Jonas Hassen Khemiri

Montecore

Een tijger op twee benen

Uit het Zweeds vertaald door Jasper Popma

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Montecore – En unik tiger, verschenen bij Norstedts, Zweden

Published by agreement with Norstedts Agency

Oorspronkelijke tekst © Jonas Hassen Khemiri, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jasper Popma en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Leif Hansen

isbn 978 90 445 3122 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Hartelijkste groeten!

Devineer eens wie je deze frasen schrijft? Ik, KADIR, betoets het klavier!!!! Je vaders antiekste vriend! Je memoreert mij toch wel? Mijn hoop is jouw enthousiast deinende hoofd. Het jaar was 1986 genummerd toen ik jullie in Stockholm visiteerde: je glimlachende moeder, je pasgeboren broertjes, je trotse vader met zijn verse fotostudio. En jij natuurlijk, die de geleerdheid van mij en je vader in de Zweedse taal assisteerde. Memoreer je onze taalregels? Je was toen een corpulent taaltalent van een jongen met een welgevormde smaak voor ijsjes en Pez-snoepjes. Nu ben je opeens een geërecteerde man die binnenkort zijn première roman zal publiceren! Prijs mijn gigantische felicitaties! Ach, de tijd tikt snel als je humor hebt, nietwaar?

Je publicatiehuis heeft mij je elektronische adres gecorrespondeerd en ik schrijf je om te interpelleren of je begiftigd bent met nieuws van je vader. Weet je waar hij zich in dit heden lokaliseert? Is jullie relatie nog even tragisch stil als de afgelopen acht jaren? Je vader en ik hebben een vaste vriendschap onderhouden, tot hij een maand geleden plotseling ophield mijn e-mails te responderen. Nu stelpt mijn borst zich over met een obstinate onrust. Is hij gekidnapt door de CIA en gedrapeerd in een oranje overall naar Guantanamo Bay gebracht? Is hij geschaakt door de Mossad? Zit hij gevangen bij Nestlé als represaille voor zijn onthullende foto’s van hun slaafse fabrieken in Paraguay? Al deze alternatieven hebben krachtig potentieel omdat je vader is uitgegroeid tot een zeer sterke politieke prominent. Sinds zijn translocatie uit Zweden is zijn fotografische carrière doorgeblonken tot een verguld succes.

De afgelopen jaren is hij de wereld rondgetoerd met zijn camera als politiek wapen. Zijn logies is gelokaliseerd op een luxueuze loft in New York, zijn boekenplanken worden geoccupeerd door intellectuele eigentijdse literatuur en zijn tijd passeert hij met globale wereldverbeteraars als de dalai lama en Bruce Geldoff. In zijn vrije nachten participeert hij aan vredesconferenties of galoppeert hij avenues in zijn lila Mercedes 500 S met leren bekleding en interactieve regenwissers.

Schrijf mij eens … Is je succes equivalent aan dat van je vader? Heeft je boeklijke contract je tot miljonair of miljardair getransformeerd of waarborgt het slechts enkele jaren verzekerde economie? Zijn literaire virtuozen als Stephen King en Dan Brown goede vrienden of slechts formeel bekende collega’s? In hoeveel meiden mag je als een spoedig gepubliceerd auteur glijden? Krijg je dagelijks per correspondentie geparfumeerde slipjes aangeboden? Respondeer mij vooral, als de tijd je beschikbaar is.

Ook ik heb literaire dromen gehad. Enige tijd stond er een aan je vader gewijde biografie op mijn programma. Helaas werd mijn ambitie gehandicapt door kenniskloof en geblaseerde publicatiehuizen. Voorafgaand aan het schrijven van dit bericht kregen mijn hersenen plotseling de radiatie van een geniaal idee: Wat vind je ervan om in je secundaire boek gestalte te geven aan het magische leven van je vader?

Laat ons onze knappe koppen collideren in de ambitie een biografie te creëren, je prominente vader waardig! Laat ons collaboreren in de schepping van een literair meesteropus dat een globaal publiek, nombreuze Nobelprijzen en misschien zelfs een invitatie bij de tv-studio van Oprah Winfrey zal weten te trekken!

Correspondeer me je positieve respons zo spoedig mogelijk. Je zult je NIET hoeven condoleren!

Je nieuwgevonden vriend

Kadir

P.S. Om je zin in mijn propositie te bevochtigen voeg ik twee Worddocumenten toe. Eén is adequaat als proloog van ons boek, het secundaire geeft gestalte aan de kindertijd van je vader. Ik ken de antieke onwil van je vader om zijn verhaal voor je te detailleren. Maar geloof me als ik je schrijf: Als hij het maar had gekund, zou hij veel meer met je hebben gepartageerd. En als hij maar van je komende roman zou hebben geweten, zou zijn stralende trots aanzienlijke avenues doen oplichten. K.

#

Er was er eens een dorp in West-Tunesië dat Saqiyat Sidi Yusuf werd genoemd. Hier lokaliseerde mijn geboorte zich in de herfst van 1949. Hier ook leefde ik in een familische idylle tot een tragisch ongeluk in 1958 het leven van mijn vader, mijn moeder en hun vier jongste kinderen termineerde. Ongelukkig gelokaliseerde bommen van de koloniaalmachthebbende Fransen in Algerije vielen in de jacht op FLN-sympathisanten per toeval neer op ons dorp. Er stierven achtenzestig personen en als consequentie raakte ik familievrij. Een vriend van de familie transporteerde me naar de stad Jendouba en het huis waar de genereuze Cherifa en de aimabele Faizal mijn intrede in hun inofficiële kindertehuis voor antikoloniale martelaren accepteerden.

