Per Petterson

Ik vervloek de rivier des tijds

Vertaald uit het Noors door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Jeg forbanner tidens elv, verschenen bij Forlaget Oktober

Copyright © Forlaget Oktober as, Oslo 2008

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp © Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Millennium Images/[image]store

isbn 978 90 445 3120 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

[1]

Dit alles gebeurde een flink aantal jaren geleden. Mijn moeder voelde zich al een poosje beroerd. Om een einde te maken aan het gezeur van de mensen om haar heen die zich zorgen maakten, met name mijn broers en mijn vader, ging ze uiteindelijk naar de dokter waar ze altijd naartoe ging, waar mijn familie al sinds het begin der tijden naartoe ging. Hij moet toen ontzettend oud geweest zijn, want ik kan me niet herinneren dat we ooit niet naar hem toe waren gegaan, en ik kan me ook niet herinneren dat hij ooit jong was geweest. Ik ging zelf ook naar hem toe, al woonde ik tientallen kilometers verderop.

Na haar kort onderzocht te hebben, stuurde deze oude familiedokter haar meteen door naar het Akerziekenhuis voor verder onderzoek. Nadat ze een aantal misschien wel pijnlijke onderzoeken had ondergaan in witgeschilderde kamers of kamers die lichtgroen, appelgroen waren geverfd, in het grote ziekenhuis dat bij het Sinsenkruispunt lag, aan die kant van Oslo die ik graag als onze kant beschouwde, de oostkant dus, werd ze naar huis gestuurd met de mededeling dat ze twee weken op de uitslag moest wachten. Toen die eindelijk kwam, bleek ze maagkanker te hebben. Haar eerste reactie was: heb ik jarenlang ’s nachts wakker gelegen, vooral toen de kinderen nog klein waren, doodsbang dat ik aan longkanker zou doodgaan, en dan krijg ik maagkanker. Wat zonde van de tijd!

Zo was mijn moeder. En ze was een roker, net als ik mijn hele volwassen leven al ben. Ik ken die nachtelijke toestand heel goed, als je verstijfd onder je dekbed in de duisternis ligt te staren, met droge, schrijnende ogen, en je voelt hoe het leven letterlijk naar as smaakt, ook al maakte ik me eigenlijk meer zorgen over mijn eigen leven dan over het feit dat mijn kinderen vaderloos zouden kunnen worden.

Ze bleef een poosje gewoon aan de keukentafel zitten, met de envelop in haar hand, en staarde door het raam naar hetzelfde grasveld, hetzelfde witgeverfde tuinhek, dezelfde droogrekken en dezelfde volkomen identieke grauwe rijtjeshuizen die ze al zoveel jaren zag en dacht wat ze al bijna evenveel jaren dacht, namelijk dat ze het hier eigenlijk helemaal niet naar haar zin had. Ze hield niet van al het graniet in dit land, hield niet van de dennenbossen en de hoogvlaktes, hield niet van de bergen. Ze kon de bergen niet zien, maar ze wist dat ze overal waren en dat ze elke dag hun stempel drukten op de mensen die in Noorwegen woonden.

Ze stond op, liep naar de gang en pleegde een telefoontje, hing na een kort gesprek op, liep terug en ging weer aan tafel zitten om op mijn vader te wachten. Mijn vader was allang met pensioen, zij werkte nog, was veertien jaar jonger dan hij, maar vandaag had ze vrij. Of ze had vrij genomen.

Mijn vader was veel weg, had altijd wel iets te doen, dingen waarvan mijn moeder zelden begreep wat ze inhielden en waarvan ze nooit enig resultaat had gezien, maar alle onenigheid die er ooit tussen hen had bestaan, was al lang geleden verstomd, er heerste nu wapenstilstand. Zolang hij niet probeerde haar leven te sturen, mocht hij ongestoord zíjn gang gaan. Tegenwoordig verdedigde en beschermde ze hem zelfs. Als ik iets kritisch zei, haar kant koos in een verkeerd begrepen poging de vrouwen te steunen, kreeg ik te horen dat ik me met mijn eigen zaken moest bemoeien. ‘Voor jou is het gemakkelijk om kritiek te hebben,’ zei ze, ‘jij hebt alles in de schoot geworpen gekregen. Kriel.’

Alsof mijn leven zo op rolletjes liep. Ik stevende in volle vaart af op een echtscheiding. Het was mijn eerste, ik dacht dat mijn leven ten einde was. Er waren dagen dat ik niet eens van de keuken naar de badkamer kon lopen zonder minstens één keer door mijn knieën te zakken voordat ik het weer kon opbrengen verder te gaan.

Toen mijn vader eindelijk thuiskwam van het project dat volgens hem op dat moment het dringendst was, waarschijnlijk iets in Vålerenga, de wijk waar hij oorspronkelijk vandaan kwam en waar ikzelf zeven jaar na de Oorlog was geboren, de plek waar hij vaak naartoe ging om met mannen van zijn eigen leeftijd en met dezelfde achtergrond te praten, de ‘oudeknarrenclub’, zoals het heette, zat mijn moeder nog steeds aan de keukentafel. Ze had nu een sigaret in haar mond, een Salem waarschijnlijk, of misschien een Cooly; er waren veel mentholsmaken voor wie bang was voor longkanker.

Mijn vader stond in de deuropening met in zijn hand een aftandse tas die veel leek op de tas die ik in de zesde en zevende klas gebruikte, iedereen had toen zo’n tas, misschien was het hem wel, wie weet. Dat zou dan betekenen dat die tas op dat moment meer dan vijfentwintig jaar oud was.

‘Ik ga vandaag op reis’, zei mijn moeder.

‘Waarheen?’ vroeg mijn vader.

‘Naar huis.’

‘Naar huis’, zei hij. ‘Vandaag? Moeten we daar niet eerst over praten? Ik moet toch tijd hebben om daar even over na te denken?’

‘Er valt niks te praten’, zei mijn moeder. ‘Ik heb mijn ticket al besteld. Ik heb net een brief van het ziekenhuis gekregen. Ik heb kanker.’

‘Heb je kanker?’

‘Ja. Ik heb maagkanker. Dus moet ik even naar huis.’

Ze zei nog steeds ‘naar huis’ als ze het over Denemarken had, met name over het plaatsje waar ze vandaan kwam, helemaal in het noorden van dat kleine land, hoewel ze nu al bijna op de kop af veertig jaar in Noorwegen, in Oslo woonde.

‘Maar, wil je dan alleen gaan?’ vroeg hij.

‘Ja,’ zei mijn moeder, ‘dat wil ik’, en ze wist dat mijn vader zich gekwetst en teleurgesteld voelde als ze dat zo zei, en dat deed haar geen genoegen, integendeel, hij heeft beter verdiend, dacht ze, na zo’n lang leven, maar ze voelde dat ze geen keus had. Ze moest alleen gaan.

‘Ik blijf waarschijnlijk niet lang weg’, zei ze. ‘Een paar dagen maar, dan kom ik weer terug. Ik moet tenslotte naar het ziekenhuis. Ze zullen me wel opereren. Dat hoop ik tenminste. Hoe dan ook, ik neem vanavond de boot.’

Ze keek op haar horloge.

‘Dat wil zeggen, over drie uur. Ik kan maar beter naar boven gaan om te pakken.’

