Elsie Johansson

Lenteanemoon

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

#

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Mosippan, verschenen bij Albert Bonniers Förlag AB, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Elsie Johansson, 1998

All rights reserved. Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Image Store/Photonica/Garry Isaacs

ISBN 978 90 445 3139 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘Weet je nog, Nancy,’ zei moe, ‘dat je huisje speelde tussen de bessenstruiken en de houtschuur? Wat was je toen nog jong, hè?’

We waren bezig een paar rijtjes tuinbonen in de grond te priegelen langs de rand van het aardappelveldje; het was een dag in mei, het zandpaadje brandde en de aarde was net stof.

Jawel, dat wist ik nog wel. Dat was een goede plek geweest, groen als een grot en dichtbij. Door de takken van de zwartebessenstruiken, die destijds nog niet zo lang en weelderig waren, kon ik de veranda in de gaten houden, zag ik dat de binnendeur openstond en wist ik dat mama daar was; soms ving ik een glimp van haar op in de donkere deuropening van het voorportaal en dan voelde ik me veilig. Huisje spelen deed ik trouwens op allerlei plaatsen: achter de tuffelkelder, onder het raam van de woonkamer, in het prieeltje natuurlijk, en op regenachtige dagen ook wel eens tijdelijk tussen de wortels van de grote spar, een stuk verderop aan de andere kant van de omheining, waar het altijd droog was. Een huisje was immers zo klaar; het bestond slechts uit een paar blokken uit de houtstapel die je in een vierkant neerlegde en die een kamer moesten verbeelden. Als stoelen dienden houten kratjes met een rugsteuntje waarin de chauffeur van de brouwerij tienliterflessen zoet, alcoholarm bier vervoerde, en als fornuis gebruikte ik een oude slijpsteen. Die lag trouwens nog steeds in de brandnetelhoop waar het paviljoen had gestaan.

Moe vond het leuk om herinneringen op te halen aan de tijd dat ze op koffievisite werd uitgenodigd wanneer ik huisje speelde. Ik herinnerde me hoe overdreven ze de net-alsof-koffie naar binnen slurpte uit het kopje zonder oortje en welke grootse en nadrukkelijke gebaren ze maakte wanneer ze druk doende was met het kauwen en doorslikken van de koekjes en broodjes, die bestonden uit dunne houtspaanders of blaadjes van de paardebloem.

‘Och toch, Lutje Nancy, wat heb je lekkere koekjes en broodjes gebakken! Mag ik nog een broodje pakken? Dankjewel!’

Eigenlijk was het nog helemaal niet zo lang geleden dat ik daar in het vierkant zat te spelen dat ik een deftige dame was met twee dienstmeiden die ik kon uitfoeteren. Met steentjes als kleingeld in de zak van mama’s oude vest ging ik naar de winkel, die op het putdeksel gevestigd was, waar ik met bitse, gemaakte stem boodschappen deed. Nee, in feite ging het maar om een jaar of zeven, acht, maar het hadden er net zo goed honderd kunnen zijn, zo lang was het voor mijn gevoel geleden. Er zouden nog decennia overheen gaan voordat ik bij de waterscheiding in het leven was waar de stroom van het verlangen omkeert en de kindertijd in een bovenaards licht lonkt. Omdat ik van moe hield, luisterde ik echter met een vergoelijkende glimlach en medelijdende hummetjes en knikjes naar haar bekende grapjes, maar mijn gedachten kenden maar één richting, en mijn droom ook.

Al had ik weer kind willen zijn en in de zonnestralen op het kleed mijn poppenwagen willen opmaken, over de drempel trekken, door het voorportaal duwen, de deur uit en de stoep op, rammelend over de stoeptreden met hun matje, en met slingerende houten wieltjes verder door het grind, terwijl het zonlicht mij verblindde, de ochtend mij met kleuren, geuren en geluiden overstelpte en mama riep: ‘Niet te ver weggaan!’ ik kon het niet, die tijd was voorbij.

Destijds leefde ik in mijn lichaam, maar als ik het niet koud had, geen honger had en mij niet aan brandnetels bezeerde, merkte ik het nauwelijks op. Nu leefde ik in mijn lichaam en werd ik er helemaal door in beslag genomen. Met zijn taille, borsten en schoot drong het zich aan mij op, het vroeg om aandacht, wond me op en liet me geen moment met rust. Zelfs nu, terwijl ik samen met moe een paar rijtjes droge tuinbonen in de grond aan het priegelen was, was ik me van mijn lichaam bewust. De warmte van het zandpaadje straalde door mijn voetzolen omhoog en plantte zich langs mijn kuiten en dijen voort, ik spreidde mijn benen een beetje en opende mezelf voor de golf; in de uitsnijding van mijn katoenen hemdje zag ik mijn borsten. Ik zag mijn lichamelijkheid, die ook mijn plaag was. Plaag, lust en schaamte, en dat in gelijke mate.

2

‘Schaam je je niet, wicht? Om je op zo’n manier te liggen aanstellen!’

Zo voer va op een weinig enerverende zondagmiddag een keer tegen mij uit toen ik languit op de keukenbank lag en in mijn onschuld toestond dat mijn lichaam zich schaamteloos gedroeg. Va zat aan de keukentafel in de krant te bladeren, moe was ergens naartoe, misschien naar de kelder om aardappels voor het eten te halen. De dag was verschrikkelijk saai. Ik had met een boek uit de schoolbibliotheek in een hoekje van de bank weggekropen gezeten, maar het lezen verveelde me, ik gaapte, stopte het boek tussen de bloempotten op de vensterbank en liet me op mijn rug zakken. Het kussen propte ik in mijn nek en daarna drukte ik mezelf met kussen en al tegen de armleuning omhoog, terwijl ik me tegelijkertijd met mijn tenen afzette tegen de andere leuning; ik paste er precies tussen. Daarna stopte ik mijn handen onder mijn billen met de handpalmen naar beneden, ik duwde mijn schouders naar achteren en liet mijn borstkas omhoogkomen. Met een gevoel van welbehagen en misschien ook met een genotvol gekreun rekte ik mijn ruggengraat en dijen zo ver uit als ik kon; ik zette me stevig af en tilde mijn onderlijf als een boog omhoog. Mijn middenrif stond strak en mijn jurk gleed omhoog. Terwijl ik daar in gedachten verzonken lag maar toch in mijn lichaam opging, ontspande ik weer en begon ik onbewust en volkomen onschuldig van onderen met de bolle kant van mijn handen stoten uit te delen zodat mijn billen een tikje omhoog sprongen, eerst de rechter, daarna de linker, rechter, linker, rechter, linker. Het kletste een beetje op het kussen van de bank en het klonk haast als een melodie, een ritme, waarbij je kon meeneuriën. Dat deed ik niet, maar mijn buik wipte vrolijk op en neer op de maat van het gestoot. Toen greep va bulderend in.

‘Schaam je je niet, wicht?’

En of ik me schaamde! Ik liet me van de zitting glijden en droop af als een geslagen hond. Ik glipte de woonkamer binnen en ging stijf zitten op de eikenhouten stoel met de rechte rugleuning die in het hoekje voor de nis stond. Ik gloeide van schaamte; met heel mijn gezicht probeerde ik de tranen te bedwingen, maar ze kwamen toch. Ik schaamde me zo vreselijk dat ik ervan moest huilen, maar in die tranen zat ook woede. Va was onrechtvaardig! Hij had mij diep gekwetst, hij had lelijke dingen van mij gedacht terwijl ik niets lelijks bedoelde. Hij had tegen me gebulderd, en dat terwijl hij anders nooit met mij praatte, mij nauwelijks leek te zien staan! Hoewel ik natuurlijk wel wist dat hij dat op de een of andere manier toch deed, dat hij vond dat ik flink en fatsoenlijk was. Het is een flink wicht, dat kind. Ze heeft een goed verstand! Dat had ik gehoord. En het oude liedje van moe: je bent lief, Lutje Nancy, als ik jou toch niet had! Precies. Dat was het nou net. Mij werd flinkheid opgelegd. Ik had al een eerste aanzet tot een aureool rond mijn hoofd. En nu? Van mijn voetstuk gevallen. Schaam je je niet, wicht?

