Marc Dugain

Een ordinaire terechtstelling

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Une exécution ordinaire, verschenen bij Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Freshimages/U.S. Navy

isbn 978 90 445 3105 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Zoals bijna elke dag sinds het eind van de oorlog, was mijn moeder, urologe van beroep, die winterochtend in 1952 haar dienst begonnen in het M-ziekenhuis, in een verre buitenwijk van Moskou. Ze deed net haar ronde langs de zieken, achter de chef-arts en zijn areopagus van assistenten, toen op de gang een man, die door een surveillante naar haar was toegestuurd, haar te spreken vroeg. Niemand in het groepje nam er aanstoot aan. Nadat de man naderbij gekomen was, wendden de anderen zich af. Het gebeurde in die tijd wel vaker dat mensen op hun werk gearresteerd werden, al gaf de geheime politie er de voorkeur aan ze van hun bed te lichten. Ze uit nieuwsgierigheid of uit medelijden een laatste keer aankijken was een gevaarlijke manier om aan te geven dat er een band met de verdachte bestond.

De man die mijn moeder kwam aanhouden beantwoordde in elk opzicht aan het beeld van een militair. Hij stelde zich zachtjes voor om te zorgen dat alleen zij hem hoorde, daarna verzocht hij haar, niet echt beleefd maar ook niet ruw, hem te volgen. Voor het ziekenhuis stond een zwarte limousine. Mijn moeder verwachtte dat ze in de auto tussen een aantal mannen in zou komen te zitten. Dat was niet het geval. De chauffeur draaide zich niet eens om toen ze achter instapte. De militair ging naast haar zitten en ze reden zonder dat er iets gezegd werd weg. Het was koud en grauw, ook de omgeving had de kleuren van het regime. Omdat het licht had gedooid, was de grijs geworden sneeuw op de stoepen en in de wegbermen de dag ervoor gesmolten, maar nu vroor de sneeuw weer op en zag hij er nog grauwer uit.

Mijn moeder kon zich niet voorstellen dat ze om een andere reden dan een arrestatie meegenomen werd. Ook wist ze dat er helemaal geen reden hoefde te zijn voor een arrestatie. Dat was nu juist het principe van de terreur. Ze had het er herhaaldelijk met mijn vader over gehad dat zoiets kon gebeuren. Ze waren geheel overtuigd van de rechtmatigheid van de revolutie, maar onder elkaar hadden ze af en toe wel milde kritiek op de uitwassen ervan. Als haar arrestatie niet gewoon toeval was, moest de reden misschien gezocht worden in zulke gesprekken. Maar hoe hadden ze die kunnen horen? Misschien had de politieke politie al maanden geleden zonder dat ze het wisten afluisterapparatuur in hun flat aangebracht. De huismeester had immers reservesleutels en hij kon de microfooninstallateurs heel goed de woning hebben binnengelaten. Maar waarom werden juist zij bespioneerd? ‘Waarom ik?’ Deze vaak gestelde vraag maakte geleidelijk plaats voor een andere, die nuchterder klonk: ‘Waarom ik niet?’ Wat de huismeester betreft schoten mijn moeder trouwens weer dingen te binnen die een merkwaardig licht op deze arrestatie wierpen.

Een aantal maanden daarvoor hadden mijn ouders besloten een kind te nemen. Gewetensvol en trouw klaarden zij elke avond de klus. Het genoegen dat ze eraan beleefden, deed hen het waarom bijna vergeten. Soms brachten ze ook hun hele zondagmiddag in de slaapkamer door, wanneer Moskou in het halfduister gehuld was en nadat mijn vader de schriften had opgeborgen waarin hij honderden natuurkundige vergelijkingen optekende, naast mijn moeder zijn enige hartstocht. Zij hield innig veel van mijn vader, daar bestaat geen enkele twijfel over, maar haar kennende voelde ze zich geheel vrij in haar doen en laten. Mijn moeder was net zo frivool als veel Moskouse vrouwen in die tijd en ik zie haar zo naakt door de flat lopen terwijl ze mijn vader eraan herinnert dat het met vrouwen net zo is als met bezittingen: privé-eigendom is afgeschaft. Op een doodgewone maandagochtend die niet anders was dan andere, kwam de conciërge haastig uit zijn hokje en stelde zich onder aan de trap op terwijl mijn moeder de laatste treden afdaalde. Omdat ze bezig was haar jas van namaakbont dicht te knopen en daarbij moest oppassen niet te vallen, botste ze bijna tegen hem op. Gewoonlijk niet erg vriendelijk, trok hij die dag het schuldbewuste gezicht van iemand die zijn verwijten heel lang heeft opgekropt.

‘Neem me niet kwalijk dat ik u ophoud, kameraad, maar ik moet u, al is het maar kort, spreken over een klacht van buren van wie ik de naam niet zal noemen om geen onrust op uw portaal te zaaien.’

Hij keek haar niet langer recht in de ogen maar richtte zijn blik op de glanzende spijlen van de trapleuning.

‘Ze vertelden me dat u – en wanneer ik “u” zeg, bedoel ik u persoonlijk en niet uw man, want anders zou ik zo vrij zijn geweest ook hem aan te spreken toen hij hier een kwartier geleden langskwam – de rust verstoort door kreten die volgens hen kreten van genot zijn. Ik kan er niet over oordelen, maar het gaat niet over iets wat maar af en toe gebeurt. Nog steeds volgens hen, ondergaan ze die hinder nu al bijna een jaar, wel een paar keer per avond, en soms ook midden in de nacht of ’s ochtends en ’s zondags wel tot drie keer toe. Voor ik verderga: geeft u de feiten toe?’

Mijn moeder steunde op de trapleuning, verplaatste haar gewicht van het ene been naar het andere en trok haar neus op.

‘Ik denk dat het klopt, kameraad conciërge.’

Dit antwoord deed de spanning van de functionaris afvallen en belerend vervolgde hij: ‘In dat geval, we zijn het immers eens, ben ik zo vrij u er opmerkzaam op te maken dat dit alles niet zo goed is voor uw naam. Snapt u, het probleem is niet dat u het echtpaar Olianov stoort, want ik weet dat de overlast nu u op de hoogte bent zal ophouden. Nee, ik vraag me af hoe iemand zo kan genieten dat hij er anderen mee lastigvalt. Als het nog een keer gebeurt, zal ik het verzoek van de Olianovs inwilligen en dit burengerucht melden, welke risico’s er ook aan hun verklaring verbonden zijn.’

Met kleine schokkende bewegingen van het hoofd knikte mijn moeder instemmend: ‘Ik heb uw boodschap begrepen, kameraad conciërge, en ik zal uw raad ter harte nemen. Toch zou het geen kwaad kunnen, aangezien de Olianovs beweren dat deze overlast al een jaar duurt, u eens af te vragen waarom ze er niet eerder over geklaagd hebben.’

De conciërge trok een somber gezicht en zijn neusgaten verwijdden zich. Hij stootte een merkwaardige klank uit en lichtte zijn hielen. Mijn moeder was nog niet bij de voordeur van het flatgebouw of ze had al spijt van haar aanmatiging. De herinnering aan het voorval was na een paar dagen vervaagd, maar toen ze gearresteerd werd, stond alles haar opeens weer haarscherp voor ogen.

#

Al een aantal maanden daarvoor had een gegronde angst haar ertoe gebracht, verborgen in haar kleren een capsule cyaankali bij zich te dragen om zich, mocht ze toevallig gearresteerd worden, aan elke vorm van verhoor of foltering te kunnen onttrekken. Ze wilde niet lijden. Dat lag niet in haar aard, net zomin als ze lange jaren wilde doorbrengen in de barre kou in het Oosten, zonder te weten hoe lang het zou duren voor de mens zou plaatsmaken voor het dier, en vervolgens het dier voor de dood. Mijn ouders hadden in die tijd nog geen kinderen en ze hadden gewoon afgesproken dat de een niet koste wat het kost zijn leven in dienst van de ander zou stellen. In feite huldigden ze allebei de gedachte dat voor hen niets op aarde dierbaar genoeg was om het ondergaan van kwellingen te rechtvaardigen. Mijn vader was echter niet zo ver gegaan zich als voorzorgsmaatregel van een dodelijk vergif te voorzien. Hij voelde zich slechts bedreigd wanneer hij voor een belangrijk iemand werd aangezien. Een belangrijk iemand was hij voor de mannen en vrouwen van de wetenschappelijke afdeling waarover hij de leiding had, maar hij boette aanzienlijk aan gezag in wanneer je keek naar het aantal mensen dat boven hem stond. Bovendien was hij geen partijlid. Hij had zich goed op de hoogte gesteld, leden met hogere functies werden meestal eerder gepakt dan gewone arbeiders zoals hij. Men vroeg hem zijn werk behoorlijk te doen en aangezien hij geen enkele eerzucht had, stond hij niemand in de weg. Ook wat mijn moeder betreft maakte hij zich geen zorgen, want ondanks de omstandigheden gaf zijn optimisme hem in, de dingen luchtig op te nemen.

