Antonio Muñoz Molina

Volle maan

Uit het Spaans vertaald door Ester van Buuren

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een reisbeurs en een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Plenilunio, verschenen bij Alfaguara/Santillana S.A., Madrid

Oorspronkelijke tekst © Antonio Muñoz Molina, 1997

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ester van Buuren en De Geus BV, Breda 1999

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Frank Wing, © Image Bank

isbn 978 90 445 3091 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1999.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Hij liep dag en nacht door de stad, op zoek naar die ene blik. Dat was het enige wat nog telde, al probeerde hij andere dingen te doen, of veinsde hij die te doen, hij keek alleen maar, hij bespiedde de ogen van de mensen, de gezichten van onbekenden, van de obers in cafés en van de winkelbediendes, de gezichten en de blikken van de gedetineerden op de fiches. De inspecteur zocht de blik van iemand die iets zo gruwelijks had gezien dat de vergetelheid het niet kon verdoezelen of vervagen, ogen waarin nog een spoor of een gevolg van de misdaad zichtbaar moest zijn, pupillen waarin de schuld zonder aarzelen te ontwaren was, alleen maar door ze scherp op te nemen, zoals artsen de symptomen van een ziekte herkennen door met een klein lampje in de ogen te schijnen. Pater Orduña had het tegen hem gezegd, ‘zoek zijn ogen’, en hem daarbij zo strak aangekeken dat de inspecteur even had gehuiverd, bijna zoals heel lang geleden, die kleine, bijziende, vermoeide, doordringende ogen, die hem herkend hadden zodra hij in de residentie was verschenen, even ogenblikkelijk als hijzelf, de inspecteur, de persoon zou moeten herkennen die hij zocht, of zoals pater Orduña vele jaren geleden in hem de ontreddering had herkend, de wrok, de schaamte en de honger, zelfs de haat, zijn niet aflatende, verborgen haat jegens het internaat en alles wat daarbij hoorde, en ook jegens de buitenwereld.

Het zou waarschijnlijk de blik van een onbekende zijn, maar de inspecteur was ervan overtuigd dat hij die zonder aarzelen en trefzeker zou identificeren zodra zijn ogen hem kruisten, al was het maar één keer, vanuit de verte, vanaf een trottoir aan de overkant, vanachter het raam van een café. Hij werd in zijn zoektocht geholpen door de gunstige omstandigheid dat ook hij nog grotendeels een onbekende was in de stad, want hij was pas een paar maanden daarvoor overgeplaatst, in het begin van de zomer, als een donderslag bij heldere hemel bijna, toen hij al niet meer geloofde dat zijn verzoek ingewilligd zou worden, in ieder geval niet voor de aanvang van de procedure voor overplaatsingen van het jaar daarop. Als iets zo lang op zich laat wachten kan het maar beter helemaal uitblijven: de inspecteur had de kennisgeving aan zijn vrouw laten zien, die er al jaren op wachtte, maar ze vertoonde geen tekenen van blijdschap, zelfs niet van opluchting, ze knikte alleen maar, met nog ongekamde haren, afwezig, alsof ze net op was, al was het drie uur ’s middags, ze deed de kennisgeving met briefhoofd en officieel proza weer in de envelop, legde die op het dressoir en bleef even met gebogen hoofd staan, alsof ze zich niet herinnerde waarheen ze op weg was, in haar handen wrijvend.

Iets wat zo lang op zich laat wachten is als iets niet bestaands, of erger zelfs, want de vervulling op het verkeerde moment van iets waarnaar zo vurig verlangd is, heeft uiteindelijk een sarcastische keerzijde. Maar hij had lange tijd geweigerd de overplaatsing aan te vragen, of hij loog haar ten dele voor, zei dat hij de aanvraag had verstuurd, of dat de sluitingstermijn plotseling vervroegd was, uitvluchten om haar niet te hoeven zeggen dat de angst of het gevaar er voor hem minder toe deed dan de mogelijke schaamte, de ontrouw aan zijn collega’s, aan zijn vermoorde vrienden, aan degenen die na een explosie voorgoed misvormd of verlamd waren. Voor hem deden die dingen ertoe, maar voor haar niet: zij wachtte, van ’s ochtends tot ’s avonds, soms ook nog de hele nacht, ze zat met de telefoon binnen handbereik te wachten en televisie te kijken, of ze zat bij het raam, achter de vitrage, en keek naar buiten, opgeschrikt door het minste of geringste, door een snerpende deurbel, door het knallen van een uitlaat, door een alarm dat afging in een winkel in de buurt. Jarenlang had ze uur na uur, dag na dag gewacht, zoveel jaar dat het er te veel waren geworden, dat ze uiteindelijk niet meer informeerde of aandrong, niet meer als toevallig een gesprek begon onder het eten waarbij ze het erop toelegde dat ze vroeg of laat kon informeren naar zijn overplaatsing. Maar juist op het moment dat de kennisgeving kwam (die eigenlijk een bevel was, en misschien zelfs een aansporing om met pensioen te gaan), informeerde ze al een tijdje niet meer, niet alleen niet naar zijn overplaatsing, maar nergens meer naar, als de inspecteur erg laat thuiskwam en niet even had gebeld, zat ze niet meer op hem te wachten in haar nachtpon om hem verwijten te maken of in huilen uit te barsten. Hij kwam thuis en zag tot zijn grenzeloze opluchting dat de lichten uit waren, hij trok zijn schoenen uit, deed de patroongordel met het pistool af, liep op de tast de slaapkamer in, die slechts verlicht werd door het vage schijnsel van de lantaarns buiten, en kleedde zich stilletjes uit, terwijl hij haar hoorde ademen in het donker waarin alleen de rode cijfertjes van de wekkerradio oplichtten, hij liet zich tussen de lakens glijden, met een zwaar tollend hoofd van de sigaretten en de whisky, sloot zijn ogen, tastte naar haar lichaam, waar hij al zo lang niet meer naar verlangde, merkte dat ze niet sliep en deed vervolgens of hij zelf sliep, om eventuele vragen lafhartig te vermijden, eeuwig dezelfde, net als haar tranen en verwijten, waarom had hij haar mee moeten nemen naar zo’n vijandig, ver oord, waarom raakte hij haar nooit meer aan.

De inspecteur, nog onbekend in de stad, door het personeel op het politiebureau nog bekeken met iets van bewondering en iets van achterdocht omdat hij vanuit het noorden een verwarrende faam van vastberadenheid en moed had meegenomen, maar ook van onevenwichtige uitbarstingen, liep door de straten op zoek naar het gezicht van iemand die hij, dat wist hij zeker, ogenblikkelijk zou herkennen, met een moment van verbijstering misschien, zoals wanneer je jezelf in een etalage ziet en niet weet wie diegene is omdat je niet de weloverwogen uitdrukking op je gezicht ziet die de spiegel normaal weerkaatst, maar die andere, die uitdrukking die de anderen zien en die de onbekendste van allemaal blijkt te zijn. Zoek zijn ogen, had pater Orduña tegen hem gezegd, en die avond had hij na het verlaten van de residentie naar gezichten en blikken gezocht in de bijna lege stad, waar het donker van een vroegtijdige winter heerste, van deuren en luiken die gesloten waren tegen de winter en de angst, want sinds de dood van het meisje leek het of een oude angst voor de dreigingen van de nacht de kop weer had opgestoken, en de straten lagen er onmiddellijk verlaten bij en de duisternis leek dieper, en de straatverlichting zwakker. Willekeurige voetstappen klonken als de voetstappen van de man wiens blik de inspecteur zocht, iedere eenzame gestalte die hij tegenkwam kon dezelfde zijn als degene die niemand de avond van de misdaad uit het kleine Cava-park had zien komen, iemand die geprobeerd zou hebben een zekere vanzelfsprekendheid te veinzen bij zijn terugkeer in het licht, die zonder twijfel de aarde had afgeklopt die zijn broek besmeurde en met zijn vingers zijn haar had gefatsoeneerd terwijl hij tussen de verlaten heggen wegglipte, tussen de bankjes waarop geen verloofde stelletjes meer zaten en onder de lantaarns die nooit brandden, want ieder weekend werden ze met stenen bekogeld door de groepjes jongeren die in de plantsoenen gingen zitten drinken. Hij zou op de scherven van de lantaarns en bierflessen hebben getrapt terwijl hij het park verliet, met achter zich op de helling de bleke vlek in het maanlicht van een gezicht met starende, open ogen. Iemand loopt op dit moment door de stad en draagt in zich de herinnering aan die ogen op het laatste moment dat ze in staat waren te kijken, een seconde voor de dood ze verglaasde, en wie die doodsstrijd heeft veroorzaakt en erbij is geweest, kan niet kijken als ieder ander mens, in zijn pupillen moet een weerspiegeling, een restant of een vonkje nagloeien van de ontzetting in die kinderogen. Veertig jaar geleden liet pater Orduña zijn blik langs de rij jongetjes gaan die strak voor zich uitkeken, in afwachting van straf, en pikte zonder enige moeite de blik van de schuldige eruit, en vervolgens, nadat hij hem in bijzijn van de anderen ontmaskerd en vernederd had, glimlachte hij en verklaarde: ‘Het gezicht is de spiegel van de ziel.’

