Rose Tremain

De weg naar huis

Vertaald uit het Engels door Eugène Dabekaussen en Tilly Maters

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Road Home, verschenen bij Chatto & Windus

Oorspronkelijke tekst © Rose Tremain 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Eugène Dabekaussen, Tilly Maters en De Geus BV, Breda 2008

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Ilona Wellmann, Trevillion Images

ISBN 978 90 445 3123 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

1 - Significante sigaretten

In de bus koos Lev een zitplaats achterin en ging ineengedoken tegen het raam zitten staren naar het land dat hij verliet: naar de velden met zonnebloemen verdord door de droge wind, naar de varkensboerderijen, naar de steengroeven en rivieren en de wilde knoflook die groen aan de rand van de weg groeide.

Lev droeg een leren jack met spijkerbroek en een leren pet diep over zijn ogen getrokken. Zijn knappe gezicht was grauw van het roken en zijn handen omklemden een oude rode katoenen zakdoek en een gedeukt pakje Russische sigaretten. Binnenkort werd hij drieënveertig.

Na een aantal kilometers, toen de zon opkwam, haalde Lev een sigaret tevoorschijn en stak die tussen zijn lippen, en de vrouw die naast hem zat, een mollige, kalme persoon met op haar gezicht moedervlekken als spatjes modder, zei snel: ‘Sorry, maar het is verboden te roken in deze bus.’

Lev wist dit wel, had het van tevoren geweten, had zich mentaal proberen voor te bereiden op de lange marteling. Maar zelfs een onaangestoken sigaret was een kameraad – iets om je aan vast te houden, iets dat een belofte inhield – en hij hield het nu dan ook maar bij een knikje, gewoon om de vrouw te tonen dat hij had gehoord wat ze zei, haar te laten weten dat hij geen problemen zou veroorzaken, want ze zouden daar vijftig uur of langer moeten zitten, naast elkaar met hun eigen verlangens en dromen, als een getrouwd stel. Ze zouden elkaar horen snurken en zuchten, het eten en drinken ruiken dat ze allebei hadden meegenomen, merken hoe bang of onbevreesd ze allebei waren, korte pogingen tot een gesprek ondernemen. En dan, naderhand, als ze eenmaal in Londen waren, zouden ze vermoedelijk met nauwelijks een woord of blik uiteengaan, de regenachtige ochtend in lopen, allebei alleen en aan het begin van een nieuw leven. En Lev bedacht dat dit alles vreemd, maar onvermijdelijk was en hem al dingen vertelde over de wereld waar hij naartoe reisde, een wereld waarin hij zich kapot zou werken – als dat werk maar te vinden was. Hij zou zich afzijdig houden van anderen, hoeken en schaduwen zoeken om te gaan zitten roken, laten zien dat hij er niet bij hoefde te horen, dat zijn hart in zijn eigen land was achtergebleven.

Er waren twee buschauffeurs. Deze mannen reden en sliepen om beurten. Er was een toilet aan boord, dus stopte de bus alleen om te tanken. Bij de benzinestations konden de passagiers uitstappen, een paar passen wandelen, kijken naar wilde bloemen in de berm, vies papier tussen de bosjes, zon of regen op de weg. Ze konden hun armen strekken, een zonnebril opzetten tegen het overrompelende licht van de natuur, naar klaverblaadjes zoeken, wat roken en kijken naar de auto’s die voorbijraasden. Vervolgens zouden ze weer de bus in gedreven worden, hun oude houding aannemen, zich wapenen tegen de volgende honderdvijftig kilometer, tegen de stank van het zoveelste industriegebied of de plotselinge schittering van een meer, tegen de regen en de zonsopgang en het vallen van de duisternis over stille moerassen. Er zouden momenten zijn dat de tocht eindeloos leek.

Zittend slapen was niet iets dat Lev gewend was. Oude mensen leken dat te kunnen, maar tweeënveertig was nog niet oud. Levs vader, Stefan, sliep vroeger soms zittend, in de zomer, op een harde houten stoel tijdens zijn lunchpauze op de houtzagerij van Baryn, terwijl de warme zon scheen op de plakjes worst in papier op zijn knie en op zijn thermosfles met thee. Stefan en Lev lagen allebei weleens te slapen op een berg hooi of op het mostapijt van een bos. Lev had vaak geslapen op een lappenkleed naast het bed van zijn dochter als die ziek of bang was. En toen zijn vrouw, Marina, op sterven lag, had hij vijf nachten doorgebracht op een stukje linoleumvloer dat niet breder was dan zijn uitgestrekte arm, tussen Marina’s ziekenhuisbed en een gordijn met roze en paarse margrietjes, en de slaap was op mysterieuze wijze gekomen en gegaan, vreemde beelden schilderend in Levs geest, die nooit helemaal waren verdwenen.

Tegen de avond, na twee tankstops, pakte de vrouw met de moedervlekken een hardgekookt ei uit. Ze pelde het zwijgend. De geur van het ei herinnerde Lev aan de zwavelbronnen in Jor, waar hij met Marina naartoe was gegaan voor het geval de natuur kon helen wat de mens had opgegeven. Marina had gehoorzaam haar lichaam ondergedompeld in het schuimende water, had daar liggen kijken naar een vrouwtjesooievaar die terugkeerde op haar hoge nest en tegen Lev gezegd: ‘Waren we maar ooievaars.’

‘Hoezo?’ had Lev gevraagd.

‘Omdat je een ooievaar nooit ziet sterven. Het is alsof ze niet sterven.’

Waren we maar ooievaars.

De vrouw had op haar knie een schoon katoenen servet uitgespreid en haar witte handen streken dat glad. Ze pakte roggebrood en een zakje zout uit.

‘Ik heet Lev’, zei Lev.

‘Ik heet Lydia’, zei de vrouw. En ze gaven elkaar een hand, Levs hand met de verkreukelde zakdoek en Lydia’s hand ruw van het zout en ruikend naar ei, en toen vroeg Lev: ‘Wat ga je doen in Engeland?’

Lydia zei: ‘Ik heb een paar sollicitatiegesprekken in Londen voor vertaalbaantjes.’

‘Dat klinkt veelbelovend.’

‘Ik hoop het maar. Ik was lerares Engels op School 237 in Yarbl, dus mijn Engels is heel gewoontjes.’

Lev keek naar Lydia. Je kon je haar zo voorstellen voor een klas terwijl ze woorden op het bord schreef. Hij zei: ‘Ik vraag me af waarom je ons land verlaat met zo’n goede baan op School 237 in Yarbl?’

‘Tja’, zei Lydia. ‘Het uitzicht uit mijn raam ging me stierlijk vervelen. Iedere dag, ’s zomers en ’s winters, keek ik uit op het schoolplein, het hoge hek en de flat daarachter, en ik begon te beseffen dat ik die dingen tot mijn dood zou zien, en dat wilde ik niet. Ik neem aan dat je begrijpt wat ik bedoel?’

Lev nam zijn leren pet af en ging met zijn vingers door zijn dikke grijze haar. Hij zag dat Lydia zich even naar hem toe keerde en hem heel ernstig in de ogen keek. Hij zei: ‘Ja, ik begrijp het.’

Toen Lydia haar hardgekookte ei begon te eten, viel er een stilte. Ze kauwde geluidloos. Toen ze haar ei op had, zei Lev: ‘Mijn Engels gaat wel. Ik heb wat lessen genomen in Baryn, maar mijn leraar vertelde me dat mijn uitspraak niet al te best was. Misschien kan ik een paar woordjes zeggen en kun jij me vertellen of ik ze correct uitspreek?’

‘Ja, natuurlijk’, zei Lydia.

Lev zei: ‘Fijn. Sorry. Ik ben legaal. Hoeveel alstublieft. Dank u. Mag u me helpen.’

‘Mag ik ú helpen’, verbeterde Lydia.

‘Mag ik u helpen’, herhaalde Lev.

‘Ga door’, zei Lydia.

‘Ooievaar’, zei Lev. ‘Ooievaarsnest. Regen. Ik ben verdwaald. Ik vraag voor een tolk. Bíe-en-bíe.’

‘Bie-en-bie?’ vroeg Lydia. ‘Nee, nee. Je bedoelt to be or not to be.’

‘Nee’, zei Lev. ‘Bie-en-bie. Pension, heel goedkoop.’

‘O, ja, ik snap het. B & B, Bed and Breakfast.’

Lev zag nu door het raam dat de duisternis viel, en hij bedacht hoe in zijn dorp de duisternis altijd op precies dezelfde manier was gekomen, uit dezelfde richting, boven dezelfde bomen, of het nu vroeg was of laat, zomer, winter of lente, heel zijn leven lang. Deze duisternis – die typisch was voor die plaats, Auror – was zoals de duisternis in Levs hart altijd zou vallen.

En dus vertelde hij Lydia dat hij uit Auror kwam, had gewerkt op de houtzagerij in Baryn totdat die twee jaar geleden dichtging, en dat hij sindsdien geen werk meer had gevonden en dat zijn gezin – zijn moeder, zijn vijf jaar oude dochter en hijzelf – hadden geleefd van het geld dat zijn moeder verdiende met de verkoop van sieraden gemaakt van blik.

‘O’, zei Lydia. ‘Wat inventief, dat ze sieraden van blik maakt.’

‘Zeker’, zei Lev. ‘Maar het is niet genoeg.’

In zijn laars stak een klein flesje wodka. Hij haalde de fles tevoorschijn en nam een flinke teug. Lydia bleef haar roggebrood eten. Lev veegde zijn mond af met de rode zakdoek en zag de weerspiegeling van zijn gezicht in het raam van de bus. Hij keek weg. Sinds de dood van Marina keek hij liever niet meer naar zijn spiegelbeeld, want daarin zag hij altijd zijn schuldgevoel omdat hij nog leefde.