Die vreselijke, beschamende zondagmiddag toen ik uitgestrekt op de keukenbank lag en va mij bulderend tot de orde riep, zal ik een jaar of elf zijn geweest. Ik had al borsten, klein en vooruitstekend, zoals de geglazuurde citroenpunten van Bakkerij en Café Westman. Ik wist ook waarom mijn gedrag schandelijk was.

Wat zou va hebben gedaan als hij mij en mijn gymnastische oefeningen nu, vijf jaar later, had kunnen zien? Maagd was ik weliswaar nog steeds, maar niet onschuldig. Wanneer ik op mijn fietszadel heen en weer schurkte, jeukte het van wellust in mij. Ik had in ieder geval een goede plek gevonden, tegen de wal van de akker van Petrus Heide, tussen de sloot en de kapotte omheining. Daar had je een kuiltje in de grond waar mijn achterste precies in paste en wanneer ik daar goed in ging liggen, had ik een zachte graspol als een kussen onder mijn schouders en nek. Ik had natuurlijk grondig onderzocht of er geen mieren zaten, vooral geen rode mieren. Daar lag ik onder de hemel midden in het zomerlied, als in een schaal, of beter gezegd een diep bord, in afzondering verzonken, mijn benen licht gespreid rustend op de rand.

Meestal sleepte ik een of meer boeken mee de vrije natuur in, evenals een pen en een oefen- en notitieschrift, en ik probeerde op die manier, vooral tegenover moe, de indruk te wekken dat ik druk met de studie bezig was en er behoefte aan had mij af te zonderen omdat ik rust nodig had. Op dat punt was moe verbazingwekkend gemakkelijk voor de gek te houden; ze had zo’n respect voor de boeken en het grijzige, zwart gelinieerde materiaal van de correspondentiecursus die op de tafel in de woonkamer verspreid lagen, dat ze zich nooit met mijn bezigheden bemoeide. Ze zei slechts: ‘Jaaa, Nancy, jij bent een flinkerd, jij weet van aanpakken! En ik kan je helemaal niet helpen. Ik snap er niks van … Ik heb nooit wat geleerd.’

Ik drukte mijn kin naar beneden en schaamde me vreselijk wanneer ze zo praatte. Ik wist immers zelf wie ik was en waar ik me mee bezighield. Leren deed ik niet veel. Ik ging heus wel met de beste bedoelingen naar buiten, maar wanneer ik eenmaal uitgestrekt in het zonnetje met mijn benen gespreid lag, mijn achterste omsloten door de warme graskuil, dan duurde het meestal niet lang voordat de Duitse grammatica of het meetkundeboek op mijn borst zakte en mijn fantasie met me op de loop ging, schaamteloos en ongeremd. In het begin lag ik stil in de zon te genieten van hete en romantische liefdesvoorstellingen die ik zelf had bedacht en waarin ik meespeelde, waarschijnlijk geïnspireerd door de novellen uit de weekbladen, maar tot mijn schande ook door exemplaren van Top Hat die mijn tweelingbroers toevallig stiekem achter de schoorsteen hadden weggestopt. Steeds opnieuw liet ik de scènes achter mijn oogleden voorbijtrekken, ik verlustigde mij eraan, zoals wanneer je genotvol zuigt op een kleffe toffee … Maar naarmate de kussen tussen de acteurs intenser werden, er knoopjes opengingen en handen zich langzaam en kietelend een weg zochten naar de geheimste plekken, nam mijn opwinding toe, mijn mond vulde zich met speeksel en tussen mijn benen zwol het op, het jeukte en kriebelde. Resoluut schoof ik het verdrietig verwonderde godsgezicht dat in het luchtruim boven mij zweefde aan de kant, ik doorbrak mijn innerlijke remmingen en gaf me met verbeten energie over aan de wellust.

Als een slang in de tuin van Eden kronkelde ik in de kuil, mijn billen maalden diep, ik schommelde en wipte. Het was een blinde strijd; ik kon beter fantaseren wanneer ik mijn ogen sloot, maar ik was op mijn hoede en hield mijn oren gespitst. Als va mij bij mijn hijgende bezigheden betrapt had, dan was hij waarschijnlijk in katzwijm gevallen, maar misschien had hij ook wel zijn riem afgedaan en in ieder geval met een pak slaag gedreigd, want tot daden ging hij godzijdank nooit over!

‘Schaam je je niet, wicht?’

Na afloop, wanneer ik niets had bereikt omdat ik ondanks alles mijn geslacht niet durfde aan te raken en te draaien en te kneden, lag ik als een dweil in de kuil naar de hemel te kijken. Mijn hart klopte nog een hele tijd in mijn keel, maar mijn gehijg nam langzaam af, mijn kokende bloed kwam tot bedaren, mijn huid koelde af en de wind streek zacht over mijn voeten. Mijn gezwollen schoot sloot zich weer. Ik verafschuwde mezelf. Ik gedroeg me immers net zo schaamteloos en belachelijk als de loopse kat, wanneer ze in moe’s bloembed een kuil in het zand groef en daar dan met haar achterste in de lucht lag te wriemelen! Met haar kont lag te schudden, zoals va zei. Het huilen stond me nader dan het lachen, ik voelde me vies, eenzaam en vertwijfeld.

Boven mijn neus fladderden vlinders, nog hoger schoten zwaluwen door de lucht en het lied van de leeuwerik kletterde als een zonnig motregentje over de akkers in de uithoek van Dalängen. Als ik mijn hand boven mijn ogen hield en tegen het licht in keek, zag ik hoog in de lucht een zwart puntje doodstil staan; dat was de leeuwerik die op kussens van lucht rustte. Ik hunkerde naar haar, wenste dat ik mezelf kon oppakken en naar haar uitzichtpunt verheffen, dat ik daarboven vrij mocht rondzweven, in een bad van licht.

Maar de leeuwerik was vermoedelijk niet vrijer dan ik, bedacht ik later. Waarschijnlijk zag ze niets anders dan haar eigen in het gras verborgen nest op de grond. Eieren uitbroeden en de jongen voeren, dat was haar lot. En dat wilde ik niet! Nooit van m’n leven! Ik wilde niet worden als Betty. En ook niet als moe, ook al was zij dan het liefste wat ik had en kon ik haar helemaal niet missen. En Dora dan, mijn mooie engel van rouw, altijd in het wit gekleed wanneer ze achter mijn oogleden voorbij fladderde? Voorstellingen over haar en haar leven in Stockholm kwamen ooit in mijn fantasiedromen dansend tevoorschijn. Maar de illusie was verbroken. Leegte en vertwijfeling waren alles wat overbleef.

Ach, had ik maar een beeld, een ideaal om mij aan vast te houden! Iets verhevens en vaststaands dat voor me uit ging en de weg uitstippelde. Dat moest natuurlijk iemand uit een boek zijn, wat was er hier in Dalängen en Lunda anders voorhanden? Ik had over Florence Nightingale gelezen, ik had haar ook op plaatjes in boeken gezien, ernstig en rechtop, met het verpleegsterskapje strak over haar edele voorhoofd. Maar ik, die al griezelde bij het zien van va’s arme tenen, die zich niet kon voorstellen wondzalf of reuzel op die ontvelde plekken te strijken en ze zo mooi en voorzichtig in afgescheurde lakenresten te verbinden als Dora had gedaan, hoe zou ik bloedende soldaten kunnen verzorgen?

Achter de horizon, zuidwaarts op de kaart, rolde en denderde de grote, vreselijke OORLOG. Het gebulder was niet te horen, maar je hoorde het toch. Va’s oude radio met een zuur- en een anodebatterij in de buik, en een haspelantenne die van de nok van het dak uitstak, knetterde en schetterde morgen, middag en avond, en de voorpagina van Upsalarn, die om de andere dag verscheen, zag meestal schril van de onheilspellende hoofdletters, dubbel hoog en begrafeniszwart.

Op 9 april waren de Duitsers Denemarken en Noorwegen binnengevallen. Toen stonden de espen in het weitje tussen ons erf en dat van Ågren er nog in de knop bevroren en stijf bij, de lentehemel was bleek en de schaduwen lagen lang en blauwgrijs over de sneeuw. Ik was met de houtmand op weg naar binnen en stond in de stilte ademloos met mijn hoofd in de nek naar de hemel te luisteren; vooral in de schemering gaf het een eng gevoel. De houtsnippen tekenden ook dit voorjaar hun vaste rondje boven het land, maar achter het tsjilpen en gonzen zocht ik angstig naar andere geluiden. De klap kon ieder moment op iedere plek komen, maar het meest waarschijnlijk uit de lucht, door een bombardement. De bedreigingen van het firmament waren het allerergste.

