Patrick Ness

De kraanvogelvrouw

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel The Crane Wife, verschenen bij Canongate

Oorspronkelijke tekst © Patrick Ness, 2013

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp © b’IJ Barbara

Omslagillustratie © YellowPixel

isbn 978 90 445 3097 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Wat hem feitelijk wekte, was het mysterieuze geluid zelf – een triest verbrijzelen van bevroren middernacht die ter aarde stortte en in zijn hart drong en daar voorgoed bleef, zonder ooit te bewegen, zonder ooit te smelten – maar hij, zo was hij nu eenmaal, veronderstelde dat het door zijn blaas kwam.

Hij dook nog eens weg onder het dekbed en stak zijn mentale voelhoorns uit om te bepalen hoe dringend het signaal was. Dringend genoeg. Hij slaakte een zucht. Achtenveertig leek nog te jong om ’s nachts zo vaak te moeten opstaan voor een aandrang die ongetwijfeld een oudemannenkwaal was, maar hij zou beslist niet meer in slaap vallen voordat hij actie ondernam. Als hij het snel zou doen, hoefde hij niet eens helemaal wakker te worden. Ja. Goed dan. Daar gaan we. Opstaan en de gang in.

Zijn adem stokte toen hij op de badkamervloer stapte, gruwelijk koud aan zijn blote voeten. Er zat hier geen radiator, alleen een raadselachtig blokvormig ding aan de muur – hij kon anderen nooit goed uitleggen hoe het eruitzag – dat te heet werd om aan te raken als je het aanzette, maar er tegelijkertijd niet in slaagde enige warmte af te geven aan de omringende lucht. Hij was al van plan dat probleem aan te pakken sinds hij hier na de scheiding was komen wonen, maar het negende jaar was inmiddels verstreken en een tiende begonnen, en zijn tenen en de verrassend zachte huid van zijn voetzolen werden nog steeds steenkoud nu hij hier naakt voor de wc stond.

‘Koud’, mompelde hij terwijl hij de gloed van het door het raam binnenvallende maanlicht gebruikte om bij benadering op de pot te richten en verder op de klank af te gaan toen er eenmaal een stroom op gang was gekomen.

Het was een rare, wisselvallige winter geweest, alsof hij strijd leverde met zichzelf. Zachte dagen, en soms zelfs heerlijk zonnig weer, maar nachten die uitzonderlijk koud waren, nog verergerd doordat het zo vochtig was in huis. Naar verluidt gonsde er een imponerende stad op slechts enkele meters buiten de voordeur van de man, maar binnenshuis leek er een kille mist van een eeuw geleden te hangen. Amanda, zijn dochter, had bij haar laatste bezoek haar jas, die ze al half uit had, weer aangetrokken en had gevraagd of hij de pestkar verwachtte.

Toen hij klaar was met plassen, schudde hij de laatste druppels af en scheurde toen een velletje wc-papier af om voorzichtig het overige vocht van het uiteinde van zijn penis te deppen, een gewoontegebaar dat zijn ex-vrouw om onverklaarbare redenen enorm had vertederd. ‘Als mooie wimpers van een beer’, had ze gezegd.

Maar dat had haar er niet van weerhouden om van hem te scheiden.

Hij liet het papiertje in de pot vallen, boog zich voorover om door te trekken, en op dat roemloze moment klonk het geluid opnieuw en werd nu voor het eerst bewust gehoord.

Met zijn hand halverwege de spoelknop verstijfde hij.

Het badkamerraam keek uit op zijn kleine, smalle achtertuin, die zich uitstrekte als een perfect spiegelbeeld van de tuinen aan weerszijden, en het geluid was duidelijk daarvandaan gekomen, van ergens achter het matglas.

Maar wat was het in vredesnaam? Het kwam niet overeen met iets in de haastig samengestelde catalogus van plausibele dingen die het op dit uur van de nacht in deze specifieke buurt konden zijn: niet de angstaanjagende schreeuw van een parende vos, niet de kat van de buren die (weer eens) opgesloten zat in zijn garage, en geen dieven, want welke dief zou nou zo’n geluid maken?

Hij schrok toen hij het geluid opnieuw hoorde, dat sneed door de nacht, helder zoals alleen erg koude dingen zijn.

Er flitste een woord door zijn slaapdronken, rillende geest. Het had geklonken als een weeklacht. Er weeklaagde iets en volkomen onverwacht welden er tranen in hem op die hem echt verbluften. Het geluid was hartverscheurend, zoals een droom die misloopt, een woordeloze hulpkreet die hem vrijwel meteen het gevoel gaf niet tegen de taak opgewassen te zijn, niet bij machte te redden wat in gevaar verkeerde, zinloos om het zelfs maar te proberen.

Een geluid dat later, toen die nacht zich voor eeuwig en altijd in zijn geheugen had vastgezet, alle zintuigen tartte. Want toen hij de vogel vond, maakte de vogel geen enkel geluid.

Hij vloog naar zijn slaapkamer om zich aan te kleden: een broek zonder iets eronder, schoenen zonder sokken, jasje zonder overhemd. Hij keek niet naar buiten terwijl hij dat deed, en liet zo de enig logische actie, simpelweg kijken wat het geluid zou kunnen zijn, gek genoeg achterwege. In plaats daarvan kwam hij instinctief in actie, omdat hij om de een of andere reden het gevoel had dat het – wat dat ‘het’ ook mocht zijn – hem zou ontglippen als hij aarzelde, zou verdwijnen zoals een vergeten liefde. Hij kwam gewoon in actie, en snel.

Half struikelend holde hij de trap af en viste de sleutels uit zijn broekzak. Hij beende door de rommelige woonkamer de keuken in en maakte zich boos over hoe luid de sleutels tegen de achterdeur kletterden (en wie sloot er nou binnenshuis de deur af met een sleutel? Als er brand was, dan was je er – woesj – geweest, bonkend op een deur die nooit open zou gaan. Dat had hij ook willen veranderen, maar tien jaar later …).

Hij zwaaide de deur open en stapte de vrieskou in, maar besefte dat wat het ook was dat het geluid had voortgebracht nu toch wel weg moest zijn door al het kabaal dat hij maakte door het onhandige openen van de deur en het sleutelgekletter. Het zou zijn weggevlucht, het zou zijn weggevlogen, het zou zijn weggerend …

Maar daar stond hij. Alleen, midden op het bescheiden lapje gras waaruit de bescheiden achtertuin van zijn bescheiden vrijstaande woning bestond.

Een grote witte vogel, even lang als hij was, langer nog, slank als een riet.

Een riet gemaakt van sterren, dacht hij.

Toen: ‘Een riet gemaakt van sterren’? Waar kwam dat in godsnaam vandaan?

De vogel werd alleen beschenen door de maan die aan de koude, heldere winterhemel stond, schakeringen wit, grijs en zwart tegen het duister van zijn grasveld, en het dier keek naar hem, zijn oog een kleine, goudkleurige glimp, schitterend en vochtig, op gelijke hoogte als zijn eigen ogen, zijn lichaam even lang als hij was geweest toen hij als tiener op zijn slungeligst was. De vogel zag eruit, dacht hij dommig, alsof hij op het punt stond te gaan spreken, alsof hij zijn spitse, korte snavel zou opendoen om hem iets van vitaal belang te vertellen, iets wat je alleen in een droom kon leren en vergeten zou zijn zodra je wakker werd.

Maar hij had het zo koud onder zijn ene laag kleding dat het geen droom kon zijn, en de vogel zei natuurlijk niets en herhaalde zelfs niet het geweeklaag dat alleen van hem afkomstig kon zijn geweest.

Hij was prachtig. Niet alleen door zijn onverwachte verschijning, volkomen ongerijmd in de achtertuin van een Londense buitenwijk die vermaard was om zijn karakterloosheid, een plek die erom bekendstond dat plaatselijke kunstenaars er wegtrokken. Maar zelfs in een dierentuin, zelfs in de ogen van iemand die niet van vogels hield, zou deze vogel nog zijn opgevallen. De onthutsende witheid, zelfs in het donker, van zijn borst en nek, een witheid die net zozeer deel leek uit te maken van de kou als de rijp op het gras erachter. De witheid vloeide omlaag naar zijn vleugels, en de vleugel aan de kant die hij kon zien hing bijna zo laag dat hij over het gras sleepte.

Aan weerskanten van zijn snavel zaten er zwarte driehoekjes en boven op zijn kop een felrood kapje, dat zelfs bij dit schemerige licht te zien was, als een legerinsigne uit een onmogelijk ver land. Zijn starende blik was imponerend, onverzettelijk zoals vogels eigen is. De vogel wist dat hij er was en keek hem aan, maar toch schrok hij niet, vloog niet weg en toonde geen enkele angst.

Eigenlijk was het meer zo dat de angst die hij toonde niet hém betrof.

Hij schudde zijn hoofd. Het waren gedachten waar hij niets aan had. De kou was zo hevig dat hij er helemaal niet wakker van werd, maar eerder slaperiger, en even ging het door hem heen dat dit de manier moest zijn waarop mensen doodgingen in een sneeuwstorm, deze lethargie die warm aandeed ondanks alle voor handen zijnde bewijs van het tegendeel. Hij wreef over zijn armen, maar hield ermee op voor het geval dat de vogel zou verjagen.

Een reiger? dacht hij. Een ooievaar? Maar hij leek helemaal niet op de gekromde paarsgrijze vogels die hij soms zag rondsluipen buiten de stad, als ongewassen oude heren.