‘Waarom ging de houtzagerij in Baryn dicht?’ vroeg Lydia.

‘De bomen waren op’, zei Lev.

‘Heel erg’, zei Lydia. ‘Wat voor ander werk kun je nog doen?’

Lev nam weer een teug. Iemand had hem verteld dat wodka in Engeland te duur was om te drinken. Immigranten stookten hun eigen alcohol uit aardappels en kraanwater, en toen Lev over deze nijvere immigranten nadacht, stelde hij zich voor dat ze bij een kolenvuur in een hoog huis zaten te praten en te lachen, terwijl het buiten regende en er rode bussen langsreden en in een hoek van de kamer een televisie flikkerde. Hij zuchtte en zei: ‘Ik doe al het werk dat ik kan krijgen. Mijn dochter, Maya, heeft kleren nodig, schoenen, boeken, speelgoed, alles. Engeland is mijn hoop.’

Tegen tienen werden er rode dekens uitgereikt aan de buspassagiers, van wie sommige al sliepen. Lydia borg de restanten van haar maaltijd op, trok de deken over zich heen, knipte boven zich onder het bagagerek een fel lampje aan en begon een vergeelde oude pocket te lezen, in het Engels. Lev zag dat de titel van haar boek The Power and the Glory was. Zijn verlangen naar een sigaret was gestaag gegroeid sinds hij de wodka had gedronken en was nu immens. Hij voelde de hunkering in zijn longen en zijn bloed, zijn handen werden onrustig en er trilde iets in zijn benen. Hoe ver was het nog tot de volgende tankstop? Dat kon nog vier of vijf uur duren. Dan zou de hele bus slapen, behalve hij en een van de twee chauffeurs. Zij alleen zouden een eenzame, afmattende wake houden, het lichaam van de chauffeur alert op de stemmingen en signalen van de donkere weg die zich voor hem ontrolde, zijn eigen lichaam smachtend naar de troost van nicotine of vergetelheid – zonder hoop op een van beide.

Hij benijdde Lydia, verdiept in haar Engelse boek. Lev besefte dat hij ergens afleiding in moest vinden. Hij had een boek met fabels meegebracht: onwaarschijnlijke verhalen waar hij ooit van had gehouden, over vrouwen die gedurende de donkere uren veranderden in vogels en een troep wilde zwijnen die hun jagers doodden en roosterden. Maar Lev was te rusteloos om dat soort fantastische dingen te lezen. In zijn wanhoop haalde hij een gloednieuw biljet van twintig Engelse ponden uit zijn portemonnee, reikte omhoog om zijn eigen leeslampje aan te doen en begon het biljet te bestuderen. Op de ene kant de truttige koningin, E II R, met haar diadeem, haar gezicht grijs tegen een paarse achtergrond, en op de andere kant een man, een personage uit het verleden, met een donkere hangsnor en boven hem een engel die op een trompet blies, waarbij alle stralen van de engel in rechte lijnen op hem neerdaalden. ‘De Britten houden hun geschiedenis in ere,’ had Lev te horen gekregen tijdens zijn Engelse les, ‘voornamelijk omdat ze nooit een bezetting hebben gekend. Slechts zelden zien ze in dat sommige van hun daden in het verleden niet goed waren.’

Op het biljet stond aangegeven dat de man had geleefd van 1857 tot 1934. Hij zag eruit als een bankier, maar wat had hij gedaan dat hij op een eenentwintigste-eeuws biljet van twintig pond stond? Lev staarde naar zijn wilskrachtige kaak, tuurde naar zijn naam geschreven in een krabbel onder het puntboord, maar kon die niet lezen. Het kwam bij hem op dat dit iemand was die waarschijnlijk nooit een ander systeem van bestaan had gekend dan het kapitalisme. Hij had van Hitler en Stalin gehoord, maar was niet bang geweest – had nergens bang voor hoeven zijn behalve een beetje kapitaalverlies in wat de Amerikanen ‘de Crash’ noemden, toen in New York mensen uit ramen en van daken waren gesprongen. Hij was waarschijnlijk vredig in zijn bed gestorven voordat Londen aan puin werd gebombardeerd, voordat Europa verscheurd was geraakt. De stralen van de engel hadden waarschijnlijk tot aan het einde van ’s mans dagen op zijn voorhoofd en ouderwetse kleren geschenen, want iedereen wist het: de Engelsen hadden altijd geluk. Oké, dacht Lev, ik ga nu naar hun land en ik ga ze dwingen het met me te delen, dat vervloekte geluk van ze. Ik ben weggegaan uit Auror en het was zwaar en bitter om thuis weg te gaan, maar mijn tijd komt nog.

Lev werd uit zijn gedachten opgeschrikt door het geluid van Lydia’s boek dat op de vloer van de bus viel, en toen hij naar haar keek, zag hij dat ze in slaap was gevallen, en hij bestudeerde haar gezicht met zijn marteling aan moedervlekken. Hij schatte haar ongeveer negenendertig. Ze leek de slaap der rechtvaardigen te slapen. Hij stelde zich haar voor in een hokje met een hoofdtelefoon op haar muisgrijze haar geklemd, alert drijvend op een niet-aflatende stroom van simultaanvertaling. Mag u mij helpen alstublieft. Nee. Mag ik ú helpen.

In de loop van de nacht besloot Lev te proberen zich bepaalde significante sigaretten uit het verleden te herinneren. Hij had een levendige fantasie. In de houtzagerij van Baryn hadden ze hem kleinerend een ‘dromer’ genoemd. ‘Het leven is er niet om te dromen, Lev’, had zijn baas hem gewaarschuwd. ‘Van dromen komt subversie.’ Maar Lev wist dat hij een zwakke natuur had, snel afgeleid, blij of droef bij het minste of geringste, en dat hij daar als kind en puber onder had geleden en er als volwassene misschien door was gehinderd in zijn carrière. Vooral nadat Marina was overleden. Want hij droeg haar dood nu altijd bij zich, als een schaduw op de röntgenfoto van zijn ziel. Andere mannen hadden deze schaduw misschien kunnen verdrijven – met drank, met jonge vrouwen of met iets nieuws als geld verdienen – maar Lev had het niet eens geprobeerd. Hij wist dat hij nog niet in staat was Marina te vergeten.

Overal in de bus zaten passagiers nu te doezelen. Sommige waren half naar het gangpad gezakt, hun armen losjes neerhangend als in overgave. Gestaag gezucht vulde de lucht. Lev trok de klep van zijn pet dieper over zijn gezicht en besloot terug te denken aan wat voor hem en zijn moeder, Ina, altijd ‘het wonder van de kerstster’ was geweest, want dit was een verhaal met een goede afloop, een sigaret zo zuiver als de liefde.

Ina was een vrouw die nergens van wilde houden, want ze zei vaak: ‘Wat is de zin, als het leven alles wegneemt?’ Maar er waren enkele dingen die haar blij stemden, en een daarvan was de kerstster. Met haar knalrode bloemblaadjes en vorm van een spar, zodat ze meer weg had van een prachtig gemaakte kunstbloem dan van een levende plant, wekte ze bij Ina een gematigde bewondering, omdat ze zo bijzonder en vreemd was en schijnbaar duurzaam in een wereld van eeuwig verwelkende en stervende dingen.

Op een zondagmorgen een paar jaar geleden, vlak voor Ina’s vijfenzestigste verjaardag, was Lev heel vroeg opgestaan en had hij zesendertig kilometer naar Yarbl gefietst, waar op een openluchtmarkt achter het treinstation bloemen en planten werden verkocht. Het was een haast herfstige dag, en op de zwijgende figuren die hun kramen opzetten viel een teer licht. Lev ging wat zitten roken en rondkijken in de stationsrestauratie, waar hij koffie en wodka dronk. Toen liep hij naar buiten en begon kerststerren te zoeken.

Op de markt van Yarbl werden hoofdzakelijk kweekproducten verkocht: koolplanten, zonnebloempitten, uitlopende aardappelen, aal- en bosbessenstruiken. Maar de mensen gaven meer en meer toe aan hun bijna vergeten voorkeur voor decoratieve, nutteloze dingen en de bloemenverkoop nam met het jaar toe.

Kerststerren waren altijd van ver zichtbaar. Lev liep langzaam voort, gespitst op rood. De zon scheen op zijn afgetrapte zwarte schoenen. Het was hem merkwaardig licht te moede. Zijn moeder werd vijfenzestig en hij zou haar verrassen en verbazen met een bak kerststerren op haar veranda, en ’s avonds zou ze ze bewonderen terwijl ze zat te breien, en de buren zouden haar komen feliciteren – met de bloemen en met haar liefdevolle zoon.

Maar er waren geen kerststerren op de markt. Op en neer sjokte Lev, mismoedig starend naar wortelloof, naar pootuien, naar plastic zakken met varkensmest en as.

Geen kerststerren.

De omvang van deze ramp drong nu tot Lev door. Dus begon hij opnieuw, keerde terug op zijn schreden langs de kramen, waarbij hij af en toe bleef stilstaan om de verkopers te ondervragen, beseffend dat dit gevraag de insinuatie inhield dat deze lui grijzen waren, die de rode planten uit het zicht onder de schragentafels hielden en wachtten op kopers die Amerikaanse dollars boden of motoronderdelen of verdovende middelen.

‘Ik móét kerststerren hebben’, hoorde hij zichzelf zeggen, als iemand die versmachtte van de dorst of als een nukkig enig kind.

‘Sorry, kameraad’, zeiden de markthandelaren. ‘Alleen met Kerstmis.’

