Ariejan Korteweg

Surplace

Over de ziel van Frankrijk

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Ariejan Korteweg, 2013

Omslagontwerp en -illustratie © Studio Ron van Roon

Kaart binnenwerk © Hester Schaap

Foto’s binnenwerk © Ariejan Korteweg

isbn 978 90 445 3119 0

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Vooraf:
==

Alles roept om verandering

Frankrijk is als een lieve vriendin. Je houdt van hoe ze de telefoon opneemt als je haar belt, van de raad die ze geeft als je ergens mee zit, van alle heerlijkheden die ze klaarzet als je haar opzoekt. Je houdt zelfs van hoe ze kan klagen.

Maar o, wat zou je haar soms graag door elkaar rammelen. Wees niet altijd zo streng voor je kinderen, maak je geen zorgen over het einde van de maand, wind je niet op over wat politici zoal beweren – je kunt er immers toch weinig aan verhelpen. Koop liever een smartphone, de hele wereld heeft er een; dan kunnen we elkaar zien als we bellen.

Zo werkt het helaas niet: het grootste plezier dat je haar kunt bezorgen is nog eens over vroeger te beginnen. Vroeger, toen iedereen een Minitel had, toen de eerste Concorde opsteeg en de eerste tgv ging rijden, vroeger toen iedereen zich vergaapte aan de stroomlijn van de Citroën DS en aan de jurkjes van Chanel, vroeger toen de Franse kernproeven de wereld angst inboezemden, toen iedereen sprak over Sartre en Beauvoir en Gréco, toen de nouvelle cuisine de restaurants veroverde en de nouvelle vague hetzelfde deed in de bioscopen.

Frankrijk is een land om lief te hebben. Een stokoud land, dat wel – de Fransman begint graag te tellen bij koning Clovis, die zich rond 500 in Reims tot christelijk vorst liet kronen. Die gevorderde leeftijd heeft allerlei mooie kanten. De Franse cultuur is diepgeworteld – je kunt er met je volle gewicht tegenaan leunen en nog valt zij niet om. Frankrijk heeft een sterke identiteit, al beseft het dat zelf niet altijd.

Daar kleven ook bezwaren aan. De gewrichten zijn zo soepel niet meer, veranderingen zijn niet altijd welkom. De Franse geschiedenis kent lange perioden van onbeweeglijkheid, waarbij het land in zichzelf gekeerd zijn eigen gang gaat. Invloeden van buiten dringen er met de nodige vertraging door; dat krijg je als je een zekere leeftijd hebt bereikt.

Tegelijk, en dat is het vreemde, dankt het land juist aan dat onbeweeglijke zijn schoonheid. Het Frankrijk van nu is het Frankrijk van langgeleden. Dezelfde dorpjes, dezelfde postbode, dezelfde manifestaties en arbeidsconflicten. En dezelfde joie de vivre en menus du jour. Fransen zijn meesters in de kunst van het conserveren; wat ooit gemaakt of bedacht is, wordt gekoesterd. Dat Frankrijk de grootste toeristische bestemming is, komt mede daardoor: je gaat erheen om je eigen verleden terug te vinden, of dat van een ander. Het leefritme is er anders, er is nog tijd om ergens bij stil te staan, er is nog aandacht voor details. Fransen kiezen, misschien onbewust, voor een betere kwaliteit van leven in ruil voor een lager inkomen.

Op zo’n lange periode van verstarring volgt onvermijdelijk een hevige uitbarsting, waarbij niets veilig is en alles van zijn plek wordt gehaald – de geschiedenis heeft dat wel uitgewezen. Dan is het ineens Frankrijk dat verandering exporteert, gestold in kreten die wereldwijd worden overgenomen.

Dat is Frankrijk, een land dat lang gedacht heeft niemand nodig te hebben en langzaam tot de ontdekking komt dat het zo niet meer werkt. Dat denkt zich tegen de buitenwereld te kunnen wapenen door tolmuren op te richten. Een hartverwarmend land, waarvan je hoopt dat het nog heel lang z’n eigen wonderlijke gang kan gaan. Terwijl je vermoedt dat het niet zo is. Is de exception Française een excuus voor onbeweeglijkheid? Kan Frankrijk zich een surplace permitteren? En hoe ziet het er dan over dertig jaar uit?

Zes jaar woonde en werkte ik als correspondent voor de Volkskrant in dat fascinerende land. Ik sprak er kunstenaars en politici, bezocht zigeunerkampen en champagnehuizen, schoof aan bij fabrieksbezetters en varkensboeren. De uithoeken van het land heb ik gezien, jarenlang bijna alleen naar Franse muziek geluisterd en Franse boeken gelezen. En als het even kon bracht ik de kinderen naar school, kocht een krant in de rue de Lancry en een tradition bij de Tunesische bakker. Onderweg kreeg ik vrienden die het me moeilijk maakten te vertrekken.

Dit boek is voor alles een journalistieke verkenning van Frankrijk, aangewakkerd door een verbazing die nooit is verdwenen. Waar komt die hang naar het verleden toch vandaan? Hoe houdt de Franse cultuur zich staande ten opzichte van de Angelsaksische wereldoverheersing? Wat moet je denken van al die protesten en manifestaties? Bestaat er nog zoiets als een Franse industrie? Waarom zie je zo veel misère in de Parijse straten? En waarom klagen de Fransen eigenlijk zo veel?

Geleidelijk bleek die verbazing terug te brengen tot één vraag, die de leidraad is gaan vormen voor dit boek: waar komt het Franse onvermogen om te veranderen vandaan?

In elf hoofdstukken wordt naar een antwoord gezocht. Elk hoofdstuk behandelt een eigenschap die ik als kenmerkend voor het land ben gaan beschouwen: de hang naar het verleden, het verlangen naar autonomie, het pessimisme, het verstilde platteland, de vermeende polarisatie, de verzetscultuur, het centralisme, de beginselvastheid, het idee uitverkoren te zijn.

Bij de uitwerking is geen middel geschuwd: reportages en interviews, persoonlijke observaties, tv-programma’s, boeken, statistieken, onderzoeken, denkers, schrijvers, krantenverkopers, wegbrengmoeders – ze hebben allemaal hun bijdragen geleverd. Hier en daar keren delen uit artikelen die ik voor de krant schreef terug in het boek.

Waar het kan trek ik vergelijkingen met Nederland, dat in veel opzichten anders werkt, andere overtuigingen heeft en andere keuzes maakt. Hoe anders, bleek bij het Franse verzet tegen het homohuwelijk. Waar katholieke landen als Spanje, Uruguay en Argentinië soepel accepteerden dat geliefden van hetzelfde geslacht met elkaar konden trouwen, laaiden in Frankrijk de protesten hoog op. De socioloog Eric Fassin legde me uit waar dat verzet vandaan komt. ‘De strijd tegen het homohuwelijk is ook een strijd tegen verandering’, zei hij. ‘Voor sommigen is onveranderlijkheid de kern van de Franse identiteit.’ Een uitleg die een motto voor dit boek zou kunnen zijn.