Toen, voor de tweede keer die nacht, kwam het woord in hem op. Wie weet of hij het bij het rechte eind had, wie weet dat soort dingen nog, de juiste benaming van vogels, het juiste woord voor wat dan ook, wie deed nog de moeite om die te onthouden in een tijdperk waarin kennis iets was om in de cloud te stoppen en te vergeten, zelfs dat er ooit een noodzaak kon zijn om zo’n naam weer paraat te hebben? Maar de naam kwam in hem op, en ongeacht waar hij vandaan was gekomen en óf hij zou kunnen kloppen, de naam klopte.

‘Een kraanvogel’, zei hij zacht. ‘Je bent een kraanvogel.’

De kraanvogel draaide zich om, als in antwoord op zijn naamgeving, zijn oog nog steeds op hem gericht, en hij kon zien dat de vleugel die de vogel achter zich had gehouden niet omlaaghing zoals de andere vleugel. Die was op een vreemde manier uitgestrekt.

Omdat er een pijl doorheen stak.

‘Ach, jezus’, fluisterde de man, en de woorden verschenen voor zijn lippen als een vruchteloos wolkje damp. ‘O nee.’

De pijl was lang, uitzonderlijk lang, ruim een meter, en hoe beter de man hem kon zien, hoe beter hij zag dat het ook nog eens een angstaanjagend échte pijl was, bezet met drie regelmatige rijen scherp gesneden veren aan het ene uiteinde en een glimmende, glanzende pijlpunt van minstens twee vingers breed aan het andere uiteinde. Hij had ook iets oerouds, iets wat suggereerde dat hij was gesneden uit onvervalst kostbaar hout, niet uit balsa of bamboe of waar eetstokjes dan ook van werden gemaakt, en hij was vele malen serieuzer dan de zakelijke pijlen die je zag afschieten tijdens Olympische uitzendingen over kleine landen.

Dit was een pijl om mee te doden. Een pijl zelfs om mannen te doden. Een pijl waarbij de middeleeuwse boogschutter zou hebben gebeden dat de genade Gods zou rusten op de baan die hij beschreef en hem recht in het hart van de ongelovige zou sturen. Nu de man ernaar op zoek was, zag hij ook de donkere vlek bij de poten van de kraanvogel waar zijn bloed van de speerpunt op het berijpte gras was gedruppeld.

Wie zou er tegenwoordig zo’n ding afschieten? En wáár? En waaróm in godsnaam?

Hij liep naar de kraanvogel om hem te helpen zonder enig idee te hebben van wat hij kon doen, ervan overtuigd dat hij zou falen, maar hij was zo verbaasd dat het dier niet voor hem terugdeinsde dat hij bleef staan. Hij wachtte nog even en hoorde toen dat hij het dier toesprak.

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg hij. ‘Arm beest.’

De kraanvogel uitte geen klank. De man dacht terug aan het geweeklaag dat hij had gehoord en voelde een weerklank van de trieste druk ervan in zijn borst, maar nu bleef het dier stil. Het was overal stil. Zij tweeën hadden in een droom kunnen staan – hoewel de kou die opsteeg door zijn schoenen en die in zijn vingers sneed anders deed vermoeden, en het banale vallen van een verdwaalde druppel, hoewel hij zo zijn best had gedaan dat te voorkomen, in het kruis van zijn sliploze broek hem met stelligheid duidelijk maakte dat het hier nog steeds het echte leven betrof, met al zijn teleurstellingen.

Als het echter geen droom was, was het een van die speciale hoekjes van de werkelijkheid, een van de momenten waarvan hij er zich uit zijn hele leven maar een handjevol kon herinneren, wanneer de wereld bijna helemaal verdween, wanneer die alleen voor hem even leek te pauzeren, zodat hij heel even in het leven kon opgaan. Zoals de keer dat hij zijn maagdelijkheid verloor aan het meisje met eczeem dat colleges Engelse letterkunde met hem volgde, en het was zo overweldigend geweest, kort maar overweldigend, dat het leek alsof ze allebei het normale bestaan hadden verlaten voor een vrijgemaakt fysiek moment. Of de keer tijdens een vakantie in New Caledonia, toen hij na het snorkelen was bovengekomen en door de deining van de oceaan een paar merkwaardig vredige momenten niet eens de boot had kunnen zien waar de duikers vanaf waren gesprongen, het water in, maar toen had de boze stem van zijn vrouw geroepen: ‘Daar is-ie!’, waarna hij werd teruggezogen in de werkelijkheid. En niet de geboorte van zijn dochter, die één en al hijgend, rood tumult was geweest, maar de eerste avond daarna, toen zijn uitgeputte vrouw in slaap was gevallen en alleen hij en dat kleine, kleine wezentje er waren en ze haar oogjes had geopend en verbaasd was hém daar aan te treffen, verbaasd was zichzélf daar aan te treffen, en misschien ook wel een tikkeltje verontwaardigd, een toestand die niet veel veranderd was voor Amanda, dat moest hij toegeven.

Maar dít, dit moment hier, dit moment was als die andere, maar overtrof ze. De zwaargewonde vogel en hij in een ijskoude achtertuin die, voor zover hij wist, ook het grensgebied had kunnen zijn van het universum zoals we dat kennen. Op plekken zoals deze kon zich toevallig de eeuwigheid voordoen.

En terwijl hij toekeek, deed de kraanvogel wankelend één stap opzij.

Hij schoot toe om het dier op te vangen, en zomaar ineens lag de vogel in zijn armen met het verrassende gewicht van zijn bovenlichaam en zijn uitgestrekte nek (die veel op die van een zwaan leek, maar ook zo anders was), terwijl zijn goede vleugel uitgestrekt fladderde.

En de geur! Van paniek en poep. Van bloed en angst. Van de onmogelijke krachtsinspanning van het vliegen waarvan elke atoom van een vogel doortrokken is. Meer dan al het andere overtuigde de geur de man ervan dat het geen droom was. Ondanks zijn angst de kraanvogel pijn te doen, zelfs tijdens de plotselinge ellende van geklapwiek, rondvliegende veren en het pikken van een snavel die eruitzag alsof hij weleens dwars door zijn borst naar zijn hart kon gaan, wist hij dat zijn hersens – hoe welwillend ook – niet in staat waren een geur op te roepen die zo tjokvol, zo samengepakt was met verschillende specerijen.

‘Rustig maar’, zei hij, want de vogel kronkelde en verzette zich, omdat wellicht te laat tot hem doordrong dat een ander, mogelijk roofzuchtig wezen hem nu in zijn greep had. De snavel deed nog een uitval en haalde zijn wang open, zodat die begon te bloeden. ‘Verdomme!’ zei hij. ‘Ik probeer je te helpen.’

En bij die woorden boog de kraanvogel zijn nek naar achteren, zijn kop reikhalzend naar de lucht, en opende zijn snavel voor een kreet.

Maar er kwam geen kreet. De vogel opende zijn snavel geluidloos naar de maan, alsof ze die uitademde.

Plotseling drukte het volle gewicht van de kraanvogel tegen de borst van de man. Die lange nek viel naar voren als de arm van een ballerina die applaus in ontvangst neemt, en sloeg zich om hem heen, met zijn kop hangend over zijn rug, alsof het dier hem omhelsde. Alleen aan het rijzen en dalen van de smalle borst merkte de man dat de vogel nog leefde, dat hij zich in zijn uitgeputte staat had overgegeven aan zijn zorg, dat hij zijn leven in de handen van de man legde, als dat was wat nodig was.

‘Niet doodgaan’, fluisterde de man met klem. ‘Ga alsjeblieft niet dood.’

Hij knielde op het gras en zijn knieën werden meteen nat van de rijp; met één arm nog steeds om de kraanvogel heen gebruikte hij zijn vrije hand om voorzichtig de vleugel met de pijl erin uit te spreiden.

De vleugel van een vogel bestaat hoofdzakelijk uit veren; het spierweefsel dat regelmatig het terloopse wonder van het zelfgeactiveerde vliegen verricht, bevindt zich geheel in een lange, smalle ledemaat boven de waaier van veren daaronder. De pijl was aan de onderkant door deze lange spier heen gedrongen en had vrij veel witte veren geraakt, maar had ook meer dan genoeg spierweefsel geraakt om ogenschijnlijk onherroepelijk vast te zitten in de vleugel van de kraanvogel.

De man vroeg zich af of hij iemand moest bellen die waarschijnlijk acht miljoen keer zo gekwalificeerd zou zijn om te helpen als hij was. Maar wie? De vogelbescherming? Een dierenarts? Op dit uur van de nacht? En wat zouden ze doen? Zouden ze het dier ‘laten inslapen’? Een kraanvogel die er zo ernstig aan toe was?

‘Nee’, fluisterde de man, zonder dat hij er erg in had. ‘Nee.’

‘Ik ga je helpen’, zei hij, iets luider. ‘Ik ga het proberen. Maar je moet wel stil blijven zitten, oké?’

Gek genoeg merkte hij dat hij wachtte op een reactie van de vogel. Het enige wat die deed, was doorgaan met zijn wanhopige ademen tegen zijn nek. De pijl moest eruit, en de man had geen idee hoe hij dat moest aanpakken, maar dat was wat hem te doen stond, en hij merkte dat hij de kraanvogel al in een positie bracht om het te doen.

‘Okido’, zei de man, en toen zei hij het nog eens. ‘Okido.’