‘Ach,’ zei va, ‘die moffen offeren aan ons hier geen bommen op, dat risico bestaat niet! Dat zou dan wel mooi stom van ze zijn!’

Risico of niet, de verordening om verduisteringsgordijnen aan te schaffen gold ook voor ons bij Pelle Teen. Moe had een rol zwarte katoen weggestopt in de nis naast de schoorsteen op zolder. Ze zei dat die stof calicot heette, maar ze wist niet precies hoe we eraan waren gekomen; ze dacht dat hij misschien was meegekomen in een of andere kist met rommel die va vóór haar tijd op een veiling op de kop had getikt. Je had er in ieder geval niets aan, je kon er niet eens onderjurken van naaien, zei ze, want de stof gaf af en was stijf, en wanneer je erin knipte kwamen er steeds scheuren in. Maar nu kwam hij in elk geval goed van pas. Moe mat, scheurde geschikte stukken af en begon te zomen; tevreden dat ze zich deze extra uitgave althans had kunnen besparen. Voordat we ’s avonds de petroleumlamp aanstaken, hielpen we elkaar met het ophangen van die zwarte lappen over onze gewone, blauwbleke en aan de randen versleten rolgordijnen; de spleten langs de zijkanten maakten we dicht door de stof zorgvuldig met spelden aan het behang vast te zetten. Ongelukkigerwijs liet va zich ontvallen dat die verrekte stof er precies zo uitzag als de bekleding van een doodskist! Die was daar potdorie misschien wel voor bedoeld geweest, zei hij zonder dat hij in de gaten had wat hij hiermee aanrichtte.

De verduisteringsgordijnen vervulden mij daarna met een redeloze angst; ik ervaarde ze als een omen dat dood en verderf aankondigde. Ik probeerde er niet naar te kijken, bang dat het zwarte oppervlak opeens een filmdoek zou worden met vreselijke voortekens die alleen ik kon zien. Wanneer ik ’s avonds aan tafel zat en probeerde te lezen, had ik de hele tijd het zwarte gevaar van die lappen stof als een slagschaduw achter mijn rug en ik werd hier zwaar door gekweld. Ik zei uiteraard niets over mijn belachelijke angst; ik schaamde me ervoor, ik was immers zestien. En wat voor keuze hadden we trouwens? We moesten toch verduisteren, dat was verordonneerd en moe was tevreden met haar fraaie vondst, ik kon de boel voor haar toch niet bederven met mijn gekkigheden. Maar hoe dan ook, ik voelde me enorm opgelucht toen de avonden langer werden en wij de lamp niet meer hoefden aan te steken en die vreselijke gedrochten niet meer hoefden op te hangen.

Heel dat lange, taaie voorjaar was het net of het dorp op zijn grondvesten trilde. Alles stond op zijn kop, er werd voortdurend gepraat, overal waar je kwam stonden mensen in groepjes of met z’n tweeën over het stuur van hun fiets gebogen tegenover elkaar.

De gespreksonderwerpen lagen voor de hand. Er deden allerlei geruchten de ronde en bij C.G. Persson werden die vergaard. Wij van Pelle Teen hielden ons weliswaar een beetje afzijdig en bleven het liefst op onszelf, maar ook wij hadden levensmiddelen nodig, net als iedereen, en va ging iedere dag naar de zagerij. Dus helemaal onwetend van de dorpse aangelegenheden waren we niet. Wie er een briefje in de bus had gekregen en naar het postkantoor had moeten komen om een oproep op te halen wisten we over het algemeen dezelfde dag nog. De mobilisatie was een gesel, dat begreep ik wel, hoewel ik het zelf ook behoorlijk spannend en opwindend vond. Er gebeurde in ieder geval iets, er was wat roering en verandering, en op de een of andere vreemde manier ook wat meer gelijkheid en gemeenschap. De scheidslijnen vielen althans tijdelijk weg, iedereen nam deel aan wat er gebeurde, liet zich erover uit en klaagde: o, o, o, waar moet dat heen? Hoe zal het gaan? Wat arbeidskracht betrof, was het dorp bijna aan het ontvolken; de boeren klaagden over het voorjaarswerk en in de boterfabriek was het crisis. Dat Albin Melk was afgekeurd voor militaire dienst en dat Knutte, die achter op de wagen stond om de melkbussen op te laden, pas vijftien was, was een geluk bij een ongeluk. Ook in de zagerij vielen er mannen uit, maar va zag daar niet direct iets verkeerds in.

‘Dan moet er tenminste worden aangepakt’, zei hij, terwijl hij zijn neus in zijn vuist snoot. ‘De baas mag god wel danken dat er iemand is die kan werken, anders zou hij de tent wel kunnen sluiten!’

Va was te oud om in krijgsdienst van nut te kunnen zijn en bovendien mankeerde hij wat aan zijn voet. Ik kan me voorstellen dat het hem een prettig gevoel gaf dat hij althans aan het thuisfront nodig was; dat zag je wel aan zijn gezicht. Aandoenlijk, vond ik dat. Ik voelde zowel medelijden als verachting voor va, vanwege de kinderlijke manier waarop hij de werkelijkheid verdraaide; wanneer hij zich opblies en haantje-de-voorste probeerde te spelen werd dat pijnlijk duidelijk.

Lennart en Börje hoorden bij de eerste lichting die vertrok, net als Åke. Nadat ze waren afgezwaaid, waren ze amper een paar maanden gewoon thuis aan het werk geweest of het was al zover. Börje en Lennart moesten zich beiden melden bij de kustartillerie; ze stonden ergens langs de Oostzeekust op wacht en bewaakten de hemel met luchtafweergeschut, zoveel wisten we. Op die gedachte viel ik soms terug wanneer ik ’s nachts wakker werd en bang was voor bombardementen. Dan bedacht ik dat zij ook wakker waren en daar buiten in de duisternis de hemel stonden af te speuren. Ik voelde me wat minder eenzaam wanneer ik zo dacht, en dan stond ik niet stil bij het feit dat mijn tweelingbroers zich nooit een snars van mij hadden aangetrokken; ze stonden daar toch maar, hun grijze ruggen en ronde helmen gaven toch een gevoel van bescherming. Over hen maakte ik me geen zorgen. Met die arme Åke lag dat anders; die had het koud en ellendig hoog in Norrland, in de Lappenhel zoals men zei, waar de sneeuw tot ver in juni metershoog lag. Aan hem dacht ik op een andere, meer koesterende manier. Zo was hij nou eenmaal, Åke, dat hij dat gevoel opriep.

Onze minister-president, Per Albin, had weliswaar op de radio gezegd dat we in goede staat van paraatheid verkeerden en dat we ons dus geen zorgen hoefden te maken, maar zijn verzekeringen hielpen niet veel. Waarschijnlijk waren onze dagen geteld; dat was de algemene opinie. Overal om ons heen lagen de moffen op de loer. Met hun vreselijke klauwen hadden ze ons arme vaderland al omsingeld, en ze konden waarschijnlijk ieder moment toeslaan en dan hoorde je alleen maar geknerp, zoals wanneer je een eierschaal tussen je vingers fijnknijpt en voor de kippen neergooit. Wat hadden wij daar tegenin te brengen? Zo’n darm als Zweden?

In haar ergste uren van angst zocht moe altijd troost bij de voorspellingen van Sibylle. Een klein rijk in het hoge Noorden, waar een ongekroonde koning op de troon zat, zou gespaard blijven, zei ze. Zo was het voorspeld. En Gustav V was niet gekroond. Dus dat rijk moest Zweden wel zijn. Dat zich zou redden. Va snoof wanneer hij dat hoorde. Potverdorie, dacht ze nou echt dat Hitler notitie nam van een of andere oude waarzegster? Nee, om de dooie dood niet! Als hij daar zin in had, kwam hij zo aanstiefelen, daar kon je vergif op innemen. Hier op het platteland viel er voor hem in ieder geval niet veel te halen. Wat moest hij met een oud huisje? En een aardappelveld? Dat was het kruit niet waard. Zei va. Maar het was angstwekkend gemakkelijk om door die stoere taal heen te kijken.