Ze woonden in een rijtjeshuis met de keuken en de woonkamer op de begane grond en drie slaapkamertjes en een piepkleine badkamer boven. Ik ben opgegroeid in dat huis. Ik kende elke rimpel in het tapijt, elke kier in de vloer, elke angstaanjagende hoek van de kelder. Het was een Selvaaghuis, een houten prefabwoning. Als je hard genoeg tegen de wand schopte, kwam je voet bij de buurman uit.

Ze drukte haar sigaret uit in de asbak op tafel en stond op. Mijn vader had zich niet bewogen, stond nog in de deuropening met de tas in zijn ene hand. Met de andere maakte hij een vaag, onzeker gebaar in haar richting. Hij was nooit een held geweest wat fysiek contact betrof, althans, niet buiten de boksring, en het was waarschijnlijk ook niet haar sterkste kant, maar nu schoof ze mijn vader voorzichtig, bijna teder opzij zodat ze erlangs kon.

Hij liet haar begaan, maar met zo veel tegenzin, met zo veel weerstand en zo langzaam dat ze begreep dat hij haar iets tastbaars wilde geven, een teken, zonder dat onder woorden te hoeven brengen. Maar dat is nu te laat, zei ze bij zichzelf, dat is veel te laat, zei ze, maar hij hoorde haar niet. Toch liet ze zich gewillig zo lang door mijn vader tegenhouden, dat hij begreep dat er na veertig jaar huwelijk en vier zonen, ook al was een van hen al dood, nog zo veel tussen hen was dat ze zich in hetzelfde huis, in dezelfde woning konden bevinden en op elkaar konden zitten wachten in plaats van gewoon halsoverkop te vertrekken, als er iets belangrijks was gebeurd.

De boot die ze nam, de boot die we allemaal namen als we die kant op moesten, heette de Holger Danske. Niet lang nadat dit alles gebeurde verloor hij zijn functie en werd een hotelboot voor vluchtelingen in Zweden, eerst in Stockholm en daarna in Malmö, heb ik ontdekt, en tegenwoordig is hij allang een hoop schroot in een Aziatisch land, op een strand in India misschien, of in Bangladesh, maar in de tijd waar ik het hier over heb, voer hij nog heen en weer tussen Oslo en dat stadje in de kop van Jutland waar mijn moeder was opgegroeid.

Ze hield van die boot en vond dat hij ten onrechte een slechte naam had, Holder Kanskje – haalt het misschien – zoals hij in de volksmond heette, of Kommer Kanskje – komt misschien – zoals hij ook wel werd genoemd, maar het schip was zeewaardiger dan de drijvende casino’s die de route tegenwoordig bevaren en die krankzinnig veel mogelijkheden bieden om krankzinnig dronken te worden, en ook al rolde de Holger Danske behoorlijk als het slecht weer was en moesten sommige mensen als gevolg daarvan overgeven, dat betekende nog niet dat het schip op weg was naar het grote afvoerputje. Ik heb zelf ook overgegeven op de Holger Danske, zonder daar moeilijk over te doen.

Mijn moeder was erg gesteld op de mensen die aan boord werkten. Een aantal van hen had ze in de loop der jaren goed leren kennen, zo groot was die boot niet, en ze wisten wie zíj was en herkenden haar als ze over de loopplank kwam, verwelkomden haar als een van hen.

Misschien zagen ze die dag dat haar manier van doen, haar manier van lopen wat ernstiger was, de manier waarop ze om zich heen keek, iets wat ze vaak deed met een glimlach om haar mond die eigenlijk geen glimlach was, want er viel zo te zien niks te glimlachen, maar zo keek ze als ze ergens helemaal door in beslag werd genomen en ze zich in gedachten ongetwijfeld heel ergens anders bevond dan degenen die om haar heen stonden dachten. Ik vond haar dan altijd extra mooi. Haar huid werd helemaal glad en haar ogen kregen een merkwaardige, heldere glans. Als jongetje zat ik haar vaak uitvoerig te bestuderen als ze niet wist dat ik in de kamer was of misschien was vergeten dat ik er was, en dan voelde ik me eenzaam en verlaten. Maar het was ook spannend, want ze zag eruit als een vrouw uit een film, als Greta Garbo in Koningin Christina, die aan het einde van de film dromerig op de voorplecht van het schip stond, op weg naar een andere, spirituelere plek, maar die op wonderbaarlijke wijze in onze keuken was beland en zich daar een poosje had genesteld op een rode stalen stoel, met een rokende sigaret tussen haar vingers en een opengeslagen, maar voorlopig onaangeroerd en onopgelost kruiswoordraadsel voor haar neus. Of als Ingrid Bergman in Casablanca, want ze had hetzelfde kapsel, dezelfde ronding van haar wangen, maar mijn moeder zou nooit ‘You have to think for the both of us’ hebben gezegd tegen Humphrey Bogart. Tegen niemand.

Als de bemanning van de Holger Danske deze of een andere verandering in haar gedrag al opviel toen ze hen tegemoet trad, toen ze over de loopplank kwam met haar bruine koffertje van nepleer, dat ik heb geërfd en dat ik altijd meeneem als ik op reis ga, was er in dat geval niemand die er een opmerking over maakte, en ik denk dat ze daar blij om was.

Toen ze beneden in haar hut kwam, legde ze haar koffer op een stoel, pakte een tandenpoetsglas van het planchet boven de wastafel en spoelde dat goed om. Daarna maakte ze haar koffer open en haalde een flesje tussen haar kleren vandaan. Het was een half flesje Upper Ten, het whiskymerk waar ze de voorkeur aan gaf als ze sterkedrank dronk, en dat deed ze, geloof ik, veel vaker dan wij wisten. Niet dat het ons iets aanging, maar mijn broers vonden Upper Ten goedkoop bocht, in ieder geval voor op reis, als je aan belastingvrij spul kon komen. Zij dronken liever maltwhisky, Glenfiddich of Chivas Regal, die je op de boot naar Denemarken kon krijgen, en ze hielden lange verhandelingen over hoe zacht met name de ‘single malt’ je verhemelte streelde en dat soort onzin, en we plaagden mijn moeder met haar slechte smaak. Dan keek ze ons alleen maar kil aan en antwoordde: ‘En jullie zijn mijn zoons? Snobs!’ En dan zei ze: ‘Als je zondigt, moet het pijn doen.’ Eigenlijk was ik het met haar eens en eerlijk gezegd kocht ik ook het Noorse merk Upper Ten als ik me af en toe in de staatsslijterij waagde, en die whisky was niet ‘single malt’ en niet zacht tegen je verhemelte, maar brandde in je keel en als je niet mentaal was voorbereid op de eerste slok, schoten de tranen in je ogen. Dat wil niet zeggen dat het een slechte whisky was, maar hij was goedkoop.

Mijn moeder schroefde met een bruuske beweging de dop van de fles, schonk het glas ongeveer voor een kwart vol en leegde het in twee teugen, het brandde zo in haar mond en keel dat ze een hele poos moest hoesten en toen huilde ze meteen ook maar even, omdat het toch al pijn deed. Daarna stopte ze de fles snel terug in de koffer, onder haar kleren, alsof ze smokkelwaar bij zich had en de douane met breekijzers en handboeien voor de deur stond, en voor de spiegel boven de kraan waste ze de tranen van haar gezicht, droogde zich omstandig af en sjorde wat aan de voorkant van haar kleren, zoals een beetje mollige vrouwen bijna altijd doen. Toen ging ze naar boven om te eten in de cafetaria die in alle opzichten een pretentieloze cafetaria was, ook het menu was pretentieloos en overzichtelijk, zo had ze het graag, en dan zat je op de Holger Danske op de goede boot.