Hij liet het gewicht van de vogel op zijn arm rusten en hield hem van zich af, en niet zo’n klein beetje onhandig wurmde hij zich uit zijn jasje en tilde voorzichtig de nek en kop van de kraanvogel op om de goedkope stof eronder vandaan te schuiven. Met één hand spreidde hij het jasje uit op het berijpte gras, legde de kraanvogel erop en vouwde de goede vleugel onder het lijf. De kraanvogel berustte erin met een gelatenheid die hem beangstigde, maar hij zag dat het dier nog steeds ademde, de borst rees en daalde, sneller dan hem goed leek, maar het dier leefde in elk geval nog.

De man was nu vanaf zijn middel naakt en zat in een heldere nacht in een koud jaargetijde geknield op het bevroren gras, een situatie waarin hij gemakkelijk dood kon gaan als die te lang voortduurde. Hij ging zo snel hij kon te werk en hield de gewonde vleugel van de kraanvogel verticaal uitgespreid van de grond. Net als vermoedelijk iedereen had hij alleen in films weleens pijlwonden gezien. De redders braken de pijl altijd en trokken hem er aan de andere kant uit. Hij had zelfs geen idee of dat wel het juiste was om te doen.

‘Oké’, fluisterde de man en hij nam het ene uiteinde van de pijl in de ene hand en liet met de andere de gewonde vleugel langzaam los, zodat de vleugel van de kraanvogel alleen omhooggehouden werd door de pijl zelf, die hij nu in beide handen hield.

Die voelde griezelig tegen zijn vingers, ook al werden die snel gevoelloos van de kou. Het hout was verrassend licht, zoals moest voor een pijl, maar elke centimeter ervan drukte kracht uit. Hij zocht naar een zwakke plek, maar vond er geen en raakte steeds meer overtuigd van zijn onvermogen om hem te breken, en zeker van zijn onvermogen hem te breken zonder een paar pogingen te moeten doen en het dier vreselijke pijn te bezorgen.

‘O nee’, mompelde de man weer tegen zichzelf en hij begon onbeheersbaar te rillen. ‘Hè, verdomme.’

Hij wierp een blik omlaag. De vogel keek terug met dat starende, goudkleurige oog, zijn nek gekromd tegen zijn jas, als een vraagteken.

Er was dus geen oplossing. Het was te koud. Hij had het te koud. De pijl was overduidelijk te dik en te sterk. Hij had net zo goed van metaal kunnen zijn. De kraanvogel zou doodgaan. Dit riet gemaakt van sterren zou hier doodgaan, in zijn sneue kleine achtertuin.

Een gevoel van mislukking overspoelde hem als een vloedgolf. Was er een andere manier? Bestond er überhaupt wel een manier? Hij draaide zich om naar de keukendeur, die nog steeds openstond en elk pover beetje warmte uit het huis liet stromen. Kon hij de kraanvogel naar binnen dragen? Kon hij hem optillen en daar krijgen zonder hem verder pijn te doen?

Van zijn kant leek de kraanvogel al geen vertrouwen meer in hem te hebben, die had hem, net als veel anderen, al ingeschat als een best aardige man, wie het echter ontbrak aan iets speciaals, dat kleine beetje extra dat hem werkelijk de moeite waard zou maken om je in te verdiepen. Dat was iets waar vrouwen zich vaak in leken te vergissen. Hij had meer vriendinnen, onder wie zijn ex-vrouw, dan alle andere heteromannen die hij kende. Het probleem was dat ze allemaal eerst zijn geliefde waren geweest voordat ze zich realiseerden dat hij te vriendelijk was om helemaal serieus te nemen. ‘Je bent ongeveer vijfenzestig procent’, had zijn ex-vrouw gezegd voordat ze bij hem wegging. ‘En ik geloof dat zeventig procent zo ongeveer mijn minimum is.’ Het probleem was dat zeventig procent het minimum van élke vrouw leek te zijn.

Zeventig leek ook het minimum van de kraanvogel te zijn. Hij had dezelfde fout gemaakt als alle anderen en had een man gezien die bij nadere beschouwing eigenlijk maar een jochie was.

‘Het spijt me’, zei hij tegen de kraanvogel terwijl de tranen kwamen opzetten. ‘Het spijt me vreselijk.’

Onverwacht bewoog de pijl in zijn handen. Door een schijnbaar toevallige huivering duwde de kraanvogel zijn vleugel naar voren en de pijl gleed door de vingers van de man.

En stopte.

De man voelde iets. Een breuk in het hout van de pijl. Hij keek nauwkeuriger. Het was moeilijk te zien in dit schemerige licht, maar ja, beslist een breuk, groot genoeg om zelfs met bevroren vingertoppen te kunnen volgen. Die liep door de schacht en was ongetwijfeld ontstaan door de weerstand van de grote vleugel van de kraanvogel. De man kon zelfs voelen dat de pijl aan weerszijden ervan in een iets afwijkende hoek zat.

Hij keek weer omlaag naar de kraanvogel. Die keek terug en dacht god weet wat.

Ongetwijfeld toeval. Absurd te denken dat het dier zijn vingers ernaartoe zou hebben geleid.

Maar het was ook absurd dat er een kraanvogel met een pijl door zijn vleugel in zijn achtertuin was geland.

Hij zei: ‘Ik zal het proberen.’

Dicht bij de doorboorde vleugel pakte hij één kant van de pijl beet en hield die zo stil mogelijk. Vlak bij de breuk nam hij het andere eind in zijn vuist. De kou was nu zo bijtend dat hij echt pijn in zijn handen kreeg. Het moest nu gebeuren. Nu meteen.

‘Alsjeblieft’, fluisterde de man. ‘Alsjeblieft.’

Hij brak de pijl.

De lucht werd verscheurd door een indrukwekkend geluid, niet van de brekende pijl, maar als van een reusachtige vlag die wappert in de storm. De kraanvogel kwam overeind en sloeg zijn beide vleugels wijd uit; de man viel van verrassing achterover op de betontegels aan de rand van het gras. Hij hief een arm om zich te beschermen toen het puntige uiteinde van de pijl losschoot en zonder hem te verwonden afketste tegen zijn arm, maar er wel een veeg bloed van de kraanvogel op achterliet terwijl de andere pijlhelft in het donker verdween. Hij zou ze geen van beide ooit terugvinden en bleef er altijd vast van overtuigd dat een wintervos het bloed te verleidelijk had gevonden om de pijldelen te laten liggen.

De vogel stak nu boven hem uit, hief zijn kop naar de nacht en riep geluidloos weer naar de maan. Zijn volledig uitgeslagen vleugels waren breder dan de man lang was. De kraanvogel bewoog ze met lange, trage krachtige bewegingen op en neer. Hij schudde een keer met zijn beschadigde vleugel, toen nog een keer. De man zag nog steeds veren die met bloed besmeurd waren van de wond, maar de vleugel functioneerde en de kraanvogel leek tevreden.

De vogel zat stil en spreidde zijn vleugels zo ver mogelijk uit.

Hij draaide zijn kop om hem aan te kijken met dat starende oog, het verrassende goud onder zijn donkere, rode kruin. Een bizar moment lang vroeg de man zich af of het dier zich zou bukken om hem in zijn vleugels te nemen, alsof dit een soort test was waar hij voor geslaagd was, een test die hij compleet zou zijn vergeten als hij gefaald had.

Toen hoorde hij zichzelf iets doms zeggen, iets wat volkomen ongerijmd was.

‘Ik heet George’, zei hij.

Hij zei het tegen de kraanvogel.

Bij wijze van antwoord boog de kraanvogel zijn lange, lange nek tot laag bij de grond, maar hield zijn schouders hoog en zijn vleugels uitgeslagen. Hij begon er op een andere manier mee te slaan, waardoor hij bijna voorover viel op de man. Die schoof nog wat achteruit, en toen de kraanvogel van de grond kwam, scheerde zijn felwitte borst rakelings langs de opgeheven neus van de man. Hij keek achterom en zag de vogel snel opstijgen om te voorkomen dat hij tegen het huis zou vliegen en vervolgens neerstrijken op de nok van het dak. Achter hem stond de heldere maan, die hem uitsneed tot een verstild silhouet.

Nog één keer boog hij zijn kop, spreidde zijn vleugels en nam een duikvlucht over de achtertuin met zijn dunne zwarte poten naar achteren gestrekt, toen hoger en hoger en hoger en hoger en hoger, totdat hij niet meer was dan een ster te midden van talloze aan de nachthemel, en algauw zelfs dat niet meer.

De man, George, stond langzaam op van de ijskoude grond en er trok een zorgwekkende pijn door zijn naakte bovenlijf. Hij rilde nu zo vreselijk dat hij zich met moeite staande kon houden en hij vroeg zich af of hij in shock raakte. Wat hij nodig had, was een warm bad, en snel ook, hoewel hij nu al betwijfelde of hij de kracht had om naar binnen te gaan …

Er ging een schok door zijn lichaam toen hij het nog een keer hoorde. Het weeklagen, de droeve roep waardoor hij naar buiten was gelokt. Het weergalmde door de heldere vrieslucht, alsof het de nacht zelf was die hem riep. De kraanvogel nam afscheid, bedankte hem, zei …

En toen besefte hij dat de roep niet afkomstig was van een onmogelijke vogel die uit zijn tuin en uit zijn leven en misschien wel uit de hele wereld verdween, voor zover hij kon uitmaken. De weeklacht was vrijgekomen uit zijn eigen lichaam, uitgestoten door ijskoude blauwe lippen, losgescheurd uit een borstkas die ineens zijn onherstelbaar gebroken maar nog steeds kloppende hart leek te bevatten.

