijke Samenwerkingsverband komt bovendien naar voren dat vaders worden voorgesteld als degenen die weten, onderwijzen en aanleren. Moeders zijn toeschouwer of huisvrouw.

De meeste Zweedse kinderen komen gedurende een bepaalde periode in de kinderopvang terecht. Hier zijn de ambities hoog. Zowel bij de wet als in richtlijnen is vastgelegd dat alle activiteiten op basis van gelijkheid moeten plaatsvinden.

Op de crèche ontmoeten kinderen voor het eerst grote groepen leeftijdgenoten. Hier worden ze opgevoed tot sociale wezens, leren ze omgaan met anderen en vinden ze hun rol in de maatschappij.

De kinderen maken kennis met de ambities van de maatschappij door alles om hen heen, niet in de laatste plaats door het crèchepersoneel.

Ondanks de uitgesproken wens tot gelijkheid worden de kinderen vooral gevormd volgens de verwachtingen die we van de sekses hebben.

Meisjes leren bedienen, jongens leren eisen stellen.

‘Gedienstigheid is de eigenschap waarin meisjes bij uitstek worden getraind’, schrijft Ingemar Gens. ‘Er wordt niet van ze verwacht dat ze eigen behoeften hebben, maar ze moeten in plaats daarvan de behoeften van anderen vervullen. Als meisjes worden gebruikt als “demper” tussen de jongens komen ze tegemoet aan het verlangen van de opvoeders naar kalmte en rust.’

Twee van de bekendste jongens- en meisjesonderzoeken in Zweden vonden plaats op de kinderdagverblijven Björntomten en Tittmyran in Gävle.

Het personeel was zich erg bewust van de uitkomsten van soortgelijk onderzoek op andere plekken; jongens mogen de meeste plaats innemen, zijn het luidruchtigst en zichtbaarst en krijgen de meeste aandacht van het personeel.

Op kinderdagverblijf Björntomten werden meisjes als schokdemper tussen lastige jongens gebruikt, precies zoals dat in de rest van de wereld gebeurt.

Tijdens de lunch had iedereen zijn vaste plek, jongens zaten naast meisjes. We hebben het hier dus over heel kleine kinderen, van drie tot vijf jaar.

De routine tijdens de maaltijden was als volgt: de meisjes hadden de verantwoordelijkheid aan tafel en bedienden de jongens. Als er iets ontbrak op het bord van een jongen, stootte hij met zijn elleboog het meisje naast hem aan en gromde iets. Het meisje keek wat er op het bord van de jongen ontbrak. Als ze bijvoorbeeld cornflakes aten en de jongen had cornflakes en jam, dan begreep het meisje dat het grommen betekende dat hij melk wilde hebben. Het meisje schonk dan melk in het bord van de jongen.

Op het moment dat het personeel had geconstateerd dat dit klopte, besloten ze om hun beleid te veranderen. Meisjes en jongens aten voortaan apart en toen gebeurde er iets heel interessants.

Toen de meisjes en de jongens aan verschillende tafels zaten, ontdekte het personeel dat de jongens de woorden van de drie ingrediënten van de maaltijd niet kenden: cornflakes, jam en melk. Ze hadden ze nooit hoeven te zeggen. Alle vrouwen en meisjes in hun omgeving hadden hun gebaren vertaald en begrepen, maar met alleen jongens om zich heen functioneerde het gegrom niet meer.

Het was een opvallend schouwspel; een groep grommende vijfjarige knulletjes die niet voldoende woorden kenden om zelf te kunnen eten.

De eettafel was niet de enige plek waar dit vertalen gebeurde. Als een jongen wilde dat zijn jas werd aangetrokken, hoefde hij hem alleen in zijn uitgestrekte hand te houden en dan kwam er onmiddellijk iemand naar hem toe die hem hielp. Een uitgestrekte voet met een losse veter betekende: strikken!

Mijn levensverhaal DOOR LOTTA

Ik dacht dat ik een moeder was die geen onderscheid maakte.

Ik had immers onderzoeken gelezen waarin beschreven werd hoe moeders hun meisjesbaby’s één meter lieten kruipen terwijl de jongensbaby’s een paar meter mochten kruipen. Ik wist dat dit patroon doorging als de kinderen groter werden. Ik wist dat moeders door dat gedrag hun dochters leerden om voorzichtig, passief en onzelfstandig te zijn.

Die fout zou ik niet maken. Mijn meisjesbaby’s mochten net zo lang kruipen als mijn jongensbaby’s. Ik zou ze opvoeden tot onbevreesde, actieve en zelfstandige meiden.

Dat was niet makkelijk. Ik moest mezelf vaak dwingen om Stella en Agnes niet terug te roepen als ze op een of andere speelplaats helemaal boven in de klimtoren balanceerden.

Ik dacht dat ik Erik, omdat hij een jongen was, geen activiteit en zelfstandigheid hoefde aan te leren. Dat deel van zijn opvoeding werd immers helemaal automatisch door zijn omgeving verzorgd.

Toen Erik een paar jaar was las ik nog een aantal onderzoeken over opvoeding en hoewel ik dacht dat ik zo bewust bezig was, ontdekte ik dat ik toch in de val was gelopen.

Omdat ik dacht dat ik Erik geen zelfstandigheid hoefde te leren, eiste ik minder van hem dan van mijn dochters. Ik lette erop dat hij cornflakes, melk en jam op zijn bord had. Hij hoefde niet eens te grommen. Ik strikte zijn veters nog voordat hij zijn voet had uitgestrekt. Ik eiste veel minder van hem dan van zijn zussen.

Ik voedde Stella en Agnes op tot flinke, zelfstandige meiden en Erik tot een jongen die verwachtte dat hij voortdurend werd bediend.

Gelukkig kon ik het nog veranderen.

* _ * _ *