Ze nam het boek dat ze op dat moment aan het lezen was mee naar de cafetaria, ze las altijd, had altijd een boek in haar handtas, en als er kortgeleden een boek van Günter Grass was verschenen, dan had ze dat waarschijnlijk bij zich, in het Duits. Toen ik na het gymnasium weigerde om voortaan ook maar iets te lezen wat in het Duits was geschreven, om de simpele reden dat het geen verplichte kost meer was, schold ze me de huid vol en zei dat ik intellectueel lui was, en ik verdedigde me door te zeggen dat ik dat niet was, het was een principekwestie, zei ik, omdat ik antinazi was. Dat maakte haar woest. Ze richtte een trillende wijsvinger op mijn neus en zei: ‘Wat weet jij nou helemaal van Duitsland en de Duitse geschiedenis en van wat daar gebeurd is. Kriel.’ Dat zei ze vaak: ‘kriel’, zei ze en het is waar dat ik niet erg groot ben, maar dat was zij ook niet. Maar ik was wel actief, altijd al geweest, en in het scheldwoord ‘kriel’ zat dat allebei, dat ik vrij klein was, net als zij, en tegelijkertijd een actieveling, net als mijn vader, en dat ze me misschien wel graag zo zag. Dat hoopte ik in ieder geval. Dus als ze me af en toe uitschold en me een kriel noemde, maakte ik me nooit echt zorgen. En ik wist inderdaad niet zo heel veel van Duitsland op het tijdstip dat dit gesprek plaatsvond. Daar had ze absoluut een punt.

Ik kan me niet voorstellen dat ze in een sociale bui was, in de cafetaria van de Holger Danske, dat ze een tafel uitkoos waar al mensen zaten en een gesprek met hen aanknoopte om te horen wat ze dachten en waar ze van droomden, omdat ze net als zijzelf waren en dezelfde achtergrond hadden, of omdat ze níét zoals zij waren, want we zijn immers niet net als anderen, en juist de verschillen zijn interessant: dáár liggen de mogelijkheden, vond ze, en ze zocht die verschillen op en genoot daarvan. Deze keer ging ze in haar eentje aan een tweepersoonstafeltje zitten, at in stilte en concentreerde zich bij de koffie na het eten op haar boek, en toen het kopje leeg was, stak ze het boek onder haar arm en stond op. Op het moment dat haar lichaam de stoel verliet, voelde ze zich plotseling zo moe dat ze dacht dat ze ter plekke zou omvallen en nooit meer zou opstaan. Ze hield zich vast aan de rand van de tafel, de wereld deinde zoals de boot deinde, en ze wist niet hoe ze het voor elkaar moest krijgen om de hele cafetaria door te lopen, langs de receptie, de trappen af. Toch lukte het. Ze haalde lang en diep adem en liep zo vast als een huis tussen de tafels door, met doelbewuste stappen de trap af naar de hutten, ze had die uitdrukking op haar gezicht die ik al heb beschreven en ze hoefde onderweg in de lange gang maar een paar keer steun te zoeken bij de muur voordat ze haar nummer op de deur vond. Ze viste de sleutel uit haar jaszak, deed zodra ze binnen was de deur achter zich op slot, ging op het bed zitten, schonk meteen een fikse dosis Upper Ten in het glas en dronk dat in drie snelle teugen leeg, en ze huilde toen het pijn deed.

[2]

Nadat mijn moeder via de loopplank van de Holger Danske de pier had bereikt van de Noord-Jutse stad die haar stad was en die ze na veertig jaar met een vast adres in Oslo nog steeds ‘thuis’ noemde, liep ze met het bruine koffertje in haar hand over de kade en verder langs de scheepswerf die zowaar niet werd gesloten in die periode, in de jaren tachtig, toen de meeste andere werven in Denemarken als kaartenhuizen in elkaar klapten. Ze liep verder langs de oude, witgekalkte kruittoren van Tordenskjold, die de gemeente had verplaatst van de plek waar hij vroeger verrees naar de plek waar hij nu stond, honderdvijftig meter dichter bij de rand van de kade. Ze hadden de grond onder de toren weggegraven en een heleboel oude spoorbielzen neergelegd, er werden een paar gigantische trekinstallaties geconstrueerd en geïnstalleerd, en er werd meer dan duizend liter groene zeep gebruikt om het geheel te laten glijden. En het was hen warempel gelukt. Ze trokken de ronde, onvoorstelbaar vele tonnen zware stenen toren centimeter voor centimeter naar zijn nieuwe plek, die al helemaal klaar was gemaakt, en konden zo een nieuw droogdok voor de werf bouwen zonder dat ze een van de uiterst weinige bezienswaardigheden die de stad had, hoefden op te offeren. Maar het was nu al lang geleden dat die operatie was uitgevoerd, en ze wist eigenlijk niet zeker of de versie met de groene zeep en de spoorbielzen wel helemaal waar was, het klonk een beetje merkwaardig en ze was er niet bij geweest toen het gebeurde. Ze was op dat moment in Noorwegen, met tegenzin, ontvoerd door het noodlot, als een gijzelaar bijna, maar het was hen in ieder geval gelukt. De toren was absoluut verplaatst.

Drie jaar eerder was haar vader onder de zoden gelegd (nog net zo driftig en ongeduldig als hij altijd was geweest) op het kerkhof van de Fladstrandkerk, grenzend aan het fraaie Plantagepark, waarmee het kerkhof zijn bomen deelde, beuken en espen en populieren, in het graf waarin haar moeder zich twee jaar eerder naïef en verward en bijna vrijwillig had neergevleid en waar haar broer al vijfendertig jaar lag, verbijsterd en onvrijwillig, na een veel te kort leven.

Op de gemeenschappelijke grafsteen zat een duif naar beneden te kijken. Hij was van metaal en kon dus niet wegvliegen, maar zo nu en dan was hij toch verdwenen en stond alleen de pin er nog. Iemand had de duif meegenomen, iemand had misschien wel een hele verzameling duiven en engeltjes en andere lievige, christelijke bronzen beeldjes thuis in de kast, die hij of zij ’s avonds laat met de gordijnen dicht tevoorschijn haalde om de gladde, koude lijfjes met voorzichtige vingers te strelen. Elke keer dat die vogel gejat werd, moest ze een nieuwe duif bestellen bij de uitvaartonderneming die een stukje verderop langs de weg lag, en hen vragen het beeldje goed vast te zetten. Misschien leverden ze slecht werk, want de duif was in drie jaar tijd al drie keer verdwenen.