#

‘Maar hier staat Pátty.’

‘Ja, dat klopt, dat staat ook op het opdrachtformulier.’

‘Vindt u dat ik eruitzie als een Patty?’

‘Misschien hebben ze gedacht dat het voor uw vrouw was.’

‘Mijn vrouw heet Colleen.’

‘Tja, dan zou Patty voor haar helemaal niet geklopt hebben.’

‘Ik heb het de man zelf zien intikken. P, a, dubbel d, i-grec. Paddy. Maar toch staat hier luid en duidelijk, volg mijn vinger langs de letters: Pátty.’

‘En dat staat hier ook op het opdrachtformulier.’

‘Maar dat is niet wat ik de man zag tikken.’

‘Ik denk dat ze misschien naar het shirt hebben gekeken en omdat het zo roze is dachten …’

‘Ze? Wie zij zé?’

‘De drukkers.’

‘Is dit dan niet de drukkerij?’

‘Niet zo’n soort drukkerij. Wij doen meer flyer- en posterachtige …’

‘Dus u runt een drukkerij die zijn eigen drukwerk niet doet.’

‘Helemaal niet, zoals ik al zei, wij doen meer flyer …’

‘Dat doet er niet toe, voor het bedrukken van hardloopshirtjes …’

‘En T-shirts.’

‘Wat houdt dat in?’

‘We verzenden niet alleen hardloopshirtjes. Ook T-shirts. Voor vrijgezellenfeestjes, dat soort avonden.’

‘U verzendt ze.’

‘Wij verzenden ze.’

‘Aan de hand van specifieke instructies die iemand in de zaak intikt op een formulier op dat scherm daar.’

‘O.’

‘Dus toen ik die man zag, een stuk ouder dan u, en daarmee bedoel ik een volwassene, tikte hij voor mijn neus in: P, a, dubbel d, i-grec.’ Dus waarom …’

‘Dat zullen de instructies zijn geweest voor de drukkerij waar we mee werken, ja.’

‘Die ze niet hebben opgevolgd.’

‘Volgens u niet in elk geval, maar er staat duidelijk Pátty op het opdrachtformulier …’

‘zie ik eruit als een patty?’

‘U hoeft niet zo te schreeuwen. We proberen gewoon een probleem op te lossen als twee redelijke mensen die …’

‘Die geen van beiden Patty heten.’

‘Ik kom uit Turkije. Daar bestaat de verwarring tussen Paddy en Patty nu eenmaal niet. Dus hoe had ik dat moeten weten? Zoals ik al zei, ze zijn waarschijnlijk afgegaan op de kleur van het shirtje …’

‘Dat is de kleur van de liefdadigheidsorganisatie. Roze is de kleur van die organisatie. Borstkanker. Roze. Omdat het vrouwen betreft. Over het algemeen zijn het vrouwen die de fondsenwerving doen, maar sommige mannen ook. We gaan hardlopen, we doen aan fondsenwerving. Het is de kleur van de organisatie. Het heeft niets te maken met de sekse van het shirt.’

‘Goh, kijk, dat is nou interessant. Zou u zeggen dat er bij een shirt sprake is van sekse?’

‘Ja, dat zou ik inderdaad zeggen. Man, extra large. Dat is er wat er op het etiket staat. Man. Extra. Large. Word ik soms gefilmd? Is dat wat er aan de hand is? Ha, dáár is de man die …’

‘Wat is er aan de hand, Mehmet?’

‘Deze klant is niet tevreden over zijn bestelling, meneer Duncan.’

‘Vindt u dat ik eruitzie als een Patty?’

‘Dat weet ik eigenlijk niet zonder dat ik u beter heb leren kennen, maar ik geloof het niet.’

‘Waarom staat er hier dan …’

‘Overduidelijk een vergissing. Ik kan me nog precies herinneren dat ik Paddy met dubbel d heb ingetikt.’

‘Dank u.’

‘We zullen het zo snel mogelijk rechtzetten.’

‘De hardloopwedstrijd is zondag.’

‘En zo snel mogelijk betekent vrijdag. Het komt echt voor elkaar.’

‘Ik bedoel alleen maar dat er niks fout mag gaan. Niet weer fout mag gaan.’

‘Daar kunt u op rekenen. Ik geef u mijn persoonlijke garantie.’

‘Hoort u dat? De persoonlijke garantie van George Duncan.’

‘En wat houdt dat precies in?’

‘Dat ze er morgen zijn, Paddy, dat beloof ik. Al zou ik er zelf voor naar St. Ives moeten rijden …’

‘Zit uw drukker helemaal in St. Ives?’

‘Al zou ik er zelf voor naar St. Ives moeten rijden om ze op te halen.’

‘Dat is heen en terug twaalf uur rijden.’

‘Hebt u dat weleens gedaan? Ik vind dat de a30 wel meevalt als je …’

‘Regel het nou maar. Geen dag later dan morgen. Correct gespeld.’

‘Ik beloof het.’

‘…’

‘…’

‘… Tjonge, wat een mopperkont was dat, zeg.’

‘Geen klanten meer stangen, Mehmet. We zitten in een recessie.’

‘Ha, kijk, nog een goed argument. Gezien het feit dat we midden in een recessie zitten, Patty, is het dan echt zo vreselijk belangrijk dat iemand je naam verkeerd heeft gespeld …’

‘Wat zeg ik nou steeds? Klantvriendelijkheid. Dat is niet iets wat ik heb bedacht om jou te straffen.’

‘Daar doen ze alleen in Amerika aan, George. Kan ik u helpen, meneer? Dat staat u geweldig, meneer. Wilt u nog wat ijsthee, meneer?’

‘… je bent dus nooit in Amerika geweest.’

‘Ik kijk tv. Dat is precies hetzelfde.’

‘Bel St. Ives nou maar, en vraag dan meteen waar de T-shirts blijven voor het vrijgezellenfeest van Brookman. De jongens vertrekken vanavond naar Riga en die shirts hadden er al moeten …’

‘Brookman?’

‘… O jee, wat betekent die blik, Mehmet? Die blik staat me niet aan. Zeg alsjeblieft …’

‘De T-shirts van Brookman zijn al weg. Hij kwam langs toen jij aan het lunchen was.’

‘O, nee. Nee, nee, nee. Ik heb die leverantie zelf nagekeken en het enige wat binnen was waren …’

‘De lichtblauwe met de poesjes voorop.’

‘Die waren voor het vrijgezellenfeest van mevrouw O’Riley. Waarom zouden mannen op een vrijgezellenfeest in vredesnaam gaan rondlopen in een T-shirt met lichtblauwe poesjes?’

‘In Turkije doen we niet aan vrijgezellenavonden! Daar heb ik toch geen verstand van!’

‘Je bent hier komen wonen toen je dríé was!’

‘Maak er toch niet zo’n toestand van. Ze zijn straks allemaal ladderzat, dus geen hond die het merkt.’

‘Ik denk dat tien soldaten van de Coldstream Guards wel doorhebben dat een lichtblauw cartoonpoesje met een hand over haar geslachtsdelen niet helemaal de bedoe…’

‘Pootje.’

‘Wat?’

‘Als het een poesje is, zou het een pootje zijn. En wat is dat poesje trouwens aan het doen? Zichzelf aan het bevredigen? Hoezo is dat een thema voor een meidenavond?’

‘…’

‘Wat?’

‘Bel Brookman op, Mehmet. Om de een of andere reden heeft hij kennelijk zijn doos met T-shirts nog niet opengemaakt.’

‘Ja, hij maakte een wat gehaaste indruk. Had niet eens tijd om ze te bekijken.’

‘… Je lacht!’

‘Nee, hoor.’

‘O, jawel. Je hebt het met opzet gedaan.’

‘Geen sprake van!’

‘Mehmet!’

‘Je beschuldigt me van van alles en nog wat! Dat is racistisch!’

‘Bel hem op. Nu meteen.’

‘Ik zie niet in waarom ik hier altijd voor de rotklussen opdraai. Het enige wat jij doet is op je luie reet zitten en kunstzinnige dingen uit papier snijden. Wat moet die daar nou eigenlijk voorstellen?’

‘Welke?’

‘Die je de hele tijd al in je hand houdt. Die je net achter je rug verbergt.’

‘Deze? O, dat is niks. Dat is …’

‘Het lijkt wel een struisvogel.’

‘Het is geen struis. Het is een kraan.’

‘Een kraan.’

‘Een kraan.’

‘… die in de bouw wordt gebruikt? Want het spijt me dat ik het moet zeggen, George, maar …’

‘Wegwezen. Nu. Hop, aan de slag …’

‘Ik gá al. Godallemachtig. De slavernij is tweehonderd jaar geleden al afgeschaft, wist je dat?’

‘Ja, dat weet ik. Door William Wilberforce.’

‘En dan vraag je je nog af waarom niemand eens een afspraakje met je wil maken. Volgens mij kicken vrouwen niet op dat soort weetjes. Hoewel ik moet toegeven dat ik daar natuurlijk geen verstand van heb.’

‘Ik heb geen problemen met vrouwen, Mehmet.’

‘Zoals met die laatste, bedoel je? Die geheime vriendin die niemand ooit heeft gezien en die naamloos bleef? Woonde ze soms in Canada, George? Heette ze Alberta?’

‘Dat zijn van die zinnen waar ik geen touw aan kan vastknopen.’