Het eerste en laatste hoofdstuk zijn afwijkend. Toch goed dat er Fransen zijn is een apologie. Buitenlanders, zeker als ze uit Nederland komen, klagen graag over de Fransen, die arrogant, bot, kortaf of stug zouden zijn. Klachten die, zoals zo vaak, voortkomen uit onbekendheid.

Een blik in de toekomst sluit het boek af: een lieve vriendin laat je bij het afscheid niet met lege handen achter. Dan zal blijken dat juist het Franse verleden – die hele sleep aan romaanse kapellen, geitekaasjes in bladerdeeg en handgemaakte lingerie – de zeshoek die Frankrijk is aan het rollen kan brengen.

Een land vol Jorritsma’s – de schapenbol dient nergens voor – de bank is een meneer en hij heet Gregory – Franse tijd is van elastiek – elke dag een nieuwe handdruk – bonjour is er voor iedereen – wijze les bij de Vietnamese groentekraam – harde Spaanse stemmen, net over de grens – een explosief debat over de landsaard – de vier nationale ziekten – niet elk compliment is het begin van een affaire

Apologie (1)
==

Toch goed dat er Fransen zijn

Iemand had ergens in Nederland een boodschappenbriefje gevonden in het Frans, en kwam naar aanleiding daarvan tot een korte bespiegeling, die in een tijdschrift werd afgedrukt: ‘Frankrijk, een heerlijk land met velden vol lavendel, uitgestrekte wijngaarden, ruige bergen en lieflijke riviertjes. Prachtig. Alleen jammer dat er Fransen wonen; ze zijn chagrijnig en onverstaanbaar.’

Dat stukje viel bij mij zo verkeerd dat ik het uitscheurde en lang heb bewaard. Waarom? Omdat het de vooroordelen bevestigt die je altijd over Fransen hoort. En omdat ik na zes jaar Frankrijk met de hand op het hart kan verzekeren dat ze niet kloppen. Fransen zijn door de bank genomen niet minder aardig, behulpzaam of belangstellend dan Nederlanders, integendeel. En ze hebben daarbij eigenschappen waar wij als peuple nordique – zoals ze ons graag noemen – nog wat van kunnen leren.

Die afkeer voor Fransen gaat ver terug. De bondigste formulering ervan in het Nederlands wordt toegeschreven aan voormalig minister Annemarie Jorritsma: ‘Leuk land, jammer dat er Fransen wonen.’ Jorritsma borduurde daarmee – waarschijnlijk zonder het te beseffen – voort op Arthur Schopenhauer: ‘De rest van de wereld heeft apen, Europa heeft Fransen.’ Zelfs generaal De Gaulle had het niet altijd gemakkelijk met zijn landgenoten: ‘Hoe een land te besturen waar 246 soorten kaas bestaan’, verzuchtte hij. De gedachte dat ze een chagrijnig volk zijn is inmiddels zo wijdverbreid dat zelfs de Fransen het zijn gaan geloven. Bij een winkeltje in de Lot kocht ik een ansichtkaart van de firma Coq-Ô-Rico. Er stonden twee smileys op. Onder de glimlachende stond: La France, onder de droevige: les français.

Stel je bij wijze van gedachtenexperiment eens een land voor waar alleen Jorritsma’s wonen. Zouden we daar opgewekt en wel onze vakantie willen doorbrengen en dan uitgerust en vol nieuwe indrukken terugkomen? Of, om het minder persoonlijk te maken: stel je voor dat er in Frankrijk geen Fransen maar Nederlanders woonden. Dan was die rijkdom van zevenendertig koeierassen vast al teruggebracht tot twee soorten: een vlees- en een melkkoe, die allebei nooit de wei zouden zien. Dan had die kaasboer in Le Grand Bornand in de Alpen die noodgedwongen twee boerderijen heeft – een voor de zomer en een voor de winter – en die in het voorjaar zijn koeien met versierde horens en grote bellen om de hals naar de bovenweide laat trekken, al lang zijn bedrijf van de hand gedaan en was overgestapt naar de dienstensector. Dan waren die perceeltjes in de Thiérache of de Gard met ruilverkaveling keurig gladgetrokken. Dan waren al die bouwvallige schuurtjes, kastelen, duivetorens en boerderijen gesloopt en al die waterputten gedempt. Dan hadden al die dorpen en gehuchten – in Frankrijk hardnekkig als ‘ville’ aangeduid – hun postkantoren en gemeentehuizen moeten sluiten, en was de geldautomaten en servicepunten die ervoor in de plaats waren gekomen inmiddels hetzelfde lot beschoren. Dan liepen er langs de snelweg geen Routes Nationales meer – waarom zou je twee wegen hebben die dezelfde kant op gaan? De mensen zouden elke avond vroeg thuis zijn omdat ze hun boterham tussen de middag aan het bureau zouden opeten in plaats van uit lunchen te gaan met een glaasje rood erbij.

Frankrijk was dan moderner geweest, beter toegerust voor de uitdagingen van globalisering, decentralisering, digitalisering en vrijemarktkapitalisme. Het zou veranderingen omarmen en zich openstellen voor alles wat van buiten komt. Marseille zou de grootste haven van de Middellandse Zee zijn, de rivieren zouden niet zo vaak buiten hun oevers treden, de ambtenarij zou minder stroperig werken, er zouden minder douceurtjes worden uitgedeeld en iedereen zou goed met Engels uit de voeten kunnen. Maar het zou Frankrijk niet meer zijn, en er zou geen reden zijn erheen te willen. Bovendien: geen Fransman zou er zich nog thuis voelen.

*==*==*

De Fransman heeft een andere verhouding met de tijd. Mede daardoor ben ik sinds een paar jaar de trotse bezitter van een schapenbol. Het is een onooglijk balletje, bijna helemaal rond. De kleur is grijsbruin, met wat gele en groene vegen. Van dichtbij zie je dat er overal zwarte haren uitsteken.

De schapenbol is ontstaan op een zonovergoten middag tussen de vulkanen van de Auvergne. Het begon met een aankondiging in de straten van het stadje Murol: ‘Wilt u kennismaken met de wereld van het schaap, kom dan donderdagmiddag om twee uur naar de feestzaal.’ Een paar dagen later zit ik achter een met een plastic kleedje bedekte tafel te luisteren naar Martine, die met een pluk schapenwol in de hand vertelt over scheren en spinnen en daarbij herderlijke woorden gebruikt die ver buiten mijn stadse woordenschat vallen. Daarna begint ze de pluk schapenwol te strelen alsof het een dier is. Ze trekt zacht aan de uiteinden, maakt de pluk breder en langer en dunner, ze frummelt tot een minuscuul bolletje ontstaat. Van schapenwol kun je mutsen maken die warm zijn in de winter en koud in de zomer, vertelt ze. Je kunt er tassen van maken, en sloffen. Maar wij gaan met zo’n bolletje beginnen. Ze deelt de wol uit alsof die per gram moet worden afgerekend. Waarna het zachte plukharen kan beginnen.