Maar de inspecteur was ervan overtuigd dat er mensen zijn die geen ziel hebben, en wat hij zocht, zonder dat die gedachte echt een duidelijke vorm aannam, was een gezicht dat niets weerspiegelde, het neutrale gezicht en de als het ware onbewoonde ogen die hij in zijn leven een paar keer gezien had, niet al te vaak gelukkig, tegenover hem aan tafel tijdens een verhoor, onder de tl-buizen van de politiebureaus, en ook op foto’s, sommige gezichten van verdachten en veroordeelden die, meer dan angst of minachting, een bijzonder onaangenaam kil gevoel bij hem opriepen. Eigenlijk, bedacht hij nu, had hij er niet veel gekend, het kwam, zelfs als je bij de politie zat, niet vaak voor dat je een gezicht tegenover je trof waarop zich niet de geringste glimp van een ziel afspiegelde, ogen die alleen maar keken en waarin zich verder niets afspeelde.

‘Maar dat is niet juist’, had pater Orduña gezegd. ‘Iederéén heeft een ziel, zelfs de slechtste moordenaar is door God geschapen naar zijn beeld en gelijkenis.’ ‘Zou u hem herkennen?’ vroeg de inspecteur. ‘Zou u in staat zijn hem uit een rij verdachten te pikken, zoals wanneer u ons op een rij zette omdat iemand iets had uitgehaald en ons een voor een aankeek en altijd de schuldige vond?’ ‘Christus wist dat Judas de verrader was alleen maar door naar hem te kijken.’ ‘Maar hij was in het voordeel. Jullie zeggen dat hij God was.’ ‘Judas herkende hij met het deel van hem dat mens was’, pater Orduña keek nu heel ernstig. ‘Met zijn menselijke angst om gemarteld te worden en te sterven.’

Hij zocht een paar ogen, een gezicht dat de spiegel zou zijn van een ziel die zich schuilhield, een lege spiegel die niets weerkaatste, wroeging noch mededogen, misschien zelfs geen angst voor de politie. Er waren sporen van het bloed van een man, huidschilfers, hoofdhaar en schaamhaar, peukjes met speeksel. Op de trottoirs, achter de ramen van de cafés, in de eerste vroege, koude herfstschemeringen, zag de inspecteur de gezichten van de mensen als vlekken zonder details of omvang, en daartussen dook onverhoeds het beeld van het gezicht van zijn vrouw op, met wie hij over de telefoon had gesproken voor hij het bureau verliet. Hij belde haar iedere namiddag, om zes uur, wanneer in het rustoord het bezoekuur begon, en soms zei ze niets als hij vroeg hoe het met haar ging, ze bleef aan de telefoon, zwijgend, zwaar ademend, zoals wanneer ze in het donker van de slaapkamer in bed lag.

Maar andere gezichten drongen zich nu aan hem op, met een inspanning van zijn wil die tevens een instinctieve manier was om te vluchten voor zijn onoverkomelijke schaamte. Hij mocht zich nu niet laten afleiden, hij moest zoeken, verder zoeken naar het gezicht van de onbekende, en de drijfveer achter zijn obsessieve zoektocht, waardoor hij niet sliep en zich met niets anders kon bezighouden, had niets te maken met zijn plichtsbesef of professionele trots, en minder nog met een idee van rechtvaardigheid: wat hem dreef was de onstuitbare drang tot een onmogelijk herstel en een hartstochtelijke wrok die zonder dat iemand dat wist pure wraaklust was. Hij moest het gezicht van een onbekende vinden om hem te straffen voor het feit dat hij gedood had en hem te verhinderen opnieuw te doden, maar bovenal wilde hij het vinden om hem in de ogen te kijken en zichzelf gedurende een paar tellen of minuten een woede-uitbarsting toe te staan, de persoon in kwestie bij zijn revers te grijpen of bij de kraag van zijn overhemd en hem van dichtbij diep in de ogen te kijken en hem met zijn hoofd tegen de muur te slaan, zodat hij duizend doden zou sterven, zodat hij het in zijn broek zou doen, zoals vele jaren geleden de studenten en politieke gevangenen het in hun broek deden op de politiebureaus.

Hij verliet het bureau, groette de agenten bij de deur, tuurde links en rechts de straat af, met de nog onverminderde angst van vroeger, met de argwaan iedere willekeurige passant in zich op te nemen en goed op te letten op eventueel verdacht geparkeerde auto’s, en terwijl hij naar het midden van het plein liep, waar het standbeeld van de generaal stond, veranderde hij al in een onbekende en begon zijn zoektocht, het ene gezicht na het andere, spiedend zonder opgemerkt te worden, telkens terugkerend naar dezelfde plaatsen, de kantoorboekhandel van het Heilig Hart, waar het meisje voor het laatst gezien was, en bergafwaarts, in de richting van de Cava-promenade en de plantsoenen, aan de zuidelijke rand van de stad, boven aan de met pijnbomen beplante helling die overging in de moestuinen, in de eerste glooiingen van het dal.

Op sommige middagen surveilleerde hij tegen de tijd dat de scholen uitgingen bij de hekken. Hij luisterde vanuit de verte naar het kabaal van de kinderen of stond roerloos op het trottoir, tussen de wachtende moeders, en dan zag hij het gezicht van het dode meisje voor zich, dat van de foto’s en van de video van haar eerste communie, het gezicht dat hijzelf gezien had in het licht van de zaklampen en de flitser van Ferreras, de gerechtsarts, onder de hoge kruinen van de pijnbomen, op de helling waar een paar straatvegers van de gemeentelijke reinigingsdienst haar bij toeval gevonden hadden na een zoektocht van een hele nacht en een hele dag. Rond negen uur ’s avonds, niet veel later, had Ferreras naderhand gezegd, terwijl hij zich met een onaangenaam geluid van zijn rubberhandschoenen ontdeed en zijn handen vervolgens waste onder de warme kraan. ‘Ze is rond negenen gestorven,’ zei hij nog eens, ‘wat we niet weten is hoelang het heeft geduurd’, en hij liep weer naar de tafel waarop het gelige, beurse lijk lag, naakt en mager, met ontvelde knieën, witte sokken. Ze was net een bruidje, had haar moeder gezegd toen ze met de inspecteur naar de video van haar communie keek, in de verschrikkelijke droefgeestigheid van de flat waar het meisje, Fátima, niet was teruggekeerd nadat ze een vel karton en een doosje waskrijt was gaan kopen in de kantoorboekhandel aan de overkant, en waar haar foto’s nu als heiligenbeelden in een kapel stonden, eentje op een schap in het tv-meubel en de andere aan de muur, in een gouden lijstje, een van die kleurenfoto’s die afgedrukt zijn op materiaal dat op schilderslinnen lijkt.

De inspecteur zat op de bank en de vrouw had hem, met absurde gastvrijheid, een biertje en een schoteltje olijven geserveerd en spoorde hem aan ervan te nemen terwijl ze haar neus afveegde met een papieren zakdoekje, en daarna had ze de video gestart en verscheen het gezicht van het meisje plompverloren in beeld, in close-up, met pijpenkrullen en een diadeem, met een witte jurk met veel gaas, dezelfde die ze haar hadden aangetrokken toen ze dood was, maar ze was gegroeid sinds ze haar communie had gedaan, een jaar daarvoor, en ze hadden hem van achteren open moeten laten, zoals ze ook haar gezicht hadden moeten schminken om de sporen zoveel mogelijk te verdoezelen, de blauwe plekken, zodat verborgen zou blijven wat de inspecteur op de helling gezien had, onder de zieltogende pijnbomen, de wijdopen, blinde ogen, verglaasd, rond, even wijdopen als de mond.