Heeft je vader je het skelet dat er nog rest van dit huis geëxponeerd? Het is gelokaliseerd in de oostelijke wijk van Jendouba, niet ver van het beeldenpark en de inmiddels gesloten cinema. Er waren twee slaapzalen met turquoise vensterluiken en zwarte decoratieve tralies. Er waren een keuken en een eethal, een schoolzaal met ruwe paarbanken en een versleten krijtbord alsmede voltallige kolonies nachtelijk tikkende kakkerlakken.

Al in deze historische tijd was Cherifa’s hart zo groot als haar achterwerk breed was. Haar gigantische geloof in potentiëlen kon slechts concurreren met haar schrijnende haat jegens de opdracht van de Fransen als civilisatieverspreiders. Faizal, Cherifa’s echtgenoot, was een timide dorpsleraar die als compensatie voor zijn onvermogen tot seksuele reproductie zijn volmacht had gegeven aan de zorg van zijn vrouw voor solitaire martelaarskinderen. Mijn logies werd gepartageerd door de dikbespierde broers Dhib en Sofiane wier ouders waren vermoord met de attaquemethode tegen FLN-terroristen die de Fransen komisch ‘des ratonnades’ (rattenjachten) noemden. In de kamer naast de mijne logeerden Zmorda en haar zus Olfa, wier ouders dood waren gevonden met gesaboteerde nagels en door elektroshocks geflambeerde huid. Verder had je de slechthorende Amine, Nader, wiens ene been korter was dan het andere, en Omar, wiens overspannen buik voor nachtelijke gasuitstoot zorgde. Al hun ouders, broertjes en zusjes waren geannihileerd als consequentie van de effectieve jacht van de Franse troepen op suspecte terroristen. (Nota bene: Hecht in het boek geen tragisch gewicht aan de geschiedenissen van de kinderen. Focus meer op de mythische aankomst van je vader dan op de miljoenen doden in het spoor van de civilisatieverspreiding van Frankrijk. (Voor een delicieuze omelet moeten sommige eieren nu eenmaal gedecapiteerd worden.))

De première van mijn rendez-vous met je vader installeerde zich eind 1962. De ochtend was in vele opzichten ordinair. Ik lag vroeg ontwaakt op mijn matras terwijl Sofiane zijn snurken liet loeien en Omar zijn winderigheid ontspande. Ik hoorde hoe Cherifa’s ochtendlichaam haar stappen naar de binnenplaats slofte om de waterpomp te bruisen. En toen, plotseling … tussen twee heeskelige hanenmelodieën door … een trommel op de deur. Eerst slap en lossig. Daarna harder.

Cherifa liep mompelend naar de deur, ik leviteerde me en volgde haar stappen. De deur werd opengedraaid naar het zonlicht van de vroege ochtend en aan de buitenkant stond …

Je vader.

Zijn leeftijd was die van een kleine twaalfjarige, zijn armen waren twijgig dun en zijn zwarte haar een kroezige uitwas. Zijn hemd droeg roodachtige sporen van vomatie en zijn lichaam vibreerde in het zonlicht. Cherifa interpelleerde hem over zijn kwestie. Je vader separeerde zijn droge lippen en gesticuleerde zijn armen als een desperate vogel. Hij schaafde zijn keel en reutelde hese klanken uit. Maar er raakte geen woord geprononceerd. Ik herinner me nog hoe bijzonder gesurpriseerd hij zelf over zijn stomheid leek.

De grenzen van Cherifa’s compassie waren ver overschreden. Het huis stelpte over en ze had Faizal gegarandeerd dat er NIET nog meer martelaarskinderen op zijn kosten gered zouden worden. Maar hoe kon ze acteren? Moest ze dit povere, stomme wezentje naar de straat retourneren? Terwijl ze haar besluit contempleerde, presenteerde je vader haar een goedgevouwen envelop. Ze spiedde de inhoud ervan, luchtte haar longen snel, zoals wanneer het douchewater opeens ijskoud wordt. Onmiddellijk dirigeerde ze je vader de koele schaduw van de hal in. Wat delegeerde je vader Cherifa? Mijn gissing is een verklarende brief. Of een genereuze som financiën.

Terwijl Cherifa naar de inhoud van de envelop keek om te garanderen dat ze de substantie niet verkeerd had ingeschat, spiegelden je vaders ogen zich in de mijne. Ik erecteerde mijn veilige hand tegen de sponzige van hem en bedaarde zijn nerveuze ogen met een fonkelend witte welkomstglimlach.

‘Mijn naam is Kadir’, verkondigde ik. ‘Welkom in je nieuwe thuis!’

‘…’ respondeerde je vader.

‘Eh, wat?’

‘…’

Je vader bekeek me met vragende ogen. Het was net alsof zwarte magie zijn spraak geblokkeerd had. Eigenlijk was het een natuurlijke shockconsequentie van een nachtelijke explosie, de dood van een moeder, een verwarde verhuizing en de emotie de absoluut solitairste ter wereld te zijn. Ik klopte je vaders schouder en fluisterde: ‘Geen onrust, hier ben je thuis.’

In het boek moet deze scène vervuld zijn van groot dramatisch kruit en symfonische bastuba’s.

Schrijf: ‘Hier ontmoeten ze elkaar dus. Mijn vader en Kadir. De held en zijn escorte. Kadir zal het lot van mijn vader tot in de verre toekomst volgen, een beetje zoals Robin Batman, of de neger in Lethal Weapon Mel Gibson. De twee nieuwgeëtableerde hartsvrienden die elkaars beloften nooit zullen breken.’

(Misschien kun je daarna gestalte geven aan twee zwevende vogels die elkaar in de ochtendschemerende hemel ontmoeten, hun snavels naar elkaar glimlachen en vervolgens wegzeilen naar de Kroumirieberg. (Dat zou dan een symbool zijn voor onze geïnitieerde vriendschap.))