‘Ik refereer aan muziek en theater. Maar dat is voor jou als een vreemde taal. Wat me eraan doet denken dat ik een auditie heb …’

‘Ja, best, noteer dat maar op het werkrooster en ga nú die man bellen. En niet een half uur twitteren voordat je het doet.’

‘Twítteren … Was de wereld al in kleur toen jij geboren werd, George? En was er al de hele tijd zwaartekracht?’

‘Denk je echt dat je als werknemer over voldoende kwaliteit beschikt om niet te worden ontslagen?’

‘O, daar gaan we weer. Het is mijn bedrijf. Ik ben de eigenaar …’

‘Nou, dat ís toch ook zo?’

‘Prima. Ik laat je alleen met je struis.’

‘Kráán. Kraanvogel.’

‘Nou, ik hoop dat je het erbij schrijft, want geen mens zal ooit aan een kraanvogel denken als ze dat zien.’

‘Het is niet voor iedereen. Het is …’

‘Het is wát?’

‘Laat maar.’

‘Ach, je wordt er verlegen van. Je bloost helemaal!’

‘Nee, hou toch op. Het is niets. Ik heb alleen … een kraanvogel gezien … gisteravond.’

‘… en je bedoelt geen hijskraan?’

‘Nee! Jezus, als je het per se weten wilt: er is een kraanvogel in mijn tuin neergestreken.’

‘En?’

‘En niets. Ga nou maar bellen!’

‘Goed, ik ga al.’

‘En hou op met zingen.’

‘Een klant, meneer Duncan.’

‘Wat?’

‘Ik zei: een klant, George. Achter je.’

‘Ik heb de deur niet gehoord …’

‘…’

‘…’

‘…’

‘Kan ik u …’

‘Ik ben Kumiko’, zei ze.

#

De mensen waren altijd verbaasd als ze hoorden dat George een Amerikaan was, of in elk geval als zodanig zijn leven begonnen was. Ze zeiden tegen hem dat hij geen Amerikaan ‘leek’. Als er gevraagd werd wat dat precies betekende, verscheen er een onzekere blik op hun gezicht – niet onzeker over wat een Amerikaan ‘lijken’ kon betekenen, maar onzeker over hoe graag ze hem wilden beledigen.

Zulke mensen, zelfs vrienden, van wie een groot deel hoogopgeleid was en een groot deel diverse malen in Amerika was geweest, waren verrassend moeilijk af te brengen van hun aanname dat, met uitzondering van George (uiteraard, uiteraard), zijn driehonderd miljoen landgenoten allemaal paspoortloze, ironie hatende jezusfreaks waren die op klaarblijkelijk gestoorde politici stemden terwijl ze voortdurend mopperden dat hun belachelijk goedkope benzine bij lange na niet goedkoop genoeg was. ‘Amerika is …’, zeiden ze dan, en zo zelfverzekerd, zonder angst voor tegenspraak of weerlegging op alles wat volgde.

‘The New Yorker’, kaatste hij dan terug. ‘Jazz. Meryl Stréép.’

Gewoonlijk zette dat hen ertoe aan om bij benadering een Amerikaans accent na te doen, een en al flikvlooierige monterheid en met te veel ooggeknipper. Dat accent was in elk geval veranderd in de loop van de jaren; nadat hij in Engeland was komen wonen hadden de mensen vol overgave het ergste Texaanse geknauw van J.R. Ewing geïmiteerd. ‘Ik kom uit Tacoma’, zei hij dan.

Niemand wilde horen dat andere mensen dan zijzelf gecompliceerd konden zijn, dat geen mens ooit maar één ding was, dat geen geschiedenis ooit maar één versie had. Het was voor hen merkwaardig moeilijk te accepteren dat hij weliswaar een Amerikaan was, maar niet uit het Diepe Zuiden of van de Oostkust kwam, dat hij uit het Noordwesten kwam waar het accent licht en bijna Canadees was, en ook al waren zijn ouders stereotiep in de zin dat ze regelmatig naar de kerk gingen – want het was inderdaad moeilijk om Amerikaanse protestanten te vinden die dat niet deden – ze maakten er geen groot punt van, alsof het een plicht was, net als inentingen. Zijn vader was bijvoorbeeld een stiekeme roker geweest, ook al had de kerk een evangelische inslag en werden zulke dingen afgekeurd. George wist ook door iets wat hij toevallig had gezien maar nooit had besproken, dat zijn ouders weleens videobanden met porno huurden bij het tankstation verderop in de straat. ‘Je hebt mensen van allerlei pluimage,’ hield hij vol, ‘ook al strookt dat niet met een bepaald wereldbeeld.’

Neem bijvoorbeeld zijn ene, afwijkende schooljaar. Zelfs dát was geen simpel verhaal, als zoiets al bestond. Hij had moeiteloos de kleuterschool doorlopen (Maar wie niet? dacht hij. Daar was toch niet meer voor nodig dan komen opdagen en nergens in stikken?) en presteerde in de eerste en tweede klas boven het niveau en werd soms zelfs naar leesgroepjes van groep vier gestuurd om te voorkomen dat hij zich zou gaan vervelen. De onderwijzers waren dol op hem, op zijn grote blauwe ogen, op een volgzaamheid die aan het slaafse grensde, op een huid die eruitzag alsof hij op zesjarige leeftijd een baard zou laten staan.

‘Gevoelig’, zeiden ze over hem op ouderavonden. ‘Dromerig, maar op een goede manier.’ ‘Steekt altijd zijn hand op.’ ‘Een heel speciaal, lief jochie.’

‘Helemaal niet speciaal’, zei juf Jones op de eerste ouderavond van groep drie, amper twee weken nadat hij was begonnen. ‘En een veel te grote wijsneus. Betweters zijn bij niemand geliefd. Niet bij de andere leerlingen en zeker niet bij mij.’

De ouders van George hadden er met beleefde verbazing bij gezeten; zijn moeder hield haar handtas vast alsof het een teckel was die elk moment op de grond kon springen om het tapijt te bevuilen. Zijn vader en moeder wisselden een blik, en vooral het gezicht van zijn moeder nam zijn toevlucht tot de geschrokken uitdrukking die het altijd aannam wanneer ze onverwacht met het leven werd geconfronteerd. Wat in wezen elke keer was dat ze het huis verliet.

George wist dat allemaal omdat 1) ze het soort ouders waren die naar elke ouderavond gingen (hij dacht dat het kwam doordat hij enig kind was; ze wilden geen seconde missen voor het geval ze iets onherroepelijk zouden verpesten) en 2) hoewel er in de kerk meestal een enorm aanbod was te vinden van tienermeisjes, ze die avond geen oppas hadden kunnen krijgen, zodat hij rustig met zijn kleurpotloden aan een leeg tafeltje zat terwijl zijn vader en moeder lachwekkend laag en ineengedoken op plastic stoeltjes voor het bureau van juffrouw Jones zaten.

Maar juffrouw Jones kwam nog maar net op dreef. ‘Ik kan u niet vertellen hoe moe ik ben’, zei ze, en ze sloeg haar blik ten hemel alsof ze bad om een oplossing voor haar vermoeidheid, ‘van al die ouders die hier komen om me te vertellen dat hun kleine Timmy of Stephanie of Frederíco’ – die naam sprak ze minachtend uit, hoewel George wist dat ze het over Freddie Gomez had, de enige andere jongen die samen met hem naar een leesgroep van een hogere klas was gegaan, en die zo naar zeep rook dat de tranen je in de ogen sprongen – ‘bijzonder en getalenteerd is, zodat ik God op mijn blote knieën mag danken dat ik hem in groep drie krijg.’

Zijn vader schraapte zijn keel. ‘Maar wij zijn niet degenen die dat zeggen’, zei hij. ‘De schóól …’

‘O, de schóól!’ Juffrouw Jones boog zich naar voren, bijna helemaal over haar bureau. ‘Dan zal ik u dít zeggen, meneer Duncan’, zei ze. ‘Deze jongens en meisjes zijn zes, zeven of acht jaar oud. Die weten alleen hoe ze hun veters moeten strikken en dat ze niet in hun broek moeten plassen als de bel gaat. En zelfs dat hebben de meesten nog niet eens onder de knie, dat kunt u van me aannemen.’

‘Waar slaat dat nou op?’ zei zijn moeder met verstikte stem en op gespannen toon, zodat George zijn oren spitste. Ze was een nerveuze vrouw, zijn moeder. Ze was duidelijk uit haar evenwicht gebracht door de openhartigheid van juffrouw Jones, door haar luide toon en, het is niet anders, door hoe zwart ze was, en hij zag nu al dat het contact niet zo lekker liep. Hij ging verder met de kleurplaat en gaf elk deel van Snoopy dezelfde kleur groen.

En precies op dat moment maakte juffrouw Jones haar vergissing. ‘Nu moet u eens goed naar me luisteren, mevrouw Duncan’, zei ze en ze schudde haar opgeheven vinder vlak voor het gezicht van Georges moeder. ‘Dat uw zoontje geen klei in zijn mond stopt, betekent nog niet dat hij opmerkelijk is.’

De ogen van Georges moeder bleven strak gericht op het topje van de donkerbruine vinger die zo vlak voor haar neus heen en weer zwaaide, en ze volgde elke beweging terwijl ze belerend werd toegesproken en de vinger inbreuk maakte op haar persoonlijke ruimte op een manier die zelfs George verontrustend vond, en net toen Georges vader met zijn gezaghebbende, dreigende stem van een voorman in de bouw zei: ‘Nu moet u eens even goed luisteren’, boog de moeder van George zich naar voren, zette haar tanden in het vingertopje van juffrouw Jones, beet er hard in en liet het een verrassende twee seconden niet los voordat het gekrijs losbarstte.