Maar haar mond was met iets dichtgestopt, en daardoor was ze gestikt, een gescheurde, met bloed bevlekte lap stof die de gerechtsarts er pas later uittrok, stukje bij beetje, vochtig nog, verzadigd van slijm, van bloed, maar niet van zaad zei Ferreras, terwijl hij een van de vlekken aanwees met de punt van zijn balpen, en de inspecteur werd overspoeld door een golf van afschuw en kou, een opkomende misselijkheid die onmiddellijk overging in de wanhopige behoefte te huilen. Maar dat kon hij niet, hij was vergeten hoe dat moest, zelfs op zijn vaders begrafenis had hij niet gehuild, niet kunnen huilen, en misschien had de vader van het meisje daar ook last van, zijn ogen waren droog, droog en rood, de ogen van iemand die lange tijd niet heeft geslapen en niet zal slapen, en die, al zou hij slapen, nog geen rust zou vinden, want in zijn dromen zou hij de verdwijning van zijn dochter keer op keer opnieuw beleven, en de angst en de zoektocht en naderhand het telefoontje, de deurbel, de inspecteur en twee geüniformeerde agenten die hun pet hadden afgenomen nog voordat iemand iets gezegd had. De man huilde niet, hij opende zijn mond en spande zijn onderkaak tot het uiterste en toen had de kreet die hij niet kon uitstoten uit de keel van zijn vrouw geklonken, die in de gang was blijven staan, die de moed niet had kunnen opbrengen om naar de deur te gaan toen de bel ging. Ze had een kreet uitgestoten en was op de grond gevallen, en een andere vrouw was haar te hulp geschoten, en de inspecteur had het idee dat hij haar sindsdien aan één stuk door had horen huilen, zelfs als hij hun huis verliet en terugging naar het bureau met het vage voornemen iets te doen, zijn nut te bewijzen, zich voor te stellen dat de misdaad niet onbestraft zou blijven, dat er stappen en zoekacties mogelijk waren, bevelen die alleen hij zou kunnen geven.

’s Nachts, in bed, gedurende de vele slapeloze nachten, liggend in het donker, met een weinig overtuigend verlangen naar drank en sigaretten, zag hij de verschillende gezichten van het meisje aan zijn geestesoog voorbijtrekken, haar gezicht toen hij haar voor het eerst zag en dat in de sectieruimte, toen de gerechtsarts het laken terugsloeg om uitleg te geven bij de kwetsuren, en ook het laatste gezicht dat hij van haar gezien had, dat van de video van haar communie. Hij zag die gezichten en daarna, alsof de duisternis zich verdichtte, zag hij het andere gezicht, zonder gelaatstrekken, dat van iemand die op datzelfde uur misschien ook niet kon slapen, van iemand die zich zonder twijfel in dezelfde stad bevond, die door haar straten liep en naar zijn werk ging en de buren groette. Dan, soms, schoot de inspecteur overeind, als iemand die vlak voor hij in slaap valt plotseling hartkloppingen krijgt, hij had het onmogelijke gevoel dat hij aan de rand van een herinnering stond, maar er gebeurde niets, zelfs de slaap wilde niet komen, of die kwam pas als het al licht werd, en hij dacht aan de ochtendschemering van die ene dag, aan het eerste lichtschijnsel dat het gezicht van het meisje langzaam vorm zou hebben gegeven, de contouren van haar lichaam dat vanuit de verte zou hebben geleken op een hoopje kleren dat daar was neergegooid, op de helling waar sommigen schaamteloos hun afval stortten, kapotte literflessen bier, kartonnen van slechte wijn en ananassap. Die dageraad had ook hem wakker aangetroffen, hij had het geleidelijk licht zien worden en realiseerde zich pas dat hij in slaap was gevallen toen hij als door een schot wakker werd van de telefoon.

Nog niet helemaal helder had hij gevreesd dat ze vanuit het rustoord belden. Ook, en tegelijkertijd, was hij bang dat ze hem op de hoogte wilden stellen van een aanslag, de dood van een collega van het bureau, maar toen hij bij zijn positieven kwam herinnerde hij zich ook dat hij niet meer in Bilbao was gestationeerd, dat zijn overplaatsing een paar maanden terug was goedgekeurd, na zo lang wachten, toen het misschien al te laat was, zoals altijd, of bijna. De dingen gebeuren altijd als er al niets meer aan te doen is, hij herinnerde zich de manier waarop zijn vrouw naar hem had gekeken toen hij haar de kennisgeving liet zien, de officiële, aan één kant opengescheurde envelop waaruit een velletje papier stak. Van zo dichtbij deed de starre blik in haar pupillen pijn, maar ze keken hem niet aan, ze keken door hem heen, niet naar de televisie die aanstond of naar het raam waarnaast ze zo vaak had zitten wachten, maar naar de muur, naar het behang op de muur van het appartement waarin ze zoveel tijd hadden doorgebracht zonder ooit het gevoel te hebben er te wonen, jaren waarin ze, begrepen ze pas toen ze vertrokken, ongemerkt en vruchteloos van de laatste jaren van hun jeugd waren overgegaan naar een andere leeftijd die je redelijkerwijs geen volwassenheid kon noemen en waarvan de inspecteur nu voelde dat hij erin woonde als in een ongastvrij tijdelijk onderkomen dat misschien wel definitief was, zoals het lege appartement waarheen hij iedere avond laat terugkeerde, uitgeput van het vele lopen en het kijken naar gezichten van onbekenden, en het bed waarin, zo leek het hem, de slapeloosheid hem al lag op te wachten zoals zijn vrouw weer op hem zou liggen wachten wanneer ze uit het rustoord ontslagen was.

2

‘Geloofd zij God’, zei pater Orduña, en op zijn lippen lag automatisch het antwoord dat hij in ruim dertig jaar niet één keer had uitgesproken: ‘Geprezen en geloofd zij Hij voor eeuwig.’

Hij leek kleiner, maar niet veel ouder, hij droeg een bril met heel dikke glazen en een ouderwets montuur maar had nog altijd een stevige, bijna helemaal donkere haardos, en als hij iets voorovergebogen en sloffend liep, dan was dat niet volledig te wijten aan het verstrijken der jaren, want zo had hij ook al gelopen toen hij een stuk jonger was, niet omdat hij zo onhandig was, maar vanwege zijn achteloosheid en omdat hij altijd in gedachten verzonken was. Nog altijd was het vreemd dat hij geen soutane droeg, geen tonsuur had en dat hij zijn hand niet uitstak om die door de zojuist gearriveerde gast te laten kussen. Je moest voor hen buigen of neerknielen, het hoofd neigen en met je lippen de rug van hun hand beroeren, en dan rook je van heel dichtbij de geur van de soutane en van de zeep of de eau de cologne waarvan de bleke handen doordrongen waren, heel zachte, eeuwig koude handen die aanvoelden als was of zijde. Pater Orduña’s handen waren nog het meest onherkenbaar, het sterkst veranderd, grote, verharde handen door jarenlange fysieke arbeid, met nog resten eelt op de handpalmen, de handen van een arbeider en niet die van een priester, al was hij ook wat dat betreft al lang niet meer actief. Tegenwoordig was hij nog slechts een gepensioneerde, zei hij, een oude nietsnut, voortdurend bedreigd door een nieuwe hartaanval, die misschien zijn dood zou betekenen. Hij rookte niet meer, hij gunde zichzelf niet één glaasje wijn meer bij de maaltijden, hij dronk niet meer wijn dan die bij de consecratie, zei hij lachend, en daarmee bevochtigde hij amper zijn lippen, hij mocht geen zout meer gebruiken, al verdroot hem dat minder dan het gemis van zijn sigaretten, waar hij in zijn jonge jaren een groot liefhebber van was geweest: gezeten achter zijn tafel, op de verhoging in het leslokaal, rolde hij rustig een sigaret terwijl hij de catechismus overhoorde. ’s Nachts hoorde je in de slaapzaal zijn bronchitishoestje, en wanneer je als kind je gezicht naar zijn rechterhand bracht rook je tabak en zag je de gele nicotinevlekken op zijn wijs- en middelvinger. De soutane van pater Orduña rook naar was, naar kerk, naar wierook, naar shag.

‘Geloofd zij God’, zei hij na een korte aarzeling, vooral veroorzaakt door zijn verwondering dat er iemand op hem zat te wachten in het voorkamertje. Hij kreeg bijna nooit meer bezoek, niet zoals vroeger, toen dezelfde woning een plaats van troost was geweest, van politieke discussie, een toevluchtsoord zelfs voor sommigen, in moeilijke tijden. Eén keer had de politie een inval gedaan, ze hadden de deur ingetrapt, op zoek naar iemand die er niet was, ze hadden de boeken en papieren van pater Orduña overhoop gehaald, de grond lag bezaaid toen ze vertrokken en de deur hing half uit zijn hengsels. Er hingen nog wat relikwieën uit die tijd aan de muren, affiches van twintig jaar terug die nu ongelooflijk ouderwets waren, een portret van Che Guevara, een poster van Antonio Machado met een paar versregels eronder, en een andere waarop een groen-witte kaart van Andalusië en een onbeholpen getekende, jonge vrouw die wakker leek te willen worden uit een droom of moeizaam overeind leek te komen van de grond: ‘Sta op en ga, Andalucía’, allemaal vergeeld, een beetje losgekomen van de muur, bevestigd met punaises. En vooral hing er nog iets van een ouderwets, vertrouwd vleugje armoede, de met groen plastic overtrokken stoelen en bank, vol oude brandgaatjes van sigaretten, zoals bij arme mensen thuis, een koelkast met daarop sinds mensenheugenis een vaas met een lange, smalle hals, helblauw geschilderd, met droogbloemen erin, en daarnaast, aan de muur, een kalender van de paters van Herstel, met een ouderwets aandoend plaatje van de Heilige Familie aan het werk in de timmerwerkplaats van Sint Jozef.