Je vader en ik knoopten onze vriendschappelijke band snel aan tot een mooie, woordeloze rozet. De eerste dag al parkeerden onze lichamen zich in dezelfde paarbank toen Faizal zijn les uitvoerde. Bij de lunch liet ik zien hoe je zoetigheden onder je trui verstopte om de jaloezie van de grote jongens niet te wekken. Tijdens de siësta uitte ik vele vragen over zijn oorsprong die hij probeerde te responderen, maar … zijn tong functioneerde nog steeds niet. Hij wuifde zijn armen. Hij exponeerde me aan een zwart-witfoto die een gekostumeerde man voorstelde die soupeerde met twee Europeanen. Hij liet me een knoestige kastanje vasthouden. Maar zijn lippen prononceerden geen woord. Algauw bekoosnaamde hij daarom ironisch met het Arabische equivalent voor ‘hij die net zo veel praat als iemand die een radio heeft doorgeslikt’.

Je vaders stomheid wekte Cherifa’s bezorging op. Hij werd haar nieuwe lieveling en hij assisteerde haar vaak bij huiselijke opdrachten. Ze probeerde zijn stomheid te genezen door voortdurend tegen hem te converseren. Ze besprak hemel en aarde, weer en wind, dorpsgeruchten en -verkeer, schandalige paprikaprijzen en erotische burenvisites.

Afgunstig op de actieve attentie die je vader van Cherifa kreeg, begon Faizal de handpalmen van je vader te doorploegen met hard straffende stokslagen. Hij anticipeerde je vaders gejammer, maar alles wat er gebeurde was dat de handpalmen van je vader roodgloeiden, bloedden en er een littekening van stabiele korsten ontstond. De stomheid van je vader bleef intact. (Is het overigens niet bizar dat je vaders spraakprobleem later jouw erfdeel werd? Want je weet vast nog wel wat voor problemen je in je kindertijd had met de exprimatie van eenvoudige letters als de r en de s.)

Laat de datum de lente nu verlaten voor de herfst van de winter daarop. Laat de vorst de erven razen, laat de krekels verstommen. Je vader en ik speelden woordeloze spelletjes, partageerden glibets, bespioneerden de waterhalende meisjes uit de buurt. We ontwikkelden een geavanceerde gebarentaal die alleen wij begrepen.

Je vaders nachten bestonden nog steeds uit transpirerende ontwakingen, herinneringen aan moederlijke kreten, vonken en loeiend vuur, en nachtelijk gekruiste scheidslijnen. Zijn ogen welden frequente tranen met beelden uit zijn herinnering, die altijd het karakter van onduidelijkheid droegen. Ik probeerde zijn tranen te troosten, maar slechts bepaald verdriet is troostbaar. Ander verdriet niet. Dat is een tragisch levensfeit.

Ik proponeer dat je hier een aantal eigen herinneringen aan jullie jaarlijkse vakanties in Tunesië injecteert. Als je vreest dat je met mijn metaforische magnificentie moet rivaliseren, kun je je letterformaat variëren. Memoreer je iets van Jendouba?

Maar natuurlijk herinner je je Jendouba …

De stad in West-Tunesië waar papa’s is opgegroeid. De stad waar kreukelige boeren met strohoeden schrijlings op paardenruggen zitten en rode trekkeraanhangers ijzeren staven rammelen. Je herinnert je de hectische soek, de hadji’s die hun witte sluiers met hun tanden bij elkaar houden, de bioscoop waar ze Chinese kungfufilms met Duitse ondertiteling draaien.

Je herinnert je het mals slaan van het vlees in de hamam, het eeuwige tevoorschijn wrijven van zweterig vuil, de harige lichamen van papa’s en daarna in de laadbak terug naar huis met voorbijsuizende cactussen en opgestapelde bergen knoflook.

Maar het beste herinner je je grootmoeder Cherifa, die zo dik was dat ze altijd zijwaarts door de deur ging. Cherifa die je welkom aaide, je feloes noemde en altijd in je zwembandjes kneep om je onderhuidse vet te checken en tegen papa’s uitvoer omdat je praktisch verhongerd was door al dat rare Zweedse voedsel. En je herinnert je grootvader Faizal, de gepensioneerde dorpsleraar met zijn medicijnentas die Jendouba altijd verdedigde en beweerde dat de stad in feite veel overeenkomsten heeft met New York. Allebei de steden liggen bijvoorbeeld redelijk in de buurt van een rivier. Allebei de steden worden bestuurd door idioten. Allebei de steden hebben een groot afvalprobleem. En in allebei de steden is het moeilijk om te verdwalen – New York heeft zijn rastersysteem en wij hebben ons geniale alfabetsysteem en dan glimlacht Faizal zo breed dat zijn witte snor verandert in een glimlach boven zijn glimlach want hij hoeft natuurlijk niet uit te leggen wiens neef het stratensysteem van Jendouba uitgedacht heeft …

En allebei de steden hebben trouwens een lange reeks bijnamen verworven. Zo wordt New York ‘The Big Apple’, ‘The Melting Pot’, ‘The World’s Capital’ en ‘The City That Never Sleeps’ genoemd. En Jendouba heet ook wel ‘Het Aarsgat’, ‘De Oksel’, ‘De Sauna’, ‘De Endeldarm’, ‘De Ezelenreet’, ‘De Grill’, ‘De Haard’, ‘De Bakoven’, en misschien papa’s zijn ironische ‘Het Vriesvak’. En alleen als papa’s extra academisch wil doen, zegt hij dat jullie de zomer in ‘Anus Rectum’ zullen doorbrengen.