Als George dit verhaal vertelde, kreeg hij er altijd een wat ongemakkelijk gevoel bij omdat het een enigszins vertekend beeld van zijn moeder gaf. Het bijten in de onhebbelijke vinger van een onderwijzeres – hoewel er geen bloed vloeide en het zo weinig pijn had gedaan dat het juffrouw Jones door de directeur van de school, die net deed alsof hij niet voor het eerst werd geconfronteerd met een incident waarbij juffrouw Jones gebeten werd, uit het hoofd kon worden gepraat om een aanklacht wegens mishandeling in te dienen – kon gemakkelijk als een heldhaftige daad worden uitgelegd. Zijn moeder was de ster van het verhaal, en waarom ook niet? Zoals dat ging met verhalen binnen een familie groeide het uit tot een dijenkletser en werd op veelvuldig verzoek verteld en schaterlachend aangehoord.

‘En ik dacht,’ zei zijn moeder dan met een kleur van afgrijzen en verrukking omdat alle ogen in de kamer op haar gericht waren, ‘vandaag of morgen bijt iemand eens in die vinger. Dus waarom niet vandaag?’

Maar George wist heel diep in zijn hart dat het bijten niet de daad was van iemand die een situatie meester is en tot een einde brengt met een perfecte, krankzinnige oplossing. De waarheid was dat zijn moeder juffrouw Jones had gebeten omdat ze in zekere zin losstond van de werkelijkheid, op een paniekerige manier haar grip op de dingen verloor. Ze was zo gespannen dat ze kon knappen, als een hoog champagneglas – op zijn negentiende zag George eindelijk zijn eerste champagneglas – dat in papier gerold en opgeborgen moest worden. Die taak vervulde zijn vader, die alle noodsituaties afhandelde en elke denkbare crisis oploste. Zijn liefde voor zijn vrouw – en George was er stellig van overtuigd dat hij van haar hield – nam de vorm aan van doorlopende bescherming, die haar uiteindelijk misschien meer kwaad dan goed deed.

Toen juffrouw Jones vermanend met haar vinger schudde, was George er vrij zeker van dat zijn moeder zich niet beledigd, maar aangevallen had gevoeld, alsof de grond onder haar voeten wegzakte, en ze had juffrouw Jones niet gebeten uit triomfantelijke afweer, maar omdat ze probeerde zich ergens aan vast te houden. Door letterlijk haar tanden ergens in te zetten. Het leven viel uiteen door de dreiging van één vreselijke vinger, die net zulke vormen aannam als een naderende apocalyps, waarna er geen genade en geen vergiffenis meer zou bestaan, alleen eeuwigdurende wanhoop. Wie zou er niet van zich afbijten bij zoiets verschrikkelijks?

Dat zijn moeder het toevallig precies bij het rechte eind had gehad, tja, dat kon gebeuren, en een deel van hem was blij dat het haar een keer gelukt was. Het verhaal dat verteld werd en het verhaal áchter dat verhaal waren twee verschillende dingen, en misschien onverenigbaar.

Hoe dan ook, het directe resultaat was dat George uit de derde groep van juffrouw Jones werd geplukt en overgeplaatst naar de O kom, o kom, Immanuël & Verlos uw volk, uw Israël-school voor zelfstandig en godsdienstig onderwijs waar, ondanks het feit dat er ‘Israël’ in de naam voorkwam, al het personeel bestond uit mensen die in hun hele leven eigenlijk nooit daadwerkelijk een Jood hadden ontmoet. (Tijdens zijn jeugd in Tacoma kende George een heleboel andere leden van de evangelische kerk, plus een zwik Mormonen, een handjevol katholieken, en zelfs praktiserende boeddhisten uit de grootste geïntegreerde Aziatische gemeenschap in het land. Maar amper Joden. Feitelijk zou hij in zijn hele bestaan twee andere Joodse mensen ontmoeten voordat hij in New York ging studeren, waar hij er nog meer ontmoette.)

O kom, o kom – losjes gelieerd aan de kerk van zijn ouders, zij het misschien alleen door goede bedoelingen – telde van de kleuterklassen tot en met de laatste klas van de bovenbouw slechts achtenveertig leerlingen, die zelfstandig de lesstof uit een boekje doornamen (en dikwijls zelf de opgaven nakeken), en die op woensdag maar een halve dag les hadden, wanneer de bezoekende O kom, o kom-dominee een kerkdienst hield in plaats van de middaglessen. Die bestond uit liederen en preken en eens per week de verandering van een geel overhemd met groene das en broek in een wít overhemd met groene das en broek.

George was acht, en als je acht bent, is de definitie van normaal dat wat er zich voor je neus afspeelt. Hij stapte heen over de verschillen met de openbare school – te beginnen met de grotendeels bleke etnische afkomst van zijn nieuwe klasgenoten – pakte de draad weer op en maakte zich zoals gebruikelijk geliefd bij de twee oudere vrijgezelle vrouwen die de school leidden: juffrouw Kelly, die haar rode haar zo strak naar achteren droeg dat ze een permanent verbaasde uitdrukking op haar gezicht had, en juffrouw Aldershot met haar vriendelijke ogen, harige kin en venijnige uitvallen met een liniaal.

Over het algemeen vermaakte George zich er wel, al waren zijn normen misschien niet bijzonder hoog. Hij was geen liefhebber van het op school alom geliefde trefbal, dat zo ongeveer het enige was wat de oudere vrijgezelle vrouwen konden bedenken als lichamelijke opvoeding, afgezien van op en neer springen en de armen en benen spreiden en hollen op de plaats (wat allemaal gedaan werd in korte, zweterige perioden zonder ooit de stropdas af te doen), maar hij was dol op de bibliotheek die er was, ook al waren zelfs ‘verdraaid’ en ‘jeetje’ onleesbaar gemaakt in het beduimelde schoolexemplaar van De ongelofelijke reis.

De jongen die ongeveer even oud was als hij heette Roy, zelfs toen al een ouderwetse naam, maar niet op dezelfde manier als ‘George’. Roy was een jaar ouder, een jaar langer, een jaar wijzer, wat allemaal bleek uit het feit dat hij een fiets had.

‘Die is uit de oorlog’, zei hij tegen George toen ze elkaar leerden kennen. ‘Die heeft mijn vader mee teruggebracht. Hij heeft hem van de Jappen gestolen nadat we ze gebombardeerd hadden.’

Het was in de jaren zeventig, en Roys vader was ongetwijfeld de luiers nog niet ontgroeid tijdens Nagasaki, maar bij George ging het erin als Gods woord in een ouderling.

‘Gaaf’, zei hij.

‘Daarom is-ie zo zwaar’, zei Roy terwijl hij hem met enige moeite optilde met zijn negenjarige handen. ‘Om granaataanvallen te overleven als je achter de vijandelijke linie fietst.’

‘Gaaf.’

‘Als ik wat ouder ben, ga ik er helemaal mee naar Vietnam om handgranaten naar de Jappen te gooien.’

‘Mag ik hem proberen?’

‘Nee.’

De school was in 35th Street. Roy woonde in 56th Street en George in 60th Street, in een huis waar niemand van het gezin met plezier aan zou terugdenken. Meestal kwam zijn moeder, die niet werkte, hem met de auto van school halen, maar een enkele keer, als ze het druk had, ging hij lopend naar huis, een deel van de route met Roy samen, die de fiets tussen hen in voortduwde, het groenmetalen frame even standvastig en bedaard als een koe.

Op deze speciale dag, een lentedag, hield de zon hof aan de hemel, met een paar wolken als smekeling en een kriskraspatroon van condensatiesporen van straaljagers van de nabijgelegen luchtmachtbasis. Echt zo’n prachtige dag waarop God je op de proef wil stellen, zei juffrouw Kelly vaak.

‘En dan kom je erachter dat het hele schip een kanon is, snap je?’ vertelde George opgewonden. ‘Het héle schip! En dan vuurt-ie een enorme lichtflits af en boem! Ze vernietigen de wereld van de Gamilons!’

Bij Roy thuis hadden ze geen televisie, omdat de tv het werk van de duivel was (George had besloten dat probleem niet aan te kaarten bij zijn eigen ouders, hoewel het achteraf bezien onwaarschijnlijk was dat ze het daarmee eens zouden zijn geweest, gezien de porno), zodat George de wandeling naar huis vaak vulde met wat Roy gemist had.

‘Maar het is geen hele planeet?’ vroeg Roy.

‘Nee!’ riep George luidkeels en verbaasd. ‘Het is echt ongelofelijk! Het is een hálve planeet en die zweeft door de ruimte en op de bovenste helft zijn steden en de onderkant is rotsachtig en rond. Maar nu natuurlijk niet meer, omdat de Starblazers hem hebben opgeblazen.’

‘Te gek’, zei Roy met gepast respect.

‘Ja, eerlijk, te gek’, zei George ernstig.

Ze kwamen bij 53rd Street, de drukste straat tussen O kom, o kom en waar ze woonden. Ze liepen langs de supermarkt op de hoek, de parkeerplaats vol met iets sletterigere versies van hun eigen moeder, met kinderen kleiner dan Roy of George, die zoals gewoonlijk naar hun schooluniform staarden. Aan de overkant van de straat was een tankstation, dat ongeveer hetzelfde beeld bood.

Roy en George stonden bij het voetgangerslicht te wachten tot het groen werd.