Na een half uur heb ik een bolletje waarvan ik zeker weet dat niemand het kan verbeteren: compact en luchtig tegelijk. Maar als Martine langskomt, kijkt ze teleurgesteld. Ik zie nu dat de Fransen om me heen veel geduldiger zijn met deze handspinnerij. Martine gaat naast me zitten, en plukt m’n bolletje uit elkaar. Daarna pakt ze een haast onzichtbaar plukje dat ze zonder ophouden begint te koesteren. Iets zachts komt tevoorschijn, een embryo dat alleen door voortdurende aandacht kan groeien.

Aan de tijd die volgde bewaar ik amper een herinnering. Mijn handen gaan hun eigen weg, terwijl de gedachten afdwalen. Naar een Franse man die wachtend op een veerboot de kofferbak van zijn auto had geopend en een fles wijn tevoorschijn haalde, waarna ook de chauffeur achter hem uitstapte en met twee glazen aan kwam zodat de wachttijd voorbij vloog. Naar het gezelschap dat op een werkdag op een terras zat te tafelen terwijl ik langsdraafde op weg naar een te krap geplande afspraak, en er nog zat toen ik uren later terugkwam. Attitude Zen, noemen de Fransen dat. De tijd nemen, vooral niet haasten. Ze zijn er goed in, of minstens beter dan hun Europese buren.

Twee uur later ligt er een grijsbruin bolletje op het plastic kleed. Martine komt langs met wat plukjes geel en groen voor de versiering en een teiltje water en afwasmiddel, waarvan ze flink wat op de schapenbol spuit. Het balletje slinkt tot het formaat van een cochonnet, de knikker waarop je mikt bij jeu de boules.

Later blijkt hij zelfs daar niet voor geschikt te zijn; bij een voltreffer blijft-ie liggen, als een konijn in het zoeklicht. Mijn schapenbol is niet mooi, niet lekker zacht, stuitert niet en dient geen enkel doel. Maar geleidelijk ben ik gaan beseffen dat iets van de ziel en zaligheid van het Franse volk erin is gevangen.

*==*==*

Wie in Frankrijk gaat wonen, zal een Franse bank moeten zoeken. De kennismaking met het Franse bankwezen blijkt, ook in hartje Parijs, een reis terug in de tijd. Gaandeweg was ik in Nederland vergeten hoe een bank er van binnen uitziet, ik kwam er hoogstens nog vanwege de hypotheek. In Frankrijk word je juist geacht geregeld bij de bank binnen te lopen. Internetbankieren staat er – ondanks ijverige pogingen van de ING – in de kinderschoenen. Veel betalingen gaan per cheque, die in liggend, staand of modieus vierkant model beschikbaar zijn. Met zo’n cheque kun je in de winkel betalen, je kunt hem ook in een envelop stoppen en opsturen naar iemand die geld van je krijgt. Dat veranderen lastig is, blijkt wel uit het feit dat meer dan een decennium na invoering van de euro op rekeningen en financiële overzichten nog steeds ook het bedrag in francs wordt vermeld; zo wordt de heimwee op peil gehouden.

Bij bankzaken draait alles om de vertrouwensman. Hij is degene die je zaken beheert, ook al is dat niet veel meer dan een maandelijkse overboeking van het salaris en afschriften van de Monoprix, de Printemps en de BHV. De mijne heet Gregory, hij is eind twintig, draagt een ambitieus glansstreepjespak en houdt kantoor in een afgeleefd filiaal van de Crédit Agricole aan de boulevard de Magenta in Parijs. De clientèle is gemengd. In de rij voor het loket sta je met dametjes die komen informeren wanneer hun pensioen binnenkomt, mannen in lang gewaad en op teenslippers die veel aandacht nodig hebben en Chinese handelaren met baar geld in een tasje.

Binnen de kortste keren wordt Gregory een goede bekende. Soms belt hij, gewoon om te informeren hoe het gaat en of ik nog verzekeringen nodig heb. Hij zoekt ook naar gemeenschappelijke interesses. Dat ik me – vooral om hem het leven gemakkelijker te maken, want zo fantastisch is de club niet – tot fan van Olympique Marseille verklaar, schept een band. En als hij hoort dat ik Pape Diouf heb geïnterviewd, toentertijd patron van om, stijg ik aanzienlijk in zijn achting. Zijn bemoeienis met mijn geld is verrassend actief. Hij geeft ongevraagde adviezen, vindt dat ik een spaarpotje moet aanleggen, en regelt dat ik de kosten van de creditcard terugkrijg. Als ik iets wil overboeken, moet ik hem bellen. Niet op het centrale nummer van de bank, veel te omslachtig voor een goede klant als ik, maar op zijn privé-06. Dat nummer kan ik ook gebruiken als ik geld naar Nederland zou willen overboeken; allemaal handelingen die ikzelf als klant van de bank niet kan verrichten.

‘Kom toch eens met de hele familie langs’, zegt Gregory op een goede dag. Dat doen we. Gevieren zitten we wel een uur in zijn kale kantoortje. Beladen met cadeaus keren we huiswaarts; ik met een kalender van een jaar dat al een paar maanden onderweg is, de dochters met een pen, en een poppetje dat op zijn bureau stond en dat ze uit verveling waren gaan demonteren. We sluiten ook een verzekering af, die ons indekt tegen diverse nog onbekende Franse gevaren.

Bij een volgend bezoek neemt hij me in vertrouwen: ‘Ik ben op cursus geweest. Waarschijnlijk gaan ze me overplaatsen, naar een groter filiaal. Niemand weet het nog. Maar u zou ik graag meenemen, als klant.’ Ik beloof dat ik hem volg, waar hij ook gaat.

Een jaar of wat later sta ik er weer, bij dat grauwe loketje van het filiaal. Terwijl een bankbediende me uitlegt hoe ik een cheque in de automaat moet duwen, waarna het bedrag zal worden bijgeschreven op mijn rekening, schuifelt in het gangetje achter de balie Gregory voorbij. Nog steeds geen promotie dus. Ik ben blij dat hij niet opkijkt.

Die werkwijze met een vertrouwensman heeft bij alle onhandigheid iets prettigs; er zijn mensen die zich om je bekommeren. Je bent meer dan een rekeningnummer en de bank is meer dan een website. Zoals het er bij banken aan toe gaat, gaat het in veel sectoren. Er is personeel voor allerlei handelingen die elders in West-Europa geautomatiseerd verlopen. Zo zit er op zondag, als de kade van het canal Saint-Martin in mijn eigen buurtje in Parijs is afgesloten voor verkeer, de hele dag een gemeenteambtenaar in een autootje bij een rood-witgestreept lint dat een zijstraat afsluit. Ze – het zijn bijna altijd vrouwen – hoeft alleen in actie te komen als er zich een bewoner meldt. Dan stapt ze uit, maakt het lint los, laat de auto passeren, bevestigt het lint en stapt weer in. Totdat de dienst voorbij is.