Er restte hem niets anders dan terug te fietsen naar Auror. Achter zijn fiets sleepte hij een zelfgemaakt houten wagentje mee (gebouwd van afvalhout gepikt op de houtzagerij in Baryn), en de wielen van dit wagentje piepten spottend onder het verglijden van de kilometers. De leegte van Ina’s vijfenzestigste verjaardag gaapte voor Lev als een verlaten groeve.

Lev ging voorzichtig verzitten op zijn stoel, om Lydia niet wakker te maken. Hij legde zijn hoofd tegen het koele glas van het raam. Toen herinnerde hij zich het schouwspel dat hij als een visioen was tegengekomen in een verdwaald dorp langs de weg: een oude vrouw in het zwart die zwijgend op een stoel voor haar huis zat, met naast haar een baby die in een plastic kinderwagen lag te slapen. Aan haar voeten een allegaartje aan spullen die te koop waren: een grammofoon, een weegschaal met gewichten, een geborduurde omslagdoek, een leren blaasbalg. En een kruiwagen vol kerststerren, de blaadjes nog maar kort getint met rood.

Lev had geslingerd op zijn fiets, zich afvragend of hij droomde. Hij zette een voet op de stoffige weg. ‘Dat zijn toch kerststerren, oma?’

‘Heten ze zo? Ik noem ze rode vlaggen.’

Hij kocht ze allemaal. Het karretje was propvol en zwaar. Zijn geld was op.

Hij verstopte ze onder zakken tot het donker was, plantte ze in Ina’s bak onder de sterren en bleef ernaast staan, kijkend naar het aanbreken van de dag. Toen de zon ze bereikte, werd het rood van de blaadjes ineens intens rood, zoals woestijnkrokussen die bloeien na de regen. En dat was het moment dat Lev een sigaret opstak. Hij ging op de trap van Ina’s veranda zitten roken en naar de kerststerren staren, en de sigaret was als gloeiende amber in hem, hij rookte haar op tot aan de laatste centimeter en maakte haar toen uit, maar bleef haar in zijn modderige hand houden.

Uiteindelijk sliep Lev toch.

Hij werd wakker toen de bus stopte om te tanken, ergens in Oostenrijk naar hij aannam, want het pompstation was groot en helder verlicht en in een open vak aan één kant ervan stond een stille schare vrachtwagens geparkeerd, met Duitse namen erop, verlicht door oranje natriumlicht. Freuhof. Bosch. Grunewald. Königstransporte …

Lydia was wakker, en samen stapten zij en Lev uit de bus de koele nachtlucht in. Lydia trok een vest om haar schouders. Lev zocht de hemel af naar daglicht, maar kon er geen teken van vinden. Hij stak een sigaret op. Zijn handen trilden terwijl hij de sigaret in en uit zijn mond bracht.

‘Het zal koud zijn in Engeland’, zei Lydia. ‘Ben je daarop voorbereid?’

Lev dacht aan het hoge huis van zijn fantasie, met de gestage regen, de flikkerende televisie en de voorbijrijdende rode bussen.

‘Ik weet het niet’, zei hij.

‘Als het winter wordt,’ zei Lydia, ‘zullen we nog opkijken.’

‘Onze eigen winters zijn koud’, zei Lev.

‘Ja, maar niet zo lang. Sommige winters in Engeland schijnen nooit voorbij te gaan.’

‘Bedoel je dat er geen zomer is?’

‘Er is wel een zomer, maar die voel je niet in je bloed.’

Andere passagiers uit de bus wandelden rond het pompstation. Sommige maakten gebruik van de toiletten. Andere hingen maar wat rond, net als Lev en Lydia, een beetje huiverend, toeschouwers die niet wisten waar ze naar keken, gearriveerden die nog niet waren gearriveerd, iedereen op doorreis en onzeker over de tijd die hun horloge moest aangeven. Achter het terrein waar de vrachtwagens geparkeerd stonden, lag een diepe, ondoordringbare duisternis van bomen.

Lev had plotseling het verlangen zijn dochter Maya een prentbriefkaart van deze plek te sturen, om haar een idee te geven van dit nachtelijke oord van vergetelheid: de natriumlucht, de bewegingloze bomen, het helle licht van de betaalautomaat, de mensen als mensen in een kunstgalerie, hulpeloos voor de onverklaarde objecten. Maar Maya was te jong om hier iets van te begrijpen. Ze was pas vijf. ’s Ochtends liep ze aan Ina’s hand naar school. Als middageten at ze koude worst en maanzaadbrood. Wanneer ze thuiskwam, gaf Ina haar geitenmelk met kaneel in een geel glas, rozijnenkoekjes en jam van rozenblaadjes. Ze maakte haar huiswerk aan de keukentafel en ging dan naar buiten, naar de hoofdstraat van Auror, op zoek naar haar vriendjes, en dan speelden ze met de geiten en de kippen in het stof.

‘Ik mis mijn dochter nu al’, zei Lev tegen Lydia.

Tegen de tijd dat de bus de grens tussen Duitsland en Nederland passeerde, had Lev zich eraan overgegeven: aan zijn eigen kleine plaatsje bij het raam, aan het ononderbroken gezoem van de airconditioning, aan de stille aanwezigheid van Lydia die hem eieren, gedroogd fruit en stukken chocolade aanbood, aan de geuren en de stemmen van de andere passagiers, aan de chemische lucht van het boordtoilet, aan het gevoel dat hij langzaam voortbewoog over enorme afstanden, maar altijd voorwaarts en maar door.

Terwijl Lev de vlakke velden en de glinsterende populieren, de kanalen en windmolens en dorpen en grazende dieren van Nederland voorbij zag schieten, voelde hij zich zo vredig en rustig dat het was alsof de bus zijn leven was geworden en hij de inertie van dit busleven nooit meer zou hoeven te verlaten. Hij begon te wensen dat Europa groter was, zodat hij nog dagen en dagen bij het landschap kon doorbrengen, totdat er iets in hem veranderde, totdat hij de hardgekookte eieren en de aanblik van vee in groene weilanden zat was en het verlangen herontdekte om op zijn bestemming te komen.

Hij wist dat zijn groeiende apathie gevaarlijk was. Hij begon te wensen dat zijn beste vriend, Rudi, bij hem was. Rudi gaf zich nooit aan iets over en hij zou zich ook niet hebben overgegeven aan de opium van de voorbijgaande kilometers. Rudi leverde ieder uur van de dag slag met het leven. ‘Het leven is niet meer dan een systeem’, zoals Rudi vaak tegen Lev zei. ‘Je hoeft alleen maar het systeem te kraken.’ Als Rudi sliep, lag hij ineengedoken met zijn vuisten als een bokser voor zijn borst gebald. Als hij wakker werd, sprong hij op en trapte het beddengoed van zich af. Zijn wilde donkere haar had een eigen onoverwinnelijke glans. Hij was dol op wodka en films en voetbal. Hij droomde ervan een, zoals hij het noemde, ‘serieuze’ auto te bezitten. In de bus zou Rudi liedjes hebben gezongen, gevolksdanst in het gangpad en spullen geruild met andere passagiers. Hij zou zich wél hebben verzet.

Rudi was net als Lev een kettingroker. Ooit, nadat de zagerij was dichtgegaan, hadden ze samen een van rook vergeven reis naar de verre stad Glic gemaakt, midden in de intense paarse kou van de winter, toen de zon laag tussen de botten van de bomen hing, ijs als een diamanten vlies over de treinrails glinsterde, Rudi’s zakken vol grijs geld zaten en in zijn koffer elf flessen wodka in nestjes van stro lagen.

Het gerucht dat er een Amerikaanse auto, een Chevrolet Phoenix, te koop was in Glic, had Rudi in Auror bereikt. Rudi beschreef de auto liefdevol als een ‘Tchevi’. Hij zei dat hij blauw met wit was met chromen sierstrips en pas 360.000 kilometer had gereden en dat hij naar Glic ging om de auto te bekijken, en als hij wat van de prijs af kon krijgen, ging hij hem godverklote nog kopen ook en ermee naar huis rijden. Het baarde Rudi geen zorgen dat hij nog nooit een auto had bestuurd. ‘Waarom?’ zei hij tegen Lev. ‘Ik heb godverklote mijn hele leven iedere dag in de zagerij op een heftruck gereden. Rijden is rijden. En bij Amerikaanse auto’s hoef je je zelfs geen zorgen te maken over het schakelen. Je gooit de pook gewoon in de “D voor drive” en rijden maar.’

Het was warm in de trein, want vlak onder de stoelen liep een dikke verwarmingsbuis. Lev en Rudi hadden een wagon voor zichzelf. Ze legden hun nappa jassen en bontmutsen op het bagagerek, maakten de koffer met wodka open en luisterden naar muziek uit een gillend piepklein radiootje. De warme wodkanevel in de wagon was heerlijk en opwindend. Ze voelden zich al snel roekeloos als huursoldaten en de conducteur die langskwam, zoenden ze op beide wangen.

Toen ze in Glic uitstapten, kwamen ze in een sneeuwstorm terecht, maar hun bloed was nog warm en dus vonden ze de sneeuw zalig, als de streling van een jongemeisjeshand op hun gezicht, en ze strompelden lachend door de straten. Maar toen viel de nacht, en Rudi verklaarde: ‘Ik ga godverklote niet naar de Tchevi lopen zoeken in het donker. Ik wil hem zien glanzen.’ Dus stopten ze bij het eerste het beste goedkope pension, stilden hun honger met kommen goulash met knoedels, legden zich te slapen in een klein kamertje dat rook naar mottenballen en linoleumwas en verroerden zich niet meer tot de volgende ochtend.