Als ze nu bij het kerkhof langsging, kon ze niet meer daarvandaan langs het verpleeghuis of naar een huis in het centrum van de stad lopen of fietsen, een huurkazerne eigenlijk, met een plee op de binnenplaats, in een straat die van de hoofdstraat naar de haven liep, de Lodsgade heette die, om naar de ramen en de kamerplanten op de eerste verdieping te wijzen en te vertellen dat ze daar had gewoond, dat ze daar geworden was wie ze was, en vervolgens naar het raam op de begane grond te wijzen, van het kamertje naast de melkwinkel die haar moeder gerund had, en te proberen uit te leggen wat voor iemand haar broer geweest was, wat haar niet lukte. Ze kon ook niet meer als ze ’s ochtends vroeg met de boot uit Noorwegen was aangekomen met een papieren zak vol broodjes aankloppen op de deur achter de openstaande gietijzeren poort. Niemand deed die deur open, het was haar straat niet meer. Dus liep ze niet door de Lodsgade naar de stad, maar langs de haven, met een merkwaardig fladderend gevoel in haar borst, nog steeds, na drie jaar. Ze liep naar het nieuwe treinstation en stapte daar in een taxi. Die draaide knipperend weg van de stoeprand, in de richting van de Nordre Strandvej, langs de zeevaartschool en Tordenskjolds Schans, die met zijn gecoiffeerde wallen en zijn kannonen achter de hoge populieren langs de weg verscholen lag, reed langs het clubhuis van de roeivereniging. Dat clubhuis had een kantine waar ze vroeger vaak naartoe ging, op de fiets, en waar ze met een Tuborg aan een tafeltje op het terras voor de glazen wand had gezeten, uitkijkend op het kleine havenbassin en de zee, ze had gekeken naar de blauwe en rode bootjes die door de smalle opening in de strekdam kwamen aantuffen, aanlegden of weer vertrokken met vistuig aan boord, maar alleen als hobby, want alle serieuze visserij was hier langs de kust al jaren geleden uitgestorven.

De taxi reed verder door het verwaaide, open landschap met helmgras en zand en struiken die jaar in jaar uit op de knieën gedwongen werden door het woeste weer, de zee leek zo vroeg op de dag op een blauwgrijze grove huid en de lucht boven de zee was wit als melk. Waar het asfalt ophield en de steenslagweg begon, reed de taxi tussen stokoude bottelrozen en knoestige dennenbomen door. De hele rit duurde in feite niet meer dan een kwartier. Dat was vreemd, vond ze, want het leek alsof ze in slowmotion reden; de enigszins beslagen ramen van de auto, het grijze licht boven het water en het eiland daarginds met de bleke, slome flitsen van de lamp in de vuurtoren, de laatste rozenbottels hingen nog aan de struiken, allemaal vlammend rood, blauw bijna, als Chinese lampionnetjes. Toen ze zich omdraaide om uit het andere raampje te kijken, bewoog haar hoofd heel traag van de ene naar de andere kant, ze bevochtigde haar lippen met haar tong, keek naar haar handen, bewoog haar vingers langzaam. Haar huid voelde doof en stijf aan, en ze glimlachte zonder reden.

Voordat ze de taxi liet terugrijden naar de stad, sprak ze met de chauffeur af dat hij haar vier dagen later ’s ochtends in alle vroegte weer zou ophalen. De chauffeur was blij toe, zei hij, dan kwam hij tenminste op tijd zijn bed uit, en dat gebeurde lang niet altijd, moest hij toegeven, hij hield te veel van een biertje of vijf ’s avonds.

‘Je krijgt genoeg fooi van me voor tien biertjes,’ zei mijn moeder, ‘als je hier op de afgesproken tijd bent. Het is belangrijk,’ zei ze, ‘ik heb een plan, zie je.’ Ze stak haar wijsvinger bijna dreigend op naar de chauffeur, maar de jongeman grijnsde alleen maar, en toen glimlachte mijn moeder ook.

‘Komt voor elkaar’, zei hij. Hij kroop op de bestuurdersplaats nadat hij haar onder de verwilderde dennenboom door naar het terras had gebracht en haar koffer daar had neergezet, en hij zei: ‘Tot ziens dan maar’, keerde achterwaarts in een halve cirkel en reed toen weg van het grasveld voor het zomerhuis waar hij betaling en een fikse fooi had gekregen, hij zwaaide van achter het raampje en reed terug naar de stad met het licht op het dak nog aan in wat je nog steeds de dageraad zou kunnen noemen, op een donderdagochtend in het begin van november.

[3]

Het ging volledig aan me voorbij dat mijn moeder vertrok. Ik had mijn handen vol aan mijn eigen leven. We hadden elkaar al een maand of misschien wel langer niet gesproken, en dat was eigenlijk niet zo ongewoon in die tijd, in 1989, met alles wat er toen om ons heen gebeurde, maar het vóélde ongewoon. Het voelde ongewoon omdat het van mijn kant met opzet was. Ik probeerde haar te ontlopen, en dat deed ik omdat ik niet wilde horen wat ze over mijn leven te zeggen had.

Die middag dat mijn moeder in haar eentje de metro van Veitvet in Groruddalen naar Jernbanetorget nam met haar bruine koffer van nepleer in haar hand om daarna met tegenwind in haar haren het vochtige plein aan de zeezijde van het oude Østbanestation over te steken op weg naar de platte, winderige terminal van J.C. Hansen & Co en de aftandse pier waar de Holger Danske voor naar later zou blijken zijn allerlaatste week lag, reed ík in een auto die niet van mij was over de steenslagwegen in Nittedal, met mijn dochters op de achterbank, de ene tien jaar oud, de andere zeven. De auto, een vijf jaar oude zilvergrijze Volkswagen Passat, was het eigendom van een man die ik al tien jaar kende en die me om het even wat zou lenen.

Het begon net donker te worden, ja, de duisternis kwam aangerold zoals vroeger de vloed aan de kust van Jutland toen ik zo oud was als de meisjes, elke keer weer even verrassend en plotseling, en dat doet hij waarschijnlijk nog steeds. Het was begin november, de twee meisjes op de achterbank zongen een Beatlesliedje dat ze van een van mijn oude platen hadden geleerd: het was ‘Michelle’ weet ik nog, van Rubber Soul en dat liedje was nou niet bepaald een meesterwerk, maar ze hielden van Paul McCartney, hij schreef liedjes die kinderen gemakkelijk konden zingen. En het klonk eigenlijk best mooi, ja, zelfs de regels die zogenaamd Frans waren klonken goed, en ik liet het stuur los op het rechte stuk na Hellerudsletta en applaudisseerde zo hard ik kon.

Het was fijn om hen allebei op de achterbank te hebben. Op die manier konden ze over alles met me praten zonder me aan te hoeven kijken, en ík hoefde hen niet aan te kijken, en soms keken zij zelfs niet naar elkaar, en dan zaten we alle drie uit de raampjes te loeren, elk een andere kant op, zonder iets te zeggen, terwijl de auto verder reed en we allemaal wisten dat de dingen niet waren zoals ze hoorden te zijn. De meisjes wisten het, ik wist het, en zij die niet in de auto zat wist het misschien nog wel het best van allemaal, en daarom was ze er ook niet bij op zulke uitstapjes.

Zo stonden de zaken ervoor.

‘Zullen we een tochtje naar het platteland maken?’ vroeg ik soms luid als ik thuis in de gang stond en dan riepen de twee meisjes bijna altijd ‘Ja!’ vanuit hun kamertjes, ‘Ja, dat willen we!’ terwijl zij met wie ik getrouwd was zei: ‘Gaan jullie maar. Ik blijf thuis.’