In de auto had mijn moeder de capsule met cyaankali die in de voering van haar jas verborgen zat voorzichtig verplaatst om hem zo dicht mogelijk in de buurt van haar schaamstreek te brengen, in de hoop dat hij zo aan de aandacht van haar folteraars zou ontsnappen. De auto stopte voor een zij-ingang van het Kremlin, vrij ver bij de Loebjanka[1] vandaan waarvan heel Moskou de toegangspoort kende, wat haar geruststelde. De man liet haar zonder beleefdheden of plichtplegingen uitstappen en voerde haar door een doolhof van gangen met vele controleposten waar hij een pasje liet zien. Terwijl ze met de barse oppasser meeliep, moest ze opeens verschrikkelijk nodig plassen, maar ze durfde hem niet te vragen waar de wc was, als die al op de route lag. Aan het doolhof leek maar geen eind te komen. Ze werd steeds benauwder bij de gedachte dat ze straks, ver van andere politieke verdachten, in een kelder van het Kremlin verhoord zou worden. Maar een nieuwe aanwijzing gaf haar weer het sprankje hoop waar ze om smeekte. In de Loebjanka hadden de folteraars naar verluidde onlangs een geluiddichte kamer ingericht om te voorkomen dat het geschreeuw het moreel van het administratief personeel van de politieke politie zou ondermijnen. Zo’n vertrek was er in het Kremlin vast niet, een bewijs dat ze niet van plan waren haar te martelen. Natuurlijk, het was altijd mogelijk dat ze haar uit haar slaap zouden houden of, erger nog, dat ze een prop in haar mond zouden doen als ze haar gingen slaan. Maar, dacht ze, als een prop in de mond voldoende was om geschreeuw te dempen, waarom hadden ze in de Loebjanka dan een speciale kamer ingericht? Gerustgesteld door haar eigen analyse keerden haar gedachten terug naar de redenen van haar arrestatie, zonder dat het haar lukte een logische verklaring te vinden. Natuurlijk had ze gezondigd, dat kon ze niet ontkennen. Er schoot haar echter iets anders te binnen dat haar angst aanjoeg. De belangrijkste kwestie van dat moment was de ‘witte jassen’-zaak, die artsen in het ziekenhuis van het Kremlin betrof, voor het merendeel Joden, die ervan beschuldigd werden Zjdanov vermoord te hebben. Mijn moeder had geen Joodse moeder, alleen haar vader was Joods. In de grote euforie van de revolutie, toen ieder zich van zijn bijzondere kenmerken ontdeed zoals een armoedzaaier zich van zijn lompen zou ontdoen, had deze laatste zijn naam veranderd. Van Altman was hij Atlin geworden. Maar misschien verrichtte de politieke politie naspeuringen naar de afkomst van alle ziekenhuisartsen in de regio Moskou? Het bezorgde haar een enorme opluchting toen ze opeens het volgende bedacht: als ze besloten mochten hebben alle Joodse artsen in de stad of zelfs in het land te arresteren, zou het logisch zijn dat ze begonnen met degenen die door hun naam werden verraden. Maar in haar ziekenhuis was voorzover ze wist geen enkel diensthoofd met een Joods klinkende naam lastiggevallen. Het zou logisch geweest zijn dat ze pas na langdurig onderzoek naar haar echte naam iets te vrezen gehad zou hebben. Maar ze wist ook dat logica niet de sterkste kant van het systeem was. De kracht van terreur is dat zij onvoorspelbaar is, er komt een deel toeval bij kijken. Deze veronderstelling had echter niets geruststellends, want eenmaal in handen van folteraars was het probleem niet om je onschuld te bewijzen, maar veeleer om voor de aanklagers de aanwezigheid van een verdachte overeen te laten stemmen met om het even wat voor beschuldiging. Dus, zoals vaak wanneer je de strijd opgeeft, maakte ze zich los van haar gedachten en liet ze de dingen over zich heenkomen. Toen haar begeleider de laatste deur opende, zag ze aan de uitdrukking op zijn gezicht dat de tocht ten einde was.

De zware gotische deur van massief hout gaf toegang tot een klein, zeer donker vertrek dat rook naar de adem van mensen die niet genoeg spreken. Nadat de gids vertrokken was, bestond haar enige gezelschap nu uit een gedrongen vrouw met donker, vet haar, dat net zo dun was als de lichte snor die haar bovenlip bedekte. Ze droeg een uniform van bruine stof. Ze beduidde mijn moeder plaats te nemen en ging weer achter haar bureautje zitten, dat tegenover een kloosterbank stond waarop ze zich met de knieën tegen elkaar neerzette. Ze zorgde ervoor dat hun blikken elkaar niet één keer kruisten. Het bureau voor haar was leeg. Ze zat met haar armen over elkaar en met de rug recht als een eunuch voor de ingang van een harem. Mijn moeder hield het niet meer en na een lange aarzeling vroeg ze haar waar de wc was. Verbaasd over deze ongepaste vraag, kreeg haar gezicht een afkeurende uitdrukking voor ze antwoordde: ‘Er is hier wel een wc, maar die mag alleen gebruikt worden door bewakers en etagepersoneel. Bij mijn weten staat nergens dat bezoekers er gebruik van mogen maken.’

‘Wat moet ik dan doen?’ vroeg mijn moeder schuchter en zich ervan bewust dat ze zich niet in een situatie bevond waarin ze eisen kon stellen.

‘Geen idee, kameraad, je zult het moeten ophouden. Je bent het Kremlin volgens mij niet via de hoofdingang binnengekomen. Bij de ingang voor belangrijke bezoekers bevindt zich een wc die even groot is als de grootste gemeenschappelijke woning in Moskou. Aangezien je niet via de hoofdingang bent binnengekomen, zul je wel weten waarom! En dan zul je ook wel weten waarom er in dit gedeelte van het gebouw geen wc is voor mensen zoals jij.’

Ze keek al een poos niet meer in de richting van mijn moeder, maar richtte haar matte blik op de muur tegenover haar. Vervolgens verzuchtte ze: ‘De dialectiek doet echt heel veel om de wereld begrijpelijk te maken.’

Daarna deed ze er bijna een vol uur het zwijgen toe, tot ze het tijd vond om tot handelen over te gaan.

‘Ik ga je fouilleren’, zei ze terwijl ze langzaam opstond alsof ze het gewicht van al haar ledematen voelde. ‘Kom mee!’

Ze opende een deur van een kamertje dat rond een kapstok gebouwd was. Plotseling drong tot mijn moeder door dat als de vrouw bij haar onderzoek ook in de buurt van haar schaamstreek kwam, zij zou moeten uitleggen waarom ze daar een capsule met cyaankali verborgen had. Ze kon zelfs niet naar de wc om het vergif daar weg te gooien. Er maakte zich een verschrikkelijke verwarring van haar meester. Als de vrouw het vergif vond, zou ze het ongetwijfeld afpakken. Even overwoog ze er een eind aan te maken. Maar het leek haar te vroeg zolang ze niet wist hoe de zaak zou aflopen. Niet dat sterven nou zo belangrijk is, dacht ze. Maar het minste dat je mag vragen is toch wel waarom, ook al waren er veel veroordeelden die zich suf piekerden om achter dat waarom te komen, want een reden was er gewoon niet. Anderzijds, zonder die capsule zou ze haar lot niet meer in eigen hand hebben.

‘Kleed u uit in dit kamertje! Alleen uw ondergoed mag u aanhouden.’

Mijn moeder deed wat haar gezegd werd. In de hoop dat het onderzoek zou ophouden bij het laatste bolwerk ter bescherming van de schaamte. Vervolgens moest ze haar kledingstukken een voor een aan de wachtdoende vrouw geven, die ze zorgvuldig onderzocht. Toen ze klaar was, ging ze naar mijn moeder toe en bevoelde haar ondergoed. Ze stopte bij de capsule, die een lichte bolling veroorzaakte, en vroeg haar het voorwerpje aan haar te overhandigen.

‘Wat is dat?’ zei ze en wierp haar een vuile, typisch Kaukasische blik toe.

‘Een capsule.’

‘Dat snap ik ook, maar waar is die voor?’

Mijn moeder moet wel van haar stuk gebracht zijn. Er bestaat dikke kans dat ze begon te blozen, maar toch had ze niet veel tijd nodig om een nadere verklaring te geven.

‘Het zit zo, kameraad: deze capsule is bedoeld om van beestjes af te komen die zich af en toe in het schaamhaar van vrouwen nestelen, zoals je bepaalde insectenwerende middelen in kasten legt om van kledingmotten af te komen.’

De grote ogen van de bewaakster rolden in hun kassen, waardoor haar gezicht uiteindelijk de uitdrukking kreeg van een vrouw die twijfelde. Ze moest heel even nadenken en antwoordde toen snel: ‘In andere omstandigheden had u hem van mij mogen houden. Maar nu, stel je voor dat het vergif is. Dat er mogelijk vergif in dit gedeelte van het Kremlin zou binnenkomen …’

‘Ik mag hem niet van u houden? Ik verzeker u …’

‘Nee!’ kapte de bewaakster af.

‘Wilt u dan dat ik hem in deze prullenbak gooi?’

‘Dat is uitgesloten.’

‘Maar waarom dan?’

‘Dat zou betekenen dat ik me zou ontdoen van een middel waarvan ik de samenstelling niet ken. Dat is tegen onze voorschriften. Ik zal het naar de afdeling beveiliging laten brengen voor onderzoek. En wie weet, misschien krijg je het toch terug. Wie heeft dit middel geproduceerd?’

‘Ikzelf, ik ben arts, urologe, het is een proefproduct dat ik heb ontwikkeld en dat ik op mezelf uitprobeer.’

‘Dat kan een grote weldaad voor de mensheid, een sprong vooruit voor ons volk zijn, als zich niet één insect meer in het schaamhaar van arbeidsters zou nestelen.’

‘U hebt gelijk, kameraad. Maar het is een prototype en meer heb ik niet. Als het bij de afdeling beveiliging verloren gaat, betekent dat maanden werk voor niets.’

‘Als jouw middel zo revolutionair zou zijn, hadden ze je wel via de hoofdingang binnengelaten. Wat je me vertelt, berust alleen nog maar op vermoedens, en de academie van wetenschappen heeft nog niet gecontroleerd of het echt een wetenschappelijke sprong vooruit is.’