De zon stond aan een heldere blauwe hemel toen Lev en Rudi aankwamen bij de flat van de eigenaar van de Tchevi. De sneeuw om hen heen was dik en schoon. En daar stond hij, de enige auto geparkeerd in de grauwe straat onder een eenzame linde, in zijn volle, buitengewone lengte en omvang, een antieke hemelsblauwe Chevrolet Phoenix met witte vinnen en glimmende chromen sierstrips. Rudi viel op zijn knieën. ‘Daar is mijn meisje’, zei hij. ‘Mijn schat!’

Ze had zo haar gebreken. Aan de stuurkant was een scharnier van de deur weggeroest. Het rubber van de ruitenwissers was bijna vergaan in de opeenvolgende koude winters. Alle vier de banden waren versleten. De radio deed het niet.

Lev zag Rudi aarzelen. Hij bleef maar om de auto heen lopen, streek met zijn hand over de carrosserie, schepte sneeuw van het dak, onderzocht de ruitenwissers, schopte tegen de banden, opende en sloot de kapotte deur. Toen keek hij op en zei: ‘Ik neem haar.’ Daarna begon hij te pingelen, maar de eigenaar had door hoe groot Rudi’s verlangen naar de auto was en wilde maar een fractie van zijn prijs af doen. De Tchevi kostte Rudi alles wat hij bij zich had, met inbegrip van zijn nappa jas, zijn bontmuts en vijf van de acht in de koffer overgebleven flessen wodka. De eigenaar was professor in de wiskunde.

‘Ik vraag me af waar je aan denkt?’ vroeg een stem. Het was Lydia, die haar nieuwe bezigheid, breien, plotseling onderbrak.

Lev staarde haar aan. Hij bedacht dat het langgeleden was dat iemand hem dat had gevraagd. Of misschien had nog nooit iemand het hem gevraagd, want Marina leek altijd te weten waaraan hij dacht en probeerde daar dan een plaatsje voor te vinden.

‘Nou,’ zei Lev, ‘ik dacht aan mijn vriend Rudi en die keer dat ik met hem naar Glic ben gegaan om een Amerikaanse auto te kopen.’

‘O’, zei Lydia. ‘Is hij dan rijk, je vriend Rudi?’

‘Nee’, zei Lev. ‘Althans nooit lang. Maar hij mag graag handelen.’

‘Handelen is heel slecht’, snoof Lydia. ‘We zullen nooit vooruitgang boeken zolang er grijze handel bestaat. Maar vertel eens over die auto. Heeft hij ’m gekocht?’

‘Ja’, zei Lev. ‘Hij heeft ’m gekocht. Wat ben je aan het breien?’

‘Een trui’, zei Lydia. ‘Voor de Engelse winter. De Engelsen noemen zo’n kledingstuk een “jumper”.’

‘Een jumper?’

‘Ja. Weer een woord voor je. Vertel me eens over Rudi en de auto.’

Lev haalde zijn wodkafles tevoorschijn en dronk. Toen vertelde hij Lydia hoe Rudi, nadat hij de Tchevi had gekocht, een paar keer door de lege straten van de flatwijk was gereden om te oefenen, terwijl de professor in de wiskunde hem vanuit zijn deuropening gadesloeg, met op zijn hoofd een astrakan muts en op zijn gezicht een geamuseerde uitdrukking.

Toen gingen Lev en Rudi op weg naar huis, terwijl de zon neerscheen op de stille, ijzige wereld en Rudi de autoverwarming op de hoogste stand zette en zei dat dit voor hem het paradijs op aarde was. De motor van de auto maakte een laag, brommend geluid, als de motor van een boot, en Rudi zei dat dit het geluid van Amerika was, muzikaal en krachtig. In het handschoenenkastje vond Lev drie repen Zwitserse chocola, wit uitgeslagen van ouderdom, en ze aten die samen op tussen de sigaretten door, die ze aanstaken met de gloeiende autoaansteker. Rudi zei: ‘Nu heb ik mijn nieuwe beroep in Auror: taxichauffeur.’

Tegen de middag, nog kilometers verwijderd van hun dorp, stopten ze in een stille vallei bij een tankstation dat bestond uit één roestige pomp en een gevlekte hond die de wacht hield. Rudi toeterde en een oudere man kwam uit een houten keet gestrompeld waar zakken kolen te koop lagen. Hij bekeek de Tchevi met een angstige blik, als was het een legertank of een UFO, en de gevlekte hond kwam overeind en begon te blaffen. Rudi stapte uit, met niet meer aan dan zijn broek, schoenen en een geruit overhemd, en toen hij de deur aan de stuurkant achter zich dichtsloeg, brak het resterende scharnier en viel de deur in de sneeuw.

Rudi vloekte. Hij en de pompbediende gaapten naar deze tegenslag, waarvoor niet direct een oplossing leek te bestaan, en zelfs de hond verviel in een verbaasde stilte. Toen tilde Rudi de deur op en probeerde die terug te zetten, maar hoewel dat gemakkelijk ging, bleef ze niet zitten en moest ze met een rafelig stuk touw worden vastgemaakt aan de stoelbevestigingen, en Rudi zei: ‘Die klootzak van een professor! Hij wist dat dit zou gebeuren. Hij heeft me uitgekleed, tot op het hemd.’

Terwijl de tank werd gevuld met benzine, stampte Rudi rond in de sneeuw, want het was weer gaan vriezen en hij had geen jas of muts, en de gevallen deur had zijn geluksbel doorgeprikt. Lev stapte uit, bestudeerde de gebroken scharnieren en zei: ‘Het zijn alleen maar de scharnieren, Rudi. We kunnen ze thuis weer repareren.’

‘Dat weet ik wel,’ zei Rudi, ‘maar blijft die klotedeur de volgende honderdvijftig kilometer aan de auto vastzitten? Dat vraag ik me af.’

Ze reden verder, boordevol benzine die door Lev was betaald, naar het westen in de richting van de zonsondergang, en de hemel was eerst diep oranje, toen donkerrood, toen paars. Lila schaduwen bespikkelden de sneeuwbedekte velden, en Lev zei: ‘Soms kan dit land er heel mooi uitzien’, en Rudi slaakte een zucht en zei: ‘Vanochtend zag het er mooi uit, maar zo meteen zitten we weer in het donker.’

Toen het donker werd, vormde zich ijs op de autoruit, maar het enige wat de versleten ruitenwissers wilden doen, was over dit ijs knerpen, heel traag heen en weer, met een klaaglijk geluid, en al snel konden ze de weg niet meer zien. Rudi stuurde de auto naar de kant, en hij en Lev staarden naar de patronen in het ijs en naar de zwakke gele gloed die de koplampen op het filigraan van de boomtakken wierpen. Lev zag dat Rudi’s handen beefden.

‘Wat nu, godverklote?’ zei Rudi.

Lev deed de wollen sjaal die hij droeg af en sloeg die om Rudi’s hals. Toen stapte hij uit, maakte de kofferbak open om een van de drie resterende flessen wodka uit het stro te halen en zei tegen Rudi dat hij de motor moest afzetten, en terwijl de motor afsloeg, maakten de ruitenwissers een laatste, nutteloze boog en lagen toen stil, als twee uitgeputte oude mensen die in elkaars verlengde naast een schaatsbaan waren gevallen. Lev wrikte de wodkafles open, nam een flinke teug, begon vervolgens de alcohol heel langzaam over de voorruit te gieten en keek toe hoe die heldere stroompjes door het ijs trok. Terwijl het ijs geleidelijk aan verdween, kon Lev nog net Rudi’s brede gezicht ontwaren, heel dicht bij de ruit, als een kindergezicht, vol ontzag omhoogkijkend. Daarna reden ze verder door de nacht, van tijd tot tijd stoppend om nog wat wodka over de ruit te laten lopen en toekijkend hoe de verlichte naald van de brandstofmeter almaar daalde.

Lydia onderbrak haar breien. Ze hield de ‘jumper’ tegen haar borst, om te zien wanneer ze moest gaan minderen voor de schoudernaad. Ze zei: ‘Nu wil ik ook meer weten over die reis. Zijn jullie nog thuisgekomen?’

‘Ja’, zei Lev. ‘Tegen zonsopgang kwamen we aan. We waren tamelijk moe. Nee, we waren doodmoe. En de benzinetank was bijna leeg. Die auto is zo gulzig dat Rudi er nog eens failliet aan gaat.’

Lydia glimlachte en schudde haar hoofd. ‘En de deur?’ vroeg ze. ‘Hebben jullie die gerepareerd?’

‘Ja, hoor’, zei Lev. ‘We hebben er nieuwe scharnieren aan gesoldeerd, van een kinderwagen. Het werkt prima. Maar de deur aan de chauffeurskant gaat nu alleen met geweld open.’

‘Alleen met geweld? Maar Rudi gebruikt de Tchevi nog steeds als taxi, met die gewelddadige deur?’

‘Ja. In de zomer heeft hij alle raampjes open en rijd je met de wind in je haar.’

‘O, dat zou ik niet willen,’ zei Lydia, ‘ik probeer juist met veel moeite mijn haar tegen de wind te beschermen.’

Het werd weer nacht toen de bus in Hoek van Holland arriveerde en in een lange rij moest wachten om het veer op te rijden. Er waren geen slaapplaatsen gereserveerd voor de passagiers van de bus; hun werd geadviseerd een bank of dekstoel te zoeken om op te slapen en geen drank te kopen in de scheepsbar, die onredelijke prijzen rekende. ‘Als het veer in Engeland aankomt,’ zei een van de buschauffeurs, ‘zijn we nog maar zo’n twee uur van Londen, jullie einddoel, dus probeer wat te slapen als je kunt.’

