Eva Schloss-Geiringer

Oorlogsherinneringen

Door de stiefzus van Anne Frank

Uit het Engels vertaald door Robert Dorsman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Noot van de auteur: Dit verhaal is waargebeurd. Omdat het wordt verteld vanuit de herinnering kan het voorkomen dat niet alle details geheel nauwkeurig zijn.

Oorspronkelijke titel Eva’s Story: A Survivor’s Tale, by the Stepsister of Anne Frank, verschenen bij Allen, Londen, 1988

Eva Schloss-Geiringer schreef in samenwerking met Evelyn Julia Kent

Oorspronkelijke tekst © Eva Schloss-Geiringer, 1988

Eerste Nederlandstalige uitgave Robert Dorsman en uitgeverij SUA, Amsterdam 1989

Deze editie © De Geus, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Foto omslag en foto’s binnenwerk © collectie auteur

ISBN 978 90 445 3094 0

NUR 302, 680

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

1 - Vluchtelingen

Verscheidene jaren na de verschrikkingen had ik steeds dezelfde nachtmerrie … Ik loop door een zonnige straat die plotseling duister wordt. Ik sta op het punt in een zwart gat te vallen … Ik werd altijd zwetend en bevend wakker. Het achtervolgde mij in nachten dat ik het het minst verwachtte, maar ik raakte het kwijt door mezelf in te prenten: godzijdank is het allemaal voorbij. Ik leef nog.

Zo ging ik door met mijn dagelijks leven in Engeland zonder al te veel over het verleden te praten, want ik had de herinneringen al zo lang verdrongen.

Nu wil ik getuigen van het wonder Birkenau te overleven en me de mensen die me geholpen hebben duidelijk voor de geest halen. Ik ben hun zoveel verschuldigd en wil hen niet vergeten.

Ik ben op 11 mei 1929 in Wenen geboren. Mijn moeder, Elfriede Markovits – afgekort tot Fritzi – was afkomstig uit een gegoede joodse familie. Ze was levendig en knap en toen ze achttien was trouwde ze met de eenentwintigjarige Erich Geiringer, een aantrekkelijke en ondernemende Oostenrijkse zakenman.

Het was liefde op het eerste gezicht, vertelden ze me altijd. Mijn moeder was groot en blond en mijn vader had donker haar, indringende blauwe ogen en een stralende glimlach, die vrouwen maar moeilijk konden weerstaan. Samen vormden ze een opvallend paar.

Fritzi en Erich – Mutti en Vati voor mij – waren dol op elkaar en in de zorgeloze dagen aan het begin van hun huwelijk maakten ze deel uit van een grote kring van jonggehuwden die in de weekeinden samen gingen trekken in de Oostenrijkse bergen. Mijn vader zat boordevol energie en was een natuurliefhebber die van elke activiteit en elke sport in de buitenlucht genoot.

In 1926 werden zij gezegend met een zoon, die ze Heinz Felix noemden, en toen ik drie jaar later op de wereld kwam, waren ze dolgelukkig met hun dochter. Het gezin was compleet.

De ouders van mijn moeder en haar zuster woonden vlakbij en dus nam Mutti ons daar elke dag mee naartoe op visite. Mijn ouders waren niet religieus in de strikt orthodox-joodse zin. Ze zouden zich graag volledig in de Oostenrijkse gemeenschap opgenomen voelen, maar ze hadden ook goede joodse vrienden met kinderen die mijn jeugdvriendjes waren. Toen ik naar school ging begon ik te begrijpen wat het was om joods te zijn, want alle joodse kinderen werden tijdens bijbelles van de rest van de klas gescheiden. Wij hadden ons eigen godsdienstonderwijs, waarin we in het Hebreeuws leerden bidden en wat les kregen in joodse geschiedenis en in religieuze gebruiken. Heinz en ik waardeerden onze traditie en als we Mutti vroegen om op vrijdagavond kaarsen aan te steken ter verwelkoming van de sabbat deed ze dat om ons een plezier te doen, maar alleen op hoogtijdagen werden we meegenomen naar de synagoge.

Heinz en ik groeiden op en Vati hield ervan onze veerkracht en ons zelfvertrouwen op de proef te stellen. ‘Jullie moeten nóóit bang zijn’, zei hij altijd als hij mij in het diepe gedeelte van het zwembad gooide en Mutti zenuwachtig stond toe te kijken. En dat terwijl ik nog maar heel jong was.

Toen ik drie was zette hij me soms boven op onze grote klerenkast en had ik de keus in zijn armen te springen of te blijven waar ik was. Ondanks mijn angst vertrouwde ik hem en natuurlijk ving hij me altijd op. Ik vond die uitdagingen heerlijk, maar Heinz was veel gevoeliger en hoewel hij drie jaar ouder was, was hij vaak bang.

In de vakanties nam Vati ons mee naar de Tiroolse bergen en de Oostenrijkse Alpen om te gaan klimmen. Voor mij was het allemaal een opwindend avontuur. Toen ik vier was raakten we een keer urenlang verdwaald en knelden mijn bergschoenen zo dat ik ze uittrok en vrolijk met mijn blote voeten over de rotsen klom.

Soms bond Vati een touwladder aan een boom of een rotspunt boven een afgrond en hij en ik klommen dan als Tarzan naar beneden terwijl Mutti en Heinz wachtten tot we terugkwamen. Ik aanbad Vati en deed hem graag na. In tegenstelling tot Heinz deelde ik zijn voorliefde voor sport en was ik vastbesloten om taai te zijn, omdat hij dat graag wilde.

‘Slapen op zachte matrassen is slecht voor je houding’, zei Vati een keer tegen ons. Dus ik nam op ons eerstvolgende zondagse uitstapje een grote platte steen mee naar huis om als kussen te gebruiken. Heinz en ik deelden de slaapkamer en tot mijn ergernis lachte hij me uit.

Met eten was ik een kieskauw en hoewel ik volkomen gezond was, was ik erg mager. Mutti liet me dagelijks een eetlepel levertraan innemen waar ik misselijk van werd. Borden vol spaghetti en worst had ik heerlijk gevonden, maar in plaats daarvan moest ik rode kool en spinazie eten, waar ik een hekel aan had. Mutti stond erop dat ik alles opat. Als ik weigerde te eten of niet gehoorzaamde, moest ik in de hoek gaan staan. Ik had iets uitdagends, opstandigs in me en ik vertikte het mijn excuses aan te bieden zelfs al wist ik dat ik ongelijk had.

Heinz was anders, hij was gehoorzamer en creatiever dan ik.

‘Jij bent de handigste van de twee, Evi,’ zei Mutti altijd teder, ‘maar Heinz is de intelligentste.’

Hij verslond boeken en had een levendige fantasie. Hij boeide me altijd met verhalen van Karl May, zijn favoriete westernschrijver. Hij speelde dat hij Winnetou was, een indiaan, en ik zijn metgezel Old Shatterhand. Soms, als we alleen in onze slaapkamer waren, verzon hij fluisterend op lage, geheimzinnige toon griezelverhalen die me tegelijk bang en opgewonden maakten. Hij liet de lichtstraal van zijn lantaarn langs het plafond spelen: rood, groen, geel – dansend in patronen, zodat ik dacht dat er echt een spook in de kamer was.

Heinz kon me aan het huilen maken door gewoon een verhaal te vertellen waarin hij een oude man was, eenzaam en verlaten en op het punt te sterven zonder dat iemand zijn dood zou betreuren. Zijn stem begon dan te kraken van ouderdom en ik liet me zo meeslepen dat ik onbedaarlijk begon te huilen. We spraken af dat we deze truc zouden uithalen als er thuis visite was. Heinz zei dan: ‘Ik wed dat ik Eva in drie minuten aan het huilen kan maken zonder haar aan te raken!’

Als hij weer aan zijn verhaal begon, barstte ik natuurlijk in tranen uit. Ik moest er niet aan denken dat hij zou sterven.

Toen hij zeven jaar oud was kreeg Heinz een oogontsteking die de dokter verkeerd behandelde, waardoor de ontsteking chronisch werd. Mijn ouders waren zeer bezorgd om hem. Ondanks talloze bezoeken aan specialisten en ziekenhuizen raakte hij op negenjarige leeftijd uiteindelijk blind aan één oog. Hij legde zich erbij neer, maar liet het zijn jeugd niet bederven.