*==*==*

Een Fransman is niet van de klok. Bij een afspraak moet een marge van zeker een kwartier worden aangehouden, zo heeft de ander tijd zich voor te bereiden. Dat geldt op alle niveaus; als de eerste minister de verzamelde pers ontbiedt, komt hij zelf een half uur te laat, en zal zich met geen woord verontschuldigen. Tijd is van elastiek. Als er op zondagmiddag Parijse vrienden op de lunch komen, zitten we vaak om half zes nog aan tafel. Je schept nog eens op, je schenkt nog eens bij. Vaak maar met mate, dat is het ritme. De tomeloze glazen wijn die ik als in Frankrijk debuterende Nederlander inschonk, werden met verontrusting bekeken: wat kon hier de bedoeling van zijn, had die noorderling soms haast? Een wijnglas schenk je voor hooguit een derde vol, weet ik inmiddels, en dan eventueel nog eens en nog eens. Zo hou je overzicht en heb je meteen een aanleiding om te bewegen. Openbare dronkenschap is mede daardoor een vrij zeldzaam fenomeen.

Dezelfde elasticiteit kun je met volslagen onbekenden bereiken. Zoals tijdens een winterse reportage in Sochaux, een dorp aan de voet van de Jura. De familie Peugeot zette er ooit de eerste wankele schreden op het pad van de industriële productie, en is de regio altijd trouw gebleven. Om vijf uur op vrijdagmiddag stond een afspraak met een woordvoerder van de CGT, de meest militante vakbond bij PSA, het moederbedrijf van Peugeot. Hij zou me uitleggen waarom zijn bond alle overleg over loonmatiging boycotte, ondanks de slechte resultaten van het bedrijf.

Als ik me meld in het met affiches van Che Guevara behangen vakbondskantoortje, blijkt de woordvoerder gevlogen. De man die net bezig is de lichten uit te doen, stelt zich voor als Mark Spirkel, secretaris-generaal van de bond. Hij heeft de jas al aan, maar is toch zo vriendelijk z’n vrouw te bellen om te zeggen dat hij wegens onverwacht bezoek uit Nederland later thuiskomt.

Drie uur nadien zitten we nog. Spirkel heeft intussen zijn hele loopbaan uit de doeken gedaan, betoogd waarom het misging met de Franse auto-industrie in het algemeen en PSA in het bijzonder, en welke rol de vakbonden daarbij moesten vervullen. Een onderwerp waarover je hartstochtelijk van mening kunt verschillen. Volgens hem is het allemaal toyotisme bij Peugeot: souplesse bij het management, maximale druk op de werknemer.

Ook op de strategie van PSA Sochaux heeft hij kritiek. Er werken te veel kortverbanders naar zijn zin, wat niet goed is voor de kwaliteit. ‘Wat ik nu zeg, mag ik een journalist eigenlijk niet vertellen,’ waarschuwt hij op vertrouwelijke toon, ‘maar wie 35.000 euro neertelt voor een DS5, moet op de kwaliteit kunnen vertrouwen, toch …?’ Zelf rijdt hij geen Peugeot maar Citroën: een C3, omdat hij zeker weet dat die in Frankrijk worden gemaakt. Maar hij begrijpt de arbeiders bij PSA die voor een Skoda kiezen. ‘Ik houd niet van die stickers met: Ik steun m’n regio, ik rijd Peugeot. Je zoekt gewoon naar het meeste waar voor je geld.’ Uiteindelijk maakt het argument dat m’n Peugeot en ik nog een lange rit naar Parijs voor de boeg hebben een toch nog voortijdig einde aan zijn betoog.

*==*==*

Immanuël Kant zei het al: ‘De Franse staat wordt bovenal gekenmerkt door zijn voorkeur voor conversatie.’ Dat is een eigenschap die niet altijd op waarde wordt geschat. Praten is een vorm van beleefdheid, het betekent erkennen dat de ander bestaat, en net als jij een burger is van de republiek. Alle succes begint met een simpel bonjour. Stap zwijgend bij de bakker binnen en je zult knorrig geholpen worden, zeg niets in de lift en de andere liftpassagiers zullen je negeren. Maar voor wie bonjour zegt kan een wereld opengaan. De jongen uit de banlieue zegt het tegen de agent als hij voor de zesde keer die week om zijn identiteitspapieren wordt gevraagd: bonjour, monsieur. De bedelaar die bij de geldautomaat op de hoek van de boulevard de Magenta zit, roept het tegen iedere grijzende veteraan die langskomt: bonjour, jeune homme. Bonjour is er voor iedereen.

Tussen mannen is de handdruk de volgende stap. Ook de handdruk is een erkenning van de ander, maar er spreekt daarnaast een zeker vertrouwen uit: je deelt iets, al is het maar een uitgestoken hand. De Fransman schudt ongelooflijk veel handen. Als een minister binnenkomt in een ruimte met tientallen mensen, zal hij de aandrang voelen hun allemaal de hand te drukken en de dames die hij kent een bise te geven, twee luchtkusjes tegen beide wangen. Lukt het hem niet iedereen persoonlijk te begroeten, dan zal hij verontschuldigend een algemeen gebaar maken.

Bij ons om de hoek is Le Grand Comptoir. Het is een groot restaurant, waar de tafeltjes voor Parijse begrippen ver uit elkaar staan. Het interieur is een onbedoelde ode aan de jaren vijftig – veel zal er sinds die tijd niet veranderd zijn. Het menu du jour – drie gangen – kost twaalf euro en bestaat uit een salade met ei, steak au poivre en een huisgemaakte crème brûlée, of iets van die orde. In de toeristengidsen zul je Le Grand Comptoir niet vinden; de klanten wonen of werken in de buurt. Vaak zijn het mannen of vrouwen alleen die afrekenen met een Ticket Resto – de bon die je van je baas krijgt om buiten de deur te lunchen; voor hen doet het restaurant dienst als kantine. Zoals de meeste buurtrestaurants wordt Le Comptoir buiten etenstijd als café gebruikt. Dan werkt alleen de baas, een tanige man uit de Maghreb met melancholieke oogopslag. Rond de lunch krijgt hij versterking van een echte ober: niet meer de jongste, maar energiek en altijd in een goed humeur. En als je komt, zullen ze je altijd een hand geven, en informeren hoe het gaat, met jezelf, met madame en met de kinderen.

Als ik de kinderen naar school breng, heb ik om half negen al zeven handen gedrukt. Vaders schudden in het voorbijgaan elkaars hand – ‘Ça va?’ ‘Ça va.’ – en zoenen de moeders. Al heb ik het idee dat het laatste iets minder begint te worden. Dat kan ook ingegeven zijn door mijn noordelijke terughoudendheid, die bij de Fransen een gelijksoortige reactie oproept.