Eenmaal aan boord begaf Lev zich naar het bovendek en keek hij neer op de haven met haar kranen en containers, de enorme loodsen, kantoren, parkeerplaatsen en de kade, glinsterend van de smeer. Er viel een haast onzichtbare regen. Zeemeeuwen krijsten, als naar een langverloren thuiseiland, en Lev bedacht hoe zwaar het moest zijn bij de zee te wonen en dit melancholieke geluid iedere dag van je leven te horen.

De zee was kalm, en het veer vertrok heel stil, de enorme machines schijnbaar gedempt door de duisternis. Lev leunde op de reling, rokend en starend naar de Hollandse haven die weggleed, en toen het land verdwenen was en de hemel en de zee versmolten in duisternis, herinnerde hij zich zijn dromen tijdens Marina’s sterfbed, dat hij ronddreef op een zee die eindeloos was en nooit brak op een bewoonde kust.

Door de zilte geur van de zee kreeg zijn sigaret een bittere smaak, dus trapte hij haar uit op het bovendek en ging toen op een bank liggen slapen. Hij trok zijn pet over zijn ogen, en om tot rust te komen stelde hij zich voor hoe de nacht viel over Auror, viel zoals die altijd viel over de met sparren bedekte heuvels en het groepje schoorstenen en de houten torenspits van het schoolgebouw. En daar, in deze zachte nacht, lag Maya, onder haar ganzenveren dekbed, met één arm opzijgegooid, alsof ze een onzichtbare bezoeker de kleine kamer wilde tonen die ze deelde met haar grootmoeder: de twee bedden, het lappenkleed, de groen met geel geverfde ladekast, de petroleumkachel en het vierkante raam, open naar de koele lucht en de nachtdauw en de roep van uilen …

Het was een mooi beeld, maar Lev kon het niet vasthouden. Het besef dat Auror en een zestal andere dorpen door de sluiting van de zagerij in Baryn ten dode waren opgeschreven, verdrong voortdurend de kamer, het slapende meisje en zelfs het beeld van Ina die in het donker rondschuifelde voordat ze neerknielde om te bidden.

‘Bidden helpt geen kloot’, had Rudi gezegd toen de laatste boom was verzaagd en verzonden en alle machines stilvielen. ‘Nu gaat het erom spannen, Lev. Alleen wie vindingrijk is, overleeft.’

2
==
==

2 - De Dianakaart

De bus kwam om negen uur ’s ochtends in Victoria aan, en de vermoeide passagiers stapten uit in de onverwacht heldere, zonnige dag. Ze keken om zich heen naar het licht op de gebouwen, naar de glimmende rij bagagewagentjes, naar de donkere schaduwen die hun lichamen op de Londense stoep wierpen en probeerden te wennen aan de schittering. ‘Ik heb gedroomd van regen’, zei Lev tegen Lydia.

Het was erg warm. Het leek wel zomer. Lydia’s half voltooide jumper was opgeborgen in haar koffer. Haar wintermantel hing zwaar op haar arm.

‘Tot ziens, Lev’, zei ze met uitgestoken hand.

Lev boog voorover en drukte een kus op beide, met moedervlekken bespikkelde wangen, en zei: ‘Mag u mij helpen. Mag ik u helpen.’ En ze lachten en begonnen te lopen zoals Lev had voorzien: elk naar een afzonderlijke toekomst in de onbekende stad.

Maar Lev draaide zich om en keek naar Lydia, die zich naar een rij zwarte taxi’s haastte. Toen ze de deur van haar taxi opende, keek ze om en wuifde, en Lev zag dat er in dat wuiven van haar droefheid school – of zelfs een onverwacht verwijt. Daarop tikte Lev tegen de klep van zijn leren pet, in een gebaar dat, zo besefte hij, te militair of te ouderwets, of allebei, was, en toen reed Lydia’s taxi weg en zag hij haar vastberaden voor zich uit kijken, als een turner die op de balk in evenwicht probeerde te blijven.

Nu pakte Lev zijn tas op en ging op zoek naar een toiletruimte. Hij wist dat hij stonk. Hij bespeurde een vreemd soort zeewierstank onder zijn geruite hemd en dacht: ach, zo hoort het, ik ben hier gestrand, onder deze onverwachte zon, op dit eiland … Boven zich hoorde hij het geraas van vliegtuigen, en hij dacht: het halve vasteland is hierheen op weg, maar niemand had zich dit zo voorgesteld, met de stijgende temperatuur en de hemel zo leeg en blauw.

Hij volgde de bordjes naar de stationstoiletten, maar vond de toegang versperd door een tourniquet. Hij zette zijn tas neer en keek wat andere mensen deden. Ze stopten geld in een gleuf en de tourniquet bewoog, maar het enige geld dat Lev had, was een bundel twintigpondbiljetten – met ieder biljet kon hij het volgens Rudi’s berekening een week uithouden, tot hij werk vond.

‘Alstublieft mag u mij helpen?’ zei Lev tegen een nette oudere man die op de tourniquet af liep. Maar de man stopte zijn munt in de gleuf, duwde met zijn lies tegen de tourniquet en hield zijn hoofd hoog terwijl hij langsliep, alsof Lev niet eens binnen zijn gezichtsveld was gekomen. Lev staarde hem na. Had hij de woorden niet goed uitgesproken? De man vertraagde zijn zelfverzekerde tred geen moment.

Lev wachtte. Hij wist dat Rudi zonder nadenken over het hekje zou zijn gesprongen, niet bang voor de gevolgen, maar Lev had het gevoel dat springen nu zijn krachten te boven ging. Zijn benen misten Rudi’s onuitputtelijke energie. Rudi stelde zijn eigen wetten en die verschilden van de zijne, wat altijd wel zo zou blijven.

Terwijl Lev daar stond, werd zijn verlangen zich te wassen met de minuut groter. Hij voelde hier en daar op zijn huid een stekende pijn, als van zweren. Het zweet stond op zijn voorhoofd en liep over zijn nek omlaag. Hij was een beetje misselijk. Hij nam een sigaret uit een bijna leeg pakje en stak die aan, en de mannen die de toiletten in en uit liepen staarden naar hem, en die starende blikken vestigden uiteindelijk zijn aandacht op een niet-rokenteken dat een meter van de plek waar hij stond was aangebracht op de tegels. Hij nam een laatste zalige teug van de sigaret, trapte die uit en zag toen dat zijn zwarte schoenen onder de modder zaten, en hij dacht: dit is de modder van mijn land, de modder van heel Europa, en ik moet een lap vinden om die eraf te vegen …

Na een tijdje kwam een jonge man in overall, ongeschoren en met een canvastas vol gereedschap, op de tourniquet van de toiletruimte af lopen, en Lev bedacht dat deze man – omdat hij jong was en omdat de overall en de werktas hem kwalificeerden als lid van het ooit respectabele proletariaat – misschien niet zou veinzen dat hij hem niet had gezien, dus zei hij zo omzichtig mogelijk: ‘Mag u mij helpen, alstublieft?’

De man had lang, slordig haar en de huid van zijn gezicht was wit van het kalkstof. ‘Tuurlijk’, zei hij. ‘Wat is er loos?’

Lev wees naar de tourniquet, met een biljet van twintig pond in zijn hand. De man lachte. Toen graaide hij in de zakken van zijn overall, vond een munt, gaf die aan Lev en griste het biljet weg. Lev keek ontzet. ‘Nee’, zei hij. ‘Nee, alstublieft …’

Maar de jonge man draaide zich om, ging door het hek en begon de toiletruimte in te lopen. Levs mond viel open. Toen zag hij de man terugkomen met een lach die donkere plooien trok in het witte stof op zijn gezicht. Hij reikte Lev het biljet van twintig pond aan. ‘Grapje’, zei hij. ‘Gewoon een grapje, vriend.’

Lev ging in een van de toilethokjes staan en trok zijn kleren uit. Hij haalde een oude gestreepte handdoek uit zijn tas en sloeg die om zijn middel. Hij voelde zijn misselijkheid wegtrekken.

Hij ging naar een van de wasbakken en zette de warmwaterkraan aan. Vanaf een stoel bij de ingang staarde de toiletbeheerder, een oudere sikh, hem aan met een ernstige, starre blik onder zijn zorgvuldig gewonden tulband.

Lev waste zijn gezicht en handen, haalde zijn scheermes tevoorschijn en schoor de stoppels van vier dagen van zijn kin. Daarna zeepte hij, voorzichtig om de versleten handdoek op zijn plaats te houden, zijn oksels en zijn kruis, zijn buik en de achterkant van zijn knieën in. De sikh verroerde zich niet, bleef alleen staren naar Lev, als naar een oude film die hij van buiten kende, die hem nog steeds fascineerde maar niet meer ontroerde. Het warme water en de zeep waren zo’n weldaad voor Levs lichaam dat hij haast moest huilen. In de spiegels van de toiletruimte zag hij mannen naar hem kijken, maar niemand zei iets, en Lev zeepte en schrobde zich tot hij roze zag en het tintelen en de zeestank verdwenen waren. Hij trok schoon ondergoed aan, waste daarna zijn voeten en stampte op de handdoek om ze te drogen. Hij pakte sokken en een schoon hemd uit zijn tas. Hij haalde een kam door zijn dikke grijze haar. Zijn ogen zagen er vermoeid uit, zijn gladgeschoren gezicht uitgemergeld in het koude licht van de toiletruimte, maar hij voelde zich weer mens: hij was er klaar voor.