Mijn broer en ik behoorden tot een gelukkige en hechte familie, met grootouders, tantes, ooms, neven en nichten die elkaars gezelschap zeer op prijs stelden. In die vroege jaren hadden we geen idee dat voor joden in Wenen, religieus of niet, zo’n boze dreiging in het verschiet lag. In 1933, ik was toen vier, kwamen Hitler en de nazi’s in Duitsland aan de macht, en dat had een golf van antisemitische demonstraties tot gevolg.

In Duitsland werden aanslagen op joden en hun eigendommen zelfs aangemoedigd. Op 12 maart 1938 marcheerden de Duitsers, onder groot gejuich van de Oostenrijkers, Oostenrijk binnen en de sfeer in Wenen veranderde op slag. Niet-joodse kennissen deden plotseling openlijk vijandig tegen ons. Vele joden realiseerden zich het gevaar en vertrokken hals over kop naar Nederland, Groot-Brittannië of de Verenigde Staten.

Van onze familie vertrok Mutti’s jongere zus Sylvi, met haar man Otto Grunwald en hun baby Tom, in augustus 1938 naar Engeland. Ze vestigden zich in Darwen, in Lancashire, waar grote werkloosheid heerste. Omdat mijn oom alles wist over de productie van bakeliet (een voorloper van het moderne plastic), had de Britse regering hem toestemming verleend in Engeland te werken als adviseur van een fabrikant van parapluknoppen. Een jaar later liet hij Mutti’s ouders nakomen, die zich daardoor nog net voor het begin van de oorlog konden redden.

Vati’s zus Blanca was met een kunsthistoricus getrouwd, Ludwig Goldscheider. Hun dochter Gaby, die een maand ouder was dan ik, was mijn lievelingsvriendin. Ze vluchtten rechtstreeks naar Londen. Phaedon Press, de uitgeverij van kunstboeken waarvoor Ludwig werkte, werd later van Wenen naar Londen verplaatst en bleef een succesvolle uitgeverij.

Ook mijn vader begon plannen te maken voor emigratie naar een veiliger land. Hij dacht erover zijn schoenenfabriek naar Zuid-Nederland te verhuizen, waar deze industrie geconcentreerd was. Dan zouden we de keus hebben in Brussel of in Amsterdam te gaan wonen. Mutti wilde graag in een wereldstad wonen die veel leek op Wenen en Brussel had haar voorkeur, vooral om de taal. De hele familie sprak goed Frans, behalve ik, omdat ik nog te jong was om al een andere taal geleerd te hebben.

Vati had altijd in de schoenindustrie gezeten. Hij had zijn eerste fabriek van zijn vader geërfd, maar die was in de economische crisis van 1933 failliet gegaan. Daarna had hij het idee opgevat om mensen thuis mocassins te laten vervaardigen. Hij nam thuiswerkers aan om de veelkleurige bovenkant te breien die dan door werknemers uit zijn oude fabriek aan de leren zolen vastgenaaid werden. Deze onderneming liep zo goed dat Vati al snel mocassins exporteerde naar de Verenigde Staten en Nederland, en ernaar streefde bij een Nederlandse bank een kapitaalreserve op te bouwen. In mei 1938 liet hij ons in Wenen achter en trok met zijn productietechniek naar Nederland waar hij een vennootschap aanging met de eigenaar van een slechtlopende schoenenfabriek. Zijn flair veranderde de verliezen algauw in winst.

Hij was vastbesloten ons zo snel mogelijk te laten overkomen, zeker toen Heinz op een middag van school thuiskwam met een snee bij zijn oog en zijn gezicht onder het bloed. De jongens in zijn klas hadden hem helemaal in elkaar geslagen omdat hij jood was. Geweld begon de gewoonste zaak van de wereld te worden en wij konden ons daar niet tegen verdedigen.

Na deze aanslag besloten mijn ouders Heinz voorlopig alleen naar Vati in Brabant te sturen. Mutti bleef met mij achter om zo veel mogelijk van onze bezittingen te verkopen. Ze wist dat we geen toestemming zouden krijgen veel geld uit Oostenrijk mee te nemen en dus besloot ze mij voor de komende twee jaar in de kleren te steken. We gingen winkelen bij Bitman, een grote kinderkledingzaak in het centrum van Wenen, waar ze altijd nieuwe kleren voor mij kocht, die ik meestal mooi vond. Ze repte zich door de jassenafdeling.

‘We gaan naar Brussel verhuizen,’ vertrouwde Mutti de vlotte verkoopster toe, ‘en ik wil een hele mooie mantel en hoed voor mijn dochter.’

‘Ik heb precies wat u zoekt’, zei ze en tot mijn grote schrik kwam ze terug met een helderoranje wollen jas met een bijpassende hoed met Schotse ruit. Ik vond ze afschuwelijk.

‘Dat trek ik niet aan, hoor!’ riep ik uit.

‘Zeker wel,’ zei Mutti, ‘alle kleine Belgische meisjes dragen dit soort jassen.’

Ze keek de verkoopster aan die instemmend knikte. Ik hoopte dat hij niet zou passen.

‘Een maatje te groot’, zei Mutti. ‘Heel prettig, er is nog genoeg ruimte om erin te groeien.’

Ondanks mijn protesten kocht ze de mantel, maar, dacht ik koppig, zelfs Mutti kon me niet verplichten hem te dragen.

Toen we die avond thuiskwamen was er een brief van Vati, die ons dringend verzocht zo vlug mogelijk naar Breda te komen. Een week later, in juni 1938, verlieten we Oostenrijk voorgoed om bij Vati en Heinz te gaan wonen, als betalende gasten in een pension.

Breda was een kleine provinciestad in het zuiden van Nederland, vlak bij de Belgische grens. Het was er totaal anders dan in het grootse Wenen. Voor mij was het net een vakantie op het land. De paar weken die achter ons lagen waren voor ons allemaal erg angstig en opwindend geweest. Voorlopig waren we tenminste weer bij elkaar en weg uit de dreigende sfeer in Wenen. Anders dan de Oostenrijkers waren de Nederlanders huiselijke, vriendelijke mensen, die ons het gevoel gaven dat we welkom waren.

Iedereen in Nederland scheen een fiets te hebben en bij wijze van traktatie huurden we op een zonnige zondag vier fietsen voor een dagje uit. Het was warm, het landschap zag er vredig uit en toen ik onder de picknick in het gras naar de wolken lag te staren dacht ik hoe heerlijk het was dat ik de volgende dag niet naar school hoefde. Ik wist dat in Brussel de lessen in het Frans zouden zijn en ik kon me niet voorstellen hoe ik me zou redden.

Het was de stilte voor de storm die later zou opsteken. Eind juli waren er voor Heinz en mij plannen gemaakt om in België naar school te gaan. Mutti, Heinz en ik betrokken een pension aan de rand van Brussel en Vati beloofde dat hij ons ieder weekend zou bezoeken. Plotseling waren we vluchtelingen geworden.

De eigenaar van het pension was een Belg, een zekere LeBlanc. Hij was met een Franse weduwe getrouwd die een zoon had, Jacky genaamd. Hij was negen, even oud als ik, en wij werden goede vriendjes. Van hem leerde ik dat mensen goed met elkaar kunnen opschieten zonder elkaars taal te spreken. We speelden samen, werden goede maatjes en ik leerde Frans voor ik het wist.

Ons gezin sliep op twee kamers. Ik deelde er een met Heinz en in het weekend sliep Vati bij Mutti in haar kleine tweepersoonskamer. We gebruikten de maaltijden in de grote gemeenschappelijke eetkamer met andere gezinnen, Duitse en Tsjechoslowaakse joden, die in dezelfde hachelijke positie verkeerden als wij. In de ene hoek zat een oude Franse douairière en in de andere een vrijgezel van middelbare leeftijd die ambtenaar was geweest in Belgisch Congo en nu een pensioen genoot. Het was een ongure man, voor wie ik erg bang was.

Op een dag toen hij er niet was gingen Jacky en ik zijn kamer binnen en zagen aan de muur een gevaarlijk uitziende verzameling wapens, speren en lansen hangen. We stonden ze nieuwsgierig te bestuderen toen we hem hoorden komen. Bij wijze van grapje, gewoon om hem te laten schrikken, sprongen we met een schreeuw omhoog. Zonder een moment te aarzelen trok hij een speer van de muur en stak die in onze richting. We haastten ons in paniek de kamer uit en nadien zorgden we dat we uit zijn buurt bleven.

