Marjoleine Oppenheim-Spangenberg

Over zij en ik

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam

© Marjoleine Oppenheim-Spangenberg, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie en illustraties binnenwerk © privéarchief Marjoleine Oppenheim-Spangenberg

isbn 978 90 445 3096 4

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Schoolfeest

Te hoog om vanaf te springen als het misgaat, dacht ik.

Van huis uit had ik geleerd om altijd rekening te houden met ‘als het mis zou gaan’ en goed op te letten hoe ik kon wegkomen. Vanavond was er geen mogelijkheid om zonder moeite te ontsnappen. De rij schoof op. Mijn gedachten stopten.

Die avond was de toegang verplaatst naar helemaal boven aan de grote trap en niet onderin via de kelder, zoals gebruikelijk. Tot op de trappen naar boven stond het vol. Zelf was ik halverwege, mijn toegangskaart had ik in mijn hand. Dit was mijn tweede schoolfeest. Opnieuw keek ik naar beneden. Ik voelde me opgesloten tussen al die wachtende mensen. Ik rook hun kleding en hun adem. De geuren gaven door waar ze vandaan kwamen: van tafel, van een sportclub of uit het café. Ook rook ik een fijne lucht, een buitenlucht leek het.

Sinds een paar weken was er een nieuw meisje in mij wakker geworden; eentje waar ik niet lang geleden nog door in verlegenheid zou zijn gebracht. Zij gaf mij een ander gevoel, waar ik nog geen naam voor had. Het gevoel zat in mijn buik en verder naar beneden, daar stroomde het ergens.

Toen ik boven was, mijn kaart had laten afscheuren en de grote hal binnenging, knapte er iets in mij. Het voelde alsof ik weer buiten stond en naar binnen keek. Opeens vloeide mijn gespannen verwachting weg en verdween mijn verlangen om deel te nemen, terwijl ik even daarvoor niet had kunnen wachten om mee te doen aan die volwassen wereld waar ik tot dan toe niet bij hoorde omdat ik te jong was.

Was het de verlichting in de galmende, halflege hal, die hetzelfde was als overdag? Er scheen te veel licht voor zo’n avond. Tegelijkertijd waren de opgangen naar de bovenetages vreemd stil, ik kon bijna het lawaai horen van overdag, wanneer de klassen vlak na de bel uitgelaten van lokaal wisselden, de gevulde trappen vol resonerend gegil, gepraat en gelach dankzij de hoge muren en de tegelmozaïeken op de wanden beneden.

Het was de tegenstelling tussen dat wat ik gehoopt had en de kale, ongezellige realiteit, die mij uit balans bracht. Ik haalde een paar keer diep adem: het rook anders dan overdag, naar sigaretten en bier. Van beneden hoorde ik de muziek uit de luidsprekers in de kantine komen. De band was nog niet begonnen aan hun optreden, maar nu al kon je hierboven niet meer praten door al het bassengedreun. Ik liep naar de garderobe, bekeek nog even nadrukkelijk mijn silhouet in de twee glazen tussendeuren.

Mijn eigen plek was bezet door een vreemde jas. Overal hingen andere jassen dan gebruikelijk; jassen van onbekende mensen met nieuwe luchtjes. Overdag herkende ik de geuren in de garderobe. Zo had ik eens aan de jas van Koen geroken, toen ik in de eerste klas verliefd op hem was. Sindsdien wist ik dat zijn jas naar koude maaltijden rook. Het had geholpen. Ik was daarna niet meer verliefd op hem. Verliefd zijn maakte mij zo afhankelijk van de aandacht van de ander dat ik soms niet meer goed kon nadenken. Het was me nu een paar keer gebeurd. Ik was verliefdheid daarom liever kwijt. Ik werd moe en verdrietig van het onbeantwoorde hunkeren: opeens stroomde mijn verlangen weg als mijn verliefdheid wél beantwoord werd.

Zoals met Norbert: na twee dagen geïsoleerd rondlopen in de grote pauze met zijn klamme hand om de mijne was het klaar.

Ik keek rond in de garderobe maar zag nog geen bekenden, hoewel het daar langzamerhand druk begon te worden. Ik had niet met iemand afgesproken. De mensen die ik kende zouden er toch wel allemaal zijn. We zouden elkaar zeker tegenkomen, zo hadden we gezegd.

Nadat ik mijn jas had opgehangen duwde ik de deuren van de kantine open. Het was gelukkig toch zoals ik hoopte: alles was anders.

Aan de rechterkant tegen de muur was een hoog houten podium opgebouwd.

Je kon er bijna onderdoor lopen. De kantinetafels en -stoelen waren aan de kant geschoven, en de meeste tl-buizen waren door de feestcommissie beplakt met rood crêpepapier. Daardoor was het best donker en spannend. Weer voelde ik dat verlangen dat zich in mij opdrong.

Rond het podium, waar de band zou gaan spelen was het afgeladen. Er stonden veel jongens uit de hogere klassen. Ze vormden een gesloten haag, met de ruggen naar mij toe. De meesten hadden lang haar, droegen spijkerbroeken of ribbroeken, spijkerjasjes, laarzen, sluipers en gympen. Ze rookten shag en dronken biertjes. Het dampte nu in de kantine. De band begon te stemmen en iets bewoog de haag, alsof ze allemaal tegelijk terugdeinsden. Het was een andere wereld, die jongenswereld. Ik herkende niemand.

Bij de uitgifteplek, waar overdag koffie, thee en gevulde koek verkocht werd, kon je nu bier en wijn kopen. Daar stonden een paar mensen die ik kende in een groepje bij elkaar. Sommigen rookten shag en iemand had een biertje. Ze stonden wat onwennig, alsof er nog bepaald moest worden hoe de verhoudingen die avond lagen.

Er ontstond op zo’n avond een andere hiërarchie, een die te maken had met hoe je eruitzag, hoe je bewoog, naar welke muziek je luisterde, welke opvattingen je had en hoe je die vertelde. Het maakte uit of je voor de schoolkrant schreef. Knap zijn en iedereen op afstand houden met een lichte geamuseerdheid was ook in orde. Zoals Sip: die was zo knap dat zelfs de meisjes van de tweede stilvielen als ze hem zagen. Hij zag hen natuurlijk niet, keek niet eens. Later bleek dat hij zo verlegen was dat hij nauwelijks naar meisjes durfde te kijken, zelfs niet naar die van zijn eigen leeftijd.