Lev pakte zijn spullen weer in en liep naar de deur. De sikh zat nog steeds roerloos op zijn harde, plastic stoel, maar toen zag Lev een bordje naast hem met een paar munten erop – een paar maar, want de mensen hadden hier kennelijk te veel haast om een oude man met kringen onder de ogen een fooi te geven – en Lev geneerde zich ervoor dat hij geen muntje had om op het bordje te leggen. Na alle zeep die hij had gebruikt en de hoeveelheid water die hij op de vloer had gespat, was hij de bediende een kleine beloning schuldig. Hij bleef staan en doorzocht zijn zakken, waarin hij een goedkope plastic aansteker vond die hij op het busstation in Yarbl had gekocht. Hij stond op het punt die op het bordje te leggen toen hij dacht: nee, deze sikh-man heeft een baan en een stoel om op te zitten en ik heb niets, waardoor ieder ding dat ik bezit te kostbaar is om aan hem te geven. Dit argument om geen fooi te geven maakte Lev sluitend door zichzelf voor te houden dat de sikh zo weinig onder de indruk leek van alles wat er om hem heen gebeurde, dat hij zeker niet onder de indruk zou zijn van een aansteker. En dus liep Lev naar buiten door de tourniquet, op weg naar de zonneschijn en de straat, en hij stelde zich voor dat de sikh niet eens de moeite zou nemen om zijn hoofd te draaien en hem met verwijtende blik aan te kijken.

Op de plaats waar de bussen af en aan reden bleef Lev staan. Langgeleden – althans, het leek hem langgeleden – toen hij zijn plaats in de Trans-Euro-bus had besproken, had het jonge meisje in het reisbureau tegen hem gezegd: ‘Bij uw aankomst in Londen wordt u misschien benaderd door mensen die u werk aanbieden. Als deze mensen naar u toe komen, teken dan beslist geen contract. Vraag ze eerst wat voor werk ze hebben, hoeveel ze betalen en waar ze u onderbrengen. Dan kunt u ja zeggen, als de voorwaarden goed lijken.’

Deze mensen leken in Levs voorstelling op de politieagenten in steden als Yarbl en Glic, zware types met gespierde onderarmen, een gezonde gelaatskleur en pistolen op handige plekken om hun lijf gegord. En Lev begon nu te hopen dat ze zouden opduiken om alle verantwoordelijkheid voor de volgende paar uren en dagen van hem over te nemen. Het kon hem niet echt schelen wat voor ‘werk’ het was, als hij maar loon kreeg, zijn natje en droogje en een bed om in te slapen. Hij was zo moe dat hij bijna zin had om ter plekke in de warme zonneschijn te gaan liggen en gewoon te wachten tot er iemand kwam opdagen, maar toen bedacht hij dat hij niet wist hoelang een dag, een zomerdag, duurde in Engeland, en hoe snel het middag en avond zou worden, en hij wilde niet op straat zijn als het donker werd.

Mensen kwamen en gingen in bussen, taxi’s en auto’s, maar niemand kwam op Lev af. Hij begon te lopen, volgde de zon, plotseling uitgehongerd, maar zonder een plan, zelfs niet een plan om wat eten te bemachtigen. Hij liep langs een koffiebar, en de geur van de goede koffie was verleidelijk, maar hoewel hij aarzelde op de stoep voor de zaak durfde hij niet naar binnen te gaan, bang dat hij geen gepast geld had voor het eten en de koffie die hij wilde. Opnieuw bedacht hij hoe Rudi de spot zou hebben gedreven met deze zielige schuchterheid, naar binnen zou zijn gestormd en de juiste woorden en het juiste geld zou hebben gevonden om te krijgen wat hij wilde.

De straat waarin Lev zich bevond was breed en lawaaierig, met rode bussen die dicht langs de stoeprand slingerden en de stank van verkeer die de lucht verpestte. Er stond geen zuchtje wind. Op een hoog gebouw zag hij vlaggen slap tegen hun stok hangen en aan de rand van de stoep stond een vrouw met lang haar en een gaasachtige jurk, zwijgend en roerloos, als een figuur op een schilderij. Aan de hemel passeerden voortdurend vliegtuigen, de lucht bordurend met slingers van condensstrepen.

Lev sloeg op de drukke boulevard links af een straat met bomen in, en hij ging in de schaduw van een van deze bomen staan, zette zijn tas neer, die nu zwaar aanvoelde, en stak een sigaret op. Hij herinnerde zich dat hij toen hij begon te roken, al die jaren geleden, had ontdekt dat roken de honger kon maskeren. Hij had daar iets over gezegd tegen zijn vader, Stefan, en die had geantwoord: ‘Natuurlijk is dat zo. Wist je dat nog niet? En je kunt veel beter van de rook sterven dan van de honger.’

Lev leunde tegen de boom. Het was een jonge plataan. Het schaduwpatroon van de boom op de grond was delicaat en scherp, alsof de natuur een dessin voor behang ontwierp. Stefan was ‘van de rook’ gestorven, of van de jaren en jaren van zaagsel op de zagerij, gestorven op zijn negenenvijftigste, voordat Maya was geboren, lang voordat Marina ziek werd of de geruchten van de sluiting in Baryn begonnen te circuleren. En het enige wat hij zei aan het einde, met zijn broze stem, als de brekende stem van een puber, was: ‘Dit is een ellendige dood, Lev. Zorg dat je niet hetzelfde overkomt, als je er iets aan kunt doen.’

Plotseling had Lev het gevoel dat hij stikte. Hij gooide zijn sigaret weg en dronk de laatste druppels wodka uit zijn fles. Toen ging hij op het ijzeren rooster rond de plataan zitten en sloot zijn ogen. De boom tegen zijn ruggengraat voelde gerieflijk, als een vertrouwde leunstoel, en zijn hoofd viel opzij en hij sliep. Eén hand rustte op zijn tas. De wodkafles lag op zijn dij. Boven hem in de boom vloog een nestelende mus af en aan.

Lev werd wakker toen iemand hem op de schouder tikte. Hij keek wezenloos naar een vlezig gezicht in een motorhelm en naar een bolle buik. Hij was aan het dromen over een aardappelveld, over verdwalen in de uitgestrektheid van dat veld, tussen de eindeloze voren en ruggen.

‘Wakker worden, meneer. Politie.’

De adem van de politieman rook muf, alsof ook hij dagenlang zonder oponthoud had gereisd. Lev probeerde zijn hand in zijn jaszak te steken om zijn paspoort tevoorschijn te halen, maar een brede hand greep zijn pols en omklemde die nu met angstwekkende kracht.

‘Kalm aan! Geen geintjes, dank u vriendelijk. Opstaan!’

Hij trok Lev ruw overeind, drukte hem toen tegen de boom, gaf zijn enkel een por met zijn laars om zijn benen uiteen te dwingen.

De wodkafles kletterde op de grond. De radio op de heup van de agent maakte plotseling heftige geluiden, als het gehoest van een stervende.

Lev voelde de vrije hand van de agent over zijn lichaam gaan: armen, romp, heupen, kruis, benen en enkels. Hij hield zich zo stil als hij kon en protesteerde niet. Een afgelegen deel van zijn hersenen vroeg zich af of hij zou worden gearresteerd en teruggestuurd naar huis, en toen dacht hij aan al die eindeloze kilometers die moesten worden afgelegd en aan de schaamte als hij met lege handen in Auror aankwam en alle pijn en ontwrichting die hij had veroorzaakt voor niets waren geweest.

De radio hoestte opnieuw, en Lev voelde de ijzeren greep op zijn arm verslappen. De agent keek hem recht aan, zo dicht bij hem staand dat zijn dikke buik tegen de gesp van Levs riem duwde. ‘Asielzoeker, hè?’

Hij sprak dit woord uit alsof het hem tegenstond, alsof het hem dwong iets uit te braken van het eten waarvan hij een zure adem had gekregen. En Lev herkende het woord. Op het reisbureau in Yarbl had de behulpzame jonge vrouw gezegd: ‘Bedenk wel, u bent legale, economische immigranten, geen “asielzoekers”, zoals de Britten vluchtelingen noemen. Ons land is nu lid van de EU. U hebt het recht om in Engeland te werken. U moet zich niet laten koeioneren.’

‘Ik ben legaal’, zei Lev.

‘Uw paspoort, alstublieft, meneer.’

Levs armen waren nog steeds omhooggeheven tegen de boom. Langzaam liet hij ze zakken, stak zijn hand in zijn zak en haalde zijn paspoort tevoorschijn, en de politieman graaide het weg. Lev keek toe hoe zijn blik van de paspoortfoto naar Levs gezicht en weer terug ging.

‘Alle lui van de militie zijn domme klootzakken’, had Rudi ooit gezegd. ‘Alleen stomme mensen willen rondlummelen met handboeien en kloteportofoons.’

‘Oké’, zei de politieman. ‘Net aangekomen, zeker?’

‘Ja.’

‘Een blik in uw tas, alstublieft, meneer?’

De agent hurkte neer, waarbij zijn riem kraakte en de buisvormige plooien van zijn buik zich in een ongerieflijk ogend kluwen persten. Hij trok de rits van Levs goedkope canvastas open en haalde de inhoud eruit: de kleren die Lev had uitgetrokken in de stationstoiletten, zijn groezelige toilettas, schone T-shirts en truien, een paar nieuwe schoenen, pakjes Russische sigaretten, een wekker, twee broeken, foto’s van Marina en Maya, een geldriem, een Engels woordenboek en zijn fabelboek, twee flessen wodka …

Lev wachtte geduldig. De honger knorde in zijn darmen, die verstopt waren, zo wist hij, van alle hardgekookte eieren die Lydia hem had opgedrongen. Hij staarde naar zijn weerloze bezittingen, uitgestald op de stoep.

Ten slotte pakte de agent de tas weer in en stond op. ‘Hebt u een adres in Londen? Slaapplaats? Hotel? Flat?’