Vervolgens gaf ze mijn moeder met een handbeweging te kennen dat het gesprek afgelopen was.

Mijn moeder zweette als een otter, hoewel het vertrek zo koud en vochtig was als een buitenhuis na een winter zonder stoken.

‘Kunt u me dan misschien vertellen, kameraad, waarom ik hierheen gebracht ben?’

‘Dat is uitgesloten, kameraad, ik weet het zelf niet. Ik kan je echter wel vertellen dat de gang achter deze deur alleen maar naar hooggeplaatste personen voert. Zeer hooggeplaatste personen, die mensen zoals jij willen ontmoeten zonder dat ze gezien worden. Omdat er waarschijnlijk geen enkele eer te behalen valt voor een groot vriend van het volk om gezien te worden met zo iemand als jij. En dat weet jij minstens even goed als degene die je hier wil ontmoeten.’

De vrouw keek op de klok aan de muur. Op hetzelfde moment trad er een andere vrouw in uniform binnen, die net zo verveeld keek als een suppoost in een museum, voor wie de tijd eindeloos lijkt. De eerste bracht aan de tweede rapport uit, vertrouwde haar de capsule toe en raadde haar aan die ter bevoegder plaatse te brengen. De nieuw aangekomen vrouw stopte hem in haar zak en wierp mijn moeder een boze blik toe. Daarna zette de tijd zijn schadelijke werk voort. De vijf uren die volgden gebeurde er niets. Mijn moeder voelde dat ze zonder haar capsule verloren was. Ze besefte dat ze, na dit paleis onschuldig binnen te zijn getreden, nu wel schuldig was. Een gifmengster die niet eens meer de middelen had om zichzelf te vergiftigen, dat was wat er van haar geworden was. Haar euveldaad was van een belang dat in gelijke verhouding stond tot de persoon die ze ging ontmoeten. Ze schiep genoegen in de gedachte dat de bewaakster zich zo had opgewonden. Voor een meisje van het platteland zoals zij was elk keuterboertje in zondagse kleren waarschijnlijk een belangrijk persoon. Het was drie uur ’s middags toen deze gedachten door haar hoofd gingen. Het zou nog eens twaalf uur duren voor ze dat voorvertrek verliet.

Ze werd meegevoerd door een militair die haar nogmaals snel fouilleerde voor hij haar een kantoor op een hoek van het gebouw binnenliet. De militair klopte op de deur. Het duurde even voor er gereageerd werd. Toen een van beide vleugels van de reusachtige dubbele deur openzwaaide, verstijfde mijn moeder: voor haar stond Josef Stalin.

[1] Hoofdkwartier van de geheime dienst.

#

De deur ging weer achter haar dicht met een geluid dat massief hout verried. Boven op de schok zo opeens tegenover de hoogste leider te staan kwam ook nog eens de stomme verbazing over het feit dat de man er totaal anders uitzag dan op de afbeeldingen die er van hem in het land verspreid werden. Het was bijna een dwerg, een oude dwerg met allemaal putjes in zijn gezicht van de pokken. Maar de schittering in de ogen van deze man uit de omgeving van de Kaukasus, dreigend als een blank wapen, was veel opvallender dan op menig plaatje op papier.

‘Olga Ivanovna Atlina’, zei hij terwijl hij zijn handen uitstak met de uitdrukking van een grootvader die een van zijn kleinkinderen in zijn armen wil drukken.

Daarna wees hij op een stoel naast een divan waarop hij ging zitten alvorens mijn moeder te beduiden dat ze hetzelfde mocht doen.

Hij gunde zich de tijd voor hij het woord nam, keek haar een hele poos onderzoekend aan. Ze voelde dat de vage achting die de Vozjd misschien voor haar aan de dag zou leggen, zou afhangen van de manier waarop ze hem zou aankijken, zonder in het begin meteen de ogen neer te slaan, maar pas wanneer hij zou aangeven dat dat gewenst was. Terwijl hij mijn moeder aanstaarde, plukte hij in een tabakszak van oud leer een sigaret uit elkaar, maakte met zijn vingertoppen de tabak los voor hij die in een mooie Engelse pijp stopte en er met grote zorg de brand in stak door met een lucifer boven het stevig aangedrukte oppervlak rond te gaan. Hij vergewiste zich ervan dat de tabak goed brandde door twee flinke trekken te nemen, en blies naar het hoge plafond kijkend de rook uit, daarna sprak hij zonder mijn moeder deze keer aan te kijken: ‘Weet je waarom je hier bent?’

Aan zijn gezicht kon je zien dat hij genoot van de vraag.

Mijn moeder moet er ongetwijfeld hebben uitgezien als een schoolmeisje dat bij de directeur van haar school was geroepen. Zich concentrerend op zichzelf probeerde ze de aandrang tot plassen te weerstaan.

‘Nee, meester’, antwoordde ze schuchter.

‘Noem me geen meester,’ antwoordde hij vriendelijk, ‘ik ben niemands meester. Er bestaat maar één meester aan wie wij allen onderworpen zijn: het Russische volk. Noem me: kameraad Stalin.’

‘Goed, kameraad Stalin.’

Terwijl hij zich zichtbaar verkneukelde bij de gedachte aan wat hij ging zeggen, vervolgde hij: ‘Ze vertelden me dat jij een macht hebt die ik niet heb.’

Mijn moeder leek van haar stuk gebracht, waar de Vozjd het allergrootste plezier om had.

‘Vast niet, kameraad Stalin.’

‘Jawel, jawel.’

Daarna trok hij opnieuw aan zijn pijp en keek de blauwe kringels rook na. Geheel ten prooi aan verwarring, stuntelig, kon mijn moeder zich er niet van weerhouden hem tersluiks gade te slaan, geboeid door de persoon en hevig in beroering door dit onverwachte onderonsje met de machtigste man van de wereld. In zijn blik wisselden een zweem van kalmte, om niet te zeggen van wijsheid, en een vernietigende woede die naar een uitweg leek te zoeken, elkaar zonder overgang af.

‘Je weet dat ik de best geïnformeerde persoon van het land ben. Ik ken niet elke man en elke vrouw van het volk, maar als ik dat wil, zijn ze voor mij allemaal gemakkelijk te benaderen. Ze vertelden me dat je arts, urologe was, is het niet? Ik heb geen enkel plasprobleem. Ze vertelden me echter ook dat je heuse macht in je handen hebt, dat wil zeggen de kracht van een magnetiseur.’

‘Dat overdrijven de mensen, kameraad Stalin’, antwoordde mijn moeder, die wel aanvoelde welk risico ze liep als ze ervoor uitkwam dat ze deze begaafdheid bezat. ‘Alleen heksen bezitten dat soort gaven, en dankzij de macht van de sovjets hebben we al dat belachelijke bijgeloof dat het volk verblindt en het doet geloven dat het niet zelf de macht in handen heeft, al heel lang geleden uitgebannen.’

‘Heel goed geantwoord’, zei hij zacht en met een glimlach die aangaf dat hij zich niet liet beetnemen. ‘Toch is magnetisme iets wat bestaat. Bij sommigen zit het in hun ogen en bij jou zit het in je handen. Maar je snapt niet waar ik naartoe wil. Ik heb je niet laten halen om je mee te delen dat je een vijand van het volk bent. Denk je soms dat ik, met alle verantwoordelijkheden die ik heb, de tijd heb om vijanden van het volk een voor een bij me te laten komen om hun de les te lezen voor ik ze naar werkkampen stuur om hun fouten goed te maken? Denk je dat echt?’

‘Nee, zeker niet, kameraad Stalin.’

‘Laten we dan ter zake komen. Ik heb net mijn lijfarts weggestuurd, die wordt verdacht van betrokkenheid bij een samenzwering van artsen die hooggeplaatste personen schade zouden hebben berokkend. Men heeft het zelfs over moord, maar meer kan ik je er op het ogenblik niet over vertellen, want die mensen worden verhoord. Het schijnt, want het onderzoek is gaande, dat ze een complot hebben gesmeed waarvan de aanleiding met hun nationaliteit te maken zou hebben. Behalve dat ik in geen enkele arts vertrouwen heb, reden waarom ik geen eigen arts meer heb, levert het bekend maken dat niet één van die mannen me meer regelmatig begeleidt me een aantal politieke voordelen op. Mijn vijanden denken: de oude man is ziek, wat feitelijk juist is. Hij zorgt niet meer voor zijn gezondheid, want hij heeft een hekel aan artsen. Hij zal dus spoedig creperen. Verrast door deze onverwachte nieuwe situatie, komen de ratten uit hun schuilplaats tevoorschijn. Hoewel ik ‘mijn vijanden’ zeg, weet ik nog niet wie ze zijn, maar ik schep de voorwaarden die ervoor zullen zorgen dat ze zich blootgeven. Dat is mijn grote kracht, dat ik ze zal kunnen ontmaskeren. Zonder mij gaat het land te gronde, want de andere leiders zijn onnozele halzen, blinden, baby’s, ze zien geen vijanden. Neem bijvoorbeeld de nationaliteitenkwestie, die ons zo veel zorgen baart. Iedereen weet dat ik geen antisemiet ben. Dat ligt niet in mijn aard, je laat niet een van je kinderen in de steek, dat is een principe. Ik heb er telkens weer blijk van moeten geven dat ik Joodsgezind ben, ik heb beschermende maatregelen moeten treffen, en wat ze uiteindelijk doen is het sovjetvolk verraden door zich te gedragen als spionnen in dienst van de Amerikanen, die dat vijandige Staatje waar ze inmiddels van dromen in bescherming hebben genomen. Maar kun je me zeggen wat Israël ze meer te bieden heeft dan de Sovjetunie? Het is kwetsend, en kwetsen doe je niet ongestraft. Dus hoewel ik daarvoor nooit op het idee gekomen zou zijn, vraag ik om een rapport over de Joden in Moskou. Ik verneem dat het om wel anderhalf miljoen mensen gaat, als het er al niet meer zijn, die de medische beroepen naar zich toe trekken, de vakbonden van musici en schrijvers binnendringen. En dat hun invloed in het commerciële circuit aanzienlijk is. Het rapport concludeert ten slotte dat van hen slechts een handjevol echt nuttig is voor de Staat. Trouwens, even een vraag tussendoor, heb jij die nationaliteit?’