Pater Orduña, die niets gaf om comfort, gaf nog minder om uiterlijk vertoon, want zijn aangeboren ascetisme, dat hem niet toestond veel aandacht te schenken aan de smaak van zijn eten, maakte ook de materiële details van de dingen om hem heen onzichtbaar, hun alledaagsheid of hun anachronisme, hun vervallen staat. Het was hem om het even dat het kleine bed waarin hij sliep een formica hoofdeinde had, of dat de schoenen die hij als oude, wandelende priester droeg, zijn grote schoenen, de stompe neus en brede hak hadden die twintig jaar eerder in de mode waren geweest, en hij miste al evenmin een kleed waarop hij iedere ochtend bij het opstaan zijn voeten kon zetten, zodat hij niet op de ijskoude plavuizen hoefde te staan. Zijn kleine, meer dan sober ingerichte woning, benauwd als een flatje in een arbeiderswijk, had iets van een onbedoeld museum uit vroeger tijden, niet heel ver terug, maar wel volkomen in diskrediet geraakt, en zelfs vele van zijn boeken leken relikwieën uit een verleden dat, amper begonnen, al gedateerd was geweest, boeken over theologie en marxisme-leninisme, vergeten, vurige debatten over geloof en engagement, over de Mens, de Maatschappij en de Transcendentie, dialogen tussen communisten en katholieken, zelfs een paar van die destijds gangbare boekjes die tegenwoordig voor een habbekrats bij tweedehandsboekwinkels lagen, met ouderwets opruiende titels, De nieuwe priesters, De communistische priesters.

Wie herinnerde zich dat nu nog, zelfs pater Orduña was vergeten door de stad die hem verloochend had, door het conservatief katholieke deel, de sombere, bekrompen reactionairen die zich schaamden voor de verloren zoon, die om zijn verbanning hadden gevraagd, zijn uitzetting uit de orde en zelfs uit het priesterambt: ondanks waar hij vandaan kwam en ondanks de achternaam die hij droeg. Op de bank en de stoelen van groen plastic, in dat armeluiskamertje, waren bijeenkomsten gehouden met het geheime karakter van het vroege christendom, eucharistievieringen waarin het brood met de handen gebroken werd en de wijn niet uit gouden of zilveren miskelken werd gedronken maar uit grote, onbreekbare glazen, de glazen uit goedkope eethuisjes en eetkamers van arbeidersgezinnen, dezelfde, mat van het vele gebruik, als waarin pater Orduña nu lauwe koffie met melk serveerde aan de bezoeker die hij herkend had zonder dat hij zijn naam had hoeven horen. Cafeïnevrije Nescafé, gecondenseerde melk en water dat pater Orduña amper verwarmd had op het kleine elektrische kookplaatje dat hij in zijn kast had staan.

‘Zegen deze spijzen’: Duralex-glazen, mariakaakjes, een plastic dienblaadje met in veelvoud het beeldmerk van de Spaarbank erop. Zoals in de Handelingen der Apostelen kwamen de rechtvaardigen in het geheim bijeen om de armoede en de vervolging te delen. Omringd door de jongeren die stilletjes naar boven waren gekomen om hem te bezoeken, hief pater Orduña, in een donkere wollen trui en een grof katoenen blauwe broek, als een ouderwetse orante zijn handen, groot en breed, sterk en stomp geworden door het werk. Op zachte toon discussieerden ze over de Brieven van Petrus en de geschriften van Lenin over vakbondsactivisme, en plotseling was het of er een woeste galop de trappen opkwam en de deur schoot open, het slot kapotgetrapt, onnodig, want hij was niet vergrendeld of op slot.

Met die inval door de politie had pater Orduña de eerste waarschuwingen gekregen over de zwakte van zijn hart. Zijn superieuren ontsloegen hem met hypocriete welwillendheid van al zijn herderlijke taken, ze verboden hem nog een andere mis op te dragen dan die van half acht ’s ochtends, waar niemand naartoe zou gaan. Geleidelijk, iedere ochtend, zaten er meer mensen in de banken: hij mocht niet meer preken, maar hij koos fragmenten uit het Nieuwe Testament of uit de Profeten en las die voor met een heldere stem die op dat nog nachtelijke uur weergalmde in de koude, donkere beuken van de kerk.

Tegenwoordig kwam er bijna niemand op bezoek, en zijn enige regelmatige contacten met de buitenwereld waren de biechten waaraan hij nog altijd een deel van de ochtend wijdde, na zijn mis, de eerste van de dag, om half acht, in het pikkedonker in de winter, maar hij las hem graag, zelfs als er niemand was, of maar twee of drie ernstige vrouwen die afzonderlijk in de banken achterin zaten, in het donkere gedeelte van de kerk. Hij ontbeet en at tussen de middag uiterst sober, in de kleine eetzaal waar de leden van de gemeenschap die nog niet naar andere residenties waren overgeplaatst nog altijd terecht konden, en omdat hij zo’n zwak hart had maakte hij niet meer de lange wandelingen van vroeger, zijn tochten langs de uitkijkpunten en smalle paadjes buiten de stad. Hij schreef ook niet zoveel brieven meer als in het verleden. Een aanzienlijk deel van zijn tijd wijdde hij aan het ordenen van zijn correspondentie, waar exemplaren tussen zaten waar hij erg trots op was, zoals de brieven die Louis Althusser hem geschreven had in het begin van de jaren zestig, of een getypte brief van Pier Paolo Pasolini over zijn film Het evangelie volgens Mattheus. Bij die laatste had pater Orduña de verleiding gevoeld hem in te lijsten en op te hangen aan de muur van zijn kamer, maar na lang overleg met zichzelf was hij tot de conclusie gekomen dat hij zich als hij dat deed zou bezondigen aan trots, of erger nog, aan doodgewone, wereldse ijdelheid, dus bleef hij opgeborgen, echter niet tussen de andere brieven, maar in de la van zijn nachtkastje, tussen de pagina’s van een in zwart, soepel leer gebonden Nieuw Testament dat hem al vergezelde sinds zijn seminarietijd.

Hij luisterde naar de radio, een kleine draagbare radio die hem ’s morgens gezelschap hield in de badkamer terwijl hij toilet maakte, en soms polemiseerde hij hardop met de presentatoren of met de politici die door hen geïnterviewd werden, dat was een zwakte waaraan hij van zichzelf mocht toegeven zonder dat iemand het wist, een overblijfsel van zijn vroegere gewoonte methodisch te discussiëren, systematisch, stap voor stap, met de dubbele, dialectische eigenzinnigheid van een theoloog en een marxist. Nog altijd bijzonder vurig, ondanks het feit dat iedere heftige emotie zijn hartritme verstoorde, stond hij zichzelf uitbarstingen van bijbelse woede toe tegen de schandalige vertoning van de machtigen der aarde, maar hij toonde die nooit meer in het openbaar, uit vermoeidheid en omdat hij er niet vaak toe in de gelegenheid was. Hoe overtuigend zou hij het rijk der gerechtigheid op aarde kunnen prediken tegenover een handjevol oudere, solitaire vrouwen in donkere jassen, die iedere ochtend op hetzelfde tijdstip neerknielden en hetzelfde afgezonderde plekje in de rijen banken innamen, en van wie hij de naam kende en hun eentonige zonden, die ze hem na afloop in de biechtstoel toefluisterden, uiteraard zonder wroeging, zonder enige behoefte interesse of verbazing te wekken, met een soort bureaucratische volharding ten opzichte van de sacramenten. Hij was te vaak alleen en langzaamaan bekroop hem een verbittering van verwaarlozing en ouderdom, een verbittering waarin hij niet geloofde en waarvan hij zich eigenlijk weinig aantrok, net zoals hij zich niet druk maakte over de flauwe smaak van zoutloze voedingsmiddelen, de kou van de plavuizen in zijn kamer, de lelijkheid en de vieze lucht van de butagasfles waarmee hij het warm hield, tijdgenoot van de helblauwe vaas en de met groen plastic overtrokken stoelen en bank. Hij sloeg geen acht op zijn verdriet en klaagde niet over zijn eenzaamheid, maar toen hij de bezoeker herkende die zwijgend tegenover hem stond, in het schaarse licht van het voorkamertje, niet op zijn gemak, nog zonder zijn naam te zeggen, voelde hij een schaamteloze opwelling van vreugde, een golf van dankbaarheid waardoor zijn ogen vochtig werden en zijn meest verborgen zielenroerselen ontwaakten, oude tederheid en onberedeneerde nostalgie, een gevoel van spijt dat duidelijker en sterker was dan de deels al vervaagde herinneringen waardoor het veroorzaakt werd.