In ieder geval was het buiten schooltijd, en dus op die avond, nu eens niet belangrijk wie zijn proefwerk had geleerd en hoe je daar gebruik van kon maken.

In de voorbereiding op het feest had ik vorige week bij Rolfs Ruiterhuis in de Vijzelstraat een Levi’s-spijkerbroek gekocht en bij de Indiase winkel in de Damstraat een beetje doorschijnende, lichtblauwe blouse met dezelfde kleur borduursels. Ik had mijn Zweedse klompjes erbij aangedaan van de winkel Zwartjes, waarvan men zei dat die fout was geweest in de oorlog. Voor de spiegel overwoog ik of ik in mijn haar de lange zijden Indiase sjaal met blauw erin zou dragen. Het paste goed bij elkaar, vond ik. Mijn moeder had vanuit de keuken gezellig meegepraat; ik zag dat ze het leuk voor me vond, mijn schoolfeest. Terwijl ik het sjaaltje om mijn haar knoopte keek ze naar me. Er veranderde iets in haar, ze leek weg te kijken. Weer het kamp zeker, schoot het door mij heen. Heel even twijfelde ik, overwoog ik niets te vragen, maar mijn nieuwsgierigheid won het. Als zo vaak. Haar pijn was mijn pijn, het zoog aan mij.

‘Mam, vind je het niet leuk staan, mijn haar zo?’ vroeg ik haar.

‘Natuurlijk, het staat je heel erg leuk’, antwoordde ze. ‘Het deed me alleen even denken aan iets van vroeger, het heeft niets met jou te maken.’

Dat heeft het nu wel, dacht ik. Ze verplaatste de theepot doelloos op het aanrecht en glimlachte naar me. Het was veilig, zag ik. Ik keek naar mezelf in de spiegel en besloot niets in mijn haar te dragen. Het waren vast de Griekse meisjes, dacht ik, terwijl ik mijn haar losschudde, daar herinnerde ik haar natuurlijk aan toen ze mij zo zag. De Griekse meisjes die, creperend van de pijn in hun buik na een van de ingrepen van professor Clauberg na drie dagen dood waren. Ze hadden bijna allemaal kleurige doekjes om hun haar gebonden toen zij, opgewekt en zingend, uit de trein stapten in Auschwitz.

Hoe kwam het toch dat ik daaraan dacht toen ik voor de spiegel de sjaal uit mijn haar knoopte? Was het wat ik zag in de ogen en de houding van mijn moeder? In de nauwelijks verholen verschrikking? De afkeer? Het even wegdraaien van haar lichaam? Het moest haast wel, want toen ik eerder van mijn kamer naar beneden liep om haar mijn feestkleren te laten zien, had ik die associatie met die Griekse meisjes in Auschwitz geen moment gehad. Ik duwde de gedachte, zonder het antwoord te weten, weg. Zij stond in de keuken naar het aanrecht gebogen. Zij hakte op de grote vleesplank, zag ik nu. Iets gewoons.

Ik probeerde mijn nieuwe wimperkruller, die ik pas bij drogisterij Fransen had gekocht. Marina uit mijn vorige klas had er een en ik bewonderde de achteloze manier waarop ze haar wimpers krulde in de les. Ik bewonderde ook de manier waarop zij mooie harten kon tekenen waarbij de linker- en de rechterkant van het hart precies hetzelfde waren. Ze tekende ze op alle kaften van haar boeken en op de buitenkant van haar etui. Zo symmetrisch harten tekenen lukte mij nooit. Verder vond ik Marina niet leuk. Ik had altijd het gevoel dat zij en haar vriendin mij uitlachten. Die vriendin was een dik meisje met blond, pluizig haar en een pony. Ze had vaak een paars, lichtroze en lila gestreepte ribbelcoltrui aan, waardoor het leek alsof ze borsten had. Maar bij gym had ik in de kleedkamer gezien dat het meer een rij vetrolletjes was, die gelijk verdeeld waren over haar lichaam, ook bij haar borsten.

In de badkamer lag de Invite-mascararoller van mijn moeder, die mocht ik vast lenen. Of eigenlijk gewoon pakken en gebruiken, dat was minder ingewikkeld.

Ik moest natuurlijk vragen hoe laat ik thuis mocht komen. En nog regelen dat ik met iemand mee kon fietsen, want ze wilde vast weer niet dat ik alleen terug naar huis zou komen. Het licht op mijn fiets was stuk, ik vond dat niet belangrijk, alleen zij vond het belangrijk, maar het kon problemen geven op het moment dat ik net weg wilde gaan.

En hoe kwam ik aan geld om iets te drinken te kopen op het feest? Schielijk wierp ik een blik naar boven. In mijn gedachten zag ik het ronde gebloemde koektrommeltje boven op mijn moeders kledingkast.

De rijksdaalders die ze spaarde stopte ze daarin.

Als ik er twee uitnam zou ze het niet merken, dacht ik. Alles beter dan vragen. Bij vragen deed ze moeilijk en voelde ik me in het nauw gedreven door haar dwingende ogen en haar raadgevingen over het Beatrixpark; hoe ik daar vooral niet ’s nachts doorheen moest fietsen. Uit zichzelf zou ze trouwens niet op het idee komen om mij geld mee te geven. Sinds mijn ouders uit elkaar waren, hadden we het minder breed thuis. Ik werkte op zaterdag en mijn broer had een krantenwijk, we zorgden zelf voor extra’s. Hoewel we daar nooit iets over afgesproken hadden met haar. Het was niet nodig geweest. We hadden het aangevoeld, mijn broer en ik.

Verder betaalde mijn vader alimentatie voor ons. Of niet. Of te laat. Mijn moeder en vader hadden er vervelende telefoongesprekken over. En rechtszaken. Maar die waren sinds een jaar of twee voorbij. Tenminste, dat dacht ik, want de advocaat Flip belde al een tijdje niet meer.

Als mijn moeder de telefoon opnam kon je aan haar antwoord horen wanneer ze mijn vader aan de lijn had. Er sloop een afstandelijke kilte in haar toon.