Als er iets is wat ik zou willen meenemen uit Frankrijk, dan is het die handdruk. Hij verplicht tot niets, maar maakt van alles mogelijk. Een handdruk geeft ordening; de dingen vallen op hun plek. Degene die jou een hand geeft, is waar hij hoort te zijn. En kennelijk ben jij dat ook, anders zou hij je niet de hand drukken. Je hoort erbij, bij dat grote republikeinse verbond van vrijheid, gelijkheid en broederschap, je aanwezigheid wordt erkend. Wat dat dan verder allemaal om het lijf heeft, is van later zorg.

*==*==*

De omgangsvormen behoren tot het mooiste culturele erfgoed dat Frankrijk heeft. Als je er net woont, lijkt het alsof al die anderen elkaars vrienden zijn. Niet alleen zeggen ze elkaar gedag, geven ze elkaar de hand en delen zoenen uit; ze pakken ook schouders vast, leggen handen op armen, maken praatjes. Totdat je iets van die codes doorkrijgt, kun je je knap buitengesloten voelen. Weer wat later doe je naar beste vermogen mee. Je zoent, grijpt armen, schudt handen, maakt praatjes waar het maar kan. De bise, zoals de beleefdheidskus wordt genoemd, mag naast de Eiffeltoren en de tarte tatin worden bijgezet als Franse bijdrage aan de beschaving. Dat je ergens komt, vrouwen en kinderen ontmoet die je nooit eerder hebt gezien en dat die je de wang toekeren voor een zoen – het kan me nog steeds ontroeren. Na zo’n blijk van vertrouwen hoef je er niet aan te twijfelen dat je welkom bent.

Maar ook na langdurige oefening kan het soms hopeloos misgaan. Elke zondag wordt bij ons in de buurt, tegen een blinde muur van het Hôpital Saint-Louis, een kleine biologische markt gehouden. De spullen zijn er duur, maar ze verkopen er vers fruit, oesters en lekkere Italiaanse wijn die op zondag van pas kunnen komen. Bij de grote kraam van de Vietnamese groenteman is het druk, maar dan vooral aan de kant van de groenten. Voor het fruit staat niemand. Dat komt mooi uit, want ik wil peren kopen.

Het duurt even, maar dan heeft eindelijk een van de Vietnamese dames me in de gaten. ‘Bent u met iemand?’ informeert ze vriendelijk. Hoezo, denk ik: waarom zou ik met iemand moeten zijn? Kan ik soms niet in m’n eentje naar de groentekraam? Het volgende moment dringt het tot me door. Die mensen bij de groente, die vormen een rij. En als ik vandaag nog peer wil eten, kan ik maar beter achteraan aansluiten. De Vietnamese dame leert me in één moeite door twee dingen: wie niet in de rij staat, geeft blijk van slechte manieren. Het tweede is subtieler: de ander tot de orde roepen zonder direct te zeggen wat er mis is, zoals zij dat doet, dat is pas echt beleefdheid op z’n Frans.

*==*==*

Dagelijks zijn er in Parijs gemiddeld tien demonstraties. Om te weten wat er zoal aan opvattingen onder de mensen leeft, hoef je alleen maar een eind op te lopen met de demonstranten van de dag en links en rechts een praatje te beginnen. Wie je maar aanschiet: iedereen is heel goed in staat je uit te leggen waarom het zo belangrijk is juist vandaag te demonstreren, en wat er zo fout is aan de opvattingen van de tegenpartij.

Als het koppel Nicolas Sarkozy en François Fillon in 2010 eindelijk besluit de pensioengerechtigde leeftijd – die in Frankrijk in principe op zestig jaar ligt – naar een meer met het Europees gebruik overeenstemmend peil te brengen, zijn de straten van Parijs te klein om de demonstranten te bergen. Dat oudere werknemers zich nog een keer schrap zetten om hun verworven rechten te verdedigen, is te begrijpen. Maar tot de demonstranten behoren ook grote groepen scholieren en studenten. Een verrassend gezicht: al die tieners en twintigers met gestylede kapsels en modieuze hoedjes die zich druk maken om hun pensioen, terwijl ze nog aan hun werkende leven moeten beginnen. Alsof ze door een perverse vakbondsmachine zijn gehaald, die er de laatste restjes jeugdig elan en dadendrang uit heeft gewrongen, zodat er niets dan zorgen overblijven.

Maar zodra je met hen gaat praten, weten ze begrip op te roepen. Ze houden sluitende betogen over solidariteit tussen de generaties, over de strijd die ook hun strijd moet zijn. Haarfijn kunnen ze uitleggen waarom het van het grootste belang is om juist als middelbare scholier op te komen voor het behoud van het pensioen. ‘Zeker gaat ons dat aan’, zegt France, een meisje van 19 dat ik bij een demonstratie spreek. ‘De cursor staat nu op 65 of 67 jaar. Waarom zou dat over tien jaar niet al 75 jaar zijn? We demonstreren voor onszelf, maar ook voor het pensioen van onze ouders.’

*==*==*

Die flux de bouche vind je onder alle lagen van de bevolking. De eerste keer dat ik naar de presentatie van het jaarboek van het Ifri ging, het Institut Français des Rélations Internationales, denktank voor internationale betrekkingen, stelde een onberispelijke heer zich op achter de katheder en stak van wal: de multipolaire wereld, de rol van de soft powers, de opkomst van de BRIC-landen en de onderschatting van de klimaatproblemen, het tweeslachtige beleid van Obama ten aanzien van de Arabische wereld – het kwam allemaal zonder haperen langs. Thierry de Montbrial, zoals de directeur van het Ifri bleek te heten, nam de hele wereld de maat zonder eenmaal in zijn paperassen te kijken. Alles kwam er in geoliede volzinnen uit, onderstreept met armgebaren.

Zo’n man heeft ervoor doorgeleerd, is gedrild op een grande école waar de Franse elite wordt klaargestoomd om het land op koers te houden, kun je dan nog denken. Maar ook aan de andere kant van het spectrum is de verbale begaafdheid goed ontwikkeld. Eind 2012 worstelt de regering-Hollande maandenlang met het dossier-Florange. Daar, in een uithoek van Lotharingen, niet ver van de Duitse grens, staat een van de laatste Franse hoogovens. Dat staalbedrijf is eigendom van ArcelorMittal, een Indiase staalgigant. De directie had Florange al op non-actief gesteld, en wilde eigenlijk sluiten maar gaf de regering een paar maanden respijt om een koper te vinden. Die dreigde toen dat niet lukte de hoogovens te nationaliseren. Uiteindelijk wist ArcelorMittal met minimale investeringen aan dat doemscenario te ontsnappen.