Op sommige middagen vergezelde ik Mutti naar het centrum voor vluchtelingen waar mensen met elkaar in contact konden komen en advies en steun kregen bij allerlei praktische problemen: waar volwassenen Franse les konden krijgen, hoe je je bij de politie moest melden, welke financiële hulp er mogelijk was. Je moest eindeloos veel formulieren invullen. Het was een doorgangscentrum voor de velen die onderweg waren naar Groot-Brittannië en Amerika. Op een dag kwamen ook mijn grootouders aan om op doorreis naar Engeland een paar dagen bij ons in het pension door te brengen.

’s Avonds konden we nergens zitten behalve in onze slaapkamers. Ik lag vaak op mijn bed en keek somber naar Heinz als die zijn Latijnse en Franse huiswerk zat te maken. Hij had voor mij geen tijd, dus ging ik maar naar de binnenplaats om met Jacky te spelen. Er was een kist vol met oude kleren van zijn moeder en wij verkleedden ons dan en speelden dat we volwassenen waren tot Mutti mij riep om naar bed te gaan.

Zelfs ‘op kamers’ probeerde mijn moeder mijn leven zo normaal mogelijk te maken door mij naar de plaatselijke school te sturen. Maar hoe kon mijn leven normaal verlopen? Acht jaar lang had ik alleen Duits horen spreken en ineens waren alle lessen in het Frans. Ik was ten einde raad. Zelfs de eenvoudigste zinnen begreep ik niet. De andere kinderen probeerden me te helpen maar gaven het snel op als ze erachter kwamen dat ik er geen woord van begreep. De lessen waren heel anders dan op mijn oude school waar we op papier eenvoudige sommen uitwerkten. Hier schenen de kinderen ze uit hun hoofd te kennen. Als de onderwijzeres de uitkomst van een som vroeg, dan riepen ze meteen het goede antwoord. Ik zat daar maar, dom en ellendig.

De knappe jonge onderwijzeres deed haar best om mij moed in te spreken, maar ik was ongelukkig en radeloos. Na een maand probeerde ze me bij de les te betrekken. Op een dag dicteerde ze een kort verhaal in het Frans en alle kinderen moesten het met de correcte spelling in onze schriften schrijven, ook ik. De volgende dag, toen we het werk terugkregen, moest iedereen zeggen hoeveel fouten hij had. Mijn bladzij zat onder het rood. Ik had net zoveel fouten als er woordjes waren in het verhaal. Ik voelde me zo vernederd dat ik in tranen uitbarstte en naar huis rende.

Mutti besloot dat ik elke dag twintig woorden moest leren: ze zou me de Franse woorden voor bekende voorwerpen bijbrengen en liet me ze nazeggen. Dan moest ik ze opschrijven en ze proberen uit het hoofd te leren. Er waren zoveel nieuwe woorden dat ik vrijdag vergeten was wat ik op maandag geleerd had, hetgeen Mutti soms zo frustreerde (afgezien van al haar andere zorgen) dat ze me heel hard sloeg. Dan waren er na afloop van die lessen natuurlijk nog meer tranen.

‘Je bent ook zo’n koppig kind’, zei Mutti dan kwaad, want ik had inmiddels ook geweigerd de oranje mantel te dragen en Mutti moest hem marineblauw laten verven.

9 november 1938 – Kristalnacht, in Duitsland en Oostenrijk worden duizenden joodse winkels en synagoges in brand gestoken.

Geleidelijk aan begon ik de nieuwe taal beter onder de knie te krijgen. Tegen Kerstmis was er een schoolavond. Alle ouders, ook Mutti, Vati en Heinz, zaten aan de zijkant van het lokaal terwijl ieder van ons een gedicht voordroeg. Als we voor de klas kwamen staan om ons gedicht op te zeggen, stelde onze onderwijzeres ons een voor een voor. Ze had mij een fabel van La Fontaine opgegeven – een heel lang stuk, maar ik had mijn best gedaan het helemaal uit mijn hoofd te leren, in vloeiend Frans. Toen het mijn beurt was stelde ze mij voor als ‘een klein Oostenrijks joods meisje dat heel hard heeft gewerkt’. Dat klopte helemaal, maar toen ik zenuwachtig naar voren liep, vergat ik het gedicht. Daar stond ik, stom naar de rijen gezichten te kijken.

‘Kom, Eva, nu is het jouw beurt’, zei ze.

Ik deed mijn mond open en tot mijn verbazing stroomden de woorden naar buiten alsof ik ze mijn hele leven gekend had en toen ik klaar was begon iedereen te klappen. Toen ik naar mijn ouders en Heinz keek, glommen die van trots. Ik was heel tevreden over mezelf.

15 maart 1939 – Duitsland valt Bohemen en Moravië (Tsjechoslowakije) binnen.

Na mijn succes op de schoolavond voelde ik me deel van de klas en begon ik het fijn te vinden op school. Na schooltijd huppelde ik naar huis om Mutti mijn nieuwtjes te vertellen, maar voor haar was het leven veel minder eenvoudig en zorgeloos. Ze had niet langer de verantwoordelijkheid voor haar eigen huishouden en was zich bewuster van de gevaren waar wij als statenloze vluchtelingen aan blootstonden. Ze miste grootmoeder heel erg. Zij had altijd grote invloed op onze opvoeding gehad. Mutti miste ook het gezelschap van tante Silvi en tante Blanca. Hoewel ze een paar vrienden had gemaakt in het centrum voor vluchtelingen, waren er geen vrolijke bijeenkomsten meer. Vati probeerde in de weekeinden steeds heen en weer te reizen tussen de fabriek in Brabant en ons, maar de veiligheid van ons eigen huis ontbrak.

Begin mei, vlak voor mijn negende verjaardag, wilde ik dolgraag een verjaarspartij en vriendinnetjes van school uitnodigen.

‘O, alstublieft, Mutti’, zeurde ik. ‘Ik wil zo graag een verjaardagspartijtje en de kaarsjes uitblazen op de taart!’

‘Nou, vooruit, Eva,’ zei ze aarzelend, ‘maar we moeten het eerst aan mevrouw LeBlanc vragen.’

Tot mijn vreugde stemde ze toe.

‘Denk erom, niet meer dan zes, in mijn eetkamer’, zei ze. ‘Maar ik zal speciaal voor jou een taart bakken.’ Wat was ik blij! Enthousiast schreef ik de uitnodigingen die ik aan mijn drie beste vriendinnen in de klas zou uitdelen. In het speelkwartier vroegen ze me wat voor cadeautjes ik wilde hebben en opgewonden besloten we samen welke spelletjes we zouden doen. Maar de volgende morgen vertelden ze me alledrie dat ze van hun ouders geen toestemming kregen om te komen. Ik kon het niet geloven. Waarom niet? Ik was verbijsterd en erg verdrietig. Ik denk dat dat het moment was waarop ik begon te beseffen wat het betekende om joods te zijn. Het raakte me diep en ik voelde me verstoten.

23 augustus 1939 – Duits-Russisch niet-aanvalsverdrag.

In augustus nam Vati ons mee naar een klein pension in Zandvoort voor een vakantie aan zee. Het was prachtig weer. We brachten twee zorgeloze weken door aan de duinen, zwommen samen in zee en spatten elkaar nat. Alles scheen heerlijk. Ik liep over van vreugde, totdat we aan het eind van de maand teruggingen naar Brussel en naar school.

1 september 1939 – Duitse invasie van Polen.

3 september – Engeland verklaart Duitsland de oorlog.

4 september – Frankrijk verklaart Duitsland de oorlog.

Begin september volgden de gebeurtenissen elkaar in snel tempo op. Toen de oorlog tussen Engeland en Duitsland uitbrak, besefte Vati dat de grenzen tussen Nederland en België waarschijnlijk gesloten zouden worden en dus nam hij onmiddellijk stappen om ons naar Nederland te laten komen. Omdat we buitenlandse vluchtelingen waren, moesten we echter tot februari 1940 op onze papieren wachten en toen pas konden we ons bij hem voegen.

2
==
==

2 - Amsterdam

We huurden een gemeubileerd appartement op de eerste etage, Merwedeplein 46. Het was een modern, besloten plein in Amsterdam Nieuw-Zuid. Hoewel het leven door de oorlog onzeker en angstig was, voelde ik me tevredener en veiliger omdat we als gezin weer bij elkaar waren. Dat was voor mij het enige wat belangrijk was.

Ik groeide snel. Zodra we in Nederland aankwamen zette Vati Heinz en mij tegen de muur van onze slaapkamer en tekende met potloodstreepjes onze lengte af.

‘Nu hebben jullie hier je merkteken,’ zei hij, ‘dus is deze kamer van jullie.’

Toen hij een maand later mijn lengte opnam, bleek tot mijn vreugde dat ik een halve centimeter gegroeid was – en Heinz ook.