Ik las de oorlogsverslaggeving in de krant niet bepaald zorgvuldig, dat moet ik toegeven, maar al het gepraat thuis en in het dorp zoog ik op, en wanneer de noodlottige ondertoon van het nieuwsbericht matter klonk dan anders, moe haar hand voor haar mond hield en va kaarsrecht met zijn linkerhand halverwege zijn oor en met een schuin hoofd zat te luisteren, bleef ik gespannen, aandachtig en met een wormpje van ongerustheid dat in mijn buik aangroeide in de keuken stilstaan. Het gebeurde ook wel dat ik in de compacte duisternis van de woonkamer verschrikt wakker werd, omdat ik meende dat ik een rollend gedreun dichterbij hoorde komen dat aanzwol als een donderwolk en ons huisje omverwierp. Dan ging ik met halfopen mond en gespitste oren rechtop zitten totdat tot me doordrong dat het gedreun in mijn hoofd zat. Ik liet me terugvallen onder de deken: dank U, lieve, lieve Heer! Lieve, goede Heer … Bewaar ons! Bescherm ons onder Uw vleugels …

En toch, schandelijk maar waar, was het net of de oorlog mij niet aanging. Niet wezenlijk. Het was te ver weg en te onbegrijpelijk voor me, ik kon me gewoon niet voorstellen hoe het zou zijn als hij echt uitbrak. Naarmate de dagen en weken verstreken en er niets gebeurde, verminderde de spanning en keerde ik terug naar mijn voornaamste bezigheid: me met mezelf bezighouden. Dalängen, het dorp, de provinciale weg en het stadje waren voor mij ‘de wereld’ en onder het hemelgewelf vormde ik het middelpunt daarvan.

Dagelijks, of eigenlijk ieder moment, onderwierp ik het beeld van mijzelf van alle kanten aan een onderzoek. De uiterlijke waarneming voltrok zich in de woonkamer voor de spiegel op de ladekast. Wanneer moe buiten was en ik zeker wist dat ze een hele poos zou wegblijven, trok ik de bruine eikenhouten lijst aan zijn haken naar voren en zette mijn haarborstel eronder om de spiegel in een vooroverhangende positie te fixeren. Zo hadden we dat gedaan, de een na de ander: eerst Dora, vervolgens Betty en nu ik. Precies zoals ik mijn zussen dat had zien doen, deed ik een paar passen achteruit in de kamer om mijn figuur zo ver mogelijk naar onderen grondig te bekijken. Eerst van voren en van opzij, en daarna, met behulp van de handspiegel, ook van achteren. Mijn billen, borsten en heupen inspecteerde ik nauwkeurig, ik trok in en duwde uit, al naar gelang dat nodig was. Soms pakte ik een van de twee stoelen die we in de woonkamer hadden staan, klom op de zitting en trok mijn rok op tot boven mijn knieën om mijn benen aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. Ik probeerde ook verschillende gezichtsuitdrukkingen: ik zette mijn bril af, hield mijn hoofd schuin, trok een peinzend gezicht, glimlachte wat, zette grote ogen op, knikte en pruilde. Als ik tijd genoeg had, stak ik mijn haar ook op de moderne manier op. Dat wil zeggen dat ik het vanuit mijn nek strak omhoog kamde en de uiteinden naar binnen probeerde te draaien en in een rol op mijn voorhoofd trachtte vast te zetten. Vervolgens zette ik het nekhaar vast met een paar bruine klemmen die Betty was vergeten en die ik had weggestopt. Zo gek zag ik er toch eigenlijk niet uit? Ik hield de plooien van mijn rok vast en zwaaide en zwierde. Mijn benen waren redelijk mooi. En ik had een slanke taille. Maar mijn achterste? Neee! Veel te dik. En mijn neus, een hopeloos geval! Meestal eindigde het er allemaal mee dat ik mijn schouders ophaalde en een raar gezicht naar mezelf trok.

De innerlijke waarneming verschilde niet veel van de uiterlijke; die kwam in feite bijna op hetzelfde neer. Natuurlijk vocht ik af en toe een inwendige strijd met mijn geweten uit; ik bad en maakte me vreselijke zorgen over mijn zondige fantasieën en het feit dat ik moe vaak zand in de ogen strooide met betrekking tot mijn correspondentiecursus. Maar ik maakte me vooral zorgen over het beeld dat anderen van me hadden en hoe ik op hen overkwam. Ik had als het ware een innerlijk beeld van mijzelf, hoe ik door een kamer of over een erf bewoog, hoe ik liep en zat en stond. Ik kon ook horen hoe het klonk wanneer ik praatte; vaak zat ik allerlei replieken te oefenen, ik fantaseerde soms hele gesprekken bij elkaar waarbij die en die dat en dat zei, en dan antwoordde ik zus en zo, heel intelligent natuurlijk, liefst een beetje vernietigend. Wanneer ik naar de plattelandswinkel van C.G. Persson of het postkantoor fietste, of iets moest doen bij mensen in het dorp, stak ik vaak mijn neus in de wind. Ik wist best dat ik er verwaand uitzag. (Die verbeeldt zich ook wat! Die Nancy van Pelle Teen – puh!) Maar ik moest me wel zo gedragen, het was een soort verdediging.

Stel je voor dat de mensen wisten hoe ik me werkelijk voelde! Vreselijk buitengesloten, dat was de waarheid. Eenzaam. Weifelend en besluiteloos inzake de studie en wat er van mij moest terechtkomen. Dom was ik niet, dat hoefde niemand me wijs te maken. Op bijna al het gecorrigeerde werk dat ik terugkreeg, stond in de kantlijn met groene inkt: ‘Goed!’ Maar ik wist zo weinig over welke mogelijkheden er waren en wat je moest doen, en er was niemand met wie ik kon overleggen, niemand die me begreep en het pad voor me uitstippelde.

Dat de mensen over mij en over ons praatten, accepteerde ik als iets vanzelfsprekends. Dat deden ze over Pelle Teen; die opvatting, net als mijn minderwaardigheidsgevoel, lag diep in mij verankerd. Die hangt daar maar thuis rond, zo’n grote meid! Doorleren! Nou? Dat zou wat wezen, voor zulke armoedzaaiers! Ik meende dat ik precies kon horen hoe het klonk – waarschijnlijk had ik het ook wel eens gehoord?

Toch ontnam dat alles mij niet mijn fundamentele kracht. Integendeel. Terwijl ik het geroddel, ingebeeld of echt, in mijn hoofd bleef herhalen, was het effect ervan dat ik me er juist steeds meer aan ging ergeren. Ik kreeg er een stijve nek en een gespannen grijns van. Ik werd Nancy Viktoria, de overwinnaar, zoals de dominee had gezegd. Wachten jullie maar af! Ik zal jullie wel eens wat laten zien! En zo ging ik op in aarzelende, vormeloze toekomstdromen, die af en toe hoog opstegen, als luchtbellen, als schitterende ballonnen, maar net zo goed konden verschrompelen tot verfomfaaide leeggelopen flarden.

Mijn eigen zus Betty prikte de teerste luchtbel stuk. Of ze dat uit kwaadwilligheid of pure zelfverdediging deed, weet ik niet zeker. Maar ik neig ernaar dat het zelfverdediging was.

3

‘Jou wil niemand hebben! Niemand! Hoor je me? Loop jij maar rustig nuffig te doen, als je denkt dat dat helpt! Jij bent abnormaal! Je bent ook nog zo lelijk als een vogelverschrikker! Jij zult beschimmelen tussen je benen, net zoals Margit van Gekke Ivar, knoop dat maar in je oren! Een ouwe vrijster, dat zul jij worden! Iedereen praat trouwens over je – aan die, daar mankeert zeker wat aan, zeggen ze. Thuis lopen te luieren op kosten van haar ouders. Doorleren? Puh! Kus mijn kont! Een mens moet zich gewoon schamen dat-ie zo’n zus heeft als jij.’

Jawel, ik kon wel begrijpen waarom Betty zo tegen mij tekeerging, die nacht dat ik haar op de keukenvloer betrapte. Ik kon het haar zelfs bijna vergeven. Maar wat hielp dat, hoezeer ik haar ook vergaf? Wat ze daarna tegen me schreeuwde, raakte ik niet meer kwijt. Het liet me niet meer los.