Ik hoopte altijd dat hij naar mij zou vragen en ik hem kon vertellen over alles wat ik meemaakte. Ik hield ervan zijn stem en zijn grapjes te horen, maar meestal kreeg ik hem niet aan de telefoon. Behalve als ik zelf belde. Ik probeerde hem te bereiken op zijn werk, waar hij meestal maar weinig tijd had om met mij te praten.

‘Ik moet nu gaan, kind,’ zei hij dan, ‘het is razend druk.’ Als hij ‘kind’ zei smolt ik. Zijn kind, bedoelde hij en dat was ik. Ik was dol op mijn vader.

Ik hield natuurlijk van mijn moeder, maar op een andere manier. Het was vooral leuk om samen met haar dingen te doen en het was fijn om met haar te praten, tenminste, wanneer ze zich goed voelde.

Gisteren waren we na school naar de Hema geweest. Ik was nu bijna net zo lang als zij. Arm in arm waren we ernaartoe gegaan. We hadden nieuwe lakens gekocht voor haar bed. Ik had een panty gekregen. We eindigden allebei met een stuk rookworst in een zakje, het nat droop langs mijn vingers, dat hoorde erbij.

‘Kom, tijd om naar huis te gaan’, zei zij. Ik stak mijn arm door de hare.

Bij het wegrijden had zij moeite de auto uit de parkeerplek te draaien. De ‘auto van de wiedergutmachung’, zoals ze hem noemde. Met halfdichte ogen, vanwege de rook uit haar brandende sigaret, probeerde ze weg te komen. Ik merkte dat ik mijn handen dichtkneep. De auto maakte het geluid van een optrekkende zware motor; ze gaf veel gas. Het was beter om niets te zeggen op zo’n moment.

Weer thuisgekomen pakte ze de lakens van me aan uit de diepe tas. Er zat nog iets in; een pan. ‘Hè, heb je die ook gekocht?’ vroeg ik. ‘Ik heb helemaal niet gezien dat je die pakte, die mooie pan.’ Ze antwoordde niet en liep de keuken in.

‘We gaan over een half uurtje eten’, zei ze. ‘Roep jij Stan? En dek de tafel maar vast.’

Mijn broer was in de bijkeuken. Dat was zijn privédomein. Je kon er alleen polsstokhoogspringend doorheen, zei mijn moeder altijd. De vloer lag bezaaid met van alles; hout, gereedschap, ijzer, touw, draad en oude onderdelen van allerlei afgedankte apparaten. In die ruimte van drie bij twee meter lag de ziel van mijn broer. Hij maakte alles daar en trok zich er terug wanneer hij dat wilde. Hij sleutelde er aan zijn brommer, aan zijn fiets, aan een zeilwagen of aan een racewagen. Het hok rook naar hem en naar een mengsel van smeer, olie, lijm en verf. Het rook er zoals mijn broer rook. Het merkwaardige was dat hij in de zeker veertig centimeter hoge laag op de vloer exact kon vinden wat hij nodig had.

Tussen de troep pakte hij al pratend een waterpomptang, die volledig verborgen lag tussen van alles en liet hem na gebruik ook weer op de grond vallen om vervolgens van een andere plek een schroevendraaier te pakken of een andere tang. Het leek normaal omdat hij het altijd zo deed.

Wanneer ik een of twee keer per jaar mijn moeder wilde helpen, die zich beklaagde over de rotzooi in de bijkeuken, en tot diep in de avond opruimde, was Stan de volgende dag radeloos. Ondanks het keurige opbergen van zijn gereedschap in de daarvoor bestemde gereedschapsdozen en aan de diverse haken aan de wand, kon hij niets meer vinden. Zo gewend was hij in zijn geheugen de plekken op te slaan waar hij zijn spullen liet vallen.

Mijn broer stond aan zijn werkbank, ik zag aan zijn houding hoe geconcentreerd hij was. Hij had een lasser met een gloeiende punt in zijn hand. Er hing een brandlucht, vermengd met iets zuurs. Hij knutselde aan een accu leek het.

‘We gaan eten, kom je?’ vroeg ik.

‘Even dit afmaken,’ antwoordde hij zonder op te kijken, ‘ik kom zo.’ Typisch mijn broer: onverstoorbaar.

Ik stond nu bij het felverlichte loket van de kantine voor de drankjes; thee of chocomel kon ik natuurlijk niet nemen. Tomatensap? Spa Rood? Twijfelend draaide ik wat heen en weer voor de kantinejuffrouw, die licht leek te geven in een speciale rode jurk die ze droeg ter ere van het feest. Tomatensap dan maar. Naast me stond een jongen met donkerblond, dik krullend haar en een spijkerjasje aan. Hij was een hoofd groter dan ik. ‘Zo,’ zei hij, ‘jij neemt het ervan.’ Ik lachte.

‘Tot straks’, zei hij en hij slenterde weg. Hij liep leuk, vond ik.

Onder luid applaus kwam de band op. De drummer achterin, de basgitarist rechts, de man met de dwarsfluit vooraan en nog een jongen achter een elektrische piano. De fluitist kreeg een vreemde mond toen hij zijn lippen aan de dwarsfluit zette. Ik nam een slokje tomatensap. Toen hij begon te spelen verstomde het geroezemoes. Er gebeurde iets in de kantine door zijn spel. Mij raakte het aan, leek het; het wikkelde zich om mij heen en voordat ik het wist was ik er totaal door gegrepen. Ik had nooit eerder een popgroep live horen spelen. Het volume, de rook, het gedimde licht, alles droeg bij aan een intens gevoel, met mensen die hetzelfde deelden; muziek.

Er werden wat stoelen opzijgeschoven en sommige mensen begonnen te dansen. Ik keek als gebiologeerd naar ze.

Hij stond opeens naast me. Ik voelde het aan de haartjes in mijn nek. Terwijl hij langzaam zijn armen om mij heen vouwde draaide hij mij om en zoende mij. Hij heette Thomas.

Het was mijn eerste echte zoen na die van Klaas Jan op de lagere school, tijdens het schuifelen op ‘Je t’aime moi non plus’ van Serge G. en Jane B. op de zolder bij Martin Helgers in de Schubertstraat. Die zoen van Klaas Jan was ingewikkeld geweest; hij droeg een beugel met elastiekjes. Maar dat had ik ervoor over. Het was per slot van rekening Klaas Jan. Een paar maanden later was er Pieter Maarten. Die zoende fijner, maar verhuisde naar een andere stad, waardoor er een einde kwam aan onze verliefdheid.