‘Geloofd zij God’, zei pater Orduña. ‘Geprezen en geloofd zij Hij voor eeuwig’, antwoordde de inspecteur, zonder dat zijn wil of geheugen eraan te pas kwam, werktuiglijk, terwijl de woorden nauwelijks over zijn lippen kwamen.

3

Iemand draagt een geheim bij zich, voedt het in zijn binnenste alsof het een dier is dat hem verslindt, een kankergezwel, de cellen die zich vermenigvuldigen in de volstrekte duisternis van zijn lichaam, in de weke, vochtige duisternis, ritmisch trillend als door een grote trom, een bewustzijn dat verder niemand kent en waarin de obsessieve herinneringen woekeren als door kanker aangetast weefsel, de geheime beelden die hij met niemand kan delen, die hem nooit zullen verlaten, die hem onherroepelijk isoleren van de rest van de mensheid. In iemands geheugen en ogen bevinden zich nu de onuitwisbare beelden van de misdaad, ogen die op ditzelfde moment ergens in de stad rondkijken, onopvallende ogen, rustig misschien, zoals de ogen van wie ook.

Maar de ogen van wie ook kunnen heel beangstigend zijn, je eigen ogen. Heimelijk beschaamd herinnerde de inspecteur zich, terwijl hij naar zichzelf keek in de spiegel boven de wastafel, in de kleine wc naast zijn werkkamer, een niet al te ver verleden waarin hij zichzelf bekeek in de spiegels van sommige cafés en de drank zijn eigen rooddoorlopen ogen een troebele en angstaanjagende aanblik gaf. Hij keerde terug naar de tafel waarop wanordelijk verspreid de fiches van de delinquenten lagen, van de mogelijke verdachten, elk met zijn geheim op zijn gezicht, in zijn ogen, achter zijn blik, elk met zijn portie wantrouwen en angst en haat, intelligente ogen, domme ogen, meedogenloze ogen, de ogen die de laatste momenten van het leven van het meisje hadden gezien, de pupillen waarin haar beeltenis zich verdubbeld had, bolrond en verkleind, als gezien vanachter het spionnetje in een deur. Aan de muur geprikt hing haar foto, die haar ouders hadden meegebracht bij het aangeven van haar vermissing: het was een herinnering, een dwingend gebod verder te zoeken, maar voor de inspecteur was het kijken naar dat lief lachende gezichtje, de grote, amandelvormige ogen zonder één spoortje achterdocht, zonder enig vermoeden van pijn, ook een manier om niet aan de andere foto’s te denken, zich het gezicht met de halfgesloten oogleden en de opengesperde mond niet te herinneren dat hij plotseling gezien had in het licht van de zaklampen, in een greppel, naast de stam van een pijnboom, aanvankelijk zonder dat volledig tot hem doordrong wat hij zag, de kleurloze huid, de onnatuurlijke houding van het hoofd ten opzichte van de hals, van de wijd opengespreide benen, de onmogelijke stand van de mond, net een groot gat, een onmenselijke opening of scheur, met de witte, besmeurde stof van het slipje dat er als braaksel of uitwerpselen uitkwam en dat de inspecteur in eerste instantie niet kon thuisbrengen.

Wat zou haar moordenaar gezien hebben terwijl hij haar liet stikken, welke herinnering zal hij op dit moment in zijn bewustzijn meedragen, waar hij ook gaat, misschien zelfs in zijn dromen, wat zou het meisje op het laatst gevoeld hebben. Maar daar zou niemand ooit achterkomen, niemand zou in staat zijn de reikwijdte, de diepte van het lijden te begrijpen, de wreedheid van haar doodsangst, niemand behalve zijzelf, het meisje, Fátima, zij die had opgehouden te bestaan na een paar seconden of minuten naar adem te hebben gesnakt, haar mond wijdopen, de vingers van de man die er het kapotgescheurde slipje in propten, de stof die in haar keel kwam, haar tong platdrukte, haar neusgaten binnendrong: een puntje van het slipje stak uit een ervan naar buiten. Daarna waren de twee levende, doodsbange ogen opgehouden met kijken, plotseling dood vlees, vlees met de aanblik van glas, en hij had zich ervan overtuigd dat ze niet meer ademde en zich van haar losgemaakt, verhit, door de inspanning en de woede, door zijn smerige wellust, de volle maan tussen de hoge takken van de pijnbomen, het gezicht dat nu bleker was, rond, kinderlijk nog, nog altijd het gezicht van een meisje en niet het gezicht van een dode, met een laatste, denkbeeldige weerspiegeling in de pupillen, ook bolrond en in de verte, die van het gezicht dat zich over haar heen boog om zich ervan te verzekeren dat ze niet meer ademde.

Hij was de helling opgelopen, op de tast wellicht, met de onstuitbare drang te vluchten, de naalden van de pijnbomen vertrappend, die een knisperend geluid zouden maken onder zijn schoenzolen, maar misschien had hij alles wel koelbloedig voorbereid en had hij behalve een mes ook een zaklamp meegenomen, al was dat overbodig, het was volle maan die nacht. De inspecteur herinnerde zich het licht waarin zijn kamer baadde toen hij wakker werd uit een nare droom en de slaap niet meer kon vatten tot het ochtendgloren, hij was opgestaan om naar de badkamer te gaan en had de blauwe rechthoek van de nacht in het raam gezien en precies in het midden, boven de daken en de televisieantennes, de volle maan, groot, wit, met een kille fosforgloed die de contouren van alles scherper deed uitkomen zonder de hemel te verlichten. Toen hij terugkwam van de wc klapte hij zijn kussen dubbel zodat hij niet helemaal plat lag, en zo achterovergeleund bleef hij liggen, wakker, kijkend naar de maan in het raam, zijn gezicht naar de muur draaiend om op het digitale klokje op het nachtkastje te kijken hoe laat het was. Hij had de torenklokken van de stad de hele uren horen slaan, het zwaarst en meest dichtbij de klok op het plein, naast het politiebureau, die de ruiten van zijn werkkamer licht deed trillen. Misschien had, op hetzelfde moment dat de inspecteur uit zijn droom ontwaakte en strandde in slapeloosheid, de ander, de recente moordenaar, in zijn bed gelegen, wakker nog, moe, geschrokken, hij zou zijn kleren verstopt hebben met het idee ze de volgende ochtend te vernietigen en zich zorgvuldig gedoucht hebben, en ongetwijfeld had de douche hem een gevoel van opluchting verschaft, van absolutie bijna, want iedereen die net gedoucht heeft voelt zich wel even onschuldig. Maar als hij niet alleen woonde, hoe was hij dan ongemerkt binnengekomen, zonder dat een vrouw of een moeder voor hem kwam opendoen of uit bed kwam om hem te vragen waar hij geweest was, waarom hij zo laat was. Een vrouw in een kamerjas en op sloffen, zenuwachtig, met piekerige haren, verstijfd in het halletje, een brandende sigaret in haar hand, en hij, de inspecteur, roerloos voor de deur die hij net had dichtgedaan, te moe of te dronken om een smoes te verzinnen, een aanvaardbare leugen, pogend te voorkomen dat zij zijn adem zou ruiken, of zijn kleding.