Het was anders al een hele tijd buitengewoon goed gegaan tussen Betty en mij. Åke was immers onder de wapenen geroepen en Betty was nu een ‘mobilisatieweduwe’, zoals zoveel anderen. Je kon merken dat ze daar een beetje trots op was. Haar wettige echtgenoot was ergens gelegerd om het vaderland te verdedigen, en iets van die heldenglans straalde ook op haar af. Zij was een van die dappere soldatenvrouwen over wie in de krant werd geschreven, die in stilte hun eenzame strijd streden om het gezin overeind te houden en de verantwoordelijkheid te dragen voor de kinderen. Betty hoefde weliswaar niet het land op of de wei in om ervoor te zorgen dat het hooi en het hout werden binnengehaald zoals de boerinnen dat moesten doen, maar ze maakte in ieder geval deel uit van een groep die zowel bewonderens- als beklagenswaardig was, en het vaderland had alle aanleiding om trots op hen te zijn. Stond in de krant. Dat bewustzijn maakte haar genadig.

Betty kreeg geld van de staat voor haar levensonderhoud, precies zoals de dominee al had voorspeld toen hij destijds met de slee kwam om een preek af te steken dat Betty en Åke moesten gaan trouwen. In de wereld heerste onrust, zei hij toen, en als er oorlog kwam zou de staat zorgen voor echtgenotes en kinderen. En op dat punt had hij gelijk gehad. Betty kreeg iedere maand haar centen; veel was het niet volgens va, maar het was in elk geval voldoende voor de huur en de kost, en blijkbaar ook voor buskaartjes, want tot moe’s grote blijdschap kwamen Betty en de kleine meisjes deze winter en lente af en toe uit het stadje naar huis. Moe wist zich haast geen raad, zo blij was ze wanneer Gwendolyn en Dorothy kwamen; dan speelde ze, hing ze de pias uit en pakte ze de koekenpan om wentelteefjes te maken. Ik moet toegeven dat ik het zelf ook best leuk vond, dan werd de verveling tenminste even doorbroken, de keuken leefde op wanneer het er zomaar midden op de ochtend siste en dampte en we met z’n vijven rond de tafel koffie zaten te drinken en de in melk gedrenkte, in margarine gebakken en met wat suiker bestrooide sneetjes brood zaten te eten. Zelfs Dotty kreeg een scheutje koffie in haar kopje.

‘Ach … dat kan geen kwaad! Laten we het er maar gewoon van nemen,’ zei moe, terwijl ze er melk bij schonk, ‘want straks zal het met dit genot ook wel afgelopen zijn …’

Er gingen al een hele tijd geruchten dat de koffiebonen zouden worden gerantsoeneerd; die gingen op de bon. Dat bedoelde ze.

Na de koffie haalde ze de knopendoos en de rol ijzergaren tevoorschijn en gingen we samen kettingen en armbandjes maken voor de meisjes. De knopendoos was een oud koffieblik. Aan de binnenkant van het deksel stond ‘Hakons, Inkoopcentrale voor Kooplieden’, en op de buitenkant stond een plaatje van een jongen en een meisje met blote voeten die op een hek zaten. Ze keken met een verlangende blik omhoog, maar de blauwe hemelkleur was vrijwel weggesleten.

Moe kiepte de inhoud op het tafelzeil; wat er in de doos zat was oud en bekend, we hadden er vaak tussen zitten zoeken. Het overgrote deel bestond uit oude, zwarte en bruine broeksknopen en een heleboel oninteressante overhemdknoopjes, witte of blauwwitte met een glans van paarlemoer. Gevlochten knopen waren er natuurlijk ook, en een hoop platte metalen knopen, de meeste overtrokken met restjes katoen die onder de roestvlekken zaten; beide soorten hadden aan hemdjes en lange kousen gezeten, en waarschijnlijk ook aan va’s lange onderbroeken. Een half dozijn blauw en bruin gevlamde jasknopen met grote gaten of krammen aan de achterkant waarmee ze werden bevestigd, zaten ook in de collectie, evenals tien, twaalf stuks marineknopen van geelachtig metaal met een anker erop. Gebruikte vestknopen in verschillende maten en kleuren waren er in ruime mate, zelfs een paar rode, maar het mooist van allemaal waren vijf aparte knopen waarvan de herkomst zelfs niet bij moe bekend was. Ze hadden de vorm van bloemen, waren lichtblauw van kleur en rond de gaten zaten gouden vlekjes. In waarde werden ze opgevolgd door de knopen van glas; misschien dat een stel melkwitte, ronde knoopjes die glad als parels waren en kleine haakjes aan de onderkant hadden, ze naar de kroon konden steken. De parel- en glasknoopjes hadden aan jurken en blouses gezeten, aan die van moe, Dora, Betty en mij. De kledingstukken waren allang verknipt tot reepjes waarmee kleden werden geweven, maar de knopen had moe er voorzichtig afgepeuterd en in haar doosje bewaard.

We zaten enthousiast te rommelen tussen de berg knopen, haastten ons om snel voorraadjes naar ons toe te grissen die we vervolgens in het driehoekige nest van onze onderarmen en handpalmen afschermden, we zaten te lachen en grappen te maken en elkaar een beetje weg te duwen. Die rode zijn van mij! Die blauwe is voor mij! Nee, hoor, rakker, die was van mij! Voor een deel zaten we onszelf natuurlijk op te juinen. We stelden ons aan. Voor de kleine meisjes overdreven we en deden we net of we meer plezier hadden dan in feite het geval was. Maar als het een beetje wilde en iedereen in de stemming was, gingen we op in het spel en werden we zelf ook kleine kinderen.

Moe had voor Gwendolyn katoenen garen in een stompe stopnaald gedaan en was voortdurend bezig haar van knopen te voorzien waarvan de gaten groot genoeg waren om de naald te kunnen doorlaten. Gwendolyn was vreselijk eigenwijs en wilde natuurlijk alles zelf doen. Dorothy zat alleen maar met grote, glimmende ogen verbaasd te kijken toen ik een ketting om haar dikke halsje hing. Ze pakte de knopen voorzichtig in haar hand en bekeek ze goed. Een paar slijmbellen glinsterden en braken op haar onderlip, ze rochelde een beetje wanneer ze ademde; ze was vaak verkouden. Lutje Dotty was pas anderhalf jaar. Ze had net leren lopen en was laat met praten. Ze was een beetje traag, lang niet zo bijdehand als die drukke Lynn.

Het viel me op dat moe een blos op haar wangen had. Het was leuk om haar zo uitgelaten en blij te zien. Haar ogen glinsterden, ze vond het leuk om te spelen en gekkigheid te verzinnen, dat was altijd al zo geweest. Het was bijna net als vroeger, wanneer Kerstin en Barbro met mij meekwamen uit school en moe het spel kaarten tevoorschijn haalde en voorspellingen deed …

Op zulke momenten, wanneer we rond te tafel zaten te spelen zonder ons ook maar een moment schuldig te voelen en gewoon midden op de ochtend wentelteefjes aten, wanneer de poes op de haardplaat lag, het vuur in het fornuis knetterde en iedereen vrolijk was, voelde je je soms zo levendig en mild gestemd, alsof we in gistend tarwedeeg zaten dat bubbelde en borrelde en ons warm omsloot. Wij waren wij en daar had niemand wat mee te maken. We sloten de wereld buiten, we lieten de radio gewoon lekker uit, we trokken ons niets aan van de oorlog. We vergaten tijdelijk de rantsoeneringsaankondigingen en de geldzorgen. De ongerustheid over Åke, Börje en Lennart die ergens gelegerd waren, we wisten niet waar, werd toegedekt met lichtzinnig vertrouwen. Terwijl we met de knopen bezig waren, lachten we en maakten grapjes met Lynn en Dotty. Het was fijn dat we met meer mensen samen waren. Het was bijna net als vroeger. Zelfs het verlies van Dora, dat we altijd voelden, hing als een milde glimlach boven ons.