Maar goed, deze zoen van Thomas was dus de eerste na een hele tijd en het deed iets anders met me. Ik voelde verlangen.

We liepen samen weg uit de kantine en als vanzelfsprekend de trap op, probeerden de deuren van de klassen, maar die waren op slot. Die van de aula ging wel open. We keken om ons heen en gingen ergens op de grond liggen, op het stukje tussen de eerste rij van het tweede balkon en de overgang naar het eerste balkon. Hij legde zijn spijkerjasje onder ons. Beneden zag ik nog even de zaal met lege stoelen en het podium van de aula in het halfdonker. Het geluid van de band in de kantine dreunde in de verte. Hij lag tegen mij aan en ik voelde zijn warmte door onze kleren heen.

Ik weet nog dat ik er verbaasd over was dat iemand zo warm kon zijn. Ik had geen enkel tijdsbesef meer toen we samen op de grond lagen. Hij streelde mij. Dat had nog geen enkele jongen gedaan.

En toen opeens werd de deur op slot gedraaid met een droge, besliste beweging. Tegelijkertijd ging het licht uit. We stonden direct geschrokken op, de magie was meteen weg. We liepen naar de deur en probeerden of die toch nog openging. Dat deed hij niet, we riepen en bonkten, maar er reageerde niemand. Ik keek hem aan. ‘Laten we kijken of er ergens anders nog een uitgang is’, zei hij. Hij pakte mijn hand. Langs de lege rijen stoelen liepen we naar de kleedkamers. Handig sprong Thomas op een tafel en keek naar boven: daar kon een raampje open. Zelfverzekerd klom hij omhoog, keek erdoor naar buiten en riep verheugd dat er een regenpijp liep tot aan de grond. Ik zag hem zich vanuit het lagere raam in één heldenbeweging uit het bovenraampje wurmen. Hij gleed soepel langs de pijp omlaag.

Toen hij beneden stond, zei hij: ‘Kom maar. Spring het laatste stukje maar, ik vang je op.’ Dat is precies wat ik deed. Ik wrong me uit het raampje en liet me min of meer langs de regenpijp naar beneden vallen. Bij het laatste stuk ving hij mij op. Er was geen ontkomen meer aan: ik was smoorverliefd.

Beneden onder de kale lantaarnpaal namen we afscheid; we zouden elkaar twee dagen later zien bij de Munttoren. Ik maakte mijn fiets los. ‘Dag, Marjoleintje’, zei hij. Dat klonk fijn, ‘Marjoleintje’.

Toen ik naar huis fietste reed ik heel langzaam. Ik rook hem nog en hoorde zijn stem. Pas halverwege het Beatrixpark begon de onrust. Ik zou veel later thuiskomen dan ik had afgesproken met mijn moeder. Ze zou helemaal flippen als ze zou zien hoe laat het was.

Hoe kon ik ons huis binnenkomen zonder haar wakker te maken? Ze zou de sleutel horen en waarschijnlijk de tussendeur wanneer ik die opendeed. De treden van de trap naar boven, naar mijn kamer, kraakten. Plotseling had ik een enorme knoop in mijn maag en fietste ik als een razende om zo snel mogelijk naar huis te komen. Hoe had ik zo stom kunnen zijn; het was al drie uur. Helemaal warm kwam ik bij ons huis aan. De buitenlamp brandde; dat was geen goed teken. Het zou kunnen zijn dat ze die vergeten was uit te doen, of dat ze nog wakker was. Ik stak met ingehouden adem mijn sleutel in het slot. De tussendeur was dicht, erachter brandde geen licht. Ik haalde even opgelucht adem; ze was naar bed gegaan, dacht ik. Ik deed mijn jas uit en hing hem op. In een bijna vloeiende beweging duwde ik geruisloos de deurklink van de tussendeur naar beneden en zwaaide ik de deur open. Dat maakte het minste lawaai. Ik ademde uit. De hal was donker, zachtjes deed ik de deur van onze woonkamer open.

En daar zat op de bank, met haar benen onder de grote winterjas waar ze meestal haar middagtukje onder deed, mijn boze moeder.

‘Ben jij nou helemaal gek geworden, weet je hoe laat het is?’ begon ze met haar donderende lage stem. De moed zakte in mijn schoenen. Hier kon geen verliefdheid tegen op. Ze zou me helemaal de grond in boren. Ik moest weg zien te komen en dat kon alleen als ik ver voor haar mijn kamer wist te bereiken. Ik moest razendsnel naar boven rennen. Haar tegenhouden. Ik keek naar rechts, naar de trap, deed één stap naar voren en strekte mijn hand uit naar de deurklink van de woonkamerdeur.

Met een machtige zwaai gooide ik hem dicht, ik zag nog juist haar beduusde uitdrukking. Automatisch greep ik naar de sleutel van de woonkamerdeur om die in één beweging om te draaien. Met de deur op slot zou ik haar even ophouden, de tijd die ze nodig had om naar de andere deur in de kamer te lopen. Net te laat bedacht ik dat zij de dag ervoor besloten had van alle deuren in ons huis de sleutels weg te doen. Niets mocht ooit nog op slot.

Opgepakt

Er was geen uitweg.

Richard Cieraad, Sicherheitspolizei, stond wijdbeens en breed voor haar, zijn collega vlak achter hem. Albrecht heette die. Riel had het Cieraad zojuist horen zeggen. Haar vriend Thom, bijnaam ‘de Thoom’ in de verzetsgroep, stond naast haar, dicht naast haar, in zijn binnenzak de door hem vervalste persoonsbewijzen voor de Joodse kinderen die ondergedoken waren op de boerderijen in het achterland.

Gelukkig had Riel ze nog niet van hem overgenomen, maar ze had wel de brieven van de kinderen voor hun families in haar tasje. Thom zou ze mee terug naar Arnhem nemen. Dat kon nog lukken, Cieraad en Albrecht hadden geen reden om Thom te fouilleren: hij was niet Joods en zijn persoonsbewijs was in orde. Misschien kon ze de brieven nog snel aan hem geven.