Mijn broer en ik deelden de achterslaapkamer die toegang gaf tot een klein balkon met in de hoek een koelbox. Eén keer per week kwam de ijsman langs en moesten Heinz en ik een enorm stuk in een jutezak verpakt ijs omhoog dragen, dat op de bodem van de ijskist werd gelegd. Mutti bewaarde daar melk, boter, kaas en vlees. Soms kropen we allebei midden in de nacht ons bed uit en trakteerden onszelf stiekem op een worstje. We zaten op ons bed kauwend en fluisterend te genieten. Na de stijve bedoening van het pension was het heerlijk om een eigen huis te hebben.

De bewoners aan het plein moesten meedoen aan luchtalarmoefeningen en zo raakten Mutti en Vati algauw bevriend met andere joodse families. Er was een geest van kameraadschap tussen hen en de buren spraken elkaar moed in. Vati werd goed bevriend met een buurman, Martin Rosenbaum. Hij was een aardige man, getrouwd met een Oostenrijkse niet-joodse vrouw, Rosi. Ze hadden geen kinderen en hij maakte Vati vaak complimentjes over ons.

‘Wat heb je toch leuke kinderen, Erich,’ zei hij dan tegen mijn vader, ‘en zo begaafd.’

Dat gold zeker voor Heinz. Mutti was aangenaam verrast dat er in de zitkamer van de flat een kleine vleugel stond. Zowel zij als Heinz kon goed spelen en Heinz kreeg gauw weer pianoles. Hij oefende Chopin-stukjes en speelde op zijn gehoor jazz. ‘Bei mir bist du sheyn, again and again, bei mir bist du sheyn means you’re grand.’ Ik vond het heerlijk rond de tafel te dansen als hij speelde en deed net of ik op het toneel stond terwijl Mutti of Vati voor me klapte.

Mutti trof onder haar nieuwe kennissen een cellist en een violist aan. Ze kwamen één keer per week naar ons appartement om kamermuziek te spelen. Dat was te veel voor Vati: zo gauw hij de krassende viool hoorde zei hij: ‘Ben even een luchtje scheppen’, en vluchtte dan naar Martins woning. Later zag ik hen samen wegwandelen.

Ik werd naar de lagere school in de buurt gestuurd en legde me erbij neer dat ik weer een andere taal moest leren, Nederlands. Maar dit keer was het niet zo moeilijk, omdat het Nederlands op het Vlaams leek dat ik dikwijls in België had gehoord. Ik kon het tenminste een beetje verstaan. Op de meeste scholen in Nederland werd Frans gegeven en mijn Frans was nu bijna vloeiend. Dat had zijn nadelen, want ik dacht dat ik het beter wist dan de lerares. Steeds als zij een Frans woord verkeerd uitsprak – en dat deed ze vaak – corrigeerde ik haar. Ik voelde me hierdoor geweldig belangrijk, maar zij was woedend en reageerde zich tijdens de overige lessen op mij af. Ze deed vaak heel naar tegen me, maar het kon me niet schelen want ik werd daardoor zeer populair in de klas.

De dagelijkse routine thuis gaf me de veiligheid die ik zo lang niet meer had gevoeld. Op vroege lenteavonden kon ik beneden op het plein de geluiden van spelende kinderen horen. Het bleek een heerlijke plek om te spelen – een doodlopende weg in de vorm van een driehoek met aan één kant een grasveldje omzoomd door pas geplante bomen en struiken. Alle kinderen uit de omliggende flats en straten kwamen er bij elkaar om te spelen.

Vanaf 1933 woonden er in deze buurt veel joodse gezinnen, waardoor de joodse kinderen inmiddels hechte groepjes vormden en de neiging hadden nieuwkomers buiten te sluiten. Ik stond er meestal maar wat bij, te wachten tot iemand met me zou gaan praten en verlangde erbij te horen, maar ze gaven me geen kans. Ik was blij toen een paar van mijn Nederlandse schoolvriendjes op het plein kwamen spelen en mij vroegen hun vriendin te worden. Ik was natuurlijk een vreemde eend in de bijt, maar al spoedig knikkerde ik met hen, tekende de hinkelbaan of deed mee met touwtjespringen. Ook kocht Vati voor mij een tweedehands fiets waarmee ik kon fietsen en trucs uithalen, net als de anderen. Toen ik in de eerste maanden van 1940 met mijn kameraadjes rondfietste in de gewone donkerblauwe regenjas en rubberlaarzen, voelde ik eindelijk dat ik er echt bij hoorde. Er waren, als het niet regende, voldoende kinderen om teams mee te vormen voor spelletjes als kastiebal. Dat was nog het leukste, want je moest uitgekozen worden, en omdat ik goed kon slaan en lopen was ik ineens zeer geliefd en herwon ik mijn zelfrespect.

Geleidelijk aan kreeg ik ook mijn gewone opgewektheid weer terug. Het leven scheen in alle opzichten beter te worden. De vogels zongen in de lengende aprilavonden, en zodra ik na school mijn gezicht even thuis had laten zien, rende ik naar het plein terug om mee te doen aan de spelletjes. Ik hoorde er echt bij. Om zes uur riep mijn moeder me altijd binnen voor het avondeten, maar ik ging met tegenzin en protesteerde luid – andere kinderen waren om acht uur nog buiten! – maar Vati stond erop dat ik na etenstijd niet meer naar buiten mocht. Anders dan Mutti was ik niet zachtaardig en gedwee: ik had Vati’s sterke karakter meegekregen en hij legde me heel wat keren ‘huisarrest’ op wegens mijn stijfkoppigheid. Ik zat zo boordevol levenslust en energie dat ik altijd buiten wilde zijn om alles van nabij mee te maken.

Mettertijd sloot ik ook bijzondere vriendschappen. Ik was stapel op Suzanne Lederman. Ze had heldere, paarsachtig blauwe ogen, een perzikhuid en dikke, donkere vlechten die tot halverwege haar rug reikten. Ik hing altijd om haar heen, maar zij wilde altijd bij Anne en Hanne zijn, twee levendige meiden. Dit hechte clubje van drie deed altijd alles samen. Wij noemden ze plagerig Anne, Hanne en Sanne omdat ze een onafscheidelijk trio vormden, alledrie een beetje volwassener dan de rest van ons – tieners haast. Ze wilden niet meedoen met onze kinderachtige spelletjes en zaten altijd naar ons te kijken en te giechelen over de jongens, wat ik maar stom vond. Ze bladerden altijd in modetijdschriften en verzamelden foto’s van filmsterren.

Ik kon vanuit mijn kamer schuin in Suzannes slaapkamer kijken en soms stuurden we elkaar boodschappen. Eens op een warme zondagmiddag, toen ik met Suzanne op de trap van onze flat zat, vertrouwde ze me toe hoezeer ze haar vriendin Anne Frank bewonderde omdat die zoveel flair had.

Dat was ook zo. Op een keer, toen Mutti me meenam naar de kleermaakster in de buurt om een jas te laten vermaken, zaten we onze beurt af te wachten en hoorden de kleermaakster en haar klant met elkaar praten in de paskamer. De klant was vastbesloten om alles tot in de puntjes in orde te krijgen.

‘Met grotere schouderstukken zou het beter staan,’ hoorden we op gebiedende toon zeggen, ‘en de zoom moet een beetje hoger, vindt u ook niet?’

We hoorden hoe de kleermaakster akkoord ging en ik zat daar maar te hopen dat ik ook precies mocht kiezen wat ik wilde dragen. Ik was stomverbaasd toen de gordijnen weggeschoven werden: daar stond Anne, helemaal alleen beslissingen te nemen over haar eigen jurk. Het was een perzikkleurige met groene versiering.

Ze glimlachte naar me. ‘Vind je hem mooi?’ zei ze, terwijl ze een snelle draaibeweging maakte.

‘O ja!’ zei ik ademloos en stikjaloers. Ik was niet zo zelfstandig! Anne scheen zoveel volwassener dan ik, hoewel ik een maand ouder was. Ze zat op de Montessorischool in de buurt en was me een heel jaar voor met haar schoolwerk. Anne’s huis was aan de overkant op hetzelfde plein. Ik ging er graag heen, omdat ik dicht bij Suzanne wilde zijn. De familie Frank had ook een grote cyperse kat, die tevreden begon te spinnen als ik hem oppakte. Ik had zelf een huisdier willen hebben om mee te kroelen, maar Mutti wilde er niets van weten. Als ik naar de zitkamer ging om de kat te aaien, keek mijnheer Frank mij altijd geamuseerd aan. Hij was veel ouder dan Vati en heel erg aardig. Toen hij begreep hoe weinig Nederlands ik kende, sprak hij voortaan Duits met me. Mevrouw Frank maakte limonade klaar voor de kinderen en die dronken we dan samen in de keuken op.