En je herinnert je al papa’s zijn vrienden. De reis van het vliegveld naar huis in Omars jarenzestig-Mercedes met vastgetapete wieldoppen, de welkom-thuis-couscous bij Olfa’s familie, Amines brullende begroetingen, Zmorda’s warme schoot. Ieders gezucht als Nader zoals altijd begint op te scheppen over die kleermaker die broeken met verschillende pijplengte zowaar zonder extra kosten verstelt. En je herinnert je nog zo ontzettend veel meer, de tatoeages op Sofianes gigantische biceps, Dhibs linkerarm die altijd extra bruin is na alle zonnige uren in de taxi, nachtelijk slapen op daken en de geur van pasgewassen lakens, shishapijpen met appelsmaak en versgebakken koekjes uit Emirs fabriek. De schemeravonden op de vluchtheuvels in het centrum waar je met grootmoeder zit en met een knappend geluid stukken watermeloen afbreekt, de pitten naar passerende auto’s spuugt, naar Dhibs taxi zwaait, hem naar het vruchtvlees doet smachten terwijl het dunne, roze sap van de watermeloen langzaam over je onderarmen sijpelt. Maar de vraag is of dat thuishoort in een boek over je vader. Waarschijnlijk niet. Waarschijnlijk is het beter om Kadir in het begin te laten leiden … Want natuurlijk herinner je je Kadir ook. De beste vriend van papa’s. De vrouwzuchtige complimentensprinkler in zijn paarse pak die jullie halverwege de jaren tachtig in Zweden opzocht en jullie later in razernij verliet om redenen die je je niet meer herinnert. Wat was er eigenlijk aan de hand?

In de volgende scène is het de winter van 1964. De toppen van de Kroumirieberg blinken sneeuw en je vader woont al twee jaar bij Cherifa. Twee jaar van totale stomheid. Twee jaar zonder de geringste fluistering.

Iedereen zat op deze winterse dag huiverend in de eetzaal, we nuttigden ons voedsel en bliezen warme lucht in onze handen. Ik herinner me hoe je vader plotseling leviteerde en naar Cherifa’s keuken marcheerde, hoewel dit zeer illegaal was. Ik zag van distantie hoe hij zijn veertienjarige keel schaafde, zijn tong ontkleefde en … sprak!

‘Hrm … Zou ik alstublieft nog een portie mogen? Ik heb nog niet genoeg gehad.’

Zijn stem was precies normaal, op een zeer brede heesheid na. Cherifa’s mond cirkelde zich en kierde open en dicht als die van een gesurpriseerde vis.

‘Excuseer. Zou ik nog wat eten mogen?’ repeteerde je vader met een verder opgeschroefd stemvolume.

‘Als je me niet nog een portie geeft, kan ik toevallig bepaalde geruchten relateren … Niemand krijgt meer verhalen te horen dan hij die mensen stom achten. Als je begrijpt wat ik bedoel. Want je wilt toch niet dat Faizal erachter komt dat …’

Hier reduceerde zijn stem zich tot een onhoorbare fluistering. Cherifa’s verwarring was zo groot dat ze zowaar (voor de eerste keer in de wereldgeschiedenis) een voedselmatige extra portie verleende. Na deze dag werd je vader nog meer gefavoriseerd door Cherifa (en nog meer gedetesteerd door Faizal).

Waardoor was de tongelijke effectiviteit van je vader plotseling geretourneerd? Geen idee. Soms volhardt het leven erin om patronen die boeklijk gezien adequaat zijn, niet te volgen. Om verwarring bij de lezer te voorkomen, doen we er in het boek het best aan een duidelijk motief te formuleren voor de gecureerde tong van je vader. Wat vind je ervan om je vader door een bos te laten marcheren, waar hij onder een kastanjeboom passeert, een kastanje op zijn hoofd krijgt en uitroept: ‘AU!’ Vervolgens kun je hem laten zeggen: ‘Ach, een kastanje, wat symbolisch dat deze mijn stomheid cureert.’ Of je kunt hem laten treffen door een magische droomsequentie waarin zijn toekomst in een moderne, Joyciaanse bewustzijnsstroom wordt weergegeven: ‘Oeioeioei-daar-zal-ik-een-Zweedse-vliegstewardess-het-hof-moeten-maken-en-daar-zal-ik-dineren-met-Jürgen-Habermas-en-daar-zal-ik-dank-spreken-voor-een-fotoprijs-op-de-Canadese-ambassade-in-Egypte! Ik-kan-mijn-tong-maar-beter-tot-curatie-dwingen!’ De keuze van de richting van het pad is aan jou.

Met de gave van de praat groeide de vriendschap tussen je vader en mij tot een rotsvaste grond. Ik vroeg nooit naar de motieven van de stilte, wel wilde ik alles over zijn ouders en geschiedenis weten. En je vader gaf daar voor mij gestalte aan met de stem die de zijne was en woorden die plotseling net zo vloeiend kwamen als het bloed uit de lift in The Shining. Hij vertelde over zijn vader, Moussa, en beschreef hem als een vermogend Algerijn die zijn leven doorbracht in internationale luchtruimen en ’s nachts een luxueuze fluwelen pyjama droeg.

‘Mijn vader, o, mijn vader!’ riep hij totdat hij ieders aandacht had weten te trekken (behalve die van de halfdove Amine). Met onze oren ijverig luisterend, vertelde hij over zijn vaders carrière als chemisch waterzuiveraar. Algauw weerspiegelde de foto van je grote vader in de hele wereld en kreeg hij genoeg financiën om in frequente snoepfabrieken en jukeboxzaken te investeren.

‘Daarna leerde hij mijn moeder kennen bij een symfonisch orkest in Monaco. Ze is een van de mooiste mannequins ter wereld, uit Algerijnse ouders geboren in het Amerikaanse Miami Beach. Nu is ze actrice en goed bevriend met filmsterren als Grace Kelly en Humphrey Bogart. Hebben jullie dit trouwens gezien?’

Met fonkelende trots presenteerde je vader de versleten fotografie die hij voortdurend bij zich droeg. Hij vertelde dat de zwart gekostumeerde man die daar in chic Europees gezelschap aan tafel zat, zijn vader Moussa was. Aan zijn rechterzijde zat de fameuze filmster Paul Newman, aan zijn linker de golfwaterige rockzanger Elvis.