Riel had Thom Thomassen leren kennen op de club van de Kunstoefening in Arnhem. Hij was graficus, een leuke jongen. Ook haar ouders mochten hem graag. Hij kwam veel bij haar thuis, hield van de warmte en gastvrijheid van haar familie in de Nieuwstraat. Het was, zo noemde hij het, een ‘seizoenenhuis’; een huis waar als vanzelfsprekend in de winter de kachel brandde, waar het licht op tijd aan was en waar het in de keuken rook naar stooflapjes en dikke soep.

Er werd gekaart en gelezen aan de grote tafel en naar muziek geluisterd. Het was daar als een warme deken, wanneer je koud, met de damp van de sneeuw nog in je jas, in de hal stond. In de zomer maakte de zon via de open tuindeuren streeplicht op de muren van de woonkamer en de keuken. Dan rook het in huis naar witte boterhammen met aardbeien en liepen de drie meisjes Van Duren in zomerjurken met hun haren los.

Het leven was makkelijk en prettig bij hen thuis, de aandacht gemeend en genereus. Je kwam, bleef eten, werd opgenomen in het gezinsleven: een nichtje woonde in omdat haar moeder jong overleden was aan tbc, tantes en ooms kwamen vaak eten en grootmoeder Frederica woonde vlakbij.

Sommige van hun Duitse familieleden kwamen vanaf het begin van de Jodenpogroms in Duitsland een tijdje in de Nieuwstraat wonen tot ze een andere verblijfplek hadden gevonden. Later logeerden er vrienden van die families en daar weer vrienden van; er waren eigenlijk altijd wel logees. De drie zusjes Van Duren, waarvan Riel de middelste was, kropen bij elkaar in bed, deelden hun eten en hun spullen met weinig tegenzin.

Riels vader, Liebmann, door haar moeder ‘Lieb’ genoemd, was de oudste van vier broers. Hij was een lange, elegante en aimabele man, vol grapjes. Hij speelde dwarsfluit en zong in het Arnhems Mannenkoor. ’s Zondags oefende hij met zijn broers Nathan, Herman en Mort opera-aria’s met de bijpassende grammofoonplaten ter begeleiding. Hun stemmen klonken door het huis.

Wanneer Lieb op vrijdagavond naar huis ging van zijn werk kocht hij snoepjes. Onderweg verstopte hij ze in alle zakken van zijn pak. Zijn meisjes, zoals hij ze noemde, klommen in hem om ze te zoeken zodra hij, eenmaal thuisgekomen, zijn hoed met een vrolijke zwaai had afgenomen.

Riels moeder, Sara, was altijd thuis. Ze kookte, zorgde, deed het huishouden, breide en naaide voor de meisjes. Ze was een minder opvallende verschijning dan haar man. Later realiseerde Riel zich pas hoeveel haar moeder onopvallend regelde en deed.

In het weekend kwamen de grootouders en de neven uit Amsterdam en Den Haag met hun families en picknickten ze aan de oever van de Rijn, waar ze bij mooi weer vanaf de Rijnkade kanoden en zwommen. Met haar vrienden at Riel ijsjes bij Hecks lunchroom en ging ze ’s avonds naar cafés zoals Riche en Royal of luisterden ze soms op uitnodiging muziek bij Musis Sacrum. Wanneer zij later over thuis vertelde, kwamen namen als de Weverstraat, de Werdjesstraat en de Rijnkade langs als zoete geurtjes uit haar zorgeloze jeugd. Maar aan die tijd was abrupt een einde gekomen toen in 1942 de borden met VOOR JODEN VERBODEN verschenen.

‘Jij bent toch Riel van Duren?’ zei Cieraad.[1] Ze had hem zojuist haar vervalste persoonsbewijs overhandigd. Ze had het pas een maand of drie. Het was bijgewerkt op atelier ’t Hemelrijk in het centrum van Arnhem; er stond ‘Betsy ter Haar’ in, bevatte een nieuwe foto van Riel met een nieuw stempel en, veel belangrijker, er stond geen ‘J’ van Jood in. Een verzetsvriend had het gemaakt. Thom had het uit de jas van die Betsy gestolen tijdens een avondje in café Royal waar sinds een half jaar geen Joden meer mochten komen. Dat maakte de keuze voor een meisje in dit geval een stuk makkelijker. Betsy had misschien een vermoeden dat haar persoonsbewijs gestolen was en zelfs door wie, maar ze had het opgegeven als verloren.

Sinds haar nieuwe persoonsbewijs bewoog Riel van Duren zich veel vrijer. Ze had het geluk dat ze er niet al te Joods uitzag en een mooi meisje was. Bovendien durfde ze risico’s te nemen. Zo had ze in de afgelopen maanden veel kunnen regelen voor de nu veertig kinderen die ze met hulp van Gerry en Sonja, vriendinnen uit de verzetsgroep, had kunnen laten onderduiken.

Cieraads blik gleed over haar borsten en langs haar hals, zijn ogen vernauwden zich. ‘Jij heet geen Betsy ter Haar, jij bent Riel van Duren.’ ‘Nee, hoor,’ probeerde ze, ‘u vergist zich, ik ben Betsy ter Haar uit Zutphen.’ Albrecht suste nog: ‘Ach, laat dat meisje toch lopen.’[2]

Links en rechts van hen liepen mensen snel langs, een gestage stroom reizigers, ze keken niet op of om, haastten zich uit of juist naar het station van Doetinchem. Het was een warme, mooie zomerdag, die 26ste augustus 1942. Thom en zij waren een paar ogenblikken eerder gearmd het Lindelaantje richting Vorden uit gelopen, blij om elkaar weer te zien, verliefd en een beetje gespannen. Ze hadden niet veel tijd. Thom zou over een uur een trein terug naar Arnhem nemen en Riel zou dan weer terug naar de boerderij van Steinhorst lopen waar ze ondergedoken zat. Maar nu was de auto van de Sicherheitspolizei langszij gekomen en waren de twee mannen uitgestapt: ze konden geen kant meer op.

Die Richard Cieraad kende Riel van de middelbare school, een vervelende, wat oudere jongen die ze verschillende malen met weinig woorden en veel lichaamstaal had afgewezen, zelfs op zijn nummer had gezet. Hij was op zijn achttiende al lid geworden van de Nationaal-Socialistische Partij en was in 1939 opgeklommen tot blokleider in Oosterbeek. Hij geloofde heilig in de ‘Duitsche Overwinning’, straalde dat uit en sprak erover. Ze had hem niet meer gezien sinds de middelbare school, maar hij was haar nog niet vergeten.