Hoe had hij, de moordenaar, kunnen doen alsof er niets aan de hand was tegenover haar, tegenover een vrouw of een moeder, waar en hoe had hij voor hij naar huis ging de sporen kunnen uitwissen van wat er gebeurd was, de vlekken, het vermoedelijke vuil in zijn haar en zijn kleding, de geur ook, wie weet, de geur van zweet en van bloed. Wie loopt er ’s nachts of overdag door een stad zonder een geheim te verbergen, gezinshoofden die ’s nachts in hun auto stapvoets langs de weg hebben gereden waar de jonge prostituees tippelen, magere schimmen met blote benen en onderarmen vol kleine gaatjes van de naalden, echtgenoten die uit kantoor en voor ze naar huis gaan even de kroegen langsgaan waar jongens rondhangen of die een nummer bellen dat in de krantenrubriek erotische contacten staat vermeld naast een kleine advertentie die de belofte inhoudt van clandestiene opwinding, van vergrijp en overspel die geen sporen achterlaten, geen verdere gevolgen hebben, vrij van herinnering of schuld, verbeelden ze zich. Ieder met zijn geheim, als met zijn identiteitsbewijs, met zijn minieme of verzengende dosis schaamte, met zijn discrete bedrog, met de herinnering aan een uur overspel of met een creditcard betaalde wellust, met het geheim van een verlangen dat zich aandiende gewoon bij het zien van een andere vrouw aan de overkant van de straat terwijl hij gearmd met de zijne liep, met de onbekende of verborgen aanwezigheid van een virus, van wroeging, van een ziekte.

Alleen in zijn werkkamer, met zijn rug naar het balkon, waar het avond was geworden en zachtjes was gaan regenen zonder dat hij het merkte, moest de inspecteur denken aan het bleke, dode vlees van het meisje, haar halfgesloten ogen, haar geopende mond, en zoals steeds als hij zich dat alles herinnerde, gevangen in de brede, gele lichtschacht die werd gevormd door de zaklampen, trok er een huivering door hem heen, een gevoel van onbehagen dat puur fysiek was, misselijkheid, zoals wakker worden op een onbeschutte, vochtige plek, iets nats en onbekends aanraken in het donker, onbehagen en medelijden, weerloze, grenzeloze verontwaardiging, en ook, plotseling, angst, woede.

Als hij op het balkon ging staan en naar de voorbijgangers op het plein keek, was het denkbaar dat hij de moordenaar zag, een onopvallend gezicht, ogen die hadden gezien wat verder niemand in de stad zich kon herinneren. Van alle bezitters van laaghartige of gruwelijke of miezerige of puberale geheimen was deze man de anonieme koning, de onbetwiste eigenaar van het ergste van alle geheimen, van de ergste van alle nooit opgebiechte schanddaden.

Het heiligste en noodzakelijkste geheim was het biechtgeheim, had pater Orduña tegen hem gezegd: hoeveel geheimen had hij aangehoord in het schemerduister van zijn biechtstoel, in de loop van al die jaren, ongetwijfeld meer schandelijke daden dan de inspecteur had kunnen leren kennen in de loop van zijn hele bestaan als politieman. Hij had zin om naar buiten te gaan zonder zelfs maar de mappen met foto’s en fiches op te bergen, zijn colbertje en jas aan te trekken, de novembernacht in te gaan en door de stad te lopen en alle gezichten een voor een te observeren, alle gezichten van mannen, de ruwe of onnozele gezichten, de pafferige gezichten, de purperrode gezichten door een teveel aan eten of drank, de agressieve gezichten van de bestuurders die begonnen te schelden als iemand te langzaam een zebrapad overstak of die woedend claxonneerden omdat de auto voor hen niet in beweging kwam als het licht op groen sprong: plotseling veranderde het uitdrukkingsloze of vreedzame gezicht van een bestuurder en vertrok tot het wrede masker van iemand die een moordenaar kon zijn, iemand die beledigingen schreeuwt, die provoceert, rood van drift, met strakgespannen kaken, pezen en halsaderen, de gelaatstrekken van een moordenaar die doorbraken op een alledaags gezicht en het veranderden, net als het haar van de weerwolf in de film die een paar avonden daarvoor, heel laat, op tv was geweest. Een dergelijke gedaanteverandering moest het meisje hebben gezien op het gezicht van de onbekende die op straat naar haar toe was gekomen, onbekend of bekend, wie kon dat al met al weten, een man die er niet dreigend uit zou hebben gezien en die voor haar plotseling in een monster was veranderd dat angstaanjagender was dan dat uit haar ergste nachtmerries: een metamorfose, zoals in die film, een menselijk gezicht dat verandert in een dierlijk masker, hijgend boven haar, tussen de pijnbomen, dat zich boven op haar wierp als een viervoeter, als een vleesetend ondier.

Het was tijd voor zijn dagelijkse telefoontje naar het rustoord, maar de inspecteur had het geduld niet om in zijn werkkamer opgesloten te blijven, hij wilde naar beneden, de straat op – goed ingepakt in zijn ruime, donkergroene anorak, feitelijk onzichtbaar, aangezien nog maar weinig mensen in de stad hem kenden – en iedereen opnemen, een voor een, alle blikken bestuderen, de blikken die de zijne kruisten en de blikken die wegkeken of strak naar de grond of in het niets bleven staren. Door slaapgebrek in een soort droomtoestand, voelde hij dat wanneer hij zijn ogen zou sluiten en zich geestelijk tot het uiterste zou inspannen, hij in staat zou zijn het gezicht te zien, voor zich in het duister niet het geflikker van samengeknepen oogleden te zien, maar de gelaatstrekken die het meisje had gezien, die hij zelf misschien had gezien en niet had weten te herkennen: het was niet ondenkbaar dat het gezicht zich in zijn geheugen bevond, een eeuw terug zeiden ze ook dat het gezicht van een moordenaar als versteend achterbleef in de pupillen van het slachtoffer, en dat je het zou kunnen zien als je een foto van ze maakte die scherp genoeg was, heel klein en in tweevoud, beschuldigend, onherroepelijk, gruwelijk maar ook onbeduidend, het gezicht van iemand die heeft gedood.

Hij draaide het nummer van het rustoord en hoorde opgelucht de ingesprekstoon. Hij zou het later nog eens proberen, vanaf huis, tot negen uur mocht er gebeld worden. Hij borg de foto’s op, deed de kast op slot – het was nog zo’n metalen kast van een ouderwets kantoor, van een afdeling van de politiek-sociale veiligheidsdienst – waste zich met koud water, en toen hij de vochtige, niet al te schone handdoek voor zijn gezicht weghaalde en plotseling zijn eigen, door slaapgebrek rooddoorlopen ogen zag, had hij opnieuw het gevoel dat hij op het punt stond de ogen te zien, of zich die te herinneren, van de man die hij zocht, zoals iemand die op het punt staat zich een woord te herinneren dat op de drempel van zijn geheugen blijft steken, dat heftige pogingen doet het bewustzijn binnen te dringen, een bel die opstijgt uit de diepte en uiteenspat en waar niets van overblijft, een naam die om een of andere reden weigert te worden uitgesproken, of een gezicht waaraan onmogelijk de bijbehorende naam en achternamen kunnen worden toegekend, een van die naamloze gezichten van doden die worden aangetroffen op braakliggende terreinen en die vervolgens door niemand worden opgeëist.

Maar het gezicht van een dode wordt onmiddellijk anoniem, alle gezichten van slachtoffers op foto’s van de gerechtsarts lijken onderling veel op elkaar, door de misdaad zijn niet alleen de banden met het leven doorgesneden, ook die met enige familieverwantschap. De inspecteur wilde zijn kamer verlaten maar draaide zich om bij de deur, op het moment dat hij die al sloot, en hoewel hij zichzelf beloofd had het niet te doen, opende hij opnieuw de la waarin de foto’s van het dode meisje lagen en stopte de bruine envelop waar ze in zaten in de ene zak van zijn anorak, en in de andere de videoband die hij al zo vaak bekeken had, hij kon hem dromen, de video van de eerste communie van het meisje, een jaar terug gevierd, in mei, de amateuristische beelden, in goedkope kleuren, de bewegende camera en het geschreeuw en het kabaal van borden en muziek, de rij jongens en meisjes die naar voren kwam om ter communie te gaan, en ineens het meisje, dat er nu uitsprong, als aangewezen door het noodlot, in haar witte jurk en met haar diadeem, haar donkere, lachende gezichtje, de handen samengevouwen onder haar kin, de ogen die de inspecteur nu niet associeerde met de ogen die hij gezien had op de helling, net zo min als het gezicht hetzelfde leek.