‘N… nee’, stamelde mijn moeder.

‘Je bent grappig, je aarzelde. Je hoeft je er niet voor te schamen, hoor. Trouwens, wie zal de geschiedenis van de mensheid ingaan als hun grote beschermer?’

‘Ik weet het niet’, antwoordde ze bedremmeld.

‘Laten we het anders stellen. Wie heeft als eerste een reglement uitgevaardigd dat antisemitische uitspraken of daden met gevangenschap bestraft?’

‘U, kameraad Stalin.’

‘Ja, ik’, zei hij met een zucht.

Al voor hij verderging, was het mijn moeder opgevallen dat hij net zo sprak als een oosterse verteller, door elke lettergreep te benadrukken, zacht en bedaard, rijk aan geruststellende stembuigingen.

‘Ik was het laatste schild dat het Joodse volk in de Sovjetunie beschermde tegen uitroeiing door de nazi’s. Ten koste van aanzienlijke menselijke offers heeft het Rode Leger de concentratiekampen bevrijd. Al meteen na de revolutie, toen ik volkscommissaris van het Nationaliteitenwezen was, zorgde ik ervoor dat Joden als een nationaliteit erkend werden, ten volle en helemaal, net als elk ander volk. Ik heb hun zelfs grond aangeboden, Birobidzjan, die versmaadden ze, maar ik heb het hun niet kwalijk genomen. Toen de overlevenden van de vernietigingskampen naar Oekraïne terugkeerden, bijvoorbeeld, hadden de Oekraïners al hun bezittingen gestolen en wilden hun die niet teruggeven. Chroesjtsjov, eerste secretaris van Oekraïne, vond dat volkomen normaal en ik moest ingrijpen om teruggave te bewerkstelligen. Ik heb de meest antisemitische republiek van de Sovjetunie net als de andere onze wet opgelegd. Ze kunnen mij er dus niet van beschuldigen zelf een antisemiet te zijn, dat moet je toch toegeven.’

‘Ja, kameraad Stalin.’

‘Toch lees ik in belangrijke kranten als de Pravda dat na de revolutie miljoenen van hen hun naam hebben veranderd. Waar was dat goed voor, ik had toch hun veiligheid gewaarborgd? Ze wilden opgaan in de massa, niet om instemming met onze idealen te betuigen, maar om zich voor te bereiden op verraad voor als het juiste moment gekomen was. Sommigen voelen zich kosmopoliet, in het bijzonder sinds het ontstaan van Israël, waaraan ik hard heb meegewerkt, ze zien zich zelfs eerst als Jood en dan pas als sovjetburger en gedragen zich schandelijk ondankbaar. Wist je dat?’

‘Helemaal niet, kameraad Stalin, ik hou me trouwens niet bezig met politiek.’

‘Dat is verstandig’, vervolgde hij op dezelfde vermoeide toon. ‘Als je een wetenschappelijk beroep hebt, is het beter je daaraan te wijden dan aan politiek. Ik keur je keus goed. Daarom heb je met die nationaliteit geen enkele reden tot angst. Kijk naar de oude Kaganovitsj, die zoon van een schoenlapper, hij staat naast me sinds het begin van de revolutie, denk je dat hij zich bedreigd voelt? Ik zeg het je uit de grond van mijn hart, ik heb niets tegen welk volk dan ook in het bijzonder. Ik heb geen moment gedacht aan het feit dat Trotski Joods was toen ik hem in Mexico liet vermoorden. Het is een volk dat veel geleden heeft.’

Vervolgens zweeg hij, verzonk hij in zulke diepe gedachten dat het leek alsof niemand hem eruit kon losrukken. Hij stak zijn pijp weer aan, die was uitgegaan, daarna vervolgde hij op cynische toon, als in zichzelf: ‘Maar het lijdt waarschijnlijk nog steeds. Want de overgrote meerderheid van ons volk heeft er een hekel aan en wellicht levert me dat tegen wil en dank politiek voordeel op.’

Hij leek opeens uitgeput, zoog met snel opeenvolgende trekjes aan zijn pijp en blies de rook uit als een stoomlocomotief. Mijn moeder had opgemerkt dat bepaalde woorden zijn woede wekten en dat zijn gezicht dan rood aanliep. Maar hij bedaarde ook snel weer en de woede leek geen merkbare sporen achter te laten. Hij gebruikte stiltes als wapen en verbrak ze pas wanneer zich een gevoel van onbehagen van zijn gesprekspartner meester had gemaakt.

‘Je hebt dus een gave?’

‘Een heel beperkte gave, kameraad Stalin.’

‘Mijn diensten verzekerden me dat je er een had. Men verbaasde zich er in het ziekenhuis waar je werkt over dat de rij wachtenden op de afdeling urologie veel langer is dan in enig ander ziekenhuis in Moskou en omgeving. Trouwens, sommige van je collega’s heeft dat enigszins jaloers gemaakt. Dat weet je niet, maar bij de politieke politie liggen stapels klachtendossiers. Het was je bijna op een proces komen te staan. Je geluk is dat één rapport op mijn bureau is terechtgekomen. Er stond in dat je die gave met mate gebruikte, alleen maar om er anderen goed mee te doen. Je hebt niet geprobeerd een aura om je heen te scheppen. Dat zou ertoe geleid hebben dat je in Siberië je handen had mogen leggen op treinrails die ongevoelig zouden zijn geweest voor je wonderen. Ik spreek uit ervaring, de tsaar stuurde mij er ook naartoe.’

Hij draaide de kop van zijn pijp om en klopte de as eruit in een reusachtige gietijzeren asbak, daarna onderwierp hij hem aan een zorgvuldig onderzoek. Toen draaide hij zich opnieuw om naar mijn moeder. Daarbij viel het licht van een staande schemerlamp op zijn gezicht, waardoor je opeens weer zijn verwoeste huid zag. Vervolgens glimlachte hij tegen mijn moeder.

‘Een merkwaardige ervaring, zo’n verblijf in een kamp. Ik moet toegeven dat ik er niet echt onder geleden heb. We waren met een groepje dat nogal vrij was in zijn bewegingen. Ik las veel. Ik kan niet zeggen dat ik veel vrienden maakte. Dat ligt niet in mijn aard, nauwe vriendschappen, het is een manier om je er niet schuldig over te voelen een hekel aan de rest van de mensheid te hebben en ik heb het niet nodig. Nee, in Siberië is het leven nooit anders dan zwaar geweest. Ze vertelden me dat de aanpak van gevangenen de laatste tijd veel strenger is geworden. Het klopt dat wij een manier van denken over herstel van aan het volk toegebrachte schade hebben doorgevoerd die nog niet eerder bestond.’

Mijn moeder zag dat een beginnend lachje Stalin deed schokken, maar hij onderdrukte het en zei glimlachend: ‘En terecht, in de tijd van de tsaar wist de tsaar zelf niet eens wat het woord werk betekende, wat het volk betreft …’

Hij onderbrak zichzelf opnieuw, nam in een leunstoel plaats en bleef twee hele minuten krachteloos zitten voor hij vervolgde: ‘Ik zei dat we in Georgië vaak gebruikmaken van magnetiseurs. Ook al kunnen we het verschijnsel bij de huidige stand van de wetenschap niet zo goed verklaren. Ik was genoodzaakt de artsen van het Kremlin de laan uit te sturen, zogenaamd vooraanstaande specialisten die niets beters wisten te bedenken dan me volstrekte rust voor te schrijven. Onder ons, ik wil niets liever. Er was een moment dat ik overwoog met pensioen te gaan, want ik heb het volk al een honderdvoud gegeven van wat ik van de natuur meegekregen had. Maar ze wilden niet. Niemand van de partij of van het politbureau wilde het. Ze drongen aan. Ik minacht ze, want niemand van hen is in staat me op te volgen. Om die reden ben ik veroordeeld, let wel, veroordeeld tot de macht. Niemand kan zich iemand anders op mijn plaats voorstellen. Iedereen heeft kwaliteiten, maar niemand heeft kijk op het geheel. Een goede leider van een rijk moet als een grote kat zijn, met eindeloos geduld, kijkend hoe iedereen druk in de weer is. En dan, wanneer niemand er meer op let dat die grote pluisbol ook kan springen, gaat hij tot actie over. Macht vraagt erom de mensen het gevoel te geven dat iets duidelijk middelmatigs tot kunst wordt verheven. Maar mijn overwicht, want je moet toch toegeven dat ik dat heb, vloeit voort uit het feit dat ik een nieuwe relatie tot stand heb gebracht tussen waarheid en leugen. Giet een druppel waarheid in een oceaan van leugens en die waarheid is voldoende om het geheel de kleur van echtheid te geven. Ik heb geen grotere vijand dan de elementaire behoefte van elk individu om achter de waarheid te willen komen. Datzelfde geldt met betrekking tot degenen die streven naar zelfstandigheid of onafhankelijkheid. Ik straf ze streng als ze zich in mijn omgeving bevinden, want ze zijn een duidelijk teken van gebrek aan vertrouwen in mij, dus in het volk.’