‘Ik geloof alleen dat sommige Gamilons zijn ontsnapt of zoiets,’ zei George, ‘want niemand keek erg blij. En er was ook een boel geschreeuw en gedoe dat ik niet begreep.’ Hij moest weer lachen. ‘Maar het hele schip was al die tijd een kanon geweest!’

Het licht sprong op groen, zodat ze konden oversteken. Ze liepen het kruispunt op, Roy die zijn fiets voortduwde en George die helemaal opging in de ondoorgrondelijke raadselen van een Japanse tekenfilm.

‘Ik ga deze fiets ombouwen tot kanon’, zei Roy. ‘En als ik zestien ben, ga ik ermee naar Vietnam.’

George zei: ‘Dat zou wat zijn.’

En de auto raakte hen allebei.

Wanneer George dit deel van het verhaal vertelde, zei hij er steevast bij: ‘Het is echt zo gebeurd’ en ‘Ik verzin het eerlijk niet’, omdat het zo schrijnend was dat de auto die door rood was gereden en Roy en de fiets en hem had aangereden bleek te zijn bestuurd door een drieëntachtigjarige dame die amper boven het stuur uitkwam.

Dat was de waarheid, triest genoeg. Als George ooit haar naam had geweten, was hij die allang vergeten, maar hij had onthouden dat ze drieëntachtig was, dat ze nauwelijks groter was dan Roy of hij, en dat de woorden die ze na afloop maar bleef herhalen waren geweest: ‘Sleep me alsjeblieft niet voor de rechter. Sleep me alsjeblieft niet voor de rechter.’ Omwille van de waardigheid van oude dames overal ter wereld had George vaak gewenst dat dit deel van het verhaal niet had plaatsgevonden, maar het was niet anders, soms kwam het leven je niet met de gepaste versie tegemoet.

Ze reed niet uitzonderlijk hard, maar de klap was zo vreselijk onontkoombaar, zo regelrecht onstuitbaar, dat zowel George als Roy tegelijkertijd een verrast: ‘O!’ uitriep toen ze hen aanreed.

En niet stopte.

Daar waren na afloop theorieën over, de meeste weinig verrassend: dat het even had geduurd voordat de klap doordrong tot haar door ouderdom verminderde vermogens; dat ze zo was geschrokken dat ze domweg was verstijfd en met haar voet op het gaspedaal was gebleven in plaats van op de rem te trappen, of dat het ongeloof over wat er zich voor haar ogen afspeelde zo groot was dat ze een paar vreselijke seconden lang simpelweg verwachtte dat iemand ánders iets zou doen. Wat de reden ook mocht zijn, ze reed hen aan en stopte niet.

Roy had haar op het allerlaatste moment zien aankomen en had een stap achteruit gedaan, maar bij lange na niet ver genoeg. De auto raakte zijn knieën, zodat hij rondtolde en tegen het wegdek werd gesmeten, bij de auto vandaan, terwijl zij zich een weg baande door George en de fiets.

George zag de botsing uiteraard, maar kon zich niet herinneren iets te hebben gevoeld. Roy was buiten zijn gezichtsveld beland, dat ineens werd gevuld door het reusachtige, onstuitbare blok staal dat de lucht uit zijn longen perste terwijl zijn buik plat tegen het fietszadel werd gedrukt en hij op de motorkap van de auto terechtkwam.

De auto stopte niet. Die bleef maar rijden. Er was geen plek waar George zijn voeten kon neerzetten, geen herkenbare plek waar hij kon staan toen de grond onder hem werd weggerukt, en hij viel, nog steeds zo verbaasd dat dit gebeurde dat het leek alsof alleen zijn ogen dienst deden, alsof al zijn andere zintuigen – oren om het mee te horen, gevoel om de pijn te registreren – waren afgesloten.

Hij viel met fiets en al, en de handvaten bleven achter de voorbumper haken, en terwijl de oude dame nog steeds doorreed, vijf meter, tien meter voorbij de oversteekplaats, gleed George helemaal op de grond en werd hij door het frame van de fiets over de weg tot voor de auto geschoven. Dat gevoel kon hij zich nog levendig herinneren, levendiger dan enig ander detail van het ongeluk. Het voelde alsof hij op zijn rug over een sneeuwlaag gleed, en pijn van het over de grond schuiven was niet meer dan een toekomstige mogelijkheid. Hij was hoe dan ook niet bij machte er iets aan te doen, zijn armen weigerden iets vast te grijpen, zijn benen weigerden hem ervandaan te duwen en zijn hoofd weigerde zelfs om zich heen te kijken voor hulp.

Wat hem nog het meest was bijgebleven was dat het, paradoxaal genoeg, een moment van immense rust had geleken. Het enige wat hij zag was de lucht boven zich, zijn kalme en troostrijke weidsheid, die onaangedaan op hem neerkeek terwijl hij hotsend over het wegdek zeilde, voortgestuwd door een reusachtige auto en een gevallen fiets. Het was net zo’n moment als toen hij de kraanvogel vond, of toen de kraanvogel hem vond, een moment van gestolde tijd, een moment om voorgoed in verder te leven. Met een extatisch soort ongeloof staarde hij omhoog naar de lucht en kon zich later nog maar één samenhangende gedachte herinneren: ‘Dit gebeurt echt.’

‘Dit is echt gebeurd’, zei George als hij het verhaal vertelde. ‘Het klinkt alsof ik het verzin, maar dat is echt niet zo.’

De handvaten kwamen los van de bumper van de auto en de fiets viel, maar op de een of andere manier – bij toeval? wonderbaarlijk? onwaarschijnlijk? onmogelijk? – gebeurde dat zodanig dat de auto van de oude dame hem en daarmee ook George aan de kant schoof. In plaats van vermorzeld te worden door de banden kreeg George er een close-up van in beeld terwijl ze op een handbreedte van zijn gezicht voorbijreden toen de auto voortrolde door de straat.

En toen was er alleen stilte. Diepe stilte. Nog steeds op zijn rug liggend keek George de straat door en zag Roy. Er was maar zo weinig tijd verstreken dat ook Roy nog op straat lag en moeite deed om overeind te komen. George deed hetzelfde, en hij en Roy kwamen er tegelijkertijd achter dat ze geen van beiden konden lopen. Allebei kwamen ze half overeind en vielen op precies dezelfde manier terug.

En daar moesten ze om lachen.

Bijna veertig jaar later wist George nog precies hoe dat lachen voelde, de onvervalstheid, de oprechtheid ervan. In hun gezamenlijke, acht- en negenjarige schrik, voordat de onvermijdelijke pijn toesloeg die slechts enkele seconden verwijderd op de loer lag, voor de acceptatie of zelfs het besef dat ze zojuist een mogelijk fatale calamiteit hadden overleefd, hadden ze, heel even, geláchen.

Maar de wereld wachtte niet langer. Wat waarschijnlijk niet meer dan een stuk of tien volwassenen waren, maar voelde als duizenden, kwam als een golf aanstormen van het voorterrein van het tankstation en uit de glazen deuren van de supermarkt, het onvoorstelbare afgrijzen zo duidelijk op hun gezicht te lezen dat de pijn ineens ook toesloeg, en George plotseling begon te huilen.

Ze staken hun handen uit naar Roy en naar hem, tilden hen op van het wegdek en brachten hen naar de kant, terwijl sommigen van hen ook boos achter de auto van de oude dame aanrenden, die nu pas, zo’n dertig meter van de plek waar ze hen had aangereden, tot stilstand kwam. Die mensen lieten een ziekenauto komen, en ook een brandweerwagen, iets wat George ondanks de onthutsende pijn een tikkeltje overdreven vond. Hij kon zich niet herinneren dat hij iemand zijn telefoonnummer had gegeven, maar dat moest wel zo zijn, want een vrouw die achter hem stond zei tegen een andere vrouw – hij herinnerde zich dit gedeelte zo goed dat hij tot op de dag van vandaag haar exacte woorden nog kon horen: ‘Nou, ik heb de moeders gebeld. Met de een gaat het goed, de andere is hysterisch.’

Georges schouders zakten, als een leeglopende bal.

En ja hoor, zijn moeder kwam en huilde even onstuitbaar als de auto van de oude dame was doorgereden, en de eerste woorden die uit haar mond kwamen – en ook dat herinnerde George zich goed – waren: ‘Waarom heb je niet gebeld of ik je kwam ophalen?’

De zeldzamere keren dat George dit latere deel van het verhaal vertelde, het deel waarin zijn moeder er zo slecht afkwam, herinnerde hij de luisteraar eraan dat ze net had gehoord dat haar achtjarige zoontje was aangereden door een auto, dus dat ze alle reden had om van haar stuk te zijn. Maar toch, George betrapte zich erop dat hij zich tegenover alle vriendelijke vreemden die hem hadden geholpen wilde verontschuldigen voor het gedrag van zijn moeder, voor het feit dat ze zelf gekalmeerd moest worden door de bestuurder van de ziekenwagen en dat ze gretig een zuurstofmasker accepteerde van een verpleegkundige. Dezelfde vrouw die (ogenschijnlijk) zo heldhaftig in de vinger van juffrouw Jones had gebeten, trok alle aandacht naar zich toe nu haar eigen zoon een auto-ongeluk had gehad.