De eerste keer dat ze haar onderduikplek overdag verliet, een paar maanden geleden, was ze de hele weg naar het station bang geweest dat de Sicherheitspolizei haar zou aanhouden voor een identiteitscontrole. Ze was vooral bang voor het moment dat ze haar vervalste persoonsbewijs zou moeten laten zien, benauwd niet overtuigend genoeg te kunnen liegen en gepakt te worden. Ze bedacht hoe ze niet alleen de andere onderduikers op de boerderij in gevaar zou brengen, maar verder de verzetsgroep, de club die alles deed wat mogelijk was om Joodse kinderen, vrienden en kennissen te laten onderduiken op de boerderijen in de omgeving. Een aantal boeren wilde daarbij helpen, maar het kostte geld. Haar ouders en haar twee zusters zaten, apart van elkaar, ergens in de buurt van Ede ondergedoken. Met hun spaargeld, en wat ze nog konden verkopen, betaalden ze hun onderduik. Riel had ze al maanden niet meer gezien. Ze kreeg af en toe een briefje via via van ze toegestopt met wat haastig opgeschreven zinnen. Zoals ze ook af en toe brieven kreeg van betrouwbare vrienden, die haar op de hoogte hielden van privégebeurtenissen, aangevuld met verborgen informatie over de actualiteit: de sfeer die in de stad steeds dreigender werd, de maatregelen waardoor meer beperkingen werden opgelegd. Ze kreeg de indruk dat veel mensen liever veilig thuisbleven. De straten werden steeds leger.

Waarom nam mijn moeder zo veel risico om die kinderen te laten onderduiken en hoe was ze daartoe gekomen? Uit het interview, dat voor de Spielberg Bibliotheek[3] is opgenomen, heeft ze het over: ‘je wist waar je voor stond door je opvoeding’, maar ook dat ze zich dit morele beginsel op dat moment niet realiseerde. Mij heeft ze weleens verteld dat het regelen van onderduikadressen voor kinderen uit de omgeving via haar vrienden van de Kunstclub begon; haar vriendje Thom was er één van. Op een avond werd haar gevraagd of ze een pakje wilde bezorgen zonder vragen te stellen en ze stapte op haar fiets om het te bezorgen. Beetje bij beetje kreeg ze meer te doen en raakte ze meer ingelicht en toegelaten.

‘Als je jong bent,’ zei ze, ‘ben je overmoedig en overzie je niet wat de gevaren zijn. En’, vervolgde ze, ‘wie had kunnen bedenken dat de moffen dit met ons voorhadden?’

Later zei ze niet zeker te weten of ze dezelfde keuzes zou hebben gemaakt wanneer ze geweten had wat de gevolgen waren. ‘Ik heb wel heel veel verloren’, zei ze.

Vrij rondlopen was voor mijn moeder, en voor alle Joden sinds de lente van 1942, gevaarlijk geworden. Op Joden die zich niet vrijwillig gemeld hadden voor werktransport naar ‘het Oosten’ werd dagelijks jacht gemaakt en de Sicherheitsdienst in Overijssel was een fanatieke uitvoerder van de verordening om Joden op te brengen. Ze speurden dag en nacht en controleerden identiteitsbewijzen van iedereen van wie ze een vermoeden hadden dat het een Jood kon zijn, want niet iedere Jood droeg een ster. Zo hadden ze in de loop van de tijd al heel wat mensen opgepakt en op de trein naar Drenthe gezet, richting doorgangskamp Westerbork[4].

Riels valse persoonsbewijs gaf haar een stuk vrijheid terug, waarvan ze nooit bedacht had dat ze het überhaupt kwijt kon raken.

Toen op 30 april van dat jaar in een verordening bekend werd dat iedere vol-Jood vanaf zes jaar op 1 mei tussen negen en twaalf en tussen twee en vijf bij de Joodse Raad op de Kippenmarkt vier gele sterren kon ophalen, voor één textielpunt en vier cent per ster, besloot Riel dat ze dat niet zou gaan doen en dat het tijd was om onder te duiken.

Haar vader en moeder lieten zich met veel moeite overtuigen door Thom, Herman en Sonja. Ze verkochten in het geheim in korte tijd zo veel mogelijk spullen, verzamelden wat ze in een koffer konden dragen en trokken de deur van hun huis in de Nieuwstraat in Arnhem achter zich dicht. Samen met de zusjes, die na een paar dagen op een ander adres werden ondergebracht, doken ze onder op een boerderij in de buurt van Ede.

Riel zou haar ouders nooit meer terugzien. Uiteindelijk werden ze verraden toen hun geld op was en ze vertrokken met een van de laatste transporten vanuit doorgangskamp Westerbork in 1944 richting ‘het Oosten’: een paar dagen later arriveerden ze in Auschwitz-Birkenau, waar ze direct bij aankomst vergast zijn.

Wat ging er door haar heen toen die afgewezen SD’er haar achter in de auto duwde? Ze calculeerde in een razend tempo en besloot alleen te praten over de vervalsing van haar persoonsbewijs. En hoopte daarmee zo veel tijd te rekken dat Thom de kinderen kon waarschuwen, het atelier kon leeghalen, de stempels en persoonsbewijzen kon opruimen, de rugzakken van de kinderen kon wegwerken, de vrienden kon waarschuwen.

Cieraad en Albrecht brachten haar voor registratie naar het politiebureau in Doetinchem. Na een paar uur brachten ze haar over naar de Koepelgevangenis in Arnhem. Daar werd ze ingeschreven door een jongen die haar herkende, een schoolgenoot. En die haar toch, met trillende hand, inschreef als Betsy ter Haar uit Zutphen. Ze gaf haar tas aan hem af, waar hij de belastende brieven van de kinderen aan hun familie uithaalde voordat hij de tas aan Cieraad gaf. Omdat het zo’n mooie, warme dag was had ze alleen een short en een bloesje aan.

Riel belandde in een koude cel waar ze op een strozak sliep en haar behoefte deed op een tonnetje dat in de hoek de hele dag openstond. Onder zeer strenge bewaking mocht ze twintig minuten per dag luchten.