Hij stond op het punt weer te gaan zitten, de bureaulamp aan te doen en te vergeten hoe laat het was, maar op de torenklok vlakbij hoorde hij hoe het acht uur sloeg, de ramen bij het balkon trilden zachtjes, en nu toonde hij zich krachtdadiger toen hij vertrok, hij liep de trap af naar de donkere hal, waar twee agenten zaten te roken terwijl ze naar een voetbalwedstrijd op de radio luisterden. Hij zou niet slapen, dacht hij, hij zou niet slapen en er zou niets zijn om de tijd mee te doden, het trage verstrijken te verhullen, zelfs geen boek, geen film, zelfs geen voetbalwedstrijd, de stem van de verslaggever en het brullen van het publiek vermengden zich met het gepiep en de berichten van de politiezender, niets, de tijd die even leeg was als een onbewoonde kamer, de slapeloosheid die niet verlicht werd door sigaretten, niet in nevelen gehuld of verzacht door drank, niet gevuld door iemands aanwezigheid. Vanaf het balkon had de inspecteur, voor hij zijn kamer verliet, het plein bestudeerd, het zwarte, glimmende plaveisel onder de regen, het bescheiden perkje met bomen tegenover het politiebureau, waar zich de fontein met het standbeeld bevond en de taxistandplaats: geen verdacht persoon, zo op het oog, niemand die rondhing, geen foutgeparkeerde auto’s, de agenten waren streng geïnstrueerd dat te beletten, door hem, dat sprak voor zich, een gevolg van zijn ver doorgevoerde gewoonte tot behoedzaamheid en achterdocht, van zijn hardnekkige angst die nooit van zijn zijde week, zelfs niet als hij hem vergat, wat steeds vaker het geval was naarmate de weken voorbijgingen. Hij merkte dat hij eraan wende op een andere manier te ademen, dat hij binnenkort scherpte, reflexen, intuïtie voor de nabijheid van gevaar zou gaan verliezen. Als hij tegenwoordig op straat liep was hij niet meer bang dat ze hem zochten en volgden, nu zocht hij zelf, en al was hij doodmoe, hij stond zichzelf niet toe een adempauze te nemen, gewoon in een café neer te strijken en een cola of een kop koffie te drinken en de krant te lezen zonder zijn omgeving rusteloos in de gaten te houden. En plotseling herinnerde hij zich dat hij de kliniek niet gebeld had, als verontschuldiging mocht hij van zichzelf aanvoeren dat ze in gesprek waren geweest, maar dat nam zijn wroeging niet weg, en hij zag de gang voor zich waar op dat uur de patiënten heen en weer wandelden, een plek die even onpersoonlijk was als een goedkoop hotel, met synthetische gordijnen en landschapjes aan de muur. Een verpleegster of non nam de telefoon aan en riep met heldere, kille stem een naam om via de luidspreker. De vrouwen liepen met snelle, werktuiglijke pas, ze passeerden elkaar zonder iets te zeggen, of praatten in zichzelf, en bijna allemaal droegen ze een trainingspak en liepen ze te sloffen, met aan hun voeten pantoffels. Dat hij iedere avond het moment om haar te bellen uitstelde, was omdat het hem grote moeite kostte een vloeiende conversatie met haar te voeren. Als hij haar iets vertelde, had hij het onmiskenbare gevoel dat er niet naar hem geluisterd werd. Als hij haar een vraag stelde, duurde het even voor ze antwoord gaf, ze zei ja of nee en bleef stil ademend aan de telefoon, en wanneer haar ademhaling luidruchtiger werd, kwam dat omdat ze zat te huilen. Ze huilde aan de telefoon zoals zo vaak in het donker van de slaapkamer, in stilte, op een verholen manier, zonder gierende uithalen of nadruk, alsof haar tranen strikt privé waren en geen verband hielden met hem, haar man, die zwijgend naar haar luisterde, zonder iets te doen of te zeggen, stil aan de telefoon, zoals wanneer hij naast haar in bed lag, met tussen hen een onoverbrugbare afstand, torenhoog en mijlenbreed.

Ieder met een geheim verborgen in zijn ziel, knagend aan zijn hart, voorgoed onbereikbaar, niet alleen voor onbekenden, ook voor degenen die iemand het meest na staan, de echtparen die gearmd door de nachtelijke straten lopen, de mannen die na het werk achter het stuur in hun auto zitten en ongeduldig wachten tot het licht op groen springt, de mannen of vrouwen wier silhouetten de inspecteur zag achter de verlichte ramen van de huizen, de eenzame figuren die dicht langs de muren slopen, die alsof ze op hun hoede of op de vlucht waren de hoeken van de smalle straatjes omsloegen. Ook hij, een onbekende, een vreemdeling in de stad, nagenoeg nieuw, alleenwonend, die rusteloos rondliep, wakker lag tot het licht werd in een echtelijke slaapkamer die zijn vrouw nooit gezien had. Hij was gaan lopen zonder zich echt te realiseren welke kant hij opliep, door schaars verlichte straten die steeds leger werden, hij was bij een kerkpleintje gekomen waar zijn voetstappen met een heldere echo weerklonken en daarna doolde hij door smalle straatjes waarvan hij zich niet kon herinneren er eerder te zijn geweest. Het regende niet meer en een maansikkeltje schoof hoog aan de hemel tevoorschijn tussen wolkenflarden, maar de lucht was nog verzadigd van vocht en nevel. Hij zocht een zijstraat die op een grotere straat zou uitkomen, maar kon die niet vinden. Hij liep nu niet op asfalt, maar op hobbelig plaveisel dat glom onder de zwakke verlichting op de straathoeken. Precies waar een straatje een scherpe bocht maakte was een nis met een Christus die verlicht werd door een gele lamp. Tot zijn verbazing merkte hij dat hij bang was, niet de gebruikelijke angst uit zijn volwassen bestaan, maar een angst van veel vroeger, als een herinnering aan kinderlijke paniek, de angst van kinderen om te verdwalen in donkere, onbekende straten. Als er nu iemand in zijn richting kwam en ze zouden elkaar passeren en het was de moordenaar van het meisje, zou hij het onmogelijk kunnen weten. Hij versnelde zijn pas, zonder iemand te zien, hij hoorde alleen het geluid van bestek en televisies in de huizen, want het was ongetwijfeld etenstijd. Tot zijn opluchting kwam hij in een bredere straat, en daarna op een verlaten, schaars verlicht plein, en toen zag hij dat hij bij het kleine park aan de rand van de stad was, waar de hellingen begonnen, vlak bij de plek waar het meisje was aangetroffen. Hij is vast ook teruggegaan, bedacht hij, terwijl hij zich binnen de schaduwen van de heggen en cipressen en de verlaten rozenperken begaf en luisterde naar zijn eigen voetstappen op het grind van het park, op het glas van de kapotte flessen. Maar het was of hij de voetstappen van de ander hoorde, alsof diens aanwezigheid bijna tastbaar was, binnen handbereik, in stille afwachting, precies op die plek, tussen de schaduwen van de bomen die af en toe op menselijke schaduwen leken.

4

De winter en de angst, de aanwezigheid van de misdaad, waren met een gelijktijdige huivering over de stad neergedaald, in een plotselinge ontzetting van stille, verlaten straten na het vallen van de avond, gegeseld door een koude regen en een wind die zwanger was van gronderige geuren en die in de loop van een nacht of twee alle bladeren van de platanen en kastanjebomen, die al voor de zomer verdroogd waren door het lange uitblijven van regen, naar de grond had gejaagd. Opnieuw lagen er donkere, doorweekte bladeren op de bestrating van de pleinen, opnieuw gorgelde het water door de zinken regenpijpen en moest je met jas en paraplu de straat op en regenjassen en rubberlaarzen kopen voor de kinderen. De zo broodnodige regen kwam tegelijk met de vroege oktoberavonden en met het bericht van de misdaad, en de seizoenswisseling verraste de stad als het einde van een tunnel waarachter een onbekend landschap opduikt. Het verleden, de eeuwigdurende zomer van de droogte, de nog tropische dagen van eind september, lagen even ver weg als de tijd voor de verdwijning van en de moord op het meisje, vóór de komst van de televisiecamera’s en de hordes journalisten die op het Generaal-Orduñaplein waren neergestreken, tegenover het politiebureau, als een kolonie luidruchtige trekvogels, en die later even snel vertrokken als ze gekomen waren en als herinnering aan hun aanwezigheid slechts papieren bekertjes en plastic bakjes achterlieten, neergegooid in de perken rond het standbeeld, en tevens een vage notie van leugens en smaad. Met de inhaligheid van grote roofvogels kwamen ze vanuit de provinciehoofdstad, vanuit Sevilla en Madrid, en bezetten het plein aan weerszijden met hun grote vrachtwagens en hun auto’s getooid met parabolische antennes. Met microfoons in de hand belaagden ze de mensen zonder enig respect, ze betrokken de wacht tegenover het portiek waar het meisje had gewoond, hingen voortdurend rond bij de ingang van het politiebureau, een meute met de uitgezette stekels van microfoons, videocamera’s, klikkende fotocamera’s en flitsers, kleine cassetterecorders die de inspecteur lastigvielen als hij naar binnen ging of naar buiten kwam. Alleen in het begin uiteraard, toen het lijk was aangetroffen en het gerucht de ronde deed dat er een verdachte was aangehouden, dat de politie erin geslaagd was de herkomst van een van de anonieme telefoontjes te achterhalen die iedere avond rinkelend de rust verstoorden in het huis van het meisje, precies op het tijdstip dat haar vader voor het eerst had gedacht dat ze wel erg lang wegbleef, om kwart voor zeven, het meisje zat haar huiswerk te maken en was de deur uitgegaan, naar de kantoorboekhandel om een vel blauwgekleurd karton en een doos waskrijtjes te kopen, en ze was niet meer teruggekeerd. Nu belde er iemand op, precies om die tijd, om kwart voor zeven, hij belde en zweeg, onzichtbaar en duister ergens in de stad, naast een telefoon, straffeloos en sadistisch, al was het de moordenaar niet, al belde hij alleen uit een morbide soort nieuwsgierigheid, om de hese, wanhopige stem van de vader te horen. Ze zeiden dat de telefoontjes uit een huis in de buurt kwamen, misschien uit dezelfde flat, en dat de moordenaar een bekende van het gezin was, zelfs familie van het meisje, en gedurende een dag of twee hielden de fotocamera’s, de cassetterecorders en de tv-ploegen onafgebroken de wacht voor het politiebureau of bij de deur van het gerechtsgebouw, maar uiteindelijk wist of zei men niets, en de verslaggevers verdwenen geleidelijk met hetzelfde gekrakeel van trekvogels als waarmee ze gekomen waren, en na een week waren de berichten over nieuwe geruchten of aanknopingspunten verdwenen uit het journaal en van de voorpagina’s en vond je ze alleen nog op de krantenpagina’s met gemengde berichten.