Tijdens zo’n gelegenheid waarop Betty met de bus naar huis kwam en een dagje bij ons bleef, gebeurde er iets ongelooflijks: ze vroeg me om hulp. Ze moest proberen een brief voor Åke in elkaar te draaien, zei ze. Zelf schreef hij behoorlijk vaak en steeds stond er in zijn brieven dat ze snel terug moest schrijven. Hij wachtte op antwoord. Iedereen kreeg brieven, alleen hij niet. Maar Betty hield niet van schrijven. Waar moest ze het over hebben? Het was zo moeilijk om iets te bedenken.

Ik ging met plezier aan de slag. Wanneer het erom ging iets te verzinnen en regels aan elkaar te breien, was je bij mij aan het juiste adres. Moe was in dit opzicht ook niet dom, en al lachend en giebelend hielpen we elkaar, terwijl die arme Betty schreef en weer uitwiste, en alsof ze door de duivel op de hielen werd gezeten opnieuw zat te schrijven.

‘Doen jullie eens rustig’, snauwde ze nu en dan een beetje nijdig. ‘Ik kan het niet bijbenen, jullie zijn allebei helemaal gek geworden! En dit kun je toch niet schrijven! Dan denkt hij vast dat me wat mankeert.’

Maar er kwam toch een brief tot stand, een behoorlijk lange en omvangrijke. Ik had voorgesteld om er in het begin iets over het weer in te zetten, dat de sneeuw nu begon te smelten en dat het overdag dooide. Betty was thuis in Dalängen en deed de groeten; ze zat dit aan de keukentafel te schrijven, en het ging met ons allemaal goed en we deden de hartelijke groeten, va ook, al was die natuurlijk zoals gewoonlijk in de zagerij. Er stond ook in dat we voor Lynn en Dotty kettingen hadden gemaakt en hoeveel plezier we hadden gehad; ze waren allebei zo flink en lief, hoewel Dotty een beetje verkouden was, maar dat was niets om je zorgen over te maken.

Betty beweerde dat ze geen nieuwtjes uit het stadje had, dus dat onderwerp moesten we overslaan, maar ze stemde ermee in om te vertellen dat de oude August Bus, die het brood rondbracht nu Åke in het leger zat, op een dag stiekem met een brood was aangekomen, en dat was natuurlijk heel aardig van hem. Verder stond er natuurlijk ‘Bedankt voor je brief’ in, en dat zij, Betty, hoopte dat het ook goed ging met Åke en dat hij gauw verlof zou krijgen want ze verlangde zo naar hem.

Dat wilde ze eerst niet schrijven, wat was dat voor onzin? Maar moe en ik waren het op dat punt roerend eens; natuurlijk moest ze schrijven dat ze naar hem verlangde, wat zou hij anders denken, die stakker? En ze verlangde toch ook naar hem? Of niet soms? Maar toen we voorstelden om de brief af te sluiten met duizend kussen van je eigen lieve echtgenote, toen zei Betty: ho. Ze hoefde zich toch niet belachelijk te maken, getrouwde vrouw als ze was? Je lieve echtgenote? Pfff! Hoe klonk dat wel niet? Domineesvrouwen en dat soort types konden zich wel ‘je echtgenote’ noemen als ze wilden, maar zij nooit van haar leven. Zeer resoluut schreef ze met grote letters onder aan de brief: ‘Hartelijke groeten van Betty en de kinderen’. Dat moest maar genoeg zijn. Punt uit.

Onder de flap van de envelop waarin de brief van Åke had gezeten (o, wat had ik die graag willen lezen, als ik de kans maar had gekregen!) zat een aparte postzegel voor antwoord. Betty maakte die voorzichtig los en plakte hem op de envelop, dan kostte het niets om de brief te versturen. Vervolgens schreef ze Åkes legernummer en naam erop, maar geen echt adres, alleen een veldpostnummer. Niemand mocht weten waar hij zich bevond, dat was een militair geheim, zei Betty, terwijl ze een beetje verwaand haar mond vertrok. Hij was een ‘Zweedse Tijger’, dat wisten we toch wel? Maar het was ergens in Norrland, zoveel kon ze wel zeggen.

In onze streek kwamen overigens ook militairen. Een of andere speciale eenheid werd enkele tientallen kilometers ten noorden van het stadje gelegerd. We hadden gehoord dat er met explosieven openingen waren gemaakt in de rotsgrond daar waarin belangrijke voorraden werden verborgen, die dag en nacht bewaakt moesten worden door manschappen en honden. Dit zorgde natuurlijk voor enige opwinding in onze contreien, ook al hadden wij bij Pelle Teen daar geen weet van.

Eind mei kwam er bericht van Betty; ze was toen al een flinke poos niet in Dalängen geweest en moe had zich al afgevraagd wat er aan de hand was. Albin Melk hield me aan toen ik op de fiets bij Persson aan kwam rijden. Hij wilde net in zijn cabine stappen; hij was waarschijnlijk in de winkel geweest om sigaretten te kopen, want toen hij naar mij riep, had hij er juist eentje opgestoken.

‘Je komt precies op het goede moment! Ik moet je een boodschap van Betty doorgeven! Als je Nancy ziet, moet je zeggen dat ze op woensdag- of zaterdagavond moet komen om op de kinderen te passen. Zeg maar tegen haar dat ze hier moet blijven slapen. Dat was de boodschap. Letterlijk.

Ja,’ vervolgde Albin met een veelbetekenende grijns, terwijl hij de as van zijn sigaret tegen het omlaaggedraaide raampje tipte, ‘ze zal nu wel aan de boemel gaan, die zus van jou! Die zal haar benen wel niet stil kunnen houden, nu het voorjaar is gekomen, denk ik. Die “speciale eenheid” zal wel trekken, ha, ha!’

Ik zei tegen moe waar het op stond. Dat Betty wilde dat ik daar ’s nachts bleef slapen. Ze moest blijkbaar ergens naartoe. Meer zei ik niet, maar moe was zoals gewoonlijk argwanend en zat vol slechte voorgevoelens.

‘Ergens naartoe? Waar moet ze dan naartoe? Ze heeft haar handen toch vol aan de kinderen! Het is die Irma natuurlijk, die haar meetroont … Die vertrouw ik voor geen cent!’

Het klopte inderdaad. Toen ik op zaterdagavond arriveerde, was Irma er. Ze hadden zich allebei opgedirkt in gebloemde jurken met strak aangetrokken ceintuurs en grote schoudervullingen. Uiteraard hadden ze hun haar opgestoken, en ze hadden zich gepoederd en lippenstift opgedaan en er zaten grote rode vegen op hun jukbeenderen. Ik vond dat ze zich vreselijk hadden toegetakeld. Terwijl ik bij de deur mijn jas weghing, stiefelden zij allebei met een sigaret in hun mondhoek op hoge hakken tussen de kamer en de keuken heen en weer, alsof ze bang waren om te gaan zitten en hun rokken te kreuken. Voortdurend wierpen ze elkaar veelbetekenende blikken toe, ze giechelden en gierden, en stonden elkaar voor de spiegel te verdringen als een stel kinderen. Aldoor duwden ze hun kapsel in model en ze spoten met de parfumfles onder hun oksels voordat ze eindelijk de trap af gingen.

Ik weet dat ik zo jaloers was dat ik hen wel had kunnen knijpen, maar ik vermande me en hield mezelf voor dat ze kinderachtig en belachelijk waren, en dat ik me nooit van mijn leven zo zou uitdossen en aanstellen … Betty zou zich moeten schamen! Ze gedroeg zich heus niet als een echte moeder! Getrouwd en al. Maar voordat ze wegging, omhelsde ze de kinderen wel, en ze zei dat ik koffie moest zetten en dat er ranja in de kast stond en dat we alle broodjes uit het zakje mochten opeten; die had ze speciaal voor ons gekocht!

Bij Betty was het niet echt gezellig, moet ik zeggen. De spullen van de kinderen lagen over de hele vloer rondgestrooid en op de keukenbank en de tafel lagen overal tijdschriften. Het fornuis zat onder de vlekken van overgekookte melk. Dotty had op de kussens van de bank geplast, zodat er grote ingedroogde vlekken met bruingele kringen op zaten. In de hele keuken rook het naar pies, dat was echt zo. Nee, zoals Betty zou ik het nooit willen hebben!

Toen ik op zondagochtend naar huis wilde vertrekken, vroeg Betty of ik de volgende zaterdag ook kon komen, en dat kon ik wel. Ze deed vriendelijk tegen me.