Bij dat laatste woord stopte hij om op adem te komen. Ondanks het halfdonker zag mijn moeder dat hij bleek was geworden.

‘Voor het welzijn van het volk moet ik onvermoeibaar doorgaan. Toch, al zijn de artsen vertrokken, de pijnen hebben ze niet meegenomen. Ik reken op jouw gaven om het volk te helpen hun leider in het zadel te houden. Dat is een reusachtige historische tegenstrijdigheid. Ik, die voor de opleiding van de vooraanstaande artsen in dit land heb gezorgd, moet nu mijn toevlucht nemen tot de onofficiële geneeskunde om mijn oude karkas te helpen dit volk te leiden dat niet zonder mij kan. Je moet me helpen door te gaan, lieve Olga, mijn leeftijd en mijn pijnen, daar kan ik bij mijn volk niet mee aankomen. Het is mijn eigen schuld, ik had veel verder vooruit moeten kijken en met veel meer aandacht mijn opvolging moeten voorbereiden, in plaats van iedereen te laten denken dat hij net zo veel kans had om me op te volgen als om dood te gaan en te verdwijnen. Het resultaat is dat ik ben omringd door lakeien die zich onder de grond zouden willen verstoppen om mij een plezier te doen. Maar als ze er niet van overtuigd waren geweest dat ze er elk moment het leven bij in konden schieten, zouden ze zich gedragen hebben als erfgenamen, zonder ook maar een tel te aarzelen de zaken te bespoedigen om mijn plaats in te nemen. Zo zal ik op deze aarde nooit rust vinden, ik zal onvermoeibaar moeten werken.’

Hij pauzeerde opnieuw, met een woeste blik in de ogen.

‘Ik beul me af in de strijd tegen feiten. Om uit te leggen dat feiten niets zijn, dat we ze aan ons moeten onderwerpen, zodat alleen nog maar het doel overblijft dat we ons gesteld hebben. Dat is een zware, vermoeiende taak. Als ik het goed begrepen heb, lijd ik aan ernstige stoornissen in de bloedsomloop die de pijn in mijn armen en benen veroorzaken en me vreselijke hoofdpijn bezorgen. Geen enkel medicijn helpt, dus als we onze toevlucht nemen tot een alternatieve geneeswijze, wie zal ons dat dan kwalijk nemen? Snap je, op dit moment heb ik erg veel pijn in mijn rechterdij, ik wil weleens weten of je er iets aan kunt doen!’

Hij ging op de divan liggen.

‘Kom hier en wees niet bang, het is Christus niet die je gaat aanraken!’

Mijn moeder hurkte bij hem neer en legde haar beide handen tegen elkaar op de pijnlijke plek. Hij sloot zijn ogen. Het leek net of hij in zijn mooiste donkere wollen pak op zijn doodsbed lag. Wel een half uur lang zeiden ze niets tegen elkaar en mijn moeder dacht dat hij sliep. Daarna begon hij met zijn ogen dicht langzaam te praten.

‘Je houdt me voor een icoon, is het niet? En toch besta ik net als andere mensen uit vlees en bloed. Die sacralisering, die persoonsverheerlijking, die heb ik nooit voor mezelf gewild. Ik ben erin meegegaan voor het welzijn van het volk. Na de grote Lenin had het volk behoefte aan een leider die het geheel toegewijd wilde zijn. Mensen hebben heilige dingen nodig om vooruit te komen, om bereid te zijn strijd te voeren, om zich met hart en ziel aan iets te wijden. Wat ze tot de overwinning op de nazi’s heeft gevoerd, is het idee dat ze van me hadden, het beeld dat ze zich van mijn persoon vormden. Want zoals ze mij zien, willen ze zichzelf zien.’

Opeens opgevrolijkt door zijn eigen verhaal, sperde hij zijn ogen wijd open.

‘Weet je, het kapitalisme is de meest natuurlijke ontwikkelingsvorm van de mens, de vorm die tegemoetkomt aan zijn meest instinctieve neigingen, die worden aangestuurd door eigenbelang en hebzucht. Dat geldt in het bijzonder voor Rusland, dat in de wereld het land is waar de gewoonte dat geld of macht nooit gedeeld worden het diepst geworteld is. Wat het geld betreft is de zaak inmiddels beklonken, wat de macht betreft is het nog te vroeg.’

Hij pauzeerde een laatste keer voor hij fluisterde: ‘Vertel het niemand door, maar wij hebben voor Christus meer gedaan dan wie ook. Door hem uit het door tweeduizend jaar verziekte kerken verdorven bewustzijn te verdrijven, hebben we de mensheid teruggevoerd naar de voorschriften die hij als grondlegger uitvaardigde. Hij moest gedood worden om tot wederopstanding te kunnen komen. Door hem een tweede keer te doden om het communisme te grondvesten, verzekeren we hem deze keer voorgoed van het eeuwige leven. Ik zeg je dit als oud-seminarist.’

Na deze woorden kreeg ze het gevoel dat hij écht in slaap was gevallen. Met snelle blikken, als van een vogel die weet dat hij haast moet maken, uit angst betrapt te zullen worden, bekeek ze aandachtig elke vierkante centimeter van zijn gezicht. Voor het eerst sinds ze het toevluchtsoord van de meester had betreden werd ze de muffe geur van oude mensen vermengd met die van koude rook gewaar, die door de vochtigheid nog werd versterkt. De Vozjd ademde diep, als een oude man die een van de eerste warme lentedagen in een leunstoel in de schaduw van een kersenboom siësta hield.

Mijn moeder werd ongerust, want er was inmiddels een half uur verstreken en de meester sliep nog steeds. Ze kon haar handoplegging niet langer voortzetten zonder het gevaar te lopen dat ze zijn huid verbrandde. Omdat Stalin nog steeds geen tekenen vertoonde dat hij wakker was, stond ze geluidloos op en ging in de leunstoel zitten die haaks op de divan stond en daar bleef ze stilletjes zitten, als een lezende vrouw uit vroeger tijd. Er gingen zo’n zeven uur voorbij. Al die tijd bleef de Vozjd in dezelfde houding liggen en alleen zijn onregelmatige gesnurk en enkele bevrijdende winden wezen erop dat hij leefde. Als hij dood was gegaan zou zij de schuld krijgen en dat zou beslist het einde betekend hebben van de gifmengster annex magnetiseuse, want ze zou net als in de tijd van Iwan de Verschrikkelijke in de kelders van het Kremlin gestenigd of met een roestig mes gekeeld zijn. Mijn moeder vocht de hele nacht tegen haar aandrang tot plassen die haar, samen met de verbijstering over deze onwerkelijke situatie, uit haar slaap hield. Toen de dag aanbrak, hield ze het niet langer en toen er wat vloeistof langs haar benen liep en haar wollen broek nat maakte, sprong ze geluidloos op en ging op zoek naar de wc. Eenmaal terug nam ze weer naast Stalin plaats. Het was al bijna tien uur in de ochtend toen de Vozjd zijn ogen opende. Hij staarde mijn moeder aan tot hij zich de gebeurtenissen van de vorige dag weer herinnerde en zei ten slotte: ‘Dus ik ben in slaap gevallen. Ik weet nog dat de pijn plaatsmaakte voor een aangename warmte, daarna voelde ik alle spanningen van me afvallen en bleef ik als een blok op de divan liggen.’

Hij ging langzaam zitten en fatsoeneerde zijn kleren.

‘Je hebt beslist een wonderbaarlijke gave. Ik word net zo laat wakker als gewoonlijk, maar de nacht heeft me naar mijn gevoel zo’n rust gebracht dat ik eruit concludeer dat je een heilzame werking op me hebt. Het volk mag je er dankbaar voor zijn.’

Hij stond op, haalde een hand door zijn dunne zwarte haar, trok zijn jasje recht en schraapte zijn keel voor hij eraan toevoegde: ‘Ik zie je wel weer. Maar voor ik je laat gaan, moet ik je aandacht vestigen op het feit dat niemand hier iets van mag weten. Alles blijft strikt onder ons, denk daar goed aan. Als zou blijken dat je ruchtbaarheid aan ons contact geeft, zou voor mij, dat snap je wel, de enige oplossing zijn je te laten verdwijnen. Omdat het om het belang van het volk gaat kun je je indenken dat ik maar weinig scrupules zal hebben. In de tijd van de zuiveringen gaf ik als de situatie daartoe noopte soms wel opdracht tot enkele tienduizenden arrestaties per dag, die in de meeste gevallen op terechtstellingen uitdraaiden, in het belang van onze plannen. Sommigen denken dat het nut van de grote zuiveringen zoals die in ’37, erin bestond vijanden uit te schakelen, ze radicaal te laten verdwijnen. Integendeel, het ging er alleen maar om, nieuwe te scheppen. Een systeem als het onze kan niet zonder vijanden. Ze zijn onze brandstof. Je zult merken dat de vijandigheid van onze vrienden oneindig subtieler en vele malen moeilijker op te sporen is dan die van onze vijanden. Mijn relatie met mensen op wie ik gesteld ben is voor mij altijd moeilijker geweest dan omgekeerd. Dat heeft me ertoe gebracht me van veel van hen te ontdoen, uit angst dat ze in de verleiding zouden komen misbruik van mijn welgezindheid jegens hen te maken.’

Daarop hield Stalin bezorgd op met praten.