‘Bie-en-bie’, zei Lev.

‘U hebt een B & B? Waar?’

Lev haalde zijn schouders op.

‘Waar is uw B & B, meneer?’

‘Weetniet’, zei Lev. ‘Ik zoek een.’

Nu kwam er een grommende, dringende stem uit de radio. De agent (wiens rang Lev niet kon beoordelen) klemde het apparaat tegen de zijkant van zijn hoofd, en de stem stuurde een stroom onbegrijpelijke woorden zijn oor in. Nu zag Lev de motor van de politieman, bont gestreept met fluorescerende plakstrips, de neus tegen de stoeprand geparkeerd, en hij bedacht dat Rudi heel erg geïnteresseerd zou zijn geweest in het type en de cilinderinhoud van de motor, maar dat het hem, Lev, niets kon schelen. Hij wachtte zwijgend en hoorde voor het eerst de vogel ritselen in de bladeren boven zijn hoofd. Hij had het warm, zelfs in de schaduw van de boom. Lev had geen idee of het nog ochtend was.

De agent liep weg, in zijn portofoon pratend. Zo nu en dan keek hij om naar Lev, als het baasje van een onaangelijnde hond, om zich ervan te vergewissen dat het beest niet was afgedwaald. Toen keerde hij terug en zei: ‘Goed.’

Hij raapte Levs tas en de lege wodkafles op en stak hem die toe, samen met het paspoort. Nu deed hij Lev denken aan een pestkop op zijn school die Dmitri heette, en hij herinnerde zich dat Dmitri-de-pestkop het leven had gelaten in een tram die op de markt in Yarbl was gekanteld, en dat hij en Rudi, toen ze over zijn dood hoorden, hadden gelachen en in het rond gestampt, gillend van blijdschap.

‘Wegwezen’, zei de agent. ‘Geen geslaap op straat. Dat is asociaal gedrag waar een zware boete op staat. Dus knap jezelf wat op. Maak verdomme die schoenen schoon. Laat je haar knippen, dan maak je heel misschien een kans.’

Lev bleef waar hij was. Langzaam stopte hij het paspoort terug in zijn jaszak en keek toe hoe de agent zijn logge lijf op de zware motor hees en die de straat op manoeuvreerde. Hij trapte de motor aan en reed met veel lawaai weg, zonder nog een blik op Lev te werpen, alsof Lev voor hem niet meer bestond.

Lev keek op zijn horloge. Dat stond op zeven minuten voor half één, maar hij wist niet of dit Engelse tijd was of die van Auror, als de kinderen in het schooltje van Maya op een bank zouden zitten om hun middageten te eten, dat zou bestaan uit geitenmelk met brood en zure komkommer, en in de zomer soms wilde aardbeien van de heuvels bij het dorp.

Toen Lev bij de rivier kwam, zette hij zijn tas neer en haalde een twintigpondbiljet uit zijn portemonnee. Hij kocht twee hotdogs en een blikje Coca-Cola bij een stalletje, en hij kreeg een massa kleingeld in de hand gedrukt. Hij was trots op deze transactie.

Hij leunde tegen de kademuur en keek naar Londen. Het eten was machtig en branderig, de cola leek pijn te doen aan zijn tanden. Hoewel de lucht blauw was, bleef de rivier opaalachtig grijsgroen, en Lev vroeg zich af of dat altijd zo was bij stadsrivieren – dat ze de hemel niet konden weerspiegelen vanwege al die eeuwen van donkere modder eronder. Over het water voeren in beide richtingen logge rondvaartboten met zorgeloze mensen samengepakt op het bovendek die foto’s maakten in de zon.

Levs blik bleef hangen bij deze mensen. Hij benijdde hen om hun zorgeloosheid en hun korte broeken en de manier waarop de stemmen van de gidsen over de golfjes galmden, de namen van de gebouwen in drie of vier verschillende talen noemend, zodat niemand op de boot zich verward of verloren zou voelen. Lev merkte ook op dat die tocht van hen eindig was, tot achter het reusachtige witte rad dat traag draaide aan zijn al te fragiele schacht en dan weer terug naar de plaats waar ze waren uitgevaren – terwijl zijn eigen reis naar Engeland nog maar nauwelijks was begonnen. Die was oneindig, zonder bekende afloop of bestemming, en nu al, terwijl de seconden verstreken, bezorgden verwarring en spanning hem hoofdpijn.

Achter Lev passeerden voortdurend joggers, en het geknars en gepiep van hun sportschoenen, hun snelle gehijg, waren als een verwijt aan Lev, die daar roerloos stond, zijn tanden in cola dompelend, zonder enig plan, terwijl deze renners doorzettingsvermogen en energie hadden, met als bescheiden doel zichzelf te verbeteren.

Lev dronk zijn blikje cola leeg en stak een sigaret op. Hij wist zeker dat zijn ‘zelf’ ook verbetering behoefde. Al sinds lange tijd was hij humeurig, somber en kortaangebonden. Zelfs tegenover Maya. Dagen achtereen had hij bewegingloos op Ina’s veranda gezeten, of in een oude grijze hangmat rokend naar de lucht liggen staren. Heel vaak had hij geweigerd met zijn dochter te spelen of haar te helpen met lezen en alles aan Ina overgelaten. Hij besefte dat dit onredelijk was. Ina hield het gezin in leven met haar zelfgemaakte sieraden. Ook kookte ze hun maaltijden, maakte het huis schoon, schoffelde het groentetuintje en voerde de dieren – terwijl Lev naar de wolken lag te kijken. Het was meer dan onredelijk, het was diep treurig. Maar uiteindelijk had hij zijn moeder kunnen zeggen dat hij het goed zou maken. Hij zou hen gaan redden door Engels te leren en dan naar Engeland te emigreren. Over twee jaar zou hij het gemaakt hebben. Hij zou een duur horloge bezitten. Hij zou Ina en Maya op een rondvaartboot zetten en hun de beroemde gebouwen laten zien. Ze zouden geen gids nodig hebben, want hij, Lev, zou de namen van alles in Londen uit zijn hoofd kennen …

Terwijl Lev zichzelf verwijten maakte over zijn luiheid, zijn onverschilligheid jegens Ina, liep hij in de richting van een stalletje bij de rivier waar souvenirs en kaarten werden verkocht. Het stalletje stond in de schaduw van de pijlers van een hoge brug, en plotseling kreeg Lev het koud toen hij uit het zonlicht ging. Hij staarde naar de vlaggen, speeltjes, beeldjes, bekers en linnen handdoeken, zich afvragend wat hij moest kopen voor zijn moeder. De man van de stal hield hem vanuit zijn hoek in de schaduw loom in het oog. Lev wist dat Ina de handdoeken mooi zou vinden – het linnen voelde dik en sterk aan – maar ze kostten 5,99 pond, dus liep hij weg.

Langzaam draaide hij aan het rek met prentbriefkaarten, en taferelen van het Londense leven wentelden gewillig voor hem rond. Toen zag hij iets dat hij niet kon laten liggen: het was een wenskaart in de vorm van het hoofd van prinses Diana. Op haar gezicht lag haar beroemde, hartbrekende glimlach en in haar blonde haar had zich een diamanten diadeem genesteld, en het blauw van haar ogen was verrassend en triest.

Het kopen van de Dianakaart had Lev uitgeput. Toen hij weer het zonlicht in sjokte, voelde hij zich helemaal op, lam, aan het eind van zijn Latijn voor die dag. Hij moest ergens een bed zien te vinden en gaan liggen.

Hij nam een besluit en hij wist dat het onverstandig was, maar hij kon niet anders: hij hield een taxi aan. Hij was bijna verbaasd toen die voor hem stopte. De chauffeur was oud en klein, met sprietig grijs haar. Hij wachtte geduldig tot Lev iets zei.

‘Bie-en-bie, alstublieft’, zei Lev.

‘Hè?’ zei de taxichauffeur.

‘Alstublieft’, zei Lev. ‘Ik ben heel moe. Mag u brengen naar bie-en-bie.’

De chauffeur krabde zich achter zijn oor, waarbij hij de weinige strengen bejaard haar die over zijn schedel lagen verplaatste. ‘Niet dat ik weet hier in de buurt. De enige betrouwbare adressen die ik ken zijn in Earls Court. Vindt u dat goed?’

‘Sorry’, zei Lev.

‘Earls Court’, zei de chauffeur met stemverheffing. ‘Bij de Earls Court Road.’

‘Goed’, zei Lev. ‘Brengen, alstublieft.’

Hij stapte in de taxi en leunde een poos achterover op de brede, gerieflijke bank. Hij zag de chauffeur naar hem kijken in de achteruitkijkspiegel: kijken onder het rijden. Achter het raam van de taxi glinsterde Londen, een glamourstad, zonder herinnering aan de oorlog. Soms dacht Lev dat hij een gebouw herkende van een van de dia’s die hij tijdens de Engelse les in Yarbl had gezien, maar hij wist het niet zeker. Alles wat hij voelde, was de hectiek van de Engelse dag, de tijd die werd versneld door de beweging van het verkeer, de mensen die zich voorthaastten en de zon die verscheen en verdween achter daken en torens.

De pensionhoudster van Pension Champions stelde zich aan Lev voor als Sulima. Ze was ongeveer vijftig. Ze droeg een sari en haar huid had de kleur van een olijfbrood, haar lippen glansden scharlakenrood en Lev vond dat ze een aangename stem had, hoffelijk en traag.

Hij volgde haar over een schone overloop met vloerbedekking naar Kamer 7, en ze liet hem binnen.