Heinz was verliefd geworden op twee meisjes, die allebei aan hetzelfde plein woonden als wij. Een van hen, Ellen, was net als wij een joodse immigrante, maar de ander, Jopie, was een mooi blond Hollands meisje. Ik moest niets hebben van de aandacht die hij hun gaf – het idee alleen al dat mijn broer aandacht besteedde aan andere meisjes! Ik werd ontzettend jaloers. Ik was tenslotte zijn kleine zusje en was zeer trots op hem, op zijn muzikale talent en briljante geest. Afgezien daarvan had ik weinig zorgen. Het was lente en ik hield van Amsterdam waar mijn leven eindelijk weer normaal begon te worden.

10 mei 1940 – Duitse invasie van Nederland en België.

We hadden gedacht dat we in Nederland veilig zouden zijn en begonnen te genieten van ons nieuwe, leven toen de nazi’s tot ieders verbijstering Nederland binnenvielen.

Op 13 mei probeerde mijn familie met duizenden anderen in een van de Nederlandse havens een schip naar Engeland te vinden. We stonden uren vergeefs in de rij. Alle schepen waren óf al vertrokken óf vol, en we kregen uiteindelijk te horen dat we te laat waren en keerden onverrichter zake terug naar huis.

14 mei 1940 – De Duitse luchtmacht bombardeert Rotterdam om Nederland tot overgave te dwingen. Vijf dagen na de bezetting geeft Nederland zich over.

Het land was nu helemaal onder controle van de nazi’s. Overal waren Duitse soldaten. Hoewel de Duitsers aanvankelijk aankondigden dat er niets zou veranderen, werden er iedere week over de radio en via aanplakbiljetten nieuwe beperkende maatregelen tegen ons afgekondigd.

Op 22 en 23 februari 1941 werden vierhonderd joden uit Amsterdam in de leeftijd van twintig tot vijfendertig jaar opgepakt. Op 25 februari organiseerden Amsterdamse arbeiders en verzetsgroepen uit sympathie een algemene staking, en twee dagen lang lagen openbaar vervoer en talrijke bedrijven plat. De Duitsers dreigden gijzelaars te nemen en deze te doden als het leven niet onmiddellijk zijn normale loop hervatte.

Vanaf begin 1941 mochten joden niet meer naar de bioscoop, naar concerten of naar het theater. We mochten geen gebruik maken van tram en trein.

Na de zomervakantie van 1941 beval Hitler dat joodse kinderen naar speciaal te openen joodse scholen moesten. Ze mochten niet samen met andere kinderen op Nederlandse scholen en er moesten joodse leerkrachten gevonden worden, omdat niet-joden ons geen les mochten geven.

Tot die tijd had Heinz op het lyceum gezeten. Nu moest hij naar de joodse school waar hij Anne’s oudere zus Margot Frank ontmoette, met wie hij het goed kon vinden en met wie hij vaak samen huiswerk maakte. Ze hadden veel gemeen – ze waren allebei eerzuchtige leerlingen en geschikt voor een universitaire opleiding. Mijn ouders vonden voor mij een privé-leraar en met een paar andere kinderen ging ik naar zijn huis om door te kunnen gaan met het schoolwerk.

In de loop van 1942 kwamen er nog veel meer anti-joodse maatregelen bij. Alle joden moesten iedere avond om acht uur binnen zijn. Boodschappen mochten alleen tussen drie en vijf uur ’s middags gedaan worden, en dan alleen in joodse winkels. Vanaf mei dat jaar moesten alle joden een heldergele davidsster (Magen David) op hun kleren dragen, zodat ze direct herkenbaar waren.

Aanvankelijk waren er een paar dappere Nederlanders die uit sympathie met ons en om de Duitsers in verwarring te brengen een jodenster gingen dragen.

Mutti kocht de sterren voor onze kleren. Op elke jas moest er een zitten.

‘Doe nooit je jas uit als er op je jurk geen ster zit’, waarschuwde Mutti me terwijl ik stond toe te kijken hoe ze ze op mijn marineblauwe jas en jumper naaide. ‘Alle joden die zonder gele ster worden aangehouden, worden door de Duitsers gearresteerd.’

Naarmate de tijd in 1941 en 1942 verstreek, werden we ook banger. Vati was nu bij ons thuis omdat hij niet meer naar de fabriek in Brabant mocht reizen. Hij kwam op het idee om kleine ronde handtasjes te gaan maken van overgebleven slangenhuid en algauw ontstond er een bloeiende huisnijverheid, die werk verschafte aan anderen die wegens de Duitse bepalingen hun werk waren kwijtgeraakt. Het voorzag hem van de financiële middelen om in ons onderhoud te voorzien en hij kon sparen voor het geval er tijden kwamen dat hijzelf ook niet meer zou kunnen werken.

Hij bezocht veel bijeenkomsten om met anderen te praten over de verslechterende situatie. Op een avond waarschuwde hij ons dat we misschien zouden moeten onderduiken. Hij was van mening dat we meer kans zouden hebben als we apart op twee plaatsen zouden onderduiken. Toen ik begon te huilen bij die gedachte legde hij mij uit dat de toekomst van de familie belangrijk voor hem was, dat mensen onsterfelijkheid bereikten door de herinneringen van hun kinderen en kleinkinderen en dat we onze kansen op overleven zouden verdubbelen als we gescheiden zouden onderduiken. Intussen zou hij aan valse identiteitspapieren zien te komen voor als we gedwongen zouden zijn onze joodse identiteit te verbergen.

Er waren inmiddels verzetsgroepen opgericht tegen de gehate Duitsers. Vati stelde zich met het verzet in verbinding en kreeg valse papieren. We kregen andere namen en een andere identiteit, zodat we voor niet-joodse Nederlandse burgers konden doorgaan.

Mutti werd Mevrouw Bep Ackerman en hoewel ik mijn nieuwe naam, Jopie Ackerman, niet vergat, vergat ik steeds mijn valse geboorteplaats en -datum en moest Mutti me dikwijls overhoren.

Natuurlijk kende Heinz zijn deel uit het hoofd. Hij was nu vijftien, groot en zag er tamelijk joods uit, wat hem zorgen baarde. Ik hoefde me geen zorgen te maken, want ik was met helderblauwe ogen, een lichte huid en blond haar geboren, zodat ik eruitzag als elk ander gewoon Nederlands meisje. Mutti had het lange, elegante figuur van een Scandinavische, haar uiterlijk zou ook haar niet verraden. Ze verkocht wat sieraden om contant geld bij de hand te hebben.

Onze gezondheid baarde ons zorgen. Mutti en Vati wisten dat het voor onderduikers zeer moeilijk zou zijn om in geval van ziekte medische hulp te krijgen. Ik had al een paar weken last van een keelontsteking en er werd besloten mijn amandelen te laten knippen.

Het risico van ziekenhuisopname was voor joden toen al te groot, want velen werden er gearresteerd en direct gedeporteerd. Met een dokter in de buurt werd afgesproken dat hij me in zijn praktijk zou opereren. Ik werd op een stoel vastgebonden en verdoofd. Het gas had een vreemde uitwerking op mij. Terwijl ik langzaam uit de verdoving ontwaakte, droomde ik dat de hele kamer in lichterlaaie stond en dat alles om me heen brandde. Ik werd in paniek wakker. Mijn ouders droegen me naar huis en ik lag een week in bed. Ik kon niet praten en alleen maar ijsjes eten. Mutti en Heinz waren erg attent en Vati vertelde trots hoe dapper ik was geweest. Toen ik geheel was genezen en weer goed kon eten, groeide ik heel voorspoedig, zowel geestelijk als lichamelijk. Geen van de kinderen aan het plein praatte over hun familiegeheimen. We vertrouwden erop dat onze ouders elk probleem dat zich voordeed zouden oplossen. In elk geval wilde ik niet te veel over de toekomst nadenken, want ik was gelukkig. De gedachte dat ik van Heinz gescheiden zou kunnen worden, kon ik eenvoudig niet aan. Ik was dol op hem en wilde bij hem blijven. Ik wilde dat alles bleef zoals het was, maar Mutti en Vati wisten dat dit niet mogelijk zou blijken en hadden zorgvuldig plannen gemaakt, want zij voelden dat jodenvervolging door de nazi’s de onvermijdelijke uitkomst zou zijn.