Voor de rest van haar leven zou ze sloten horen dichtdraaien op momenten dat ze er niet op bedacht was, een probleem hebben met deuren die afgesloten konden worden, eenzelfde probleem met dichte en openstaande deuren en het metalen geluid van iedere rinkelende sleutelbos.

Haar celgenoot, een Jehova’s getuige, wees haar er bij aankomst op dat, wanneer je er zo bij liep als zij, met alleen een short en een bloesje aan, je God verzocht en uiteindelijk gestraft werd. Na twee dagen met haar de cel te hebben gedeeld vroeg Riel om overplaatsing. Haar verzoek werd ingewilligd.

Nu kwam ze in een cel terecht voor twee personen, waar ze met z’n zevenen in zaten. ‘Mensen’, vertelde ze, ‘waar ze veel aan had gehad in de tijd dat ze de cel samen deelden, voor daarna.’ In korte tijd leerde ze de meest elementaire regel van gevangenschap: regelen. De vrouwen in haar cel hielpen haar briefjes te smokkelen in de zoom van haar te wassen kleding, de wasvrouw bleek behulpzaam, eten bleek te regelen via de ganglopers[5] en ze leerde van tevoren op de hoogte te raken van nieuws dat belangrijk kon zijn om van tevoren te weten. Ze ontdekte in een paar weken hoe je kon uitzoeken wie jou kon helpen en wie je eventueel kon vertrouwen.

Haar eerste verhoor was de dag na haar overplaatsing, bij de Sicherheitsdienst in het souterrain van de ‘Aussenstelle’ aan de Utrechtseweg in Arnhem. Daar probeerden ze uit haar te halen wat erin zat; ze vroegen haar tot welke verzetsgroep ze behoorde en keer op keer hoe ze aan haar persoonsbewijs kwam. Ze werd verhoord, geslagen en opnieuw ondervraagd. Bij elk verhoor was Richard Cieraad aanwezig. Het waren beesten. Het hoofdkwartier van de SD aan de Utrechtseweg was berucht vanwege de harde verhoorpraktijken. Later zei ze dat het zo’n afschuwelijke ervaring was geweest, dat ze er liever niet meer over wilde praten. Ze zat zeven weken vast in de Koepelgevangenis en werd drie weken lang om de dag verhoord op het hoofdkwartier van de SD.

Maar meer aanleiding voor verhoor dan het vervalste persoonsbewijs leek er uiteindelijk niet te zijn. Riel liet er, zoals ze later vertelde, ‘niets uit’. Ze wilde zichzelf niet redden ten koste van anderen. En door te rekken en vol te houden bleek achteraf dat ze juist haar eigen leven gered had. Door te treuzelen en te zwijgen tijdens de verhoren werd ze minder snel naar Westerbork afgevoerd en daardoor niet direct als strafgeval uit een gevangenis op transport naar ‘het Oosten’ gezet om bij aankomst onmiddellijk vergast te worden.

Inmiddels had haar vriend Thom alles gedaan wat mogelijk was om de kinderen en volwassenen die op de onderduikadressen zaten te waarschuwen; hij was direct naar de boerderij gerend waar Riel ondergedoken had gezeten om iedereen aan te sporen te verkassen naar andere adressen. Hij gaf opdracht het atelier, waar de verzetsgroep persoonsbewijzen vervalste, zo snel mogelijk leeg te halen. Daarna regelde hij onderdak voor de vijf Duits-Joodse kinderen die er verstopt zaten. Ten slotte gaf hij zich, nog geen vierentwintig uur later, aan bij de SD in een poging om Riel te redden. Wat dacht hij te kunnen doen? In een brief die hij in 1981 schreef aan de buitengewone Pensioenraad vertelt hij:

Geachte Heren,

Op 26 augustus 1942 werden mijn Joodse vriendin en ik aangehouden door de SD’ers Cieraad en Albrecht in de buurt van Doetinchem. Mijn vriendin was met nog ongeveer tien andere Joodse mensen ondergedoken op een boerderij tussen Doetinchem en Vorden, Joop Westerweel had dit adres verzorgd. Mijn vriendin zou door Cieraad niet kinderachtig verhoord worden …

Ik ben onmiddellijk naar ons vergaderadres in de Bakkerstraat gegaan waar op dat moment gelukkig wat mensen aanwezig waren; er werd meteen een vrouwelijke medewerkster naar het atelier gestuurd en de kinderen werden in veiligheid gebracht. Verder werd in deze vergadering besloten dat ik mij bij de SD zou melden: de arrestatie was een toeval en ik zou proberen de zaak tot het valse persoonsbewijs te beperken, en te proberen voor haar iets te doen.

H.H.J. Thomassen[6]

Op de dag dat Thom zich meldde bij de SD werd hij door Albrecht, de collega van Richard Cieraad, verhoord. Die bleek inderdaad alleen maar belangstelling te hebben voor het persoonsbewijs en de manier waarop het vervalst was. Cieraad daarentegen wilde alles weten van de relatie tussen Thom en Riel. Onafhankelijk van elkaar vertelden mijn moeder en haar vriend beiden keer op keer hetzelfde verhaal tijdens hun verhoren: een vervalst persoonsbewijs en een verliefdheid.

Thom zat nu in dezelfde gevangenis als Riel. In de Koepelgevangenis zaten ongeveer tweehonderd gevangenen en Riel zat een etage hoger. Op 1 september om vijf over half tien ’s avonds, vijf minuten nadat het licht uitging in de cellen, braken Thom en zijn celgenoot Douwe twee poten af van het kleine houten krukje in hun cel, sloegen de derde celgenoot, de clandestiene slachter Senhorst uit Giesbeek, knock-out en wisten de aansnellende bewaker ook neer te slaan en zijn sleutels af te pakken.

Vervolgens slopen ze door de gangen op zoek naar de cel waarin Riel en de vriendin van Douwe zaten. Het leek even goed te gaan, maar bij de volgende hoek stuitten ze al op drie bewakers met pistolen en was het snel afgelopen. Nadat ze in elkaar waren geslagen, werden ze weer in hun cel gegooid. Merkwaardig genoeg is er door de bewakers geen melding van het incident gedaan aan de SD’ers Cieraad en Albrecht. Tegen de tijd dat Thom opnieuw verhoord werd, waren de blauwe plekken een stuk minder zichtbaar. Ook de illegale slachter Senhorst hield zijn mond.