En dat was uiteraard ook de bedoeling, dat ze dat zou zeggen. Als ze gezegd had: ‘Ja, ik ga mee’, dan hadden we geen van allen geweten hoe zo’n uitstapje had moeten verlopen, waar we over hadden moeten praten, welke kant we op hadden moeten kijken. En dus vertrokken we, de meisjes en ik, we liepen de trappen af naar de garage, door de zware, gele metalen deuren die hard en hol achter onze ruggen dichtknalden, meestal reden we naar het noorden, naar Nittedal, en soms, als we veel tijd hadden, gingen we naar Nannestad en af en toe reden we helemaal naar Eidsvoll en de rivier daar, reden langzaam over de fraaie gietijzeren brug terwijl we naar het water staarden dat onder de auto door voorbij deinde, we parkeerden in het centrum en aten wafels in een café dat we van de vorige keren kenden. Maar we hielden het meest van de steenslagwegen die tussen de akkers door liepen, de hobbelige, grijze wegen langs de weilanden en de korenvelden, langs de hekken voor de schapen en de oude schrikdraadomheiningen met de witte porseleinen knoppen op de palen, langs de roestige, halfkapotte afrasteringen van prikkeldraad. Alleen maar op die weggetjes rijden en Beatlesliedjes zingen, heuvel op en heuvel af, in steeds nieuwe bochten en krommingen, de akkers rechts bleekgroen en links bruingrijs, en dan weer andersom, zoals het er die herfst, in 1989, uitzag in het matte licht in Nittedal, Nannestad en bij Eidsvoll, de kaalgewaaide bomen langs de beekbeddingen, en dan zien hoe het landschap in grote strogele vlakken en blokken omhoog golfde en hoe om de bocht een oranje kleur tevoorschijn kroop met een ziekelijke gloed op de plekken waar het stoppelveld onlangs met Roundup was bespoten, en daarna werd het lila en allesopslokkend zwart daar waar de akkers nog op het laatste nippertje waren omgeploegd, vlak voordat de winter inviel, een zwart waar al het licht in werd opgezogen en domweg in verdween.

Langs dat soort plekken reden we altijd een beetje harder, maar we lachten ook, riepen met iele, bange stemmetjes: ‘Pas op!’ riepen we. ‘Daar is een zwart gat!’ Ik had hen namelijk verteld over zwarte gaten, hoe alles daar in werd gezogen en verdween, hoe het leven werd opgezogen, hele werelden werden opgeslokt, ja, misschien werd ónze wereld wel opgeslokt, en dan ging ik helemaal aan de andere kant van de weg rijden, de meisjes gilden op de achterbank en we konden maar net het vege lijf redden. Daarna haalden we opgelucht adem en lachten weer, want zó dicht waren we nog nooit bij het kosmische afvoerputje geweest en daarna zongen in ieder geval twee stemmen ‘I should have known better’, terwijl ik de maat sloeg op het stuur.

En toen kwam de vroege duisternis opzetten en viel er niks meer te zien. In de auto werd het donker rond onze schouders en donker rond onze handen. Alleen het haar van de meisjes gloeide in het licht van de lantaarnpalen langs de weg, geel en rood, de cijfers van de snelheidsmeter lichtten op en het blauwe lampje van het groot licht werd aangedaan en uitgezet op het ritme van het tegemoetkomende verkeer, en na Skjetten hielden we op met zingen en we reden zwijgend over de brug bij het station van Strømmen.

Het was misschien een halve dag geleden dat we thuis uit de garage onder de flat waren weggereden en nu hadden we zo’n honger dat onze hoofden zwommen en doof aan de randjes waren, als je kunt zeggen dat een hoofd randjes heeft, maar niemand wilde de stille duisternis doorbreken waarin alleen de richtingaanwijzer op het dashboard felgroen naar rechts tikte voor een laatste omweg langs de bosrand, in een slome boog om het grote ziekenhuis heen voordat we op de vlakte voor de oude kerk keerden en de lange helling op reden naar de voorstad waar we woonden, en ik zou zo graag hebben geweten wat de meisjes dachten als ze zo op de achterbank zaten en niks tegen elkaar zeiden. Ík dacht aan de scheiding die elke dag dichterbij kwam, die stilletjes aan kwam zeilen als een uil in de nacht, ook al was die scheiding tot nu toe iets wat we alleen maar hadden afgesproken, zonder datum, zonder jaargetijde, wij tweeën die nu vijftien jaar bij elkaar waren en die samen deze twee meisjes hadden, deze meisjes met haar dat rood en geel glansde, of eigenlijk meer iets wat zíj had afgesproken, als ik heel eerlijk was. Ik voelde mijn gezicht verstarren, ik had een droge mond. Als iemand me gevraagd had, hoe gaat het nou met je, dan zou ik gezegd hebben, het doet hier pijn en ik zou naar een plek boven in mijn borst gewezen hebben, of misschien beter gezegd, helemaal onder aan mijn hals. Ik ging steeds vroeger naar mijn werk. Het schrijnde achter mijn oogleden als ik in de bus zat. Ik wist niet wat me te wachten stond. Misschien zou het later, als ik alleen was, nog erger worden? Daar was ik bang voor, dat het erger zou worden. Ik was bang voor wat het met mijn lichaam zou doen, bang dat de pijn die ik in mijn borst voelde erger zou worden, dat de strijd om ook maar het kleinste hapje eten door te slikken erger zou worden, de plotselinge verlamming in mijn benen, mijn gedachten die rondfladderden als gestoorde radiogolven en de bodemloze, wilde valpartijen die ik in mijn slaap meemaakte, dat zou allemaal erger worden, en dan was er nog de schokkende ontdekking dat ik er weinig aan kon doen. Geen wilskracht die me uit die toestand kon halen, geen gedachtesprongen die me uit de put konden trekken. De enige mogelijkheid was soms domweg in een stoel blijven zitten tot de ergste pijn heel even wegebde, om daarna in staat te zijn de meest noodzakelijke dingen te doen: een boterham snijden, naar de wc gaan, of de lange vermoeiende weg afleggen van de stoel in de woonkamer via de hal naar de slaapkamer om daar op bed te gaan liggen. Soms gaf ik het op en viel ik gewoon in de stoel in slaap, en werd ik met een schok en een knetterend blauw licht in mijn hoofd wakker als ik haar sleutel in het slot hoorde.

Het enige wat ik kon opbrengen waren deze ritjes, door dit landschap, Nittedal, Nannestad, Eidsvoll. Het had iets te maken met de kleuren zo vlak voordat de winter neerdaalde, of liever gezegd het gebrek aan kleuren, iets met de lijnen van de bosrand en de slingers van de weg, ik dacht dat ik het misschien allemaal zou kunnen onthouden voor later, als de dingen anders waren. Het had te maken met het feit dat ik dan niet stilstond, maar juist zonder haast te hebben in mijn eigen champagnekleurige Mazda rondreed of zoals die keer, begin november 1989, in een zilvergrijze Volkswagen Passat die niet van mij was. En het had te maken met de meisjes op de achterbank, die ‘Eleanor Rigby’ zongen en ‘When I’m sixty-four’, ook door Paul McCartney geschreven. Ik had die liedjes nog nooit op die manier horen zingen en ik bedacht dat dat ook iets was wat ik niet moest vergeten.