Ik kan me nog de wandelingen langs zonnige straten herinneren, wandelingen die al gevaarlijk begonnen te worden. Ik weet nog dat Heinz op een middag helemaal opgewonden thuiskwam van school. Zijn vriend Walter had zijn jasje uitgedaan omdat het zo’n warme dag was, en omdat zijn gele ster niet langer zichtbaar was hadden SS’ers hem staande gehouden en gearresteerd. Ik voelde dat een groot kwaad bezig was ons op te slokken.

Juli 1942 – Het begin van de deportaties van joden vanuit Nederland naar Oost-Europa.

Vati huurde een lege kamer in een opslagplaats aan het Singel, langs de gracht, waar hij kisten neerzette die gevuld moesten worden met voorraden voor de onderduik. Voedsel was al op de bon en we moesten erg zuinig leven om van ons wekelijkse rantsoen iets opzij te leggen.

Ik herinner me dat ik een bruine papieren zak moest dragen. Heinz had hem in mijn schooltas gestopt en hielp me de leren riem over mijn hoofd doen, zodat de tas op mijn rechterheup rustte. Hij was heel zwaar. Er zaten zes blikken gecondenseerde melk in, zes blikken sardientjes, een pak rijst en een blik cacao. Ik keek toe hoe Heinz zijn schooltas vulde met blikken tomatenpuree, een fles olijfolie, suiker en wat chocoladerepen. Mutti en Vati waren ook bezig voedselpakketten in hun tassen te doen.

Het was intussen lente; april 1942. Gele en bleekgroene knoppen ontsproten aan de wilgen en platanen langs de grachten. Mutti en Vati liepen voorop, Vati met zijn diplomatentas en Mutti met haar mand. Heinz en ik liepen achter hen over de met stenen geplaveide straten langs de gracht, over bruggetjes in de richting van de pakhuizen. Mijn tas was zwaar en mijn veter zat los. Terwijl ik tegen een stenen muur leunde om hem vast te maken, rammelden de blikken tegen elkaar en plotseling was ik verschrikkelijk bang. Maar Heinz was er om mijn tas met zijn hand te ondersteunen. Het was zondag en er waren minder mensen op straat, maar verderop was markt en we deden net of we daarnaartoe op weg waren.

We kwamen bij de houten deur van het pakhuis. We gingen snel naar binnen en klommen de twee trappen op naar onze opslagplaats. Vati deed de deur van het slot en we gingen naar binnen om onze pakketten en blikken uit te laden.

‘Doe de tomaten en de olijfolie en de rijst maar in deze koffer,’ zei Vati, ‘en hierin de sardientjes en de chocolade.’

‘Zal ik de gecondenseerde melk bij de cacao doen?’ zei ik. Dit waren voor mij belangrijke dingen, en ik wilde op alle mogelijke manieren helpen.

Nadat we alles hadden ingepakt, bedekten we de koffers met kleding en strooiden we er wat mottenballen overheen. We zouden er nog vele malen terugkeren. Later zou onze geheime bewaarplaats mensen te eten geven die zo de ontberingen van de oorlog doorstonden – maar wij waren die mensen niet.

Op zes juli bracht de post een kaart voor Heinz. Er stond op dat hij zich binnen drie dagen met een rugzak moest melden bij de Hollandsche schouwburg. Vandaar zou hij ergens in Duitsland naar een werkkamp gestuurd worden. Mutti was ten einde raad, maar Heinz probeerde haar te troosten.

‘Ik ga, Mutti’, zei hij dapper. ‘Tenslotte zullen mijn vrienden er ook zijn. Henk, Marcel en Margot hebben hun oproep ook al gekregen, dus zijn we allemaal bij elkaar.’

‘Het zal zeker slavenarbeid zijn’, snikte Mutti.

‘Als ik hard werk zullen ze me niks doen’, zei Heinz en probeerde Vati een instemmend knikje te ontfutselen.

‘Jonge mensen kunnen ze gebruiken,’ mompelde Vati, ‘maar ik denk dat het tijd is dat we verdwijnen.’

Binnen vierentwintig uur waren alle nodige maatregelen getroffen. Vati en Heinz zouden naar een ander onderduikadres gaan dan Mutti en ik. Alles werd georganiseerd door het Nederlandse verzet. Mutti en ik gingen naar het adres van een lerares, ene mevrouw Klompé, aan de andere kant van Amsterdam-Zuid.

Het waren de laatste uren die we bij elkaar doorbrachten. Toen het tijd was om afscheid te nemen, klampte ik mij vast aan mijn grote, knappe vader.

‘Vati, ik wil bij je blijven’, huilde ik. De gedachte weer van hem gescheiden te zijn kon ik niet verdragen.

‘Evertje, wees een grote meid’, zei hij. ‘Je moet voor mij voor Mutti zorgen.’

Toen hij me omhelsde sloeg ik mijn armen om hem heen en waren mijn tenen van de vloer. Hij zette me weer neer, pakte mijn schouders, keek me heel ernstig aan en fluisterde als in een gebed: ‘God zegene en behoede jullie.’ Plotseling voelde ik een grote kracht in mij vloeien en ik staakte mijn protesten.

Heinz stond naast me, tranen stroomden langs zijn gezicht. Hij veegde ze met zijn hand weg en kuste me vaarwel.

Ik herinner me dat ik met Mutti wegging van de flat. Dit keer droegen we jassen zonder gele ster en ongemakkelijk hield ik een tijdschrift voor mijn borst om te verbergen dat ik er geen droeg. Ik keek het plein rond naar de plek waar de kinderen altijd bijeen kwamen. In het vroege morgenlicht scheen alles eenzaam en verlaten. Wij hadden niet de kans gehad om van iemand afscheid te nemen, en ik maakte me zorgen omdat mijn vriendinnetjes me die middag zouden missen en niet zouden weten wat er met me gebeurd was. Onze vriendelijke melkman stond buiten bij zijn melkwagen, maar hij wendde zijn hoofd af en deed net of hij ons niet zag terwijl wij haastig het plein verlieten.

Mutti en ik liepen ieder met een kleine tas zwijgend door Amsterdam naar het huis van mevrouw Klompé. We klopten op de deur, die geopend werd door een welverzorgde dame van middelbare leeftijd. We hadden haar nog nooit eerder ontmoet, maar om nieuwsgierige buren te slim af te zijn riep ze heel luid: ‘Hoe gaat het ermee? Wat heerlijk jullie weer te zien’, en ze stond daar maar te glimlachen en zei steeds: ‘Kom binnen, kom binnen!’

Ze was een en al hartelijkheid, maar toen we over de drempel stapten deed ze voorzichtig de deur achter ons dicht en leidde ons naar de voorkamer. Tijdens de thee besprak ze met Mutti een aantal zaken en gebaarde dat we haar moesten volgen, drie trappen op naar de zolder, die opgedeeld was in twee kamers. In het kleine kamertje kwam ik te slapen. De ander was een woonkamer met een kast, een tafel en drie stoelen. Er stond ook een sofa met een bloemetjespatroon, waar Mutti op zou slapen.

Een paar treden lager was een lange badkamer met aan het einde een toilet. We hadden geen kookgelegenheid maar moesten de keuken beneden gebruiken, en Mutti had afgesproken dat ze ook voor mevrouw Klompé zou koken.

‘Als ik weg ben mogen jullie de badkamer en de keuken niet gebruiken’, waarschuwde ze. ‘Als de buren iets horen, zullen ze argwaan krijgen. Jullie moeten goed oppassen dat jullie aanwezigheid hier geheim blijft.’

‘Hoe veilig zijn we?’ vroeg Mutti zich hardop af.

‘De Duitsers houden regelmatig razzia’s om ondergedoken joden op te sporen’, zei mevrouw Klompé. ‘Het zijn net rattenvangers, vastbesloten om ongedierte uit te roeien,’ vervolgde ze droogjes, ‘maar wij van het verzet zijn net zo vastbesloten om onschuldigen te beschermen.’

Ze lachte me bemoedigend toe, maar ik voelde mijn maag van angst samentrekken.

Diezelfde avond kregen we bezoek van ons ondergronds contact, ene mijnheer Broeksma. Hij was een collega van mevrouw Klompé, met wie hij nauw samenwerkte. Hij was een Fries – een geharde buitenman die ’s winters meedeed aan schaatswedstrijden – een fijne, oprechte man met een hartgrondige haat tegen de bezetters. Hij was intelligent, taai en betrouwbaar en net als de andere mensen in het verzet bijzonder vindingrijk. Ons lot lag in zijn handen, maar hij kende de risico’s en wij vertrouwden hem helemaal.