Die uitkomst is een diepe teleurstelling voor de arbeiders van Florange, die zich bedrogen voelen omdat president Hollande had beloofd hen te helpen. Tv-ploegen rukken uit om hun woede vast te leggen. Een van hen, een compacte vakbondsleider met de scherpe trekken van een filmvedette op leeftijd, zoekt de camera van France 2, de grote publieke zender. Zodra hij de aandacht heeft, trekt hij ten aanval. Alle pijlen zijn gericht op eerste minister Jean-Marc Ayrault, die hij een verrader noemt. ‘Ik zal de ergste nachtmerrie voor uw regering worden’, dreigt hij in een vloeiende tirade van enkele minuten, die integraal in het journaal wordt uitgezonden. ‘Dit is een dolksteek in de rug.’ Hij kijkt er venijnig bij in de lens en steekt dreigend de vinger op, alsof het een toneelstuk betreft. Maar niets is minder waar: Édouard Martin – zijn naam gaat al snel het land rond – vindt al improviserend een verbale vorm voor zijn woede. Hij groeit uit tot een nationale beroemdheid, al zal hij ArcelorMittal niet op de knieën krijgen.

*==*==*

Onder geen beding mogen veel en hard praten verward worden. Iedereen die wel eens heeft gegeten in een restaurant waar alle tafeltjes bezet waren door Fransen, zal het kunnen beamen: de Fransman is heer en meester over zijn stembanden; hij spreekt niet harder dan nodig is. Zijn er stemmen die erbovenuit klinken, dan gaat het zo goed als zeker om buitenlanders. Wie weet zelfs des Bataves, zoals de Fransen ons graag noemen. Dat die gedempte toon cultureel bepaald is, blijkt zodra je de grens passeert. Van het stijve stadje Menton aan de Côte d’Azur naar Ventimiglia is maar vijftien kilometer. Het is ook de overstap van de Franse orde en beheersing naar het luidruchtig improviserende Italiaanse leven, dat zich aan regels weinig gelegen laat liggen.

Of rijd op een vroege zondagmiddag vanuit Frans Baskenland maar eens tien kilometer Spanje in, naar een dorpsrestaurant in Donestebe: je bent in een andere wereld. Er wordt gelachen en geschreeuwd, disgenoten roepen dwars door de zaak naar bekenden verderop. In Frankrijk is dat allemaal ondenkbaar. Het spreken is daar een gretig beoefende maar streng gereguleerde bezigheid.

Zeker als er opvattingen te verdedigen zijn, blijkt hoe Frankrijk is gebouwd op woorden. De tv is vaak radio met beeld: pratende hoofden die urenlang met elkaar in debat gaan. Die debatten zijn van een voor de noorderling ongekende heftigheid waarbij alle viriele aandrang en bravoure de vrije teugel krijgen. Daar komt bij dat Fransen de neiging hebben te strijden voor zaken die op voorhand verloren lijken en dan allerlei schakeringen van verontwaardiging kunnen inzetten. Ook beheersen ze tot in de finesses de kunst van het door de ander heen praten zonder de draad van het eigen betoog kwijt te raken. De gespreksleider speelt daarbij een opmerkelijke rol. Hij spreekt sussende woorden, maar kent geen spreekbeurten toe, zodat grote delen van wat gezegd wordt in de kakofonie verloren gaan.

In het debat schuilt iets van de Franse ziel. De Verlichting spreekt uit de drang de ander te overtuigen, de Latijnse inborst uit de heftigheid waarmee dat gebeurt; het Roomse residu maakt dat wat betoogd wordt niet noodzakelijk tot handelen hoeft te leiden.

Of ze nu directeur van een denktank zijn of vakbondsman, student of opinieleider, bij iedereen klinkt de schoolopleiding door. Op het Franse systeem is genoeg aan te merken, maar je leert er op school in elk geval spreken in het openbaar. Er wordt gewerkt aan presentatie en uit het hoofd leren; de klassieke opbouw in these, antithese en synthese wordt erin gestampt. De retorische vraag die een adempauze vormt en aandacht trekt; de opbouw in punten; de herhaling in andere bewoordingen – het zijn trucs die in elk betoog opduiken, soms tot vervelens toe.

De vraag waar al die verbale kwaliteiten toe dienen is weer een heel andere. In elk geval niet om het eens te worden. Een hang naar consensus zit niet in het Franse DNA.

*==*==*

Max Gallo gaat in Frankrijk door voor een eerbiedwaardig man. Hij is lid van de Académie Française, schreef meters geschiedkundige werken en staat aangeschreven als erudiet wetenschapper. Dat maakt het des te verrassender dat ook hij geen weerstand kan bieden aan de lokroep die de regering-Sarkozy eind 2009 het land in zendt: er moet nodig gedebatteerd worden over de nationale identiteit. Maar liefst negen maanden gunnen de Fransen zich de tijd te achterhalen wat hen tot Fransman maakt. Zo lang kan Gallo niet wachten. Hij schrijft voor Le Figaro een opiniestuk waarin hij tien kernpunten van die identiteit formuleert, zoals staat, school, gelijkheid, laïcité en taal. Een keurig, wat saai lijstje waar weinig tegen in te brengen valt, al krijg je er ook niet meteen heel Franse gevoelens bij. Stokbrood, de petite robe noire en Louis de Funès ontbreken, zogezegd.

Dan komt met punt tien de aap uit de mouw: het universalisme. Frankrijk is de drager van humanistische en universele waarden, vindt Gallo. Een omstandigheid die de Fransen een speciale plaats tussen de volkeren geeft. Niet superieur, haast hij zich te zeggen. Maar toch wel zeer uitzonderlijk, als land van grondwet en rechten van de mens.

Het is een conclusie die iets verleidelijks heeft. Temeer omdat Franse politici en diplomaten er zich vaak naar gedragen. Ze lijken de wereld de maat te willen nemen. Dan trekken ze ten strijde tegen bonussen, beurshandelaren, Iran of klimaatverandering. De Gaulle met zijn kernmacht Frankrijk was een exponent van die school, hij hield er zijn land mee buiten de NAVO. En eigenlijk dragen alle presidenten die op hem volgen, dezelfde visie uit. Maar wat Gallo beweert heeft ook iets onprettigs. Eén uitverkoren volk op de wereldbol is wel genoeg. Bovendien, als er één volk is dat tegelijk de wereld graag op afstand houdt dan zijn het de Fransen.

Weinig debatten zijn potentieel explosiever dan dat over landsaard. Nederland kwam nog goed weg met z’n Michiel de Ruijterjaar, krijgshaftiger volkeren zijn vanwege bespiegelingen over hun identiteit in oorlogen verzeild geraakt. Dat juist de Fransen behoefte meenden te hebben aan zo’n debat kwam als een verrassing. Als er één land is met een krachtige identiteit dan is het Frankrijk. Het grondgebied is in grote trekken al lang hetzelfde, taal en cultuur zijn stevig verankerd, de centrale macht werd vroeg gevestigd en door leiders als Lodewijk XIV, Napoleon en De Gaulle met kracht gehandhaafd.