Een week later werd Thom uit zijn cel gehaald en door een onbekende politieman in een auto gezet. Naast hem zat Cieraad. Ze reden naar het atelier ’t Hemelrijk. Thom was ervan overtuigd dat alles weggehaald was uit het atelier, maar merkte bij aankomst tot zijn afschuw dat alles nog intact was. Alleen de kinderen die er ondergedoken hadden gezeten waren op tijd weggehaald. Zelfs hun rugzakjes stonden nog op een vlierinkje en vanuit zijn ooghoek zag hij op de tekentafel stempels liggen.

De deur van het atelier was niet op slot. ‘Zo, dus hier heb je met haar geslapen?’ Cieraad stond midden in het atelier. Er hing een verstikkende hitte; het was al drie dagen benauwend warm geweest en in het atelier zat alles potdicht. In het midden stond een onopgemaakt bed. Cieraad wees ernaar, achteloos. ‘Ja’, antwoordde Thom.

Het stonk in de ruimte ontzettend naar bedorven etenswaren. ‘In deze rotzooi?’ riep Cieraad, hij maakte een moedeloos gebaar en draaide zich om zonder de ruimte verder te bekijken. Ze vertrokken weer. ‘Ik zal de troep eerst eens laten opruimen’, zei hij, en hij trok de deur van de auto achter zich dicht.

Thom werd de volgende dag naar kamp Amersfoort doorgestuurd, waar hij zes maanden moest uitzitten voor vervalsing van een persoonsbewijs.

Hij had het er zwaar. Toen hij op een dag aardappelschillen van een vuilkar haalde om zijn honger te stillen werd hij door de bewaker die hem betrapte zo hard geslagen dat hij er een paar weken blind van was. Twee dagen nadat hij vrijkwam vertrok hij naar Amsterdam.

Vriend Henk haalde die week de kinderrugzakjes en de achtergebleven stempels weg. Riel werd op 17 oktober, begeleid door twee SD’ers, in Arnhem op de trein richting Hooghalen gezet. Daar zou ze opgehaald worden en naar doorgangskamp Westerbork gaan. Op het tegenoverliggende perron stonden haar niet-Joodse vrienden om haar sterkte te wensen. ‘Hartverwarmend’, zou ze later zeggen.

[1] Maandenlang beefde heel Zwolle als zijn naam genoemd werd; maandenlang terroriseerde hij den Noord-Westhoek van Overijssel. Maandenlang – gedurende de dan toch al zo verschrikkelijke Hongerwinter. Vijfentwintig jaar oud toen, een jongen nog, maar geladen met een fanatisme dat hem in zes maanden tijds behulpzaam zijn deed bij zijn 72 arrestaties. Gevolg: 49 doden, waarvan velen door hem persoonlijk gearresteerd en aan hun beulen overgeleverd. Cieraad, Piet Richard. Gisteren stond hij terecht voor het Bijzonder Gerechtshof in Arnhem.
Op een dag reed hij met den beruchten S.D. (Sicherheitsdienst, onderdeel van de veiligheidspolitie van de bezetter) man Albrecht op een weg bij Vorden. Langs den weg loopen een jongen en een meisje gearmd. Plotseling herkent Cieraad het meisje: Is dat vroegere schoolvriendinnetje niet een Jodin? De wagen stopt. Cieraad springt eruit onder het geschreeuw van ‘die Jodin moeten we hebben’, het meisje wordt naar Westerbork gestuurd. De procureur–fiscaal Mr. Oskam moet zichtbaar zijn afkeer overwinnen als hij zijn requisitoir begint. ‘Dit geval is wel de uiterste grens van hulpverleening aan den vijand. Vrijwillige indiensttreding bij den S.D. Cieraad deed alles wat den Duitschers deden en nog in ergere mate. Totaal gewetenloos. Zelf zegt hij dat hij het intellect bij den S.D. was. Er is hier voor hem slechts één straf, de zwaarste, de doodstraf.’ Bron: Geldersche Courant, 16 augustus 1947.

[2] De doodstraf is in Nederland voor het laatst uitgevoerd op 21 maart 1952. Die dag stonden er twee oorlogsmisdadigers tegenover het vuurpeloton: Artur Albrecht en Andries Pieters. Ze waren de laatsten van de 39 oorlogsmisdadigers (38 mannen en 1 vrouw) die na de Tweede Wereldoorlog door de staat zijn geëxecuteerd. De doodstraf was al in 1870 afgeschaft, maar werd in 1945 opnieuw ingevoerd voor de bestraffing van oorlogsmisdadigers. Tijdens de bezetting had de regering in ballingschap besloten dat er na de bevrijding speciale maatregelen moesten komen voor de bestraffing van oorlogsmisdadigers en collaborateurs. Er kwam een Bijzondere Rechtspraak én er kwam een bijzondere straf voor de allerzwaarste oorlogsmisdadigers: de doodstraf. Bron: Wikipedia.

[3] In 1994 richtte Steven Spielberg de Shoah Foundation op als een non-profitorganisatie om de ervaringen vast te leggen van overlevenden en andere getuigen van de Holocaust, inclusief zij die hulp verleenden, en overlevenden gered en bevrijd hebben. De Shoah Foundation heeft meer dan 51.000 getuigenissen, in 32 talen en in 57 landen, op video vastgelegd. In elke getuigenis vertelt de geïnterviewde over haar of zijn leven van voor, tijdens en na de oorlog, bijgestaan door vragen van een interviewer van de Shoah Foundation.

[4] Kamp Westerbork (Polizeiliches Durchgangslager Westerbork) gelegen bij Hooghalen is bekend geworden als voornamelijk Joods doorgangskamp. Hier moesten tijdens de Duitse bezetting van Nederland 107.000 Joden, enkele honderden Roma, Sinti en verzetsstrijders verblijven. Slechts 5.000 van deze Joden overleefden de oorlog, de meeste in Theresienstadt en Bergen-Belsen of door bevrijding (ongeveer 850 personen) in Westerbork zelf. Bron: Ad van Liempt, De oorlog.

[5] Ganglopers: Gevangenen die huishoudelijke diensten moesten verrichten in de gevangenis, zij werden aangesteld door de Wachtmeister, denkend dat zij het meest betrouwbaar waren. Bron: prof. dr. L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 8, p. 294.

[6] Fragment uit zijn brief van 11 januari 1981.