‘Maar waarom, verduiveld, vertel ik je dat allemaal? Ach ja! Ik weet het weer. De omstandigheden zijn nu anders, ook al merk ik dat er van binnenuit nieuwe vijanden opdoemen, maar je zult gemakkelijk inzien dat ik niet kan toelaten dat er van alles en nog wat gezegd wordt. Stalin kritiseren, zijn vertrouwen beschamen, ik heb het vaak door de vingers gezien, als ik maar te horen krijg dat de mensen in mij degene zien die, schuilgaand achter de eenvoudige man die ik ondanks alle vleiers en strooplikkers gebleven ben, de vertegenwoordiger van het volk is. Dus knoop goed in je oren dat je tegen niemand iets over onze ontmoeting zegt.’

Hij ging naar zijn bureau, opende een map die daar lag en haalde er een vel papier uit waarop iets gedrukt stond.

‘Ik zie dat je getrouwd bent, met een wetenschapper in staatsdienst. Hm! Als ik jou was, zou ik hem er niets over vertellen. Vertrouw je hem?’

‘O ja, kameraad Stalin.’

‘Daar was ik al bang voor. Je kunt en je mag geen vertrouwen in hem stellen. Geloof me, ik spreek uit eigen ervaring. Het huwelijk is een burgerlijk denkbeeld, want het vooronderstelt zonder dat daar een grondslag voor bestaat vertrouwen tussen twee mensen. Welk vertrouwen kan ik stellen in degene van de twee die enthousiast voor me werkt als ik weet dat hij verbonden is met een persoon die niets van ons streven moet hebben? De trouw van een man of een vrouw in het huwelijk wijst op een sterke geneigdheid om mij ontrouw te zijn. Daarom heb ik veel uitspattingen van kameraden toegelaten. Toch ben ik, iedereen weet dat, een preuts man. Ik zie ze liever stoeien, van lichaam naar lichaam, van vriendin naar vriendin gaan dan dat ze zich aan één vrouw hechten. Sinds de revolutie heb ik veel echtgenotes van mijn belangrijkste medewerkers laten arresteren, deporteren, soms ook laten terechtstellen en zij begrepen dat heel goed, want ze wisten dat ik het niet deed om hen te schaden. Ik wilde hen juist bevrijden van het gevaar dat ze van mening zouden kunnen veranderen onder invloed van echtgenoten die niet hetzelfde voor de staat voelden als zij. De dood van mijn vrouw, twintig jaar geleden, heeft me veel verdriet gedaan, ze zag kans een eind aan haar leven te maken, een afschuwelijke daad. Je kunt niet over jezelf rechtspreken, en nog minder kun je jezelf bestraffen. Ze liet me alleen met de kinderen. Ik heb dat als een verraad ervaren. Met een pistoolschot door het hoofd liet ze het volk en degene die het vertegenwoordigde in de steek. Misschien dacht ze dat een huwelijk met een man als ik een gewone verbintenis was. Nu wens ik er mezelf geluk mee met niemand verbonden te zijn. Geloof me, ik spreek uit eigen ervaring, zeg niets tegen je echtgenoot. Waarschijnlijk denk je bij hem een geheim te begraven en dat er uit het graf zelfs geen dwaallicht zal kunnen ontsnappen. Op papier heb je waarschijnlijk gelijk. Als die man van je houdt, zal hij je leven beslist niet in gevaar willen brengen. Wat je echter niet kunt voorzien, is een factor waar jullie beiden geen vat op hebben. Luister! Stel je voor dat hij morgen door de geheime politie gearresteerd wordt omdat hij wordt verdacht van samenzwering. In de Loebjanka zijn de mannen die de dossiers bestuderen en de verhoren uitvoeren ijverige medewerkers, maar gevoeligheid is niet hun sterkste kant, dat brengt het werk met zich mee. De leider van de verhoren is een pygmee, hij is zo klein dat het lijkt of hij ergens in de verte staat. Hij heeft erg geleden onder zijn geringe lengte en de maatschappelijke omstandigheden waaronder hij moest leven. Nu geniet hij van de functie die hij bekleedt: dankzij het systeem is de achterlijke boer veranderd in een uitstekend folteraar. Bovendien kan hij goed formuleren: “Uw arrestatie is voldoende om uw schuld vast te stellen en ik wens geen enkele discussie over dat onderwerp.” Of een andere keer: “Vertel ons alles, dan zoeken we zelf wel uit wat waar of gelogen is.” Laten we ons een ogenblik voorstellen dat je echtgenoot in zijn handen valt en dat zich de gelegenheid voordoet, want hij is bang en dat zal men kunnen begrijpen, dat hij, om zich tegen die man te beschermen, voordeel kan trekken uit de relatie die er tussen ons bestaat. Dat zou een fout zijn, want in de Loebjanka weten ze dat ik niet aan politieke klantenbinding doe, dat ik nog minder voor een vriend in beweging kom dan voor een vreemde, want de liefde en de vriendschap van de mens Stalin kunnen alleen maar tegen het belang van het volk ingaan. Zodra de naam Stalin wordt uitgesproken, ontstaat er belangstelling. Dus ze laten hem praten en praten, tot heel de Loebjanka weet dat ik gebruikmaak van de diensten van een vrouwelijke arts die gaven heeft die niet op wetenschappelijke kennis berusten. Wat zou er wel niet gezegd worden? En hoe kun je je echtgenoot verwijten dat hij door foltering gesproken heeft? Hij kan niet spreken over feiten die men hem verwijt en die tot zijn arrestatie geleid hebben, want hij heeft zichzelf waarschijnlijk niets te verwijten.’

Terwijl ze Stalin opgewonden zag raken van zijn eigen betoog, kon mijn moeder haar bewondering voor deze politieke gedrevenheid die hem al aan het begin van zijn werkdag in vervoering bracht, niet onderdrukken.

‘Dat is iets wat ik al heel gauw begreep toen ik de teugels van het land in handen nam. Om de eenheid tussen de zo zelfbewuste en zo trotse nationaliteiten te bewaren en ze mee te krijgen voor de grootste sprong vooruit in de geschiedenis van de mensheid, moet je een aanvaardbare mate van terreur in stand houden. En wat is terreur? Dat is de zekerheid voor iedereen in de Sovjetunie, van de laagste tot de hoogste, van de onbekende tot de boezemvriend van Stalin, dat niets hem beschermt tegen een besluit om hem terecht te stellen, dat elk moment zonder echte grond genomen kan worden. Mensen moeten aanvaarden dat men hen elk moment, zonder precieze reden, tot die absolute vorm van nederigheid kan terugbrengen die de dood heet. Dus om op mijn voorbeeld terug te komen: aangezien je echtgenoot niet gearresteerd zou worden op grond van ernstige en werkelijk begane vergrijpen, maar veeleer op grond van een gerucht, is hij wel gedwongen het over jou te hebben in de hoop dat onze relatie een beschermende parasol zal zijn tegen de brandend hete straling van zijn folteraars. Die zullen niet nalaten het nieuws rond te bazuinen dat kameraad Stalin is teruggekeerd naar prerevolutionaire praktijken, zoals de tsarina haar toevlucht nam tot Raspoetin om haar innig geliefde aan hemofilie lijdende zoon, de troonopvolger, verlichting te bieden. En via mij zal het volk gekwetst worden. Zo zit het, beste mevrouw, er is geen haast bij, maar ik vind dat je moet nadenken.’

‘Ik zal niets tegen hem zeggen, kameraad Stalin.’

Stalin keek mijn moeder aan zoals een vader zijn kind aankijkt. Vervolgens kreeg zijn aanvankelijk vriendelijke glimlach iets boosaardigs.

‘Ik weet dat je niets tegen hem zult zeggen. Maar dat bedoel ik niet. Je moet de situatie systematischer analyseren en de best mogelijke dialectiek gebruiken om je af te vragen of uit onze relatie niet redelijkerwijs voortvloeit dat je van je echtgenoot scheidt. In dit stadium raad ik het je alleen maar aan, want ik acht je slim genoeg om zelf tot deze slotsom te komen en ik zou het mezelf kwalijk nemen als ik je beïnvloedde. Uit praktisch oogpunt zouden we het als volgt moeten regelen. Ik laat je halen als ik je nodig heb. Gewoonlijk vind ik het prettig dat de avonden doorgaan tot diep in de nacht, tot het weer dag wordt zelfs. Ik neem mijn mannen na een goede Georgische maaltijd graag mee om een paar films te bekijken. Om een uur of drie, vier ’s ochtends laat ik ze gaan. Meestal trek ik me rond die tijd terug om alleen te zijn. Ik laat de folkloristische muziek voor wat ze is en luister naar Mozart, vaak zijn pianoconcert nr. 23. Geen enkel ander muziekstuk brengt me zozeer tot rust, en als jij er dan bent om mijn lichaam verlichting te schenken, zal het volk daar grote baat bij hebben. Op zulke momenten ’s nachts zal ik je laten halen. Maar als mijn pijnen me hinderen bij mijn werk, kan het ook elk tijdstip overdag zijn. De boodschap is duidelijk, zeg nooit tegen iemand waarom je hier bent en mocht ik me ooit moeten rechtvaardigen, dan zal ik zeggen dat je mijn urologe geworden bent omdat we de samenzwerende Joodse artsen weggejaagd hebben en mijn kleine blaasontstekingen toch behandeld moesten worden, is het niet? Ik laat je nu gaan. Blijf in het voorvertrek, ik telefoneer om je naar huis te laten brengen.’