We haalden de laatste helling, die lang en steil was en eng in de winter als het glimmende ijs in de grote haarspeldbocht op de loer lag, in de derde versnelling en daarna reden we in een grote boog over de heuvel om de lage flatgebouwen aan de bosrand heen en sloegen uiteindelijk af naar een ervan, naar de garage in de kelder, met de roldeur die openstond omdat hij stuk was, dat was al weken zo. Ik reed door tot bijna helemaal aan de andere kant van de garage en parkeerde de auto voorzichtig achteruit op de plek waar mijn huisnummer met grote cijfers op de ruwe muur was gekalkt, de muur waarop de afdrukken van de bekisting nog tot en met de jaarringen gemakkelijk te herkennen waren, en de meisjes sloegen hun handen voor hun ogen en hielden met een diepe zucht hun adem in, want het was hier nauw en moeilijk manoeuvreren, en één keer was het goed fout gegaan. Dat werd nog een heel gedoe met een buurman die nu gelukkig verhuisd was. Hij woonde recht boven ons en soms hoorde ik zijn stereo ’s avonds op volle sterkte dreunen terwijl zijn vrouw riep dat hij hem zachter moest zetten.

Deze keer ging het vlot. Ik gleed netjes op mijn plek met aan weerszijden een ruime marge, en dat was maar goed ook, aangezien dit niet mijn eigen auto was, en we wurmden ons uit de auto, sloegen de portieren zoals altijd hard dicht, om ons stoer te voelen, om een echo op te roepen die door de hele lange garage nagalmde. Ik controleerde of alles volgens de regels was, dat alles op slot was en de sleutel in mijn zak zat en toen namen we de trap naar boven, naar onze flat, met mij als onwillige laatste man.

Ik liep de gang in, de hal, liep naar de woonkamer en de keuken, waar alles nu al bijna tien jaar onveranderd was, dezelfde posters aan de muur, dezelfde kleden op de vloer, dezelfde vreselijke rode fauteuils, en waar het tegelijkertijd absoluut níét zo was als in het begin, toen wij het samen tegen de rest van de wereld hadden opgenomen, zij en ik, schouder aan schouder, hand in hand, ‘alleen jij en ik’, zeiden we tegen elkaar, ‘alleen jij en ik’, zeiden we. Maar er was iets gebeurd. Alles was uit zijn verband gerukt, er was een afstand tussen alle dingen ontstaan, een distantie, als tussen satellieten die elkaar tegelijkertijd aantrekken en afstoten, en er was veel wilskracht voor nodig om die afstand, die distantie, te overbruggen, veel meer wilskracht dan ik kon opbrengen, veel meer dan ik zou durven gebruiken. Niks was ook meer zoals het in de auto was geweest, op weg door drie, vier gemeenten in Romerike, in het oosten van Noorwegen, ten oosten van Oslo. Daar werd ik waar we ook reden nauw omsloten door de huls van de auto, maar hier in de flat kon ik me niet meer op dingen focussen en schoten ze alle kanten op. Het was alsof een virus mijn evenwichtszenuw aantastte. Ik deed mijn ogen dicht om de wereld weer waterpas te krijgen, en toen hoorde ik de deur van de badkamer in de gang opengaan, hoorde haar voetstappen op de vloer. Die zou ik overal ter wereld herkend hebben, op elke willekeurige ondergrond, tuintegels, grindpad, stenen vloer, parket. Ze bleef vlak voor me staan. Ik hoorde haar adem, maar die was niet zo dichtbij dat ik hem op mijn gezicht voelde. Zij wachtte. Ik wachtte. De meisjes lachten om iets grappigs in een van de kamers. Er was iets met haar adem. Die was anders dan anders. Ik hield mijn ogen nog steeds gesloten, kneep ze stijf dicht. En toen hoorde ik haar zuchten.

‘Godallemachtig, Arvid’, zei ze. ‘Kun je daar niet mee ophouden? Het is zo kinderachtig.’

Maar ik wilde mijn ogen niet opendoen. Het was sowieso zo duidelijk te zien. Ze vond me niet meer leuk. Ze wilde me niet meer.

‘Je broer heeft gebeld’, zei ze. ‘Het was schijnbaar belangrijk.’

Ze bleef even staan, draaide zich toen om en liep terug naar de badkamer. Ik deed voorzichtig mijn ogen open en zag haar rug verdwijnen. Ik wreef met mijn hand over mijn borst, helemaal bovenaan.

[4]

Toen een van mijn broers me vertelde dat mijn moeder naar Denemarken was vertrokken zodra ze gehoord had dat ze ziek was, dat ze haar niet te pakken hadden kunnen krijgen voordat ze verdween om serieus met haar te praten of om haar de troostende woorden mee te geven die ze haar meenden te moeten meegeven, was het besluit snel genomen en het telefoontje snel gepleegd, en precies twee dagen nadat zij aan land was gegaan, kwam ík vroeg in de ochtend aan in het Noord-Jutse kustplaatsje, aan boord van de oude, ten onrechte verguisde veerboot de Holger Danske. Ik had me verslapen, ik had het ontbijt in de cafetaria niet gehaald, er stond een vrouw op de deur van mijn hut te bonken.

‘We zijn aan land,’ riep ze, ‘we zijn aan land, je moet eruit komen’, riep ze terwijl ze op de deur bonkte en ik vroeg me even af of ze een van de mensen was die ik de avond ervoor in de bar had leren kennen.

Het was druk geweest in de kleine bar toen de vorige avond langzaam wegvloeide en overging in een vochtige nacht, er waren natuurlijk vooral mannen, maar ook een paar vrouwen, zij het niet zo veel als er tegenwoordig geweest zouden zijn, en ik had een hele poos met een flink aantal van hen gepraat. Ik vond hen mooi.

Het was dringen geblazen voor degenen die zin hadden om te drinken. Wij die heel erg veel zin hadden, stonden dicht op elkaar gepropt met onze sigaretten verticaal en voorzichtig tussen de vingers van onze ene hand en bierglazen of dubbele whisky’s dicht tegen onze borst gedrukt in de andere, en we schoven de glazen heel langzaam langs de punt van de kraag van ons overhemd omhoog, langs onze kin, om de slokken waar we zo naar smachtten naar binnen te gieten.

Er was een man in de bar die ik niet mocht. De blik waarmee hij naar me keek beviel me niet. Het was alsof hij iets van mij wist waarvan ik zelf niet op de hoogte was, iets wat hij in één oogopslag zag, alsof ik daar naakt en zonder spiegel met allerlei bulten en vlekken stond en ik geen enkele controle had over wat hij zag, en ik niet in zijn ogen kon zien wat hij in de mijne zag. Maar door wat hij zag, wat hij wíst, voelde hij zich boven mij verheven, en dat op een merkwaardige manier volkomen terecht. Zo voelde het. Het kon niet waar zijn, ik had hem nog nooit gezien, dat wist ik zeker, hij wist niks van mij. Maar toch was zijn blik elke keer dat hij mijn kant op keek alwetend en neerbuigend, en hij keek vaak mijn kant op. Daar werd ik onrustig van, ik kon me niet concentreren en toen hij zich langs me heen wrong, op weg naar de wc of naar zijn hut om iets te halen wat hij daar misschien was vergeten, stootte hij tegen mijn schouder op een manier die ik provocerend vond. Er spatte een beetje bier uit mijn nog bijna volle glas over het overhemd dat ik onlangs had gekocht en waar ik erg trots op was. Ik was ervan overtuigd dat hij me met opzet had aangestoten, en daardoor voelde ik me bedreigd. Met de dood bedreigd, zelfs, ik weet niet waarom, maar ik werd bang. Ik zette mijn glas bier op de hoek van een tafeltje en ging weg.