‘En trouwens …’ voegde hij eraan toe nadat hij de foto tot in detail bezichtigd had, ‘laat jullie niet storen door de neusonderzoekende lichaamswachter op de achtergrond.’

We raakten allemaal zeer geïmponeerd door de verhalen van je vader. Onze ogen straalden stereo toen we riepen: ‘Vertel meer, meer!’

De consequentie was een geëxpandeerde stimulans van de suizende draak die we fantasie noemen. Je vader continueerde: ‘Mijn vader Moussa heeft ook frequent goud gewonnen bij de wereldkampioenschappen gewichtheffen en hij heeft als tijgertemmer gewerkt. Hij heeft vier Pontiacs V8, twee zwarte, de rest rood. Hij woont nu in een luxueus gebied in Parijs waar de grasmaaiers eruitzien als autootjes en de weekenden worden gespendeerd op de golf- of racebaan. Vrouwen van alle tinten zwemmen topless in zijn swimmingpool en smeren zijn schouders in met naar kokos riekende, dure crèmes. Waarom ik hierheen ben getranslokaliseerd? Na de ongelukkige dood van mijn moeder bij een auto-ongeval, groeide mijn vaders intentie om mij de harde school van de armoede te leren. Maar binnenkort … wanneer dan ook, misschien morgen of volgende week, arriveert zijn lichaam om me op te halen naar de overvloed van vrijheid in Frankrijk. In harmonieuze saamhorigheid zullen we cinema’s visiteren, filmsterren ontmoeten, windsurfing praktiseren en zijn grote collectie van luxekruisers testen. Als jullie willen, mogen jullie mee …’

Ik observeerde je vader en vroeg (met een zeker nieuw ontwaakt wantrouwen): ‘En hoe is hij in dat succes geslaagd?’

Je vader vouwde de fotografie voorzichtig op, retourneerde hem naar zijn zak en zei: ‘Mijn vader is een triplet aan talent: waterzuiveraar, casanova en kosmopoliet!’

Waarom cultiveerde zijn tong zo’n brede hoeveelheid waarheidsglijers? Ik weet het niet. We kunnen daarentegen twee interessante tendensen waarnemen:

1. Alles wat in het leven van je vader een politiek zwartsel had, werd weggezeefd. Politiek was voor hem een poel die al te veel mensen in zijn omgeving had doordrenkt. Pas later in zijn leven zou je vader zijn relatie tot de politiek veranderen. Misschien te laat.

2. Vanzelfsprekend realiseerden we allemaal dat je vaders woorden niet geheel correct waren. Maar toch raakten we gehypnotiseerd en gestimuleerd. Is het niet bizar hoe de woorden van de fantasie een zekere troost tevoorschijn kunnen donderen? En is dat niet de realiteit van de oorzaak waarom overvloedigheden als horoscopen, psychologen en auteurs existeren?

Voordat ik deze collectie van data over je vaders kindertijd termineer, wil ik iets vitaals detailleren: Als je nog steeds twijfelt aan de genialiteit van dit project, wil ik onderstrepen dat GEEN ENKELE economie vitaal is voor mijn assistentie. Laat je Zweedse zuinigheid de toekomst van ons boek niet grenzen! Alles wat ik in ruil voor mijn correspondentie van de verzamelde data aan jou verlang, is dat de eerlijkheid van ons boek maximaal gekruid zal zijn. Die garantie is me vitaal, omdat valse geruchten je vaders leven zwermen. DE WAARHEID en niets dan DE WAARHEID moet onze vuurtoren zijn bij de schepping van een literair meesteropus. Kan deze belofte me in staal gebeitst worden? In dat geval beloof ik je je in de volgende e-mail de realiteit van de waarheid over je vaders achtergrond te corresponderen. Die zal choqueren en ontstellen, om niet te zeggen stimuleren en erecteren, zowel jou als onze toekomstige lezers.

#

Hartelijkste groeten!

Dank je effectief geleverde antwoord! De lezing van je positieve respons op mijn boeklijke idee verwarmde mijn humeur (ondanks je slordige grammatica en de absentie van hoofdletters na punten). Is ‘Wzup dawg’ een frequent gebruikte begroetingsfrase in het Zweden van tegenwoordig? Hoe het ook zij, ik ben zeer gelukkig met onze gevonden relatie. Me met jou te communiceren voelt bijna als me met je vader te communiceren en dat verdooft de ongerustheid die mijn ziel permanent bonst. Je hebt nog steeds geen levensteken van hem verkregen? Vannacht droomde ik dat hij was afgemaakt door een verdwaalde machete in een Braziliaanse dunkstad. Ik ontwaakte badend in transpiratie en hoop vurig dat de droom slechts een droom was …

Ik presenteer er breed begrip voor dat je ‘niets kan garanderen’ en dat je het op dit moment ‘echt niiiiiiiiiet trekt’ om na te denken over het schrijven van boek nummer twee. Juist daarom is het gelukkig dat ik je kan assisteren. Moeilijker te begrijpen is je vulkanische woede op je publicatiehuis. Waarom zo kwaad over Norstedts’ presentatie van je roman als ‘de eerste roman in onvervalst Gettozweeds’? Dat is toch alleen maar hun methode om de interesse voor de recensies te verwekken? Termineer ogenblikkelijk hun benoeming tot ‘Hoerstedts’. En nee, ‘burgerlijke swedlowidioten’ is evenmin een adequate naam. Retourneer je jeugdige razernij naar de bankkluis die we zelfbeheersing noemen! Is dit die lawinische woede waaraan je arme vader in je puberperiode werd blootgesteld? Het kan niet mild zijn geweest je vader te zijn.