*

Mijn moeder was uitgeput toen ze het Kremlin verliet, ze stond te trillen op haar benen tussen de twee sombere bewakers die haar in een auto duwden. Het was ijzig koud geworden in de hoofdstad, een kou die haar door deze slapeloze nacht vermoeide gezicht pijn deed. Haar bewakers brachten haar naar de plek waar ze haar opgehaald hadden, het ziekenhuis, zonder zich erom te bekommeren of ze zich misschien wilde wassen en verkleden. Het was de eerste keer sinds ze mijn vader kende dat ze een nacht ver bij hem vandaan doorbracht zonder dat ze hem dat kon laten weten. Ze stelde zich zijn angst, zijn bange vermoedens, zijn verdriet voor en troostte zich met de gedachte dat ze hem daarvan nu voor de avond kon verlossen. Mijn vader zag altijd meteen het ergste voor zich. Voor hem was ze waarschijnlijk al dood, met het gezicht van iemand die zich met cyaankali vergiftigd heeft achter in een limousine tussen twee ontredderde folteraars. Ze had hem willen geruststellen. In die tijd was telefoneren niet eenvoudig. Als het haar gelukt was, zou ze hem niets hebben kunnen zeggen zonder hem in gevaar te brengen, want haar telefoon op het werk werd afgeluisterd.

Ze ging naar haar afdeling, waar haar patiënten al een lange wachtrij vormden. Ze trok net haar doktersjas aan in de ‘regeringsgeel’ geverfde spreekkamer, toen het hoofd van de afdeling urologie binnentrad. Hij hield zijn kaak vast alsof hij alleen woorden die hij eerst zorgvuldig afgewogen had uit zijn mond wilde laten komen.

‘Denkt u dat de zaak met de Joodse artsen ook tot buiten de muren van het ziekenhuis in het Kremlin reikt?’ zei hij, terwijl hij bijna stikte van ongerustheid.

Mijn moeder speelde de onnozele toen ze antwoordde: ‘Ik ben niet genoeg ingevoerd in de hogere sferen om u daarop antwoord te kunnen geven, Alexander Vladimirovitsj.’

Hij keek haar bedachtzaam aan.

‘Dus die man die u gisteren kwam halen, dat heeft er niets mee te maken?’

‘Niets.’

‘U zult begrijpen dat ik het me afvraag. Ik zag u weggaan aan de arm van een medewerker van de Tsjeka en de volgende dag op z’n zachtst gezegd bleek en moe terugkeren, maar dat gaat me vast niets aan, is het niet?’

‘Ik wil niet zeggen dat het u niets aangaat, maar ik zie geen verband met waar u zich bezorgd over maakt.’

‘Dat stelt me gerust. Snapt u, dat complot tegen Joodse artsen baart me enige zorg. Want ik heb een Joods klinkende naam, hoewel ik geen enkele voorouder heb met deze nationaliteit en ik zou niet willen dat er een vervelend verband werd gelegd …’

‘Ik begrijp het.’

De ongerustheid, die hem had doen ineenkrimpen, ebde weg en hij ging weer rechtop staan.

‘Kunt u me een verklaring geven voor uw vroegtijdige vertrek gisteren en uw late komst vandaag?’

‘Daar zie ik het nut niet van in.’

‘Ik zal dat aan het bestuur moeten rapporteren, het spijt me, maar u kent de regels. Daar kan ik niet van afwijken, vooral als ik niet weet hoe het zit. Vertel me wat er gebeurd is.’

‘Ik begrijp het volkomen, maar ik heb u niets te zeggen.’

Toen het spreekuur ’s middags afgelopen was, viel mijn moeder in een berghok op een stapel vuil wasgoed in slaap. Een verpleegster, een Kaukasische, betrapte haar in die erbarmelijke toestand en bekeek haar met minachting. Daarna maakte mijn moeder haar avondronde langs de zieken voor ze met de metro naar huis terugkeerde. Toen ze binnenkwam, zat mijn vader aan de keukentafel. Hij had zijn jasje niet uitgetrokken. Zijn gezicht was gehuld in een grote rookwolk en de hand die geen sigaret vasthield, omklemde een glas wodka dat zich net halverwege de fles en zijn mond bevond. Toen hij mijn moeder zag, sprong hij op en wierp zich van geluk aan haar voeten. Zonder zich door zijn geestdrift van de wijs te laten brengen, hing ze kalm haar jas aan de haak in het gangetje naar de keuken waarheen ze hem terugduwde. Vervolgens glimlachte ze tegen hem. Mijn vader deinsde terug met de uitdrukking van een man die zich afvroeg of hij de toestand niet somberder had voorgesteld dan nodig was.

‘Je kunt je niet voorstellen hoe blij ik ben. Ik probeerde me al twee uur ervan te overtuigen dat ik, nu je weg was, mijn leven moest laten doorgaan. Ik kwam tot de slotsom dat daarvan geen sprake kon zijn. Ik vroeg me af hoe ik het zou aanpakken om er een eind aan te maken. Ik nam het mezelf kwalijk dat ik jou nooit om een capsule gevraagd heb. Een wapen heb ik niet. Bleef over me op te hangen, maar de armzalige haak van de lamp aan het plafond zou het begeven hebben, ik weet het zeker. Ik kwam er niet toe te besluiten mijn polsen door te snijden, het duurt te lang om het bloed op die manier te zien wegstromen.’

Mijn moeder gaf geen antwoord, ze ging naar de wastafel en draaide de kraan open om haar gezicht nat te maken. Ze liet het water een paar tellen stromen voor ze antwoordde: ‘Het spijt me dat je misschien dacht dat mijn leven in gevaar was. Dat was niet het geval.’

‘Maar wat is er dan gebeurd?’

Mijn moeder wrong haar handen en deed of ze het in de keuken druk had met het op hun plaats terugzetten van een paar prulletjes die er stonden, alsof de boel overhoop was gehaald.

‘Ik denk dat je genoeg vertrouwen in me hebt, Vassili, om wat geduld te hebben. Op dit ogenblik wil ik je geen leugens en kan ik je nog minder de waarheid vertellen. Onze vrijheid is ons al zo lang ontnomen, dan kunnen we ook nu nog wel een poosje zonder. Denk je niet?’

Mijn vader keek haar verbaasd aan. Als enig antwoord wees mijn moeder met haar wijsvinger naar haar oor en vervolgens naar de muren. Daarna liep ze kalm op hem toe. Ze drukte zich tegen zijn borst, legde een hand op zijn hoofd en woelde door zijn haar.

‘Je zult me wel een glaasje willen inschenken, ik geloof dat ik er ook behoefte aan heb. Ik ben bang dat we niet veel te eten in huis hebben.’

‘We doen het met wat er nog is, maak je niet bezorgd.’

Ze gingen in het vale licht allebei aan tafel zitten en mijn moeder verzuchtte: ‘We hebben geluk gehad, vind je niet?’

‘Hoezo geluk?’

‘Dat we geen gemeenschappelijke flat hebben, dat we deze met niemand hoeven te delen.’

‘Dat ontbrak er nog maar net aan, dat we hem zouden moeten delen. Hij is zo klein dat we aan een hangertje zouden moeten slapen.’

‘Ja, maar toch, we hebben onze privacy, het is niet nodig dat je een hand op mijn mond legt wanneer we de liefde bedrijven. Dat is een voorrecht.’

‘Dat is waar.’

‘Die kreten, niet meer dan die kreten, het lijkt zo belachelijk en toch voelen we daardoor dat we leven. Ik vergat het je nog te zeggen, maar een paar weken geleden deelde de conciërge me mee dat onze buren geklaagd hadden. Ik snoerde hem de mond door te vragen waarom ze zich niet eerder gemeld hadden. Toch ben ik heel bang dat ik hem daarmee gekwetst heb.’

‘Maar, volgens mij grenst onze slaapkamer aan hun keuken. Als zij daar hun nachten doorbrengen, zouden wij de liefde moeten bedrijven in onze keuken, die aan hun slaapkamer grenst. Het is een raadsel. Hoe dan ook, één ding staat vast: als het ons ooit lukt een kind te krijgen, zouden we een verzoek moeten indienen voor een andere flat.’

‘Zover zijn we jammer genoeg nog niet.’

‘Ik denk er inderdaad vaak aan. Op dit moment zelfs nog meer. Ik heb echt het gevoel dat ze ons elk moment ons leven kunnen afpakken, en ik denk dat als we een kind hadden we in ieder geval iets, een genetisch spoor van ons korte verblijf op aarde zouden achterlaten. Weet je, ik begrijp niets van die plotselinge Jodenvervolging. Dat is niets voor Stalin. Ik denk eerder aan een aanval van achtervolgingswaan bij de kliek om hem heen. Nou ja, dat is allemaal onze zaak niet. Wij zijn geen van beiden Joods, ook al was je vader het wel.’

‘Behalve dat het op dit ogenblik evenzeer gaat om artsen als om Joden.’

‘Omdat naar het schijnt Joodse artsen in het ziekenhuis van het Kremlin Zjdanov vermoord hebben. En Zjdanov was Stalins lievelingsarts. Dus heeft de omgeving van Stalin gauw Joodse artsen de schuld gegeven om aan te tonen dat zij niets met de dood van Zjdanov te maken heeft.’

‘Niemand is verantwoordelijk voor de dood van Zjdanov. Hij leed aan hartvervetting, hij was gedoemd vroeg of laat te stikken. En Stalin zou hem hoe dan ook wel een keer aangepakt hebben.’

‘Maar waarom dat?’

‘Omdat Zjdanov wist dat Stalin op hem gesteld was en Stalin het niet kan hebben dat degenen op wie hij gesteld is zich als gunstelingen gedragen.’

Mijn vader vond dat het gesprek te ver ging en wees op zijn beurt met zijn wijsvinger naar de muren. Daarop werd het stil in het vertrek. Mijn moeder leunde met de ellebogen op de tafel en wrong opnieuw haar handen. Mijn vader wilde haar geruststellen.