Ik probeerde het dek te vinden om weer een helder hoofd te krijgen, en het was donker langs de reling toen ik de zware deur openduwde en naar buiten stapte. Boven mijn hoofd hingen de reddingsboten, zwaar en zeppelinachtig zwevend in het verdwijnende licht van de gang die ik net had verlaten, en achter me knalde de deur met een onheilszwangere klap dicht. Ik hoorde het ruisen van de zee en de gierende wind, aan de boot rukkend die zich een weg door de golven baande. Het waren geen hoge golven, maar ook geen kleine: het was november en het was koud. De Holger Danske rolde zachtjes heen en weer in de zwarte nacht, waar alleen de witte schuimkoppen van de golven vlak bij het schip zichtbaar waren, en de gloed van de sigaret die ik had opgestoken. Hij smaakte me niet. Ik probeerde te voelen of ik bezig was zeeziek te worden, maar het geweld van de zee was niet dusdanig dat mijn lichaam dat niet aan zou kunnen zonder beroerd te worden, dus gooide ik de sigaret over de reling, de wind in, hij werd tegen de romp geblazen zodat de vonken in het rond spatten, verdween toen in de duisternis. Ik liep voorzichtig achteruit tot ik de koude wand tegen mijn rug voelde, leunde daar tegenaan en staarde voor me uit tot mijn ogen aan de duisternis waren gewend. Ik voelde me beter. We waren de vuurtoren van Færder al gepasseerd, we hadden nu aan weerszijden open zee, en de zee was net een oude bekende, maar toen schoot opeens door me heen dat de man uit de bar het in zijn hoofd zou kunnen halen om hiernaartoe te komen, en als hij hiernaartoe kwam, was ik verloren. Hij was groter dan ik en ongetwijfeld sterker en hij kon me overboord gooien als hij daar zin in had, en dan zou ik voorgoed verdwijnen, niemand zou ooit weten waar ik precies verdwenen was. Die gedachte werd zo overheersend dat ik weer naar binnen moest, hoewel ik vaker in mijn leven zo ’s nachts op een scheepsdek naar de zee heb staan kijken, dat geeft een rust die ik soms goed kan gebruiken.

Ik kreeg met moeite de zware deur open die door de wind met veel kracht in de sponningen werd gedrukt en liep de gang door en de trappen af naar mijn hut.

Ik was nauwelijks op mijn bed gaan zitten om mijn schoenen uit te trekken, of er werd hard op de deur geklopt. Ik verstijfde van schrik, zoals dat zo treffend heet, en kwam langzaam overeind. Ik wist niet wat ik moest doen. Ik bleef staan en luisterde, er werd weer aangeklopt met een scherp, droog geluid en toen wist ik precies wat me te doen stond. Ik balde mijn rechtervuist en deed snel de weinige stappen naar de deur, rukte die met een knal open en sloeg. Het was schemerig in de gang en ik zag zijn gezicht niet, eigenlijk zag ik helemaal niks, maar ik raakte toch zijn kaak, vlak onder zijn oor, ik voelde het aan mijn hand, en hij klapte met veel lawaai tegen de muur aan de andere kant van de gang. Misschien meer vanwege de schok dan door de kracht van mijn slag. Maar toen ik de deur weer dichtsloeg en die razendsnel op slot deed, schoot er een felle pijn door mijn knokkels. Ik bleef een poosje bijna zonder adem te halen staan luisteren, maar hoorde niks op de gang, dus wachtte ik nog even, maar het bleef stil, ik ging op mijn bed liggen en luisterde tot ik daar geen puf meer voor had, en toen viel ik in slaap. De volgende dag werd ik gewekt door een vrouw die maar op mijn deur bleef bonken en die riep: ‘We zijn aan land, we zijn aan land! Je moet eruit komen!’ En het was of datgene wat nog maar een paar uur geleden was voorgevallen, was gebeurd in een droom die ik al half was vergeten. Maar mijn hand deed nog steeds pijn en ik had moeite hem helemaal open en dicht te doen.

Nu liep ik rillerig door de wind langs de haven. Ik was een beetje misselijk. Ik was een beetje duizelig. Ik droeg mijn oude jopper, over mijn schouder hing een tas die op een plunjezak leek, en ik liep verder door de hellende Lodsgade met al zijn herinneringen, langs de Sinatrabar die in het pand zat waar in de tijd dat ik een jongetje was en lang daarna de Færgekro had gezeten.

Ik bleef staan voor de etalage van het wijn- en tabakswinkeltje naast de voormalige Colosseumbioscoop, in de lange Danmarksgade. Ik kwam als kind vaak in het Colosseum, mijn moeder en ik zagen daar Muiterij op de Bounty met Marlon Brando in de hoofdrol als Fletcher Christian. Ze was een grote fan van Brando, van zijn norse acteerstijl, onuitgesproken, maar duidelijk, en ze was ook dol op de jonge Paul Newman, vooral in The Hustler, ze hadden allebei iets bijzonders, iets explosiefs, zei ze, terwijl James Dean niet meer dan aardig was. Eigenlijk hield ze niet van James Dean, hij was te overgevoelig, hij was te onvolwassen, hij had geen ruggengraat, vond ze, hij zou snel vergeten zijn. Montgomery Clift was sowieso de grootste, in From her to Eternity, in The Misfits; zijn kwetsbaarheid, zijn ogen, zijn waardigheid.

Het wijn- en tabakswinkeltje was nog niet open en ik had niet echt behoefte aan de spullen die ze daar in de schappen hadden staan, niet na de afgelopen nacht op de boot, maar toen ik een blik in de etalage had geworpen bleef ik staan vanwege drie flessen die daar stonden, drie verschillende flessen die alle drie het Franse drankje calvados bevatten, drie verschillende kwaliteiten, zou je zo denken, en plotseling schoot door me heen dat ik nog nooit calvados had geproefd. Ik ontdekte dat ik de middelste van de drie flessen, die ongetwijfeld goed genoeg was voor mij, kon kopen als ik naar het zomerhuis liep in plaats van een taxi te nemen, zoals ik oorspronkelijk van plan was geweest. Ik had zelf een auto, maar die stond in Noorwegen in een garage met een kapotte drijfas en was misschien allang gerepareerd, maar ik was er nog niet aan toe gekomen om hem op te halen. Daarom ging ik thuis overal te voet naartoe of nam ik de bus. Dat kwam me eigenlijk wel goed uit, omdat ik in de bus kon slapen, en dat deed ik dan ook. Veel, zelfs. Ik sliep zo vaak ik kon. Ik deed niks liever. Maar nu was ik hier en ik wilde mezelf op een van de drie flessen calvados trakteren, en dus moest ik dan lopen. Zo zat ik nou eenmaal in elkaar. Ik had geen zin om te lopen, ik was moe, ik kon me niet herinneren wanneer ik voor het laatst zó moe was geweest, ik was zo moe dat het bijna weer een beetje lekker was, en ik woog de voors en tegens tegen elkaar af en wachtte de tien minuten totdat de winkel zijn deuren opende en liep toen naar binnen, vroeg om de middelste fles en kreeg die, in een bruine papieren zak. Net als in de film, dacht ik, en dat dacht ik omdat ik Noors ben en je in Noorwegen nooit flessen drank in bruine papieren zakken krijgt, en dat filmgevoel beviel me wel. Ik kon een man in een film zijn. Het was vast gemakkelijker om dat hele stuk te lopen als ik een man in een film was.