Om nu, acht jaar later, te lezen dat je hem beschrijft als een ‘godvergeten, onvergeeflijke verrader’ maakt me meer dan bedroefd. Vaders en zonen horen hun tijd te delen, niet te separeren! Ik koester groot begrip voor de magnitude van jullie conflict. Maar zal jullie relatie nooit gerenoveerd worden? Je vader is toch je vader, al mag hij in zijn leven dan enige vergissingen hebben geconstrueerd. Maar wie heeft dat niet? Helaas ken ik het karakter van je vaders trots – die maakt bepaalde zaken onmogelijk (het contacteren van een zoon met een excuus is daar een van).

Je vraagt je wantrouwig af wat ik ermee opschiet als ik je assisteer (‘what’s in it for you zegma’). Laat mij responderen door mijn doorsneedag te beschrijven: Ik autoriseer een hotelletje in Tabarka. Ik heb 54 jaar. Ik heb gespaarde economie die mijn pensioen secureert. Ik heb geen familie. Wel heb ik een paspoort dat zonder visum in zeer veel aanlokkelijke landen niet verwelkomd wordt. Bijgevolg volgt mijn werkdag een traditioneel patroon: Ik word wakker, ik placeer mijn lichaam in de receptie, ik ontvang sleutels; ik dirigeer wat toeristen naar gezichtspunten, ik wijs de schoonmaakster op de pasverlaten kamers. Maar meestal zit ik stil over het globale wereldnet te surfen. Ik load humoristische Japanse reclamefilmpjes down, lees over J-Lo en Paris Hilton in Amerikaanse sensatiemagazines, kijk naar The Worst of Jerry Springer, lokaliseer ongemotiveerde feiten. (Ken je trouwens het globale record banaan eten? 23 stuks maar.) Ik heb zodoende grote kwantiteiten overvloedige tijd die ik graag sacrifieer aan de wedervisitatie van de sferen van het Zweeds en de correspondentie van je vaders geschiedenis aan jou. Dat ben ik hem verplicht. Minstens.

Je directieven over de behoefte van het boek aan ‘een waanzinnig duidelijke dramaturgische curve’ heeft mij beïnvloed tot de preparatie van het toegevoegde document. Ik proponeer het kastanjethema als de rode draad waarmee de episodes uit je vaders leven samengevlochten worden. Ook ben ik het met je eens dat de behoefte aan anonimiteit van sommige personen beschadigd kan worden als we hun echte namen gebruiken. Laten we het boek zodoende ‘fictie’ noemen en bepaalde namen modificeren. Hoe zullen we je vader benoemen? Om zijn toekomstige translocatie naar Zweden te profeteren, proponeer ik de symbolische naam ‘Abbas’. Vervolgens kunnen we schrijven: ‘Mijn vaders naam vertoonde dus gelijkenis met die van de Zweedse popgroep die de dansvloeren van de jaren zeventig over zou stelpen met hits als “Dancing Queen” en “Bang-a-Boomerang”. Was dit toeval of een teken van het lot? We neigen naar het laatste …’ We kunnen hem ook Hammah benoemen. Of Bilal. Of misschien Robert, naar zijn idolen Robert Frank en Robert Capa.

Toegevoegd vind je de waarheid over je vader. Laat je niet choqueren door de surprise.

Je stabiele vriend

Kadir

P.S. Ik radieer je positieve gedachten en reserveer mijn beide duimen voor de naderende publicatiedag. Goed geluk! K.

P.S.2 Ik neem aan dat we onze relatie continueren in het Zweeds? Je naïef kreupele Arabisch is ons toch niet dienstbaar bij de schepping van een boek? K.

#

Tijdens de lente van het jaar 1965 continueerde het nachtelijk ontwaken van je vader. De differentie was dat hij nu zowel zichzelf als ons tot waken kon schreeuwen. Soms spioneerde ik ’s nachts zijn lichaam zoals het daar nat van transpiratie met opengesperde ogen lag. Als de ochtendschemering naderde, lokaliseerde hij zich bij het venster en keek hij uit over de binnenplaats. Op een nacht sloop ik mijn stappen naar je in elkaar gedoken vader, die met op en neer vibrerende schouders in het venster zat. Zijn huilgeluid droeg een zacht volume en in zijn hand klemde hij zijn verafgode kastanje.

‘Hoe maakt je gezondheid het eigenlijk?’ vroeg ik met broederlijke zorgzaamheid.

Abbas droogde snel zijn tranen en probeerde terug te keren naar de normaliteit.

‘Heel goed. Dank je voor je belangstelling.’

‘En waarom word je dan achternagezeten door zulke gerepeteerde nachtmerries?’

Je vader keek naar de kastanje in zijn hand en zei: ‘Kun je een geheim protegeren dat je aan niemand mag beschrijven?’

‘Dat beloof ik.’

‘Op alle existerende eer tot in de verre toekomst?’

‘Dat beloof ik.’

‘Ik ben niet helemaal eerlijk geweest over mijn geschiedenis …’

‘Hoezo?’ (En ik moet toegeven dat ik hier het soort vreugde voelde dat verwekt kan worden als verdenkingen worden geverifieerd.) ‘Is die man op die foto je vader niet?’

‘Jawel, dat is hij wel. En hij is Algerijn. Maar … hij verkeert zijn gezelschap niet met Elvis en Paul Newman. Weet je wie er naast hem zitten?’

‘Nee.’

‘Dat zijn Maurice Challe en Paul Delouvrier.’

‘Oei!’

‘Ken jij hen?’

‘Eh … Nee. Wie zijn dat?’

Je vader legde uit dat Challe en Delouvrier de twee Franse gouverneurs waren die voor de liberatie responsibel waren voor de Algerijnse kolonie.