‘Maak je geen zorgen, lieve Olga, daar hebben we allemaal niets mee te maken. We weten allebei dat het niet nodig is ergens bij betrokken te zijn om vermoord of gedeporteerd te worden, dat geef ik toe. Het systeem is af en toe wat moeilijk te begrijpen, maar ik zie geen enkel verband tussen een kwestie betreffende artsen van de nomenklatoera in het Kremlin en een onopvallende urologe in een ziekenhuis in een voorstad.’

Hij vervolgde zachter: ‘Ook al hebben ze je ondervraagd, want ik ben ervan overtuigd dat ze je hebben ondervraagd. Het is hun gewoonte zaken breed aan te pakken. Voor een armzalige snee in een vinger hebben ze nooit geaarzeld een hele arm te amputeren. Maar dat je hier terug bent, bewijst dat ze helemaal klaar met je zijn. Als je het verstandelijk bekijkt, hebben we niets te vrezen. We kunnen altijd slachtoffer van irrationele aandriften worden. Niet meer en niet minder dan voorheen. Denk je niet?’

De hele duur van het gesprek was mijn moeder met haar hoofd elders, in beslag genomen door kwellende gedachten die ze voor mijn vader verborgen hield. Het vrat aan haar dat ze voor een dilemma stond en toch gedwongen was snel een beslissing te nemen.

Uiteindelijk stond ze op en begon rondjes door het vertrek te lopen, met haar handen op de rug en haar ogen op de grond gericht. Ten slotte bleef ze tegenover mijn vader staan en zei: ‘Ik moet je de waarheid vertellen.’

Verbaasd stond mijn vader op zijn beurt op en strekte zijn vlakke handen ten hemel alvorens met zijn wijsvinger naar de muren te wijzen.

Mijn moeder knikte traag, als iemand die op het punt stond een plechtige eed uit te spreken.

‘Maak je geen zorgen, we worden niet afgeluisterd. Dat zei ik alleen maar om tijd te winnen.’

Ze hield weer even op met praten om haar gedachten te ordenen. Ze was niet langer de vrouw die zich, zelfs die ochtend nog, bezorgd maakte over haar echtgenoot bij het idee dat hij kon denken dat ze dood was.

‘Ik ben niet gearresteerd, en al helemaal niet verhoord.’

‘Maar wat dan?’

‘Daar kom ik dadelijk op. Ik ga je veel verdriet doen en ik weet dat je dat niet verdient. Het zit zo: ik heb buitenshuis geslapen.’

‘Buitenshuis geslapen? Je bedoelt dat je ’s nachts, midden in Moskou, met je ziel onder je arm hebt rondgelopen?’

‘Nee, Vassili, ik heb bij een andere man geslapen.’

Mijn vader verstarde en staarde met een lege blik voor zich uit. Het was een tijd waarin je het meest verbijsterende nieuws te horen kon krijgen, maar dit sloeg hem met stomheid.

‘Ik weet dat het niet goed is, en ik heb geen enkele reden om je ontrouw te zijn’, ging mijn moeder verder. ‘Het feit dat het ons niet lukte kinderen te krijgen speelt ook geen rol. Je moet geen verstandelijke rechtvaardiging voor mijn manier van doen zoeken. Het is zoals het is, Vassili, gemeen, oneerlijk. Vrouwelijke waanzin.’

Mijn vader stond op en leunde wankelend tegen de verkleurde muur. Vervolgens staarde hij naar de grond als iemand die erin berust dat hij, door een kogel getroffen, aan het doodbloeden is. Toen kwam hij weer bij zinnen, pakte de stoel en ging zitten. Hij nam haar hoofd in zijn beide handen, liet het weer los en zei zacht, zonder boosheid: ‘Het zal je vreemd in de oren klinken, maar ik ben bijna gerustgesteld. Ik kon ook niet geloven dat je ons huis vrijwillig had verlaten. Ik wist zeker dat ze je gearresteerd, gemarteld hadden en dat je me niets wilde vertellen om me te ontzien. Vreemd genoeg voel ik me bijna opgelucht. Je afwezigheid had niets met politiek te maken. Dat was het goede nieuws. Daarna kwam het vreselijke andere.’

Hij hield opnieuw op met praten om zich weer een houding te geven, waarvan hij dacht dat hij die kwijt was.

‘Het komt tegenwoordig vrij vaak voor dat stellen uit elkaar gaan. Wij behoren in de eerste plaats het volk toe en dan pas een ander. Ik zal je wel verveeld hebben met mijn houding van trouwe hond. Dat is in deze maatschappij het probleem. Zij biedt zo weinig onmiddellijke vreugden dat je je verplicht voelt te geloven in de liefde om de sleur te verdragen in afwachting van de betere tijden die onze opoffering rechtvaardigen. Of je onder de dekmantel van preutsheid over te geven aan dierlijk genot, zoals sommigen van onze ontaarde leiders. Je zult wel vinden dat ik het goed opneem, maar in feite ben ik er kapot van. Weet je welk gevoel er nu over me komt? Heimwee. Heimwee naar de gelukkige tijden die al het andere bijkomstig maakten. Weg zijn ze. Bij jou vond ik diep in mezelf een soort rust, een beschermlaagje tegen de verdwazingen van een revolutie waaraan we trouw zijn gebleven. Gelukkig heb ik nog de dialectiek om de dingen begrijpelijk te maken. Ik ben best bereid aan te nemen dat ik je nooit verdiend heb. Wat me het minst verdriet zou doen, is dat je mij gewoon de schuld gaf van ons onvermogen een kind te krijgen en dat je lichaam besloten heeft een man te verlaten aan wie je geest en je hart niets te verwijten hebben. Althans, dat hoop ik. Je zult misschien vinden dat ik wat te toegeeflijk ben. Maar ik zou niet willen dat deze omstandigheden aanleiding werden om bij ons dezelfde grofheid binnen te laten die buiten heerst. Ik wed dat je die man tegemoet bent gegaan zonder het echt te willen, geleid door levensdrift. Na tien jaar vergeefs proberen kan ik je moeilijk verwijten dat je niet in me gelooft. En die man die me mijn enige bestaansgrond ontneemt, wie is het?’

Mijn moeder boog het hoofd.

‘Een hooggeplaatst iemand in de partij.’

‘Is het dan in ieder geval geen Jood? Ze maken nu Joodse artsen verwijten, maar wie weet of morgen Jood-zijn niet een reden is om alle Joden uit de partij te stoten.’

‘Nee, hij is niet Joods.’

‘Ik maak me zorgen om je, Olga. Ik weet dat ik niet de ideale man ben, maar ik heb een heleboel voordelen. Ik ben even kleurloos als de muren, en mensen zoals ik zijn de laatsten die ze zullen vervolgen. Wanneer ze gearresteerd worden, is dat pure pech, tegen de grillen van het lot kun je niets uitrichten. Een hooggeplaatst man in de partij, dan weet je zeker dat hij op een dag van zijn voetstuk zal vallen, en zijn hele familie met hem om te zorgen dat geen enkele getuige hem overleeft. De dood bestaat slechts als er iemand is die kan rouwen om de overledene. Een moord wordt geacht nooit gepleegd te zijn als niemand zich hem herinnert, vandaar die zucht om hele families uit te moorden.’

Mijn vader had de eigenaardigheid zich op momenten van grote ontreddering weer meester te worden door veel te praten en tegelijkertijd alles te rationaliseren.

‘Het is niet nodig het over hem te hebben’, antwoordde mijn moeder. ‘Het heeft geen zin te proberen te begrijpen wat er vandaag de dag gebeurt. Ik wil me gewoon verontschuldigen en op iets anders overgaan. Ik heb een man ontmoet, zo is het nu eenmaal, je doet in het leven niet altijd wat je zelf wilt …’

‘Daar kunnen we, gezien de historische omstandigheden, vrij goed over meepraten, toch dacht ik juist dat de privésfeer de laatste plek was waar we nog onszelf konden zijn, waar we de loop der dingen konden beïnvloeden …’

‘Nou goed, dan vergis je je, Vassili, niets is meer besloten.’

‘Je voelt je verplicht je bijdrage te leveren aan de herbevolking van de Sovjetunie gezien het enorme verlies aan mensenlevens door de meest bloedige oorlog in haar geschiedenis, is dat het?’

‘Misschien, onbewust.’

‘Dat is vreemd, je bent gewoon niet meer dezelfde vrouw. Die man oefent een deksels grote aantrekkingskracht op je uit om je in zo korte tijd zo’n verandering te laten ondergaan. Tenzij de zaak al langer speelt en de geweldige toneelspeelster die je bent nu opeens uit haar rol valt. Je bent geen vrouw die haar leven in een paar dagen ondersteboven gooit, toch?’

‘Je hoeft me niet meer over mezelf te vertellen, Vassili, het enige wat ons te doen staat is ons op onze scheiding voor te bereiden.’

‘Je gaat ergens anders wonen.’

‘Zeer binnenkort.’

‘Best. Kort geleden fluisterde een van mijn collega’s me met gevaar voor eigen leven in het oor: “We beleven sombere jaren.” Op dat moment sprak ik hem tegen, maar nu heb ik daar spijt van.’

Mijn vader staarde met een lege blik voor zich uit, tot besluit zei hij nog: ‘Ik heb het gevoel dat ik nergens meer bang voor hoef te zijn. De terreur lijkt haar handen van me afgetrokken te hebben zoals behang door vochtigheid van de muur valt. Ik heb geen reden meer om bang te zijn. Wat een licht gevoel, om met niets of niemand nog een binding te hebben! Ze kunnen niets meer van je afpakken. Ze kunnen je geen verdriet meer doen. Je wordt een Heer der wereld in het klein.’