Ze overleefden het. Natuurlijk overleefden ze het. Ze waren niet eens zo zwaargewond geraakt. Geen botbreuken, maar Roy had wel de gewrichtsbanden van beide knieën gescheurd. Hoewel George verreweg het meeste gevaar had gelopen bij de botsing, kwam hij er beter vanaf. Twee enorme blauwe plekken op zijn bovenbenen en een heleboel bloederige schaafwonden op zijn achterhoofd en armen van de schuiver die hij over het wegdek had gemaakt, maar verbluffend weinig letsel na iets wat zo veel erger had kunnen aflopen. George kreeg niet eens een ritje in de ziekenwagen. Die was met gillende sirenes weggereden met Roy achterin, en George bleef achter met zijn eigen moeder, die hem naar het ziekenhuis bracht, maar onderweg zo huilde dat hij háár was gaan troosten.

Ze was zelfs zo van streek dat hij haar noch zijn vader ooit vertelde wat zelfs zijn achtjarige hersens hadden begrepen, namelijk dat als Roys fiets er niet was geweest, als die niet op zo’n rare manier was gevallen door eerst aan de bumper te blijven haken zodat hij op zijn plek bleef en vervolgens precies op het goede moment los te raken om hem uit de gevarenzone te houden, de oude dame dwars over hem heen zou zijn gereden. De banden die hij door het fietsframe heen had zien draaien – als draken achter tralies, seconden voordat ze hem zouden verslinden – zouden over zijn hoofd en nek zijn gereden.

Maar de onwaarschijnlijkheid van alles betekende ook dat hij dan niet het moment zou hebben beleefd waarop hij naar de lucht staarde, een moment waarop hij de enige was geweest die ooit had geleefd in heel die glorievolle schepping.

George had geen idee hoe het de oude dame was vergaan. En, misschien nog wel gekker, hij had verder ook geen herinneringen aan Roy. Hij kon zich niet eens zijn achternaam herinneren of hoe goed of slecht hij van zijn verwondingen was hersteld. Hij kon hem zich na het ongeluk ook niet meer herinneren op O kom, o kom, dus misschien was hij er wel niet naar teruggegaan, omdat zijn ouders een weet-ik-veel-wat-voor-soort-reactie hadden gehad op het bijna overlijden van hun zoon. George wist nog wel dat zijn ouders hem honderd dollar hadden gegeven van de verzekeringsuitkering, die hij mocht uitgeven – hij kocht boeken – en daarna de rest hadden gebruikt om nieuwe vloerbedekking in huis te laten leggen. Maar goed, hij had het overleefd, en wat op een tragedie had kunnen uitlopen was een aardig verhaal geworden dat zo nu en dan verteld werd door zijn moeder, zij het uitsluitend in de context van wat een onaangename ervaring het voor haar was geweest.

Het leven ging verder. De onderwijzeres van de vierde groep van de openbare school bleek een ontzettend aardige vrouw te zijn die mevrouw Underhill heette, en om hem onbekende redenen – vermoedelijk van financiële aard, want zijn ouders waren eigenlijk geen mensen die zich een particuliere school konden permitteren, ook al werd die zwaar gesubsidieerd door de kerk, maar misschien ook wel omdat het er eerlijk gezegd wel een rare bedoening was, en voor verstandige mensen zijn er natuurlijk grenzen – werd George uitgeschreven bij O kom, o kom om het volgende schooljaar terug te gaan naar de Henry Bozeman-school. Hij was een goede leerling, zo goed dat hij zowel de stad als zijn ouders bekrompen begon te vinden, totdat hij studiebeurs kreeg voor een universiteit aan de oostkust.

Eenmaal in New York bleek juffrouw Jones uiteindelijk toch een profeet te zijn. Het beetje wetenschappelijke flair waar George blijk van had gegeven verbleekte tot gemiddeld. Hij wist net op tijd een postdoctoraalbeurs in de wacht te slepen, waarmee hij in Engeland belandde voordat het hem helemaal niet meer interesseerde of hij afstudeerde of niet. Het maakte weinig verschil. Op een feest ontmoette hij Clare en hij ging zelden meer naar huis, behalve dan voor de begrafenis van eerst zijn vader, door een ongeluk op de bouwplaats, en toen van zijn moeder, ogenschijnlijk door een hartaanval, maar vermoedelijk eerder omdat ze een te groot deel van haar levenskracht in haar man had gestopt. Dat komt voor. George raakte helemaal ingeburgerd en woonde inmiddels al langer in Engeland dan hij in de Verenigde Staten had gewoond, wat misschien betekenisvol had moeten zijn, maar het eigenlijk niet was.

Maar dit verhaal was echt gebeurd, tot in het kleinste detail, ondanks alle onwaarschijnlijkheden. Wanneer hij er nu over sprak, besefte hij dat hij het in de loop van de jaren steeds minder vertelde als een zinnebeeld van zijn eigen geschiedenis, maar als een op zichzelf staande keten van gebeurtenissen in een bepaalde periode in zijn leven.

Want, ja, al die mensen …

Al die mensen die waren komen toesnellen van het tankstation en de kruidenierswinkel, dat waren de mensen aan wie George bij het ouder worden steeds vaker moest denken, vooral toen hij eerst vader werd van Amanda en daarna grootvader van jp. Al die mensen, vreemden van wie hij nooit de naam heeft geweten, wier gezicht hij zich niet herinnerde, al die willekeurige individuen die twee kleine jochies aangereden hadden zien worden door een oude dame in een reusachtige auto.

Hij vroeg zich af of zij dat verhaal ook weleens vertelden. Ook al waren Roy en George volledig hersteld, er waren die paar ondraaglijke seconden geweest waarin hun lot onzeker was, waarin alleen maar bekend was dat twee jongens waarschijnlijk hun dood tegemoet gingen, en er was niets, helemaal niets, wat een van de toekijkende volwassenen daaraan konden doen, iets wat George pas goed ging begrijpen toen op een middag Amanda, die vijftien passen voor hem uit liep op de stoep en nog steeds worstelde met de lachwekkende nieuwigheid die lopen heette, ineens zijdelings van haar koers was afgeweken en van de stoeprand tussen twee geparkeerde auto’s was gevallen en even uit het zicht verdween. Ze was zelfs opgehouden met huilen toen ze zag hoe van streek haar vader was en voelde hoe stevig hij haar tegen zijn borst drukte.

George voelde zich verbonden, wás verbonden met die naamloze, anonieme getuigen die nu onvindbaar waren, zelfs in dit tijdperk met zijn onstuitbare netwerken. Hun levens hadden het zijne heel even gekruist, iets wat het echte leven natuurlijk op allerlei manieren op elk moment van elke dag voor iedereen overal deed, maar had zoiets niet uitsluitend iets te betekenen als het jou betrof?

Wat natuurlijk waar was en waar hij vaak aan dacht, was dat hoewel hij de held was in zijn versie van het verhaal, hij ook een bijrolspeler was wanneer hetzelfde verhaal door iemand anders werd verteld. Hoe vertelden die mensen het, want het leek aannemelijk dát ze het zouden vertellen. ‘Je zult niet geloven wat mij een keer is overkomen. Ik was in de supermarkt en ik herinner me nog precies dat ik een slof sigaretten voor Del had gekocht en twee flessen druivensap. Geen idee waarom ik nog weet dat het er twee waren, maar toen keek ik toevallig op …’

En de oude dame? Wat voor verhaal zou zij vertellen, als ze al iets vertelde, in haar vermoedelijk schaarse laatste jaren? En de ambulancebroeders, die een voorval waarbij twee jongens slechts licht gewond waren geraakt ongetwijfeld al snel weer vergeten waren?

En nu we het daar toch over hebben: wat zou juffrouw Jones’ versie zijn van het verhaal waarbij een doorgedraaide blanke vrouw in haar vinger had gebeten? Zou het minder waar zijn dan zijn eigen versie? Dan die van zijn moeder? Hoewel die onderling al genoeg van elkaar verschilden.

Deed het ertoe? Misschien wel, dacht George, en niet in termen van het achterhalen van de waarheid of vanuit enige hoop om erachter te komen wat er op een bepaald moment werkelijk gebeurde. Er bestonden even veel waarheden – overlappend, door elkaar gehusseld – als er vertellers waren. De waarheid telde minder dan de vitaliteit van een verhaal. Een vergeten verhaal ging dood. Een herinnerd verhaal leefde niet alleen voort, maar groeide.

Altijd wanneer hij zijn versie van zijn verhaal aan iemand verteld had – zijn verrassende Amerikaansheid verklaard, de rol van zijn overleden ouders teruggebracht tot postzegelformaat, het bijtincident dat op de een of andere manier tot een auto-ongeluk had geleid – en het gesprek vervolgens een andere wending nam omdat iemand anders zijn eigen verhaal vertelde, leunde hij vaak een beetje achterover en luisterde niet zo aandachtig, omdat hij tijdelijk zijn toevlucht nam tot zijn eigen herinneringen.

Dan zag hij voor zich hoe hij, gescheiden door tientallen jaren en een oceaan en een werelddeel, onder een prachtige blauwe lucht, in de onbestaanbare stilte, op zijn rug werd voortgeschoven over de weg, onder de waakzame, geschrokken blik van tientallen medevertellers, en omdat hij het voor zich kon zien, en omdat zij dat ook konden in al hun verschillende versies terwijl hun levens elkaar kruisten en samenkwamen in wat George alleen kon omschrijven als een wederzijdse omhelzing, duurde dat moment nog steeds voort. Het bleef nog altijd plaatsvinden.

En in dat eeuwig herhaalde ogenblik had de pijn nog niet toegeslagen, bleef de angst op afstand, en was alles verbazing en verwondering.