‘Wil je weten waarom mijn vader in hun gezelschap zit? Omdat hij een harki was. Een béni-oui-oui. Een collaborateur. Stel je voor wat Cherifa zou doen als ze dat wist … Of Sofiane …’

Tijdens de komende uren fluisterde je vader zijn hele ware verhaal in mijn oor. Hij vertelde dat hij geboren was in een Algerijns bergdorpje in de buurt van de Tunesische scheidslijn. De naam van zijn moeder (jouw echte grote moeder!) droeg de naam Haifa. Ze was een machtig sterke vrouw die met haar context vocht als de worstelaar en acteur Hulk Hogan. Haifa’s ideaal was nooit dat van de traditie of de religie. Haifa droeg westerse waarden en kruidde haar uitroepen met Franse frasen en dat verwekte de irritatie van het dorp. Maar Haifa liet zich haar mond niet snoeren.

Op een dag proclameerde ze trots voor Abbas dat de naam van de man die haar zwangerschap had gesigneerd, Moussa was. Ze hadden elkaar bij toeval gerencontreerd toen zij Algiers visiteerde. Moussa had haar een gezamenlijke toekomst met huwelijk en luxueus leven beloofd. Na hun erotische rendez-vous retourneerde Haifa met regenboogkleurige toekomstdromen naar haar dorp. Helaas bleek dat Moussa’s woorden beloften waren met het speciale karakter dat we leugenachtig kunnen noemen. Haifa werd geïsoleerd door haar familie en de enige in het dorp die haar omgang niet weigerde, was een jonge, povere buurboer met de naam Rachid.

Parallel begon Moussa’s exterieur bekend te raken als de Algerijn die de politiek van de Fransen prefereerde. Moussa streed fanatiek voor de civilisatieopdracht van Frankrijk en betwistte de benoeming van een tortuurcultiverende occupatiemacht. Hij verhuurde zijn tong aan de Fransen en verzadigde op die manier zijn portemonnee.

Ik onderbrak Abbas’ verhaal: ‘Heb je je vader ooit ontmoet?’

‘Ja. Eenmaal heeft hij ons dorp gevisiteerd. Maar mijn leeftijd was gereduceerd en ik herinner me niet veel van die dag. Ik geloof dat we in een restaurant hebben gegeten. Ik weet nog dat hij een forse, grijze baard op zijn borst had. Ik weet nog dat zijn passen werden geëscorteerd door twee lichaamswachters. En verder weet ik nog dat hij me deze kastanje delegeerde. Dat is eigenlijk alles.’

‘Waarom een kastanje?’

‘Omdat … Geen idee. Ik zou willen dat mijn herinnering grotere duidelijkheid presenteerde.’

Maar je vaders ziel werd vooral beïnvloed door de verhalen van je grote moeder over Moussa. Het inzicht dat hij een vader met een internationale reputatie had, verhief hem tot raketische trots (eerder dan tot schaamte). Je vader stelpte over van een kosmopolitische euforie die zijn emotie maximeerde dat hij niet als alle anderen was. Velen in het dorp knokten partijen en demonstreerden, ze vormden hun tong tot discussies over de weerzinwekkendheid van de Fransen en riepen eisen voor vrijheid van het kolonialisme. Maar je vader visualiseerde al het politieke als een virus. Hij beloofde zich als kind al om zijn vleugels NOOIT in de gemorste olie van de politiek te smeuren. In plaats daarvan fantaseerde hij dromen over de internationale buitenwereld.

(Fluistering tussen parentheses: Kun je de emotie relateren niet deel te nemen aan de generaliteit van je omgeving? Cultiveer die emotie in dat geval in het schrijven! Gestalte geven aan iets wat volkomen gescheiden is van eigen ervaring, is een ondoenlijke opgave, een beetje als niet lachen bij het observeren van Kramers alerte frisuur in Seinfeld.)

Je vader continueerde zijn verhaal met de turbulente periode die de jaren vijftig in Algerije termineerde. Het was een politieke chaos, demonstraties bloedden de straten en terreur schokte de alledag van de bevolking. In het dorp van je vader werd de irritatie van het volk tegen de Fransen gereflecteerd tot op je vader en grote moeder. Maar Haifa weigerde zich aan te passen, ze continueerde met het saluteren van de Fransen, ze sprinkelde haar taal met Franse frasen en propageerde trots dat haar genetica bovendien meer globaal dan Algerijns was, meer kosmopolitisch dan Arabisch.

In 1962, toen je vaders leeftijd die van een twaalfjarige was, werden de Eviandiscussies getermineerd. De Fransen beloofden de macht te verlaten. De liberatie was het feit van Algerije. De consequentie was een chaos die we typisch Arabisch kunnen noemen. Machtstrijdig bloed. Meer manifestaties. Meer terreur. Vijftienduizend doden in FLN-aanvallen in de zomer van tweeënzestig. Tot Ben Bella de macht greep, zijn eenpartijstaat initieerde en alle partijen behalve FLN illegaliseerde. (Schrijf mij eens … zonder enervering en zonder ons te retarderen tot de hartverscheurende discussies die je met je vader had: Welk volk is krukkiger in democratie dan Arabieren? Het is me een raadsel dat je het hierover niet eens bent met je vader.)

Veel Franse collaborateurs of béni-oui-ouis werden vergeven en vergeten tot voortgang van een gecontinueerde bureaucratische carrière. Slechts enkelen werden door de journalen in schandkleuren geschilderd. Een van hen was je grote vader, Moussa. Zijn lichaam was het land blijkbaar ontvlucht en in artikelen en karikatuurtekeningen kreeg hij de gestalte van een door Frankrijk gestuurde hond. De consequentie van deze campagne? Op typisch Arabische wijze liet het volk zich leiden als domme schapen. Ze begonnen voor het huis van je grote moeder te manifesteren. Ze insulteerden haar, nachtelijk geroep echode de straat van de wijk. Eenmaal werd haar deur gekleurd met onwelriekende substanties die geen descriptie verdienen.