‘Mijn laatste kamer’, zei Sulima. ‘U hebt geluk. Alle kamers hebben een douche en mogelijkheid tot koffiezetten. Daar is uw tv. Deze kamer is een beetje donker door het uitzicht op de flats, maar u zult merken dat het er rustig is. U zult heel goed slapen.’

Lev knikte. Zijn ogen rustten op het smalle bed met het houten hoofdeinde en twee schone kussens.

Sulima glimlachte naar hem. ‘Hoeveel nachten wilt u blijven?’ vroeg ze.

Lev begreep de vraag, maar hij wist niet wat hij moest antwoorden. Hij zette zijn tas neer.

‘Eén nacht?’ zei Sulima. ‘Twee nachten?’

‘Hoeveel is kost?’ vroeg Lev.

‘Twintig pond voor de kamer. Tweeëntwintig pond met ontbijt.’

Twintig pond. Tweeëntwintig pond …

Lev zuchtte, Rudi vervloekend om zijn rampzalige misrekening van het geld. ‘Eén nacht’, zei hij.

‘Wilt u morgenochtend ontbijt, meneer?’

Lev aarzelde. Hij vroeg zich af waaruit het ontbijt zou bestaan en of hij er wel trek in zou hebben. De hotdog brandde nog steeds in zijn binnenste, alsof zijn buik vol vettig gas zat.

‘Ik weet het niet’, zei hij.

Sulima deed lampen aan en legde de afstandsbediening van de tv op het nachtkastje, en Lev zag dat ze zich elegant en discreet bewoog. Ze streek het bed glad. ‘Goed, laat het me maar weten wat het ontbijt betreft. Belt u maar naar de receptie. Wilt u gewekt worden?’

‘Sorry?’ zei Lev.

‘Om u wakker te maken?’

Lev haalde zijn schouders op. Hij had geen idee wat Sulima zojuist had gezegd, maar ze leek door die glimlach van haar heen te begrijpen hoe hij zich voelde, dat hij niet meer in staat was om nog vragen te beantwoorden, dat zijn gestel op het punt stond in te storten. Ze overhandigde Lev de sleutel en ging stilletjes weg.

Nu Lev eindelijk een bed had, ging hij erop zitten en wist hij het heerlijke moment dat hij zijn ogen sloot nog even uit te stellen. Hij trok zijn jasje uit, legde het resterende geld uit zijn zak op het bed en probeerde het te tellen, maar hij scheen niet bij machte wat dan ook op te tellen. Hij zat daar maar naar de onbekende munten te staren, totdat zijn blik plotseling viel op een afgescheurd en verkreukeld stuk papier dat hij samen met het geld uit zijn zak had gehaald. Hij herkende het niet. Hij raapte het op, vouwde het open en zag een paar woorden gekrabbeld in zijn eigen taal.

Beste Lev,

Ik heb genoten van deze reis. Ik wil je graag het beste wensen. Als je ooit een vertaler nodig hebt, is hier het nummer van mijn vrienden in Noord-Londen bij wie ik verblijf. Als ik kan zal ik je helpen. Hartelijke groeten, Lydia.

Lev staarde naar het briefje. Hij vroeg zich af wanneer Lydia had besloten het te schrijven – had besloten het in de zak van zijn leren jack te stoppen! Het was het soort heimelijke dingen dat iemand doet die verliefd is. Maar hij vermoedde dat zoiets helemaal niet door Lydia’s hoofd had gespeeld. Ze was gewoon een hartelijk mens, een beetje eenzaam misschien, maar gedreven door vriendelijkheid, niet door seksuele gevoelens, en fijngevoelig genoeg om te weten dat Lev het telefoonnummer hoogst waarschijnlijk nooit zou bellen, nooit de lichte blamage van zo’n telefoontje zou riskeren. Toch gooide Lev het papiertje niet weg. Hij stopte het in zijn portemonnee en dacht intussen vertederd aan Lydia’s gebrei, de kuiltjes in haar witte handen en de hardgekookte eieren die ze zo omzichtig at dat geen brokje ei, geen flintertje eierschaal op haar rok of op de vloerbedekking van de bus viel.

Lev liep langzaam naar het raam van zijn kamer en keek naar buiten. De zon ging schuil achter de achterkant van een hoog gebouw en op nog geen meter van het raam was een groezelig plat dak waarover een duif trippelde.

‘Duiven’, had Stefan ooit gezegd, ‘brengen de ziel van het platteland naar de stad: de zielen van de bomen en de bosgeesten. De zielen van de doden van het bos.’

‘Wie zijn die “doden van het bos”?’ had Lev zijn vader gevraagd.

‘Zij die hebben geleden’, had Stefan geantwoord. ‘Betekent het verleden van ons land dan helemaal níéts voor jou?’

Lev was opgestaan en weggelopen van dit gesprek. Hij had er een hekel aan als Stefan hem op zijn nummer zette, zoals hij zo vaak wenste te doen, en het gepraat van de oude man over ‘bosgeesten’ vond hij gênant en ergerlijk. Hij wist dat Stefan ‘geestenlappen’ in de bomen achter Auror hing. Hij had ze daar zien bungelen: pathetische offers aan de doden. Lev had ze aan Rudi laten zien en gezegd: ‘Moet je kijken. Mijn vader en zijn generatie. Ik heb het gehad met ze. Ze zijn verdomme compleet geschift.’

‘Klopt’, had Rudi geantwoord, starend naar de repen doek. ‘De geschiedenis heeft ze te pakken gekregen op een gevoelige leeftijd.’

Lev staarde nu naar de duif, naar de wijnrode pootjes, het schuddende kopje. Stefan was nu een van de ‘doden van het bos’, begraven in een verwilderde lap grond achter Auror, waar sparren en essen zichzelf uitzaaiden. Maar Lev ging slechts zelden naar hem toe. Hij wist dat Ina er kwam en soms Maya meenam, en ’s zomers keerden ze terug met armen vol wilde margrieten, en dan zei Maya tegen Lev: ‘We hebben de plek gezien waar opi slaapt.’ Lev had zich half en half voorgenomen er vóór zijn vertrek naar Engeland naartoe te gaan, om zijn vader een soort vaarwel te wensen, maar uiteindelijk was hij niet gegaan. En het was gemakkelijk geweest om niet te gaan. Het was gemakkelijk geweest om een dergelijk bezoek af te doen als een zinloos, sentimenteel ritueel. Maar nu Lev de duif op het platte dak zag, moest hij niettemin onmiddellijk aan Stefan denken, en prompt zag hij hem voor zich, zo helder als glas, zittend op zijn harde stoel in Baryn, met zijn half opgegeten homp salami, met zijn smerige handen stukken brood afscheurend en zijn hangsnor deppend met zijn zakdoek. En hij wist dat hij deels vanwege Stefan hier in Londen was, dat hij zijn vaders afkeer van iedere verandering ook in zichzelf had moeten bestrijden, en hij dacht: ik zou dankbaar moeten zijn dat de houtzagerij is gesloten, anders zat ik nu precies waar hij zat, voor eeuwig op een stoel. Ik zou tot mijn dood de slaaf zijn van een houtzagerij, van iedere dag hetzelfde middageten en van de sneeuw die neerviel en dwarrelde, jaar in jaar uit, neerviel en dwarrelde op dezelfde afgelegen en achtergebleven plaatsen.

Nu ontving het bed zijn botten.

Het was al middag. Lev lag roerloos, half bedekt door het laken en de deken, in een slaap te diep voor dromen.

Eenmaal kwam hij bij uit zijn verdoving, alleen maar om naar het toilet te wankelen en de cola weg te pissen in een schone pot die rook naar zuurtjes, en hij zag dat de hemel boven Londen verduisterde en dat in het flatgebouw aan de overkant enkele lichten waren aangegaan. Hij liet water lopen in de wasbak, dronk en hoorde gelach op de gang.

Hij had nog nooit in zo’n comfortabel bed geslapen en probeerde niet te denken aan de prijs ervan, maar alleen aan zijn geluk hier te liggen, terwijl de stad om hem heen zich instelde op haar gedenkwaardige nacht en de vrouw genaamd Sulima rustig en kalm in de hal de wacht zat te houden.

Hij deed een bedlamp met een kapje aan en vroeg zich even af – net als altijd in Auror – hoelang de elektriciteit het nog zou doen voordat de een of andere zelfvoldane technicus in de centrale van Yarbl een schakelaar zou omzetten om de stroom ergens anders heen te leiden. Maya had hem ooit gevraagd: ‘Waarom gaat het licht altijd uit, pappa?’ Maar Lev kon zich nu niet herinneren wat hij had geantwoord. Iets als dat er te weinig licht voor iedereen was? Iets als dat ze alles moesten delen? Wie weet? Maar hij herinnerde zich nog wel dat hij zichzelf op een avond, dronken en terechtgekomen in de vertrouwd rokerige duisternis van Rudi’s huis, had horen zeggen: ‘Stroomuitval gebeurt met opzet. Er is energie zat. Ze vinden het gewoon leuk om onze avonden te bederven.’

Rudi’s vrouw, Lora, was in haar nachtgoed de kamer binnengekomen waar ze zaten te drinken. Ze droeg een brandend stompje kaars op een gebarsten schoteltje, zette het neer tussen de lege wodkaflessen en ging weer weg, zonder een woord te zeggen. Rudi zei: ‘Lora is een hele lieve vrouw. Op een dag zal ze een goede man vinden.’ En daarna zaten ze te lachen aan weerszijden van de flakkerende kaars tot ze kramp in hun buik hadden, een dronken, geluidloze, onverklaarbare lach die eindeloos leek.

Lev deed zijn ogen weer dicht. Het licht achter zijn ogen had de kleur van chocolade, en hij wist dat de slaap zo zou zijn, fluwelig en donker, en dat hij tot de ochtend zou duren.