Hij nam er de tijd voor om onze schuilplaats te bekijken en adviseerde ons dat wij nog een geheime plaats nodig hadden waar we ons zouden kunnen verbergen als het huizenblok werd doorzocht.

Natuurlijk moest hij alles organiseren. Hij vond een bouwvakker en bracht hem de volgende avond mee. Ze onderzochten onze kleine flat om te kijken hoe we ons het beste zouden kunnen verbergen. Uiteindelijk kwamen ze overeen dat het het veiligst was om de toilet af te scheiden van de rest van de badkamer.

Ze besloten een betegeld muurtje te metselen met een soort luik erin, dat vanaf de toiletkant sloot. Vanbuiten zou het lijken alsof het een massief betegeld muurtje was. Dat betekende dat we door een gat moesten kruipen als we naar het toilet wilden, maar ook dat we er in geval van nood konden schuilen.

Alle materialen werden bijeen gegaard en toen het donker was stukje bij beetje in huis gebracht. De twee mannen slaagden erin binnen veertien dagen aan het werk te beginnen.

Op de derde zondag van onze onderduik werkten ze de hele dag, totdat het bijna klaar was. Alleen het luik moest nog betegeld worden. Ze waren allebei moe, maar besloten tot ’s avonds laat te blijven om de klus af te maken. Toen ze klaar waren vroegen ze Mutti om het uit te proberen. Ze klom naar binnen, ging op het toilet zitten en tilde het zware betegelde luik op zijn plaats en verdween achter een ogenschijnlijk massieve muur.

De twee mannen keken elkaar goedkeurend aan en schudden elkaar de hand. Toen Mutti weer tevoorschijn kwam gaven ze ons ook een hand en gingen tevreden weg.

Tegen middernacht lag ik in een diepe slaap zodat het geluid van de vrachtwagens beneden op straat en het hevige gebons op de voordeur maar langzaam tot mij doordrong en me uit mijn dromen deed ontwaken. Beneden stonden Duitsers te schreeuwen: ‘Zitten er hier nog smerige joden ondergedoken?’

‘Mutti?’ Ik was doodsbang toen Mutti me vastpakte.

‘Vlug, Eva, leg snel de sprei over het bed’, fluisterde ze en trok me uit bed en hielp me zo snel we konden het sprei goed te leggen, zodat het leek alsof het bed onbeslapen was.

We renden naar de badkamer en wrongen ons het kleine toilet in. We tilden het zware luik op zijn plaats en wachtten in het pikkedonker. Ik voelde Mutti die op de toiletpot zat en haar knieën vasthield terwijl ik naast haar hurkte.

We hoorden het geluid van stampende soldatenlaarzen naast onze houten afscheiding de nauwe trap op komen. Ik was doodsbang, mijn hart bonsde zo hevig dat ik zeker wist dat ze het konden horen.

Plotseling werd de badkamerdeur opengegooid en beenden de Duitsers schreeuwend naar binnen. Daarna hoorden we geen stemmen meer, alleen het gestamp door het huis. Ten slotte gaven ze het op en hoorden we hoe ze de voordeur met een klap dichttrokken.

Mutti trok mijn hoofd tegen haar gezicht. Ik voelde dat ze huilde van opluchting. Waren ze het huis twee uur eerder komen binnenvallen, dan hadden ze ons zeker ontdekt. God en onze Friezen hadden over ons gewaakt.

3
==
==

3 - Ondergedoken

Vanaf de tijd dat Mutti en ik ondergedoken zaten, ging ik een schijnbaar beschermde wereld binnen. Ik bracht de dagen alleen met mijn moeder door en in mijn herinnering waren het dagen vol warmte en liefde. De twee volgende jaren die wij ondergedoken op onze zolder doorbrachten, leerde ze me uit boeken die mevrouw Klompé meebracht Duits, Frans, aardrijkskunde en geschiedenis. Een of twee keer per week kwam mijnheer Broeksma, die me Nederlands en wiskunde leerde. Ik was leergierig en besteedde mijn tijd goed, maar in tegenstelling tot Heinz was ik niet bijzonder begaafd en had ik er veel moeite mee. Ik vorderde maar moeizaam en miste het gezelschap van andere leerlingen heel erg. Soms als ik op bed lag, verlangde ik hevig naar de goede oude tijd op het plein, toen we als gekken rondreden op onze fietsen. Ik uitte mijn opgekropte energie en frustratie door op mijn zolderkamertje fietsbewegingen te maken in de lucht. Daarbij draaide ik in de rondte. Ik was jong en zat opgesloten.

Maar soms, heel soms, waren er dagen van blijde hereniging met Vati en Heinz. Hun onderduikadres was in Soestdijk en het was vreselijk gevaarlijk om hen te bezoeken, omdat we per trein moesten reizen. Gek genoeg waagden we ons nooit naar de winkels in de buurt uit angst herkend te worden door buurtbewoners, maar we waagden ons verder weg door net te doen alsof we ons bezoek aan mevrouw Klompé beëindigden.

Van Vati’s hospita, mevrouw De Bruin, mochten we het weekend blijven en we konden dan op maandagochtend met het forensenverkeer terugreizen naar Amsterdam. Op de zeldzame, heerlijke vrijdagen van ons bezoek verlieten we met onze koffertjes in de hand het huis en liepen naar het station. Het was een vreemde sensatie weer buiten te zijn. Maar omdat we allebei een lichte huid hadden en er als elke willekeurige Hollandse moeder en dochter uitzagen, konden we ons met een beetje geluk onder de menigte begeven. Toch was het bijzonder gewaagd: we waren de hele tijd bang, vooral als we zo nu en dan bij het stationshek door politie of soldaten werden aangehouden en Mutti haar valse identiteitskaart moest laten zien. Omdat ik nog geen zestien was hoefde ik er geen te hebben, maar ik moest natuurlijk feilloos mijn verhaal weten op te zeggen als ze mij vragen zouden stellen. Dat gebeurde nooit, ik moet er zo gewoon hebben uitgezien dat ik geen argwaan wekte.

De treinen waren altijd vol soldaten en de SS voerde tijdens de reis vaak controles uit. We probeerden onbekommerd te kijken terwijl we in gezelschap verkeerden van onze ergste vijanden. Die reis was altijd een kwelling, maar het was het allemaal waard om uiteindelijk bij Vati en Heinz te kunnen zijn.

Zodra we op de zolderkamertjes bij mevrouw De Bruin herenigd waren, sloten mijn ouders zich af om alleen te kunnen zijn en bleven Heinz en ik alleen en konden we met elkaar praten. ’s Nachts deelde Mutti Vati’s kamer en lag ik op een matras op de vloer in Heinz’ kamer. In het donker kroop ik vaak bij hem in bed om even te knuffelen. We zoenden en omhelsden elkaar omdat we zo blij waren elkaar weer te zien. Tot al onze onderdrukte energie en sluimerende seksualiteit ons begon op te winden. Het zoenen en knuffelen werd steeds aangenamer omdat we het stiekem deden. We begonnen met elkaar te vrijen en voelden de zalige opwinding van de ontluikende liefde. We deden niets verkeerds maar waren doodsbenauwd dat onze ouders erachter kwamen wat we deden, maar we konden er niets aan doen. We hadden alleen elkaar. Als ik later weer alleen op mijn zolderkamertje in bed lag, huilde ik om Heinz en miste hem het meest van alles.

Het onderduiken vergde ook zeer veel van Vati. Hij was altijd een enthousiaste, actieve zakenman geweest die opging in zijn werk. Nu moest hij andere manieren vinden om zijn energie in banen te leiden. Eerst begon hij olieverfschilderijen te maken van landschappen en plaatsen die hij kende. Elke keer dat Mutti hem bezocht moest ze voor haar portret poseren. Toen begon hij, en dat was verrassender, gedichten te schrijven, die een creativiteit en een gevoeligheid onthulden die wij nooit in hem hadden vermoed. Met een verlegen glimlach las hij ons zijn gedichten voor. Tenslotte waren wij zijn enige gehoor. Mutti stond verbaasd over deze andere kant van zijn persoonlijkheid. Het verklaarde de herkomst van veel van Heinz’ gaven.

En dat waren er vele. Hij was een kunstenaar die met gevoel voor kleur kon schilderen. Een van zijn schilderijen was van een klein kind dat op de vloer met een trein zit te spelen. Op een ander stond een lege zolderkamer waar licht valt op een doos met speelgoed in de hoek. Maar het krachtigste schilderij was een zelfportret. Hij zit aan een tafel op de voorgrond met zijn hoofd wanhopig in zijn handen. Op de achtergrond zie je een liggende, stervende figuur.