Parallel begon Haifa zich zorgen te maken over je vaders mentale stabiliteit. In zijn slaap ging hij op expedities, hij fantaseerde zich schaduwvriendjes met wie hij converseerde. Eenmaal tooide hij zich zelfs in de sluiers van je grote moeder en probeerde zich te maskeren als vrouw. De enige persoon die Haifa in deze problematische periode met steun visiteerde, was Rachid, de povere buurboer.

Helaas was Rachid absent in de nacht waarop een onzichtbare zijn lichaam Haifa’s huis in smokkelde, de gasleiding puncteerde en in afwachting van de sissende, verdovende massa een sigaret ontstak. De onzichtbare transporteerde de sigaret het huis in en verdween geaccompagneerd door de loeibloeiende bloembladeren van het vuur spoorloos in de nachtelijke schaduwen. De man die je vader op het laatste moment uit de explosievuren wist te redden, was de zojuist ontwaakte buurman … Rachid.

‘En Rachid was de man die je naar Jendouba transporteerde?’

‘Ja, dat geloof ik wel. Maar ik herinner het me eigenlijk niet’, fluisterde je vader op de soort droge toon die je tegen de dageraad krijgt als je urenlang solitair hebt gesproken. ‘Ik weet nog dat ik vomeerde. En ik weet nog dat je mij in de hal verwelkomde. Daartussenin is alles wazig en onzeker. Alles wat ik van thuis heb, zijn deze fotografie en deze kastanje …’

Hanen schaafden hun zangstemmen op de buurboerderijen en mijn ogen waren gaan jeuken en verzanden van vermoeidheid. Toch wilde ik niet in slaap vallen. Nog niet. Ik zei: ‘Bizar genoeg dragen onze respectievelijke geschiedenissen zekere gelijkenissen. Ook mijn familie is weggevaagd in een explosieve brand als consequentie van de koloniale tijden …’

‘Mm.’

‘Hallo, luister je wel?’

‘Mm.’

Maar eigenlijk zat je vader als betoverd door de fotografie. Ik wilde hem noch distraheren, noch verlaten. Dus wachtte ik. Zijn trance werd uiteindelijk gewekt door een pompeuze gasuitstoot vanaf Omars matras. We glimlachten onze lippen naar elkaar en ik zei: ‘Weet je … laten we proberen wat slaap te vangen voordat de dageraad tot dag wordt.’

Ik herinner me de details van de fotografie zeer goed. Hij was korrelig en grijsgevlekt, zwalkend uitgeknipt uit een Algerijns journaal. De tand des tijds had de randen gekruld, de tint vergeeld en de hoeken verbrokkeld. Wit glimlachend en zwart gekostumeerd met zichtbare vingerring zat Moussa met een dun gemoustacheerde Challe aan zijn ene en een strak golfwaterige Delouvrier aan zijn andere zijde. Eigenlijk was de foto tamelijk ordinair. Behalve het detail dat ik komisch vond, maar dat je vader frustreerde: de contouren van de anonieme lichaamswachter die op de achtergrond zorgvuldig het interieur van zijn neus inventariseerde. Zijn hele indexvinger ging verscholen in het zwarte gat en dit bedreigde volgens je vader de excellentie van de afbeelding. ‘Hoe kan zo’n klein defect zo’n grote consequentie hebben?’ interpelleerde je vader vaak, zonder een respons te anticiperen. Heeft je vader deze foto voor je geëxponeerd? Misschien kunnen we hem lokaliseren en in het boek injecteren. Of misschien kun je hieronder je herinneringen aan de foto injecteren in een gevarieerd letterformaat.

En je herinnert je papa’s die een heleboel jaren later de naam van de linnenkast verandert en hem dingenkast begint te noemen. Achter de hangslotdeuren bewaart hij Otis Reddingplaten op geluidsbanden, parfumflesjes met afgesleten etiketten, en duizend en nog eens duizend fotonegatieven. Want papa’s heeft uitgelegd dat een echte prof nooit één negatief weggooit. En verder heb je die oude foto uit een Arabische krant met drie glimlachende mannen in een restaurant. Het papier is zo versleten dat de tekst er bijna doorheen schemert. Wie staan er op die foto? Papa’s kucht alleen, stopt de foto terug in de envelop en houdt een kastanje omhoog. Een kleine, aftandse kastanje die niet eens echt glad is en je vraagt papa’s: ‘Waarom heb je een kastanje bewaard die nog verrot en verschrompeld is ook?’ Papa’s legt uit: ‘Dit is geen gewone kastanje, dit is een magische gelukskastanje. Ik heb hem mijn hele leven al in mijn zak en op een keer heb ik hem gebruikt om mijn eerste knikker naar me toe te spelen op de straten van Jendouba en in het leger gebruikte ik hem als munitie in een katapult toen ik een generaal aanviel die een vrouw probeerde te verkrachten en toen ik je moeder de eerste keer ontmoette, gooide ik hem naar haar toe om haar aandacht te trekken.’ En je weet niet of papa’s nou een grapje maakt maar hij lacht dus jij lacht en hij gooit de kastanje hoog in de lucht en weet precies drie keer te klappen voor de kastanje weer veilig in zijn handen landt.

Welke explicatie heeft je vader je gedelegeerd voor zijn jeugd bij Cherifa? Heeft hij je misschien niet eens verteld dat hij eigenlijk in Algerije is geboren? Misschien lees je deze woorden op dit moment in een gechoqueerde emotie omdat Cherifa niet je echte grote moeder is. Als dat het geval is, wil ik je op iets vitaals wijzen: Welke versie je vader ook heeft geselecteerd, wat ik je gestalte geef is de waarheid van de realiteit. Memoreer dat je vader de waarheid altijd als ideaal heeft gehad. Maar soms heeft de complicatie van de waarheid hem tot leugens gedwongen. Okidoki?