‘Ik vind het aardig van je dat je komt, Nancy’, zei ze. ‘Een mens moet er af en toe even uit, snap je. Het is zo saai om alleen maar met de kinderen thuis te zitten.’

Dat begreep ik maar al te goed. Ik zou het zelf nog geen week uithouden.

Daarna werd ik voor nog een zaterdag geboekt; we naderden inmiddels het midden van juni en de nachten waren licht. Ik sliep samen met de meisjes in de woonkamer, dat wil zeggen: ik lag in Betty’s bed, Gwendolyn in dat van Åke en Dotty in het kinderbedje. We hadden met de uitknippoppen gespeeld, en ‘Daar komt een muisje aangelopen’ gedaan, en het van een garenklosje gemaakte tolletje minstens twintig keer over het tafelzeil laten scheren; iedere keer dat het op de grond viel, gilde Dotty verrukt. Spelen met kleine kinderen vond ik niet echt leuk, maar wat moest ik? Anders begon Gwendolyn te jengelen en we konden natuurlijk niet al om zeven uur naar bed gaan.

Die nacht begon het te onweren. Ik was ontzettend bang voor onweer, dat ben ik altijd geweest. Wanneer de bliksem de duisternis doorklieft, beginnen mijn lippen onmiddellijk te prevelen en ga ik zachtjes tellen terwijl ik mijn ogen dichtknijp en intens hoop dat ik minstens de tien haal voordat de donder komt, want dan is het onweer ver weg, had ik gehoord. Deze nacht kwam ik de eerste keer slechts tot vier, en toen de volgende flits door de lucht sneed, was ik nog nauwelijks met tellen begonnen of het begon zo te donderen dat de ruiten ervan trilden. Toen trok ik de deken over mijn hoofd en stopte mijn vingers in mijn oren; doornat van het zweet lag ik zo met mijn zintuigen op scherp, terwijl ik zoals altijd bad tot de goede, goede GOD! Daarna begon het te regenen en moet ik in slaap zijn gevallen.

Ik werd in de loop van de nacht wakker doordat ik in de keuken een geheimzinnig geluid hoorde. De deur ernaartoe was dicht, terwijl ik zeker wist dat ik hem open had laten staan, omdat het in de kamer al benauwd genoeg was met drie slapende mensen en het raam dicht vanwege het onweer. Het regende waarschijnlijk nog steeds, want de kamer was halfdonker hoewel het in deze tijd van het jaar het hele etmaal licht bleef. Ik voelde dat ik dorst had. Dat was ongetwijfeld een goede reden om naar het aanrecht te sluipen en een slokje water te drinken. Maar het was vooral nieuwsgierigheid die mij uit mijn bed dreef, dat moet ik eerlijk toegeven. Wat was Betty toch aan het doen? Was Irma bij haar? Wat waren ze dan aan het doen? Het klonk zo raar. Giebelig en hijgerig. Ik keek op de wekker: bijna drie uur.

Resoluut stond ik op en deed de deur heel voorzichtig open, zodat de scharnieren zo min mogelijk zouden piepen. Eigenlijk denk ik dat ik al wist wat er aan de hand was, want zodra ik die geluiden hoorde, voelde ik een bekende opwinding in mijn lichaam en mijn hart sloeg wat sneller dan gewoonlijk. Toch werd ik verrast door de aanblik; ik geloof dat ik zo’n tien, vijftien seconden met open mond op de drempel heb gestaan, langer zal het niet geweest zijn.

Betty bevond zich op de vloer tussen het fornuis en de keukentafel. Ze had het gestreepte kussen van de keukenbank op de grond gelegd en ook de kleine kussentjes, dat viel me meteen op. Omdat ze intens in haar bezigheden opging, had ze me eerst niet in de gaten en bovendien had ze haar rug, of beter gezegd haar achterste, naar mij toegekeerd. Haar gebloemde zomerjurk lag op een hoop op het kleed, haar beige onderrok had ze nog aan maar die was tot haar schouders opgetrokken, een broekje droeg ze niet, haar billen waren naakt en rond en bewogen ritmisch op en neer en heen en weer alsof ze in wilde galop een hobbelpaard bereed. In feite zat ze schrijlings op het kruis van een vreemde vent of jongen, die ik in het groenige donker niet goed kon onderscheiden, vooral ook omdat Betty hem vrijwel geheel aan het zicht onttrok. Onder haar rechteroksel zag ik in ieder geval een rood en bezweet gezicht met dichtgeknepen ogen en ver over de tanden teruggetrokken lippen. Hij keek verzaligd onnozel, je zag zijn tandvlees glimmen terwijl hij grijnsde en een witblonde haardos plakte op zijn voorhoofd. Hij had zijn uniformbroek nog aan, maar die hing op zijn knieën; zijn voeten in zwarte sokken maakten een belachelijke indruk, maar zijn baret had hij netjes op zijn schoenen gelegd en zijn jas hing over een stoel. En het waren niet Åkes baret en Åkes schoenen.

O, wat lag hij te steunen, die rakker. Dat was waarschijnlijk het geluid dat ik had gehoord. Ooohhh – aaahhh – oohh – ah!! Het klonk bijna alsof hij op het gemak zat en pijn in zijn buik had. Betty’s klokkende geluid daarentegen, of hoe je de geluiden die zij hortend en stotend en kreunend en hummend produceerde ook moest noemen, klonken net zo ongeduldig verrukt als de klanken die Lutje Dotty voortbracht wanneer ze haar zuigfles in de mond kreeg.

Hij was degene die me in de gaten kreeg. Hij verhief zich op zijn ellebogen en op hetzelfde moment draaide Betty zich om; ik zag haar verwarde blik, en haar mond die als het ware kwijlend openhing, waarna ik snel achteruit stapte over de drempel en de kamerdeur dichtdeed.

Neuken. Dat waren ze aan het doen. Zo deed je dat. Neuken. Het woord bestond al in mij, er ging een aantrekkingskracht van uit, maar het was lelijk en verboden, ik zou het nooit over mijn lippen kunnen krijgen …

Vijf minuten later, toen de voetstappen op de trap haastig naar beneden waren verdwenen, brak de hel los. Betty wierp opeens de deur van de kamer open; ze had haar jurk weer aangetrokken en haar vingers friemelden aan de knopen aan de voorkant. Haar haren stonden recht overeind, ze kneep haar mond nijdig dicht en haar ogen schoten vuur, ik dacht haast dat ze me zou aanvliegen! Ik had nog geen tijd gehad om weer in bed te kruipen en was dat ook niet van plan; ik stond gewoon midden in de kamer in mijn nachtpon als een onnozele sul. Waarschijnlijk waren mijn voorhoofd en mond, en trouwens mijn hele lichaam, vertrokken van weerzin en walging. Van enige wellustig prikkelende opwinding in mijn onderlijf was helemaal geen sprake meer; de scène in de keuken had precies de tegenovergestelde uitwerking gehad. Betty siste binnensmonds: ‘Verdomde spion! Je denkt zeker dat je me nu echt goed de baas bent, hè? Ga maar naar huis om het aan moe te verklikken, maar ik zal je later de ogen uit je hoofd krabben! Pak je spullen en ga weg! Verdwijn! Ik wil je niet meer zien! Hoor je me? Rotkind!’

Gwendolyn begon onrustig te draaien in Åkes bed. Ze was doornat van het zweet, zag ik. Ze dreinde even en spartelde totdat ze haar beentjes bevrijd had, daarna keerde ze zich om, stak haar duim in haar mond en kwam weer tot rust. Lutje Dotty lag op haar rug te snotteren met haar knieën uit elkaar en haar luier ertussen, ze was weer nat natuurlijk, dat rook je wel, en die eigenwijze vliegen roken het ook.

Misschien dat Betty even ademhaalde toen Gwendolyn zich bewoog, maar ik kan het nauwelijks geloven, want ze deed er nog een schepje bovenop; ik kreeg van alles over me heen en kon er geen speld tussen krijgen.