Hij was ook een begaafd musicus die klassieke muziek kon componeren. Hij schreef gedichten die rijk aan betekenis waren. Bovendien was hij een gedreven student. In de tijd dat hij ondergedoken zat leerde hij zichzelf Italiaans en op een van onze bezoeken vroeg hij om Italiaanse boeken die hij wilde lezen. Hij hongerde naar kennis en was vastbesloten zijn ‘gevangenschap’ niet in ledigheid door te brengen.

23 oktober 1942 – Rommel wordt in Noord-Afrika bij El Alamein verslagen.

Iedere avond om negen uur luisterde Vati naar de Nederlandse nieuwsuitzendingen op de BBC. Ik herinner me de sensatie het overwinningsthema uit Beethovens Vijfde symfonie te horen dat aan de uitzendingen voorafging. Wij vernamen het nieuws van Rommels nederlaag tijdens een van onze eerste bezoeken aan Vati en omhelsden elkaar opgetogen. De oorlog zou nu snel voorbij zijn.

Onze ouders leerden ons bridgen en vaak brachten we de avonden spelend door. Ik had moeite met bieden, maar in troeven werd ik een kei. Ik voelde me altijd heel trots als ik met Vati mocht spelen, maar Heinz en ik waren de beste partners, vooral als we Mutti en Vati versloegen. We speelden rustig, fluisterden onze contracten, bang dat we gehoord zouden worden. Intussen had Heinz ook zijn joodse uiterlijk moeten verbergen door zijn haar met peroxide te bleken – zodat het nu een gemberachtige, blonde kleur had.

Het werd nog moeilijker voor Vati toen bleek dat de buren van mevrouw De Bruin Nederlandse nazi’s waren. Ze waarschuwde Vati en verzekerde hem dat ze alleen maar goed met hen omging om geen argwaan te wekken. De toestand werd bijna onmogelijk toen die buren op een dag kwamen vragen of ze in het huis van mevrouw De Bruin mochten slapen omdat ze hun slaapkamer aan het behangen waren. Hoe kon ze hen weigeren?

Ze kwam opgewonden naar boven en drong erop aan dat de beide mannen gedurende het bezoek op hun bedden bleven liggen. Ze gaf hun een grote voorraad brood en melk, zette een po naast hen neer en verbood hun ook maar enig geluid te maken. Uiteindelijk duurde het bezoek maar slechts dagen, maar het hele incident begon danig op Vati’s zenuwen te werken. Het maakte hem nog duidelijker dat ze totaal afhankelijk waren van de welwillendheid en moed van mevrouw De Bruin.

2 februari 1943 – Stalingrad: het Duitse zesde leger capituleert.

Het had er steeds op geleken dat de Duitsers in Rusland aan de winnende hand waren, maar het keerpunt kwam toen de Russen ook hun strenge winter in de strijd wierpen om de Duitsers te verslaan. Samen met Vati luisterden we naar het grootse nieuws over de BBC dat eenennegentigduizend Duitsers krijgsgevangen waren genomen. Vati voelde dat het einde eindelijk in zicht was gekomen.

De nederlagen in Afrika en Rusland leidden er echter alleen maar toe dat de Duitsers met meer toewijding de joden gingen vervolgen. Er werden beloningen in het vooruitzicht gesteld voor het verraden van joden aan de Gestapo en Vati realiseerde zich dat het nieuwtje van het verbergen van onderduikers eraf ging. Hij en Heinz verkeerden in groot gevaar. Zijn angst groeide nog toen mevrouw De Bruin vijandig begon te worden, hun steeds minder te eten gaf en botte opmerkingen begon te maken. Ze eiste steeds meer geld voor het onderduiken, terwijl het geld begon op te raken. Deze pijnlijke situatie sleepte zich bijna achttien maanden voort, waardoor Vati zeer gedeprimeerd raakte. Hij smeekte Mutti een ander onderduikadres voor hen te vinden.

Mutti en ik verkeerden eveneens in een netelige situatie. Toen we in Amsterdam terugkwamen van een van onze weekeinden weg, werden we door een doodsbange mevrouw Klompé binnengelaten. De Gestapo had het huis wederom doorzocht en haar bedreigd.

‘Jullie onderdak verlenen wordt een te grote belasting’, zei ze. Ze keek verontschuldigend, maar stond erop dat we zouden vertrekken.

Natuurlijk begrepen we het wel, maar we moesten wachten op hulp van het verzet voor we ergens anders konden worden ondergebracht. Inmiddels was de relatie tussen ons en mevrouw Klompé zeer gespannen geworden.

Uiteindelijk werden we naar een echtpaar gebracht dat we van vroeger kenden.

Het was ene mijnheer Reitsma, ook een dappere Fries, die gehuwd was met een zeer begaafd joods beeldend kunstenares. Ze waren van middelbare leeftijd en hun zoon Floris woonde bij hen. Ze waren erg aardig en zorgden ervoor dat we ons op ons gemak voelden gedurende de korte tijd dat we bij hen zouden verblijven. Mevrouw Reitsma had het druk met kunstopdrachten en was blij dat Mutti het koken van haar overnam.

Eten was inmiddels heel schaars geworden in Holland, dus besloot Mutti een bezoek te wagen aan onze geheime opslagplaats om wat van ons verborgen voedsel te halen. Het was onnodig dat wij ons allebei aan het gevaar zouden blootstellen opgepakt te worden, dus ging ze alleen. Ik wachtte ongerust op haar terugkeer. Uiteindelijk kwam ze terug met blikken en pakken bloem, rijst, suiker, chocolade en cacao en we dachten wat een feestmaal we zouden hebben. Hoewel het voedsel in goede staat gebleven was, smaakte alles naar mottenballen. Hoe dan ook, het eten werd zeer gewaardeerd en we slaagden erin bij ons volgende bezoek aan Vati en Heinz wat extra voedsel mee te nemen.

Inmiddels was Vati nog depressiever geworden en verzocht hij Mutti opnieuw om een ander onderduikadres voor hen te vinden. Mutti begreep dat hun leven echt ondraaglijk was geworden, want toen we aankwamen had mevrouw De Bruin haar apart genomen en haar botweg toegevoegd: ‘U hebt een mooie bontjas. Hij is aan u niet besteed, want u gaat maar één paar keer per maand de deur uit. Ik moet alle boodschappen doen voor uw man en zoon, dus kunt u hem maar beter aan mij geven.’

Het was meer een eis dan een verzoek en Mutti voelde dat ze hem zou moeten weggeven. We werden gechanteerd. We wisten dat het niet gemakkelijk zou zijn Vati en Heinz ergens anders onder te brengen. Toen we in Amsterdam terugkwamen vertelden we de situatie aan mijnheer Broeksma. Hij scheen niet erg verbaasd.

‘Er is niet veel dat ik kan doen’, zei hij. ‘Hun situatie is niet uniek. Vele anderen worden ook gechanteerd. Sommigen worden zelfs voor contant geld aan de Gestapo uitgeleverd.’

Mutti werd lijkbleek toen ze dit hoorde, maar ze was vastbesloten te proberen Vati’s lijden te verlichten. Ze ging op eigen initiatief om advies bij een niet-joodse vriendin, Doortje. Toevallig woonde er in de flat onder haar een verpleegster van wie ze wist dat ze bij het verzet zat. Doortje beloofde contact met haar op te nemen en algauw had ze goed nieuws voor ons. Ze vonden een onderduikadres in Amsterdam. Het was dichter bij ons en we voelden dat het in alle opzichten veiliger zou zijn.

Het was zeker dat mevrouw De Bruin haar bron van inkomsten niet zomaar zou opgeven, dus maakten Vati en Heinz in het geheim plannen om ’s nachts te verdwijnen. Ze slopen zonder opgemerkt te worden het huis uit en namen een vroege trein naar de stad, waar ze werden opgehaald door de verpleegster. Ze haastte zich met hen naar hun nieuwe toevluchtsoord.

Alles scheen volgens plan te verlopen. Toen we de volgende dag bij Vati en Heinz op bezoek gingen, voelden we ons allemaal enigszins gerustgesteld. Hun nieuwe onderkomen bevond zich in een groot oud huis met enorme kamers en de eigenaars, een echtpaar, waren bijzonder vriendelijk en voorkomend. Er leek nu minder druk op ons te rusten en moeder en ik gingen die avond gerustgesteld terug naar de Reitsma’s.