Op een dag zag de inspecteur zijn eigen gezicht in het journaal, van heel dichtbij, met zijn naam en functie onder in beeld, als om alle twijfel weg te nemen, en hij voelde zich zwaar geïrriteerd en schrok erger dan hij wilde toegeven. Hij zat te eten aan zijn stamtafeltje in Monterrey, op de bovenetage, dicht bij het raam van waaruit hij het plein en zelfs het balkon van zijn werkkamer kon zien. Toen zijn gezicht in beeld verscheen keek hij om zich heen, bang dat andere gasten het opgemerkt hadden, maar er waren maar weinig tafeltjes bezet, en hoewel iedereen afwezig het nieuws volgde leek niemand op hem te letten. In Monterrey aten gewoonlijk eenzame vertegenwoordigers, en een enkele recent overgeplaatste ambtenaar, zoals hijzelf, mensen die op doorreis in de stad waren. Hij vroeg zich af of een van degenen die hem anonieme brieven stuurden toen hij nog in het noorden woonde die beelden nu zou zien, en met tegenzin begreep hij dat hij ten prooi was geweest aan een verachtelijke opwelling van lafheid, des te heftiger omdat het onverwacht was, in een onbewaakt ogenblik, op een moment dat hij er al aan begon te wennen vrij van angst te leven, deels omdat hij tot dan toe de redelijke zekerheid had dat degenen die hem een paar maanden terug met de dood bedreigden niet konden weten waarheen hij was overgeplaatst, deels ook omdat hij zo vervreemd was van alles, zo afwezig, zo obsessief bezig met het onderzoek naar de dood van het meisje, dat alle andere omstandigheden in zijn leven uiterst wazig werden, wazig en ver weg, zijn vrouw in het rustoord evengoed als zijn verleden in het noorden, de telefoontjes waarin een jonge stem hem meedeelde dat hij zou sterven, de ongefrankeerde enveloppen, persoonlijk in zijn brievenbus achtergelaten, zelfs een keer op zijn deurmat, een paar weken voor hij de kennisgeving van zijn overplaatsing kreeg. Er was langdurig aangebeld, en zijn vrouw, alleen thuis, had niet open durven doen, zelfs niet door het spionnetje durven kijken, en in stilte had ze, verlamd van angst, de witte rand gezien die langzaam onder de deur verscheen, de envelop waarin alleen maar een oude foto van de inspecteur zat, uitgeknipt uit een politietijdschrift, al lang vergeten, van tien of vijftien jaar terug, en over zijn gezicht heen, als een doorhaling, een met pen getekend kruis, een paar kapitalen, R.I.P., de geboortedatum van de inspecteur en daarachter de datum van slechts een paar dagen later.

Hij zag zijn eigen gezicht op het televisiescherm, maar het beeld was in minder dan een seconde weer verdwenen, en hoe dan ook was dat de laatste keer geweest dat er in het tv-journaal aandacht werd besteed aan de dood van het meisje. Plotseling was hij bang dat de anderen haar met dezelfde luchthartige wispelturigheid zouden vergeten als waarmee de krantenverslaggevers haar al na twee of drie weken vergeten leken, en hij beloofde zichzelf dat hij niet zou vergeten. Hij zou in de gezichten en de ogen van de stad verder zoeken naar de blik van de moordenaar, hij zou de verschillende episoden van de ontdekking en het onderzoek stuk voor stuk opnieuw nalopen, alle verklaringen, de processen-verbaal, de rapporten van de lijkschouwing, de volgetypte en eindeloos gekopieerde velletjes juridisch proza, met de politieverslagen die hijzelf gedicteerd had: dichtbeschreven velletjes, zonder accenten, met taalfouten, getypt door agenten die alleen hun wijsvingers gebruikten, gelezen en herlezen in de eentonigheid van slapeloze nachten, van wettelijke formules die de suggestie van afgrijzen niettemin onverlet lieten, de herinnering aan een koude, violette oktobernacht, met motregen en mist, de zaklampen die bewogen tussen de brede stammen van de pijnbomen en de silhouetten van de politiemannen, en die de mist nauwelijks doorboorden, de mist waarin hun schuine lichtbundels elkaar kruisten, als een herinnering aan zoeklichten van de luchtafweer.

‘Ze is sinds gisteravond dood’, zei de gerechtsarts, die geknield naast haar zat, in de beverige lichtcirkel waarin verscheidene zaklampen samenkwamen, waaronder die van de inspecteur. ‘Hoe laat zeggen ze ook weer dat ze verdwenen is?’ ‘Rond kwart voor zeven’, zei de inspecteur, zonder zijn ogen van het gezicht van het meisje te kunnen afwenden, van de halfgesloten, doodsbleke oogleden, van het randje stof dat uit haar mond en een van haar neusgaten stak. ‘Een paar minuten daarvoor is ze gezien door de eigenares van de boekhandel.’ ‘Dan heeft ze denk ik niet langer dan twee uur meer geleefd.’ ‘Ze is gewurgd, hè?’ De dienstdoende rechter-commissaris wees op de twee paarse plekken in haar hals, doorschijnend in het licht van de zaklampen, als oude vlekken op een marmeren oppervlak. ‘Ik denk dat hij haar heeft verstikt’, zei de gerechtsarts. ‘Hij heeft het slipje zo ver mogelijk haar keel ingepropt. Ze heeft geprobeerd adem te halen door haar neus en het enige wat ze bereikte was dat haar neusgaten verstopt raakten.’ ‘Hij wilde voorkomen dat ze zou schreeuwen’, zei de rechter-commissaris. ‘Hij wilde haar doden’, corrigeerde de inspecteur kortaf, en hij boog zich naast de gerechtsarts over het meisje heen om de vlekken in haar nek van dichterbij te bestuderen. Het licht van de zaklamp weerspiegelde in het gedeelte van de oogbollen dat niet bedekt werd door haar oogleden en gaf ze een beweeglijke glans. Gedurende één tel was het of de ogen keken, verblind door de nabijheid van de zaklampen, smalle, witte sikkeltjes, zonder pupillen, kortstondig opgeleefd onder de kinderwimpers. De open mond drukte pure doodsangst uit, even ondraaglijk als de wijdgespreide benen of de onnatuurlijke draaiing van het hoofd tegen de rechterschouder, waarop een paar krassen te zien waren en paarse plekken die identiek waren aan die in haar nek: maar in haar oogleden, in de gebogen lijn van haar ogen die onder de wimpers schemerde, lag een bijna serene, lieflijke uitdrukking, de ongestoorde, ongeschonden rust van een kind dat slaapt.

‘Op het laatst is ze buiten kennis geraakt’, zei de gerechtsarts zachtjes, nog over haar heen gebogen, voor zichzelf of voor het dode meisje een hoop uitsprekend die persoonlijk was en niets te maken had met zijn functie of de aanwezigheid van de anderen, zelfs niet met gerechtigheid of met de misdaad, alleen maar met de mogelijke uiteindelijke genade, met de verlossing of de absolutie door de dood. ‘Het tekort aan zuurstof heeft als verdoving gewerkt.’