Het debat riep veel weerstand op. Rechts vond het onduidelijk wat met de uitkomsten zou gebeuren, links was bang dat het een rookgordijn was om de inburgeringsregels voor nieuwkomers nog verder te kunnen aanscherpen. De gemoederen liepen zo hoog op dat eerste minister Fillon in zijn eigen bijdrage behendig concludeerde dat het debat op zich als deel van de nationale identiteit moest worden beschouwd. ‘Elke beslissing roept een enorme polemiek op’, zei de eerste minister. ‘Of het nu gaat om hervormingen in het onderwijs, om de opening van het jachtseizoen, de kwaliteit van de wijn of de pensioengerechtigde leeftijd. Retoriek en tegenspraak horen bij het Franse volk.’

‘Frans zijn, dat zit niet in het bloed’, zei Fillon ook. ‘Dat is iets wat je moet verwerven. Dat is een taal, een rechtspraak, het zijn waarden die gedeeld worden. Daarin schuilt ons universalisme. Dat is onze boodschap voor de wereld.’ Met gevoel voor realisme voegde hij toe dat Fransen daardoor mondiaal gezien vaak boven hun stand leven.

Niet lang daarna zou het debat over de nationale identiteit een stille dood sterven.

*==*==*

Frankrijk is het land van het levende verleden. Elk dorpje heeft zijn romaanse kerk of gotische kapel, waarnaast een kapper, bakker, drogist of café des sports een kwijnend bestaan leiden. Alles wat ooit was, wordt behouden. Dat streven gaat gepaard aan een groot verlangen naar de grandeur van weleer. Het is juist die behoudzucht die het land zo geruststellend maakt. De post wordt bezorgd, elke uithoek is per trein of bus bereikbaar, de kinderen krijgen op school een viergangenmenu, nergens ter wereld is de gezondheidszorg beter en goedkoper en altijd is er wel een bereidwillige heer die een jonge moeder met kinderwagen de trappen van de metro op helpt. Mocht er onverhoopt toch een calamiteit voorkomen, dan staan goed getrainde sapeurs-pompiers klaar om hulp te bieden en is er tot in het kleinste gehucht een monsieur le maire om de werkzaamheden te coördineren.

De afgelopen veertig jaar heeft Frankrijk alles in het werk gesteld die min of meer paradijselijke staat te behouden. Dat is gebeurd door jaar in jaar uit meer geld uit te geven dan er binnenkwam. De hoge uitgaven aan het algehele welbevinden zijn niet gecompenseerd door harder te werken of meer te produceren: integendeel, de Fransman werkt korter, heeft meer vakantie en gaat eerder met pensioen dan de doorsnee Europeaan. Gezonde mannen van net in de vijftig beginnen welgemoed voor eigen rekening omdat ze hun wettelijk vastgestelde dienstjaren erop hebben zitten. De Fransman hecht er ook aan een uur uit te trekken voor de warme lunch. Wie er eenmaal aan gewend is, zal trouwens moeten toegeven dat het een heel prettige gewoonte is.

De positieve kant is dat de Fransen zodoende alle tijd hebben om te profiteren van hun mooie land. Dat doen ze graag: zodra de school een lang weekeinde vrij geeft, stapt de familie in de auto en vertrekt naar het tweede huis à la campagne, dat meestal een familie-erfstuk is. Als de jours de pont in zicht komen – de fameuze vrije donderdagen van mei die het begin van een brug naar het weekeinde vormen – stelt de hele overheidsmachinerie, inclusief scholen en openbaar vervoer, alles in het werk om de vrije dagen tot een minivakantie op te rekken.

De tol die voor die rekkelijke arbeidsmoraal wordt betaald, is dat alle economische wijzers in het rood staan. De staatsschuld was nog nooit zo hoog (ruim 90 procent van het bnp); het begrotingstekort wil maar niet onder de door de Europese Unie verplicht gestelde grens van drie procent komen; ruim tien procent van de beroepsbevolking is zonder werk en onder jongeren ligt dat percentage nog veel hoger; er is een groot tekort op de handelsbalans; de economische groei is niet met het blote oog waarneembaar.

Die cijfers zijn als een koortsthermometer. Ze zeggen niets over de ziekte die erachter schuilgaat. In het geval van Frankrijk gaat het om minstens vier zware aandoeningen tegelijk. De eerste betreft het overheidsapparaat, dat in al die jaren van meer uitgeven dan er verdiend werd veel te groot is geworden. Meer dan een kwart van de werkende bevolking is in overheidsdienst. Het geld moet dus worden verdiend door de andere driekwart.

Wie iets wil veranderen, stuit meteen op de vakbonden, de tweede patiënt. In de meeste sectoren zijn wel zes of zeven bonden actief, die het onderling niet eens zijn. Overleg tussen de sociale partners zoals Nederland en Duitsland dat kennen, bestaat in Frankrijk niet. Bij de minste of geringste onenigheid wordt actie gevoerd. Sabotage is niet voor niets een Frans woord; het is afgeleid van de sabots – klompen – die de arbeiders aan het begin van de industriële revolutie in de machines gooiden, omdat die hun het brood uit de mond zouden stoten. Die reflex is generaties later nog volledig intact. Als er elektrische huurauto’s in Parijs komen, blokkeren de taxichauffeurs de straten omdat zoiets oneerlijke concurrentie zou zijn.

Ook aan de andere kant van het maatschappelijke spectrum zit het land op slot. De cultuur van elites zorgt voor de derde patiënt. De belangen van politiek, bedrijfsleven, financiële wereld en media vormen een onontwarbare kluwen. Voor een sleutelpost zijn relaties en afkomst belangrijker dan kwaliteiten of eigenschappen. Die elite heeft er alle belang bij de status quo te handhaven, ook omdat er veel oud geld in het geding is waarover amper belasting wordt geheven. Een eindeloze reeks schandalen, waarbij politici ter linker- en rechterzijde betrokken zijn, maakt jaar in jaar uit duidelijk dat belangrijke posten schaamteloos worden misbruikt voor eigen gewin of financiering van partijbelangen. Politici vervullen op het morele vlak geen voorbeeldfunctie en hollen daarmee hun eigen positie uit.

Een laatste ziekte betreft het lot van de sociale onderklasse. Het aantal Fransen onder de armoedegrens groeit. Een flink deel daarvan wordt gevormd door immigranten of kinderen van immigranten, samengeklonterd in de banlieues, de buitenwijken van de grote steden. De werkloosheid is er soms meer dan vijftig procent, er is een neveneconomie die is gebaseerd op drugshandel, de politie komt er alleen pelotonsgewijs en met het wapen in de hand, de laatste arts sloot na de zoveelste overval zijn praktijk. Wat de afgelopen jaren aan de huisvesting is verbeterd, wordt door de crisis tenietgedaan. Het onschadelijk maken van die tijdbom zou om humanitaire en pragmatische redenen de grootste prioriteit moeten hebben. Maar voor veel Fransen is de banlieue verder van huis dan Guadeloupe of Réunion. Dat maakt het gemakkelijk er de ogen voor te sluiten.