We hadden het jaren geleden uitgebreid over calvados gehad, mijn moeder en ik, toen ik op haar aanraden Arc de Triomphe van Erich Maria Remarque las.

‘Dat is een goed boek’, zei ze. ‘Een beetje sentimenteel misschien, maar prima voor iemand van jouw leeftijd’, zei ze, ik was nog geen twintig en voelde me niet eens beledigd, want ik wist niet goed wat sentimenteel betekende, niet echt, begreep niet dat het misschien wat neerbuigend bedoeld kon zijn, dat iets sentimenteel was en tegelijkertijd geschikt voor een jongen van nog geen twintig. Maar zo was het helemaal niet bedoeld, alleen een constatering van welke boeken ik volgens haar iets zou opsteken, en dat was ook zo, bij dat boek: dat sloeg in als een bom, jong als ik was. We zeiden tegen elkaar, mijn moeder en ik, dat het verdorie leuk zou zijn om dat drankje eens te proeven, een drankje dat voor mij een pure toverdrank werd, een gouden substantie die door de hele roman van Remarque vloeide en die zich van daaruit in meerdere stromen verdeelde en die merkwaardig belangrijk werd, juist omdat het onbereikbaar was, uiteraard, omdat ze in de staatsslijterij maar één merk hadden en dat ging ons budget ver te boven. Maar in Arc de Triomphe bestelden ze aan de lopende band calvados, de vrienden Boris en Ravis, die voor respectievelijk Stalin en Hitler naar Parijs gevlucht waren in de jaren voordat het Duitse leger binnenviel, en overal heerste een dag-des-oordeels-stemming, zowel terug als vooruit in de tijd, en hun gesprekken over het leven kregen dezelfde bijsmaak als je krijgt wanneer je deze psalm zingt: ‘dank u voor herinneringen, dank u voor de hoop, dank u voor de pijn en zijn bittere doop’, iets wat ik trouwens nog niet zo lang geleden bij een begrafenis had gedaan. Die psalm zingen.

Ik liep de lange Danmarksgade uit in het halflicht, in het halfdonker, met de fles onder mijn arm zodat hij goed zichtbaar was in zijn bruine zak: ik was een man die net deze fles Franse sterkedrank had gekocht, heel vroeg in de ochtend, zodra de winkels hun deuren openden, een man die alleen in de film en in bepaalde boeken bestond, vooral in wat oudere boeken, geschreven rond de Tweede Wereldoorlog of iets daarvoor, waarin de handeling zich afspeelt in een tijd die voorbij is en toch liep ik daar op dat moment, verdwaald in tijd en ruimte.

Eenmaal bij ons huisje aangekomen liep ik over het grasveld, langs het schuurtje en onder de zware, donkere dennentakken door, met de tas over mijn schouder en de fles onder mijn arm, maar mijn moeder was niet in het zomerhuis, ook al was de deur niet op slot. Ze deed de deur nooit op slot, niet als ze er was, deed dat pas als ze terugging naar Noorwegen en dan sloot ze de hele handel af, ook het water en de elektriciteit. Mijn vader was de man van de sloten, hij deed altijd alles op slot, koffers, fietsen, deuren, en daarna liep hij als een gek naar de sleutels te zoeken terwijl wij stonden te wachten en te wiebelen en het misschien teringkoud hadden als we ergens naar binnen moesten, terwijl we dachten, heb je hem weer hoor, heb je hem weer. Je kunt nooit voorzichtig genoeg zijn, zei hij dan, met een geërgerde blos op zijn gezicht.

Er lag een boek op tafel, niet Günter Grass dit keer, maar Somerset Maugham, in het Engels, een oude Penguineditie van The Razor’s Edge, over een Amerikaanse piloot die na de Eerste Wereldoorlog naar India vertrekt en daar een spirituele omwenteling ondergaat. Ik had altijd een hekel gehad aan dat boek, een hippieboek, vond ik, dat is het in ieder geval geworden, waarom leest ze dat in godsnaam. Ik zette mijn tas op de grond en liep met de fles in mijn hand weer naar buiten, door het dennenlaantje naar het einde van de steenslagweg, waar in de bocht een dichte haag bottelrozen stond. Daar sloeg ik het pad in dat door het helmgras naar het strand voerde. Het waaide behoorlijk, en ik zag haar meteen. Ze zat op een lage zandduin met haar warme jas stevig om haar lichaam getrokken en haar kraag hoog opgeslagen rond haar nek, maar blootshoofds. Haar donkere krullen zwiepten heen en weer in de wind, ze is nog steeds niet grijs, dacht ik, niet erg in ieder geval, hoewel ze in de zestig is, en ze zat daar in haar eentje, met haar hoofd bijna onnatuurlijk hoog opgeheven, zoals ze altijd deed, op een manier die sommige mensen arrogant vonden. Maar eigenlijk was ze alleen maar afwezig en keek ze dromerig uit over de zee en dacht waarschijnlijk aan heel iets anders dan wat ze voor zich zag, terwijl ze een sigaret rookte; een Cooly of een Salem, of nog waarschijnlijker het goedkope Deense merk Look.

Ik weet zeker dat ze me aan hoorde komen, maar ze draaide zich niet om. Toen ik bijna bij haar was, zei ik zachtjes: ‘Hallo.’

Ook toen draaide ze zich niet om, zei alleen maar: ‘Niet meteen beginnen te praten.’

‘Ik ben het’, zei ik.

‘Ik weet het’, zei ze. ‘Ik hoorde je gedachten al van verre rammelen. Ben je blut?’

Verdomme, ik wist immers dat ze ziek was, dat ze misschien doodging, daarom was ik haar achternagekomen, dat dacht ik beslist, en toch zei ik: ‘Mamma, ik ga scheiden.’

En misschien zag ik toen, aan haar rug, dat ze zich vermande en met moeite haar gewicht van het ene naar een ander punt in haar lichaam verplaatste, van waar zíj was, naar waar ze dacht dat ík me bevond.

‘Kom naast me zitten’, zei ze. En ze schoof opzij alsof ze plaats voor me wilde maken, maar er was plek zat, ze klopte met haar hand op het sprietige gras en zei bijna ongeduldig: ‘Toe dan.’ En ik liep naar haar toe en ging naast haar op het richeltje zitten. Ik haalde de fles uit de bruine papieren zak en zette hem tussen mijn voeten, schroefde hem vast in het witte, fijnkorrelige zand zodat hij niet om zou vallen, maar ik geloof niet dat ze dat merkte. Ze keek überhaupt niet naar mij, en dat maakte me onzeker.