*==*==*

In Frankrijk wordt een dubbelzinnigheid gekoesterd die in landen met een protestantse traditie niet bestaat. Die ambiguïteit – de Fransen zelf spreken liever van galanterie – heeft een grote invloed op het dagelijks leven, en in het bijzonder op de omgang van mannen en vrouwen. Het gaat gepaard met een groot talent om complimenten uit te delen. Puntschoenen, taalbeheersing, engelengeduld, de tafelmanieren van de dochters of hun lange blonde haren – alles kan aanleiding zijn voor een aardige opmerking. Als mijn vrouw terugkomt uit de stad en vertelt dat ze in een winkel is aangezien voor de actrice – kom, hoe heet ze – die een schoonzus van Roman Polanski is, krijgt de dubbelzinnigheid in elk geval ruim baan.

Alles in Frankrijk is verleiding, betoogt de Amerikaanse journaliste Elaine Sciolino in haar boek La Séduction: comment les Français jouent au jeu de la vie. Waarbij séduction op zijn Frans begrepen moet worden. Dus niet alleen de blikken op straat of de voorzichtige toenaderingen in een café, maar alles wat de zinnen in beweging brengt: chocola, parfum, een zacht geurend kaasje, het ruisen van een jurk, een met zorg ingepakt cadeau, een oude leren stoel, de art-nouveau-ingangen van de Parijse metro …

Waar ze op doelt is de hang naar uiterlijk vertoon die door de een verafschuwd wordt omdat daarmee een gebrek aan diepgang zou worden verhuld, en voor de ander precies alles omvat wat Frankrijk zo aantrekkelijk maakt. Een Fransman houdt de schijn op, zolang het kan. Hij maakt de dingen mooier dan ze zijn, draait krullen en brengt versieringen aan. Mocht iemand de moeite nemen er een vergelijkend onderzoek naar te doen, dan zou hij ongetwijfeld aan het licht brengen dat Franse e-mails dubbel zo lang zijn als die in Angelsaksische landen: ‘Je vous prie d’agréer, Monsieur, l’expression de nos sincères salutations.’ Wanneer onze lawaaierige Parijse onderburen een feestje geven, hangen ze tevoren een briefje op om te waarschuwen: ‘We zullen alles doen wat in onze mogelijkheden ligt om overlast te voorkomen. En mocht uw hart het u ingeven: kom vooral langs.’ Een omhaal van woorden dus, die overigens op het resultaat geen invloed had: om vijf uur ’s nachts kaatste nog steeds Toto tegen de gevels.

De sluier van verleidelijkheid die over het dagelijks leven hangt, heeft niet alleen positieve kanten. Op theoretisch gebied was Frankrijk een wegbereider voor het feminisme. Dat begon met Simone de Beauvoir, die in 1949 De tweede sekse publiceerde, het eerste boek waarin de positie van de vrouw en haar rol in de moderne samenleving wordt geanalyseerd. Beauvoir was een groot pleitbezorger van meer gelijkheid tussen de seksen, en zette dat om in woorden en daden.

Het gedrag van voormalig IMF-voorzitter Dominique Strauss-Kahn maakte zestig jaar later zichtbaar wat iedereen eigenlijk al wist: van werkelijke gelijkheid is geen sprake. De verhouding tussen mannen en vrouwen is, in Frankrijk misschien nog meer dan elders, nog steeds goeddeels op macht gebaseerd. Het meest verbazende aan de affaire-Strauss-Kahn was niet dat hij zich vergreep aan een kamermeisje. Onthullender waren zijn verklaringen achteraf, ook over andere affaires: voor Strauss-Kahn was het kennelijk volstrekt vanzelfsprekend dat alle vrouwen genegen zouden zijn tegemoet te komen aan de seksuele verlangens van een machtig man als hij.

Dat maakte een stroom aan bekentenissen van vrouwelijke politici los. ‘Op dagen dat ik naar het parlement moet, trek ik nooit een jurk aan’, bekende toenmalig minister van Sport Chantal Jouanno. ‘Ik dacht vaak: luister liever naar wat ik zeg dan dat je me met de ogen uitkleedt’, verzuchtte een staatssecretaris. ‘Als er alleen mannen in de buurt zijn, overheerst het machismo’, zei een voormalig minister. Aurélie Filippetti, nu minister van Cultuur, citeerde met weerzin een mannelijke collega die had gezegd: ‘Jacht, dat is als vrouwen; je hebt altijd spijt van de schoten die je niet hebt gelost.’ De meest profetische uitspraak kwam al veel eerder van de journaliste Anne Sinclair. In 2006, toen ze nog gewoon mevrouw Strauss-Kahn was, zei ze: ‘Voor een politicus is het belangrijk te verleiden.’

‘Flirten, seksueel getinte grapjes maken – in Frankrijk hoort dat erbij; ook op het werk’, zegt ook Sophie Perrier. ‘Nederlanders doen dat niet zo snel. Daar wordt veel minder verschil gemaakt tussen mannen en vrouwen.’

Perrier woonde tien jaar in Nederland. In 2001 publiceerde ze het geruchtmakende De mannen van Nederland, gebaseerd op gesprekken met vijfendertig vrouwen die een Nederlandse man hebben. Het boek werd een bestseller, al waren de Nederlandse mannen er niet onverdeeld blij mee als ‘aantrekkelijk maar niet sexy’ te worden getypeerd. Een jaar later verhuisde ze terug naar Frankrijk. De culturele verschillen zijn enorm, zegt ze. ‘In Frankrijk worden heel veel meer avances gemaakt; met blikken, met opmerkingen. De bakker kan zeggen dat je haar zo leuk zit vandaag. Het is iets van de oudere generatie misschien, maar veel jeugd doet het ook. Versieren wordt als iets positiefs beschouwd.’

In Nederland is volgens Perrier transparantie belangrijk. Daar wordt gedacht in goed en fout. De Fransen houden tussen die twee uitersten graag een schemerzone in stand, de jardin secret, een eigen ruimte waarover je niet alles hoeft te vertellen. Voor iemand met macht geldt dat alles in verhevigde mate. ‘Hij is trots op zijn veroveringen, daaraan wordt zijn macht afgemeten. Van een Franse president wordt min of meer verwacht dat hij minnaressen heeft.’

Perrier heeft in Nederland het flirten gemist. ‘Het is toch ook leuk als iemand zegt dat je een mooie jurk aanhebt. Daar hoeft niet meteen een affaire uit voort te komen. Nederland is correct, maar ook saai. Het openbare leven in Frankrijk is wel zo charmant.’