‘Je bent niet goed snik! Een echte oude vrijster! Jij bent abnormaal. Lelijk. Niemand wil jou hebben. Je loopt je maar aan te stellen. Verbeeldt je dat je wat voorstelt! Puh! Iedereen lacht je uit. Een mens schaamt zich gewoon dat-ie zo’n zus heeft als jij! En het is een schandaal zo verwend als jij bent. Dat is altijd al zo geweest. Een beetje slijmen en je aanstellen bij moe, dat heb ik heus wel gemerkt! Maar ga nou maar naar huis om het door te vertellen! Wegwezen!’

Ze stapte achteruit over de drempel en trok de deur met een klap dicht.

Ik griste mijn ondergoed en jurk bij elkaar, nam mijn schoenen in de hand en sloop achter haar aan de keuken in. Betty had een sigaret opgestoken. Ze stond bij het zinken aanrecht en nam de ene heftige trek na de andere. Vervolgens drukte ze de peuk in de afvoer en doofde hem met snelle, nijdige bewegingen. Ze was zo over haar toeren dat ze stond te trillen. Haar kin hield ze op haar borst gedrukt en haar haren hingen langs haar gezicht. Het dunne kussen van de bank had ze er weer op gegooid en de andere kussens lagen op hun plaats. Opeens vloog ze naar de keukentafel, waar ze zich op het puntje van een stoel liet zakken en begon te snikken en te snotteren. Ze steunde met haar ellebogen op het tafelblad en terwijl ze op de knokkels van haar gevouwen handen beet, kwam alles wat ik zo goed kende, alles wat ik zo deerniswekkend vaak had gehoord, er opnieuw uit: ‘Denk je soms dat ik het zo leuk heb? Om hier alleen te zitten met twee kinderen. In zo’n gat als dit. Hoe denk je eigenlijk dat dat is? Maar van mij heeft niemand zich ooit wat aangetrokken, nee hoor! Nooit. Ik heb me altijd zelf moeten redden! Voor mij kon er nooit iets af. Ik moest werken en ik moest me overal maar in schikken. Kruipen moest je, voor die verdomde wijven. Denk je soms dat dat leuk was?’

Telkens weer kwam ze met hetzelfde liedje, brullend en hijgend. Ze zag er ellendig uit. Klein en in elkaar gekropen. Al het opgedirkte en verwachtingsvolle van gisteravond was nu verdwenen. Haar gezicht was rood en gerimpeld van het huilen. Ze had een snotneus. Ik had zo’n medelijden met haar. Echt waar. Maar toen ik naderbij kwam en mijn hand op haar schouder wilde leggen, begon ze nog luider te snikken en schreeuwde ze tegen me: ‘Verdwijn! Ga weg! Ik wil je nooit meer zien!’

Op het stoepje voor Betty’s deur rukte ik mijn nachtpon uit en trok mijn kleren aan. In de vroege ochtend fietste ik naar huis. Een horloge bezat ik niet, maar ik reed even langs de horlogemaker. De grote hangklok boven de deur stond op dertien minuten voor vier. Zo vroeg kon ik thuis niet aankomen! Moe zou vragen wat er mis was.

Bij Forshällan stopte ik. Ik zette mijn fiets onder de berken en liep langs het riviertje over hetzelfde zandpaadje waar Dora en ik samen hadden gewandeld op die pure, zachte dag, die in zijn schrijn bewaard lag en slechts met de grootst mogelijke omzichtigheid mocht worden bekeken.

Het nachtelijk onweer was weggetrokken. Om mij heen dampte en geurde het groen. De riviergeul glinsterde achter een gordijn van elzen, maar de plassen op het pad waren al bijna opgedroogd en tekenden zich alleen nog maar af als vochtige vlekken met een patroon van stuifmeel. Aan de linkerkant van het pad groeide het fluitenkruid overvloedig en enorme bossen ooievaarsbek begonnen blauw te worden. De lelietjes-van-dalen waren al uitgebloeid, maar op het rotsige heuveltje verderop in de wei waar het rozenkransje groeide, glinsterde de steenbreek wit, en het kleverige rozerood van de rode pekanjer begon al te ontluiken.

Zo vroeg in de ochtend als nu klonk het geluid van de vogeltjes op zijn luidst. In de struiken en takken was het een en al gekwinkeleer en getsjilp, en rond mijn voeten en benen, en hoog boven mijn hoofd krioelde en fladderde het van alle mogelijke kruipende en gevleugelde insecten. Midzomer stond voor de deur. Het hoogtepunt van de zomer, het leven en de wellust. Ik voelde het nauwelijks, ik rende verder, snel en in het wilde weg. De nachtelijke woorden en beelden tuimelden door mijn hoofd. Ik voelde me ongerust en rusteloos, ik vond nergens houvast voor mijn gedachten. Fantasieën en dromen over de toekomst, die me anders altijd gezelschap hielden en afleiding boden, vonden geen middelpunt waar ze omheen konden cirkelen; dat werd voortdurend door die wirwar verstoord.

Het kon me niet zoveel schelen wat Betty op de keukenvloer had uitgevoerd, wat dat betreft had ik vooral medelijden met Åke, maar wat ze me allemaal naar het hoofd had geslingerd raakte ik niet meer kwijt. Ook al begreep ik diep in mijn hart wel dat ze het niet zo serieus had bedoeld als het klonk, toch trok ik het me aan. Ik wist het immers zelf ook. Ze had alleen maar gezegd wat de laatste tijd al zo vaak door mijn hoofd was gegaan: ik was lelijk en abnormaal. Hooghartig en verwend. En niemand wilde mij hebben. Niemand wilde mij hebben …

Ze had gelijk. Ik was zestien jaar. Ternauwernood gekust.

De oude, zwartgeteerde roeiboot lag met de ketting rond de wortel van een els aan de kant afgemeerd, halfvol water. Zo vroeg in de ochtend was er nog geen mens te bekennen, je zag geen spoor van voetstappen of menselijke activiteit. Een stukje verderop in de geul zwommen alleen een paar eenden met hun jongen op sleeptouw. De bladeren van de waterlelie dreven rustig op het water. Uit de rietkant steeg een vage geur van modder op.

Ik ging op het glibberige stenen plateau boven de lagune staan en keek uit over het water, zonder iets te zien. Zo bleef ik een poosje staan. De stilte was totaal, het suisde in mijn oren. Daarna, ik weet niet wat er over mij vaardig werd, begon ik het ene kledingstuk na het andere uit te trekken totdat ik daar spiernaakt stond, zoals God mij had geschapen. Ditmaal hield ik zelfs mijn hemdje niet aan, en ook mijn onderbroekje niet. Mijn bril stopte ik in de zak van mijn jurk.

Het was midden juni, het water in het riviertje was fris en ik begon te rillen, ik verstijfde en klappertandde, maar na een paar minuten was mijn huid eraan gewend en voelde het heerlijk en verkoelend. De bodem van de rivier was redelijk zanderig en aarzelend zette ik een paar stappen verder de lagune in, maar toen het water precies tot de onderkant van mijn borsten kwam, stopte ik; ik kon nog steeds niet zwemmen. Die keer dat Dora erbij was, zwom zij tot het midden van de riviergeul, waar het water glinsterde en leefde en waar een beetje stroming stond. Ik had naar haar gewuifd en gegild en ze was naar me terug gezwommen met haar haren drijvend op het water; we hadden samen gelachen, gespetterd en waren kopje-onder gegaan. Nu stond ik hier alleen. Dora was dood.

Ik bewoog me verder het water in, voorzichtig met mijn tenen voelend totdat het water tot mijn keel reikte, als een kraag waaruit mijn hoofd opstak. Flarden zonlicht en schaduw golfden en schommelden. Een zwaluw scheerde laag over, ving een insect, maakte een bocht en scheerde opnieuw langs. Alles kwam zo dichtbij. Trossen luchtbellen stegen op uit het slijk, glinsterden en braken.

De bodem was zachter geworden en mijn hielen zonken weg, ik moest op mijn tenen gaan staan en dat maakte me lichter, ik had het gevoel dat ik werd opgetild en schommelde, mijn hoofd dreef op de waterspiegel precies zoals een van die glimmende waterleliebladeren. Het water hield me in zijn zachte greep, ik maakte er deel van uit, het reinigde me, het was zalig en lekker, het streelde en omhelsde, het wiegde me en maakte me duizelig …

Nog een stap … Eén stap …

Aan de diepte eronder dacht ik niet. En op dat moment ook niet aan Dora. Niet aan God. En ook niet aan moe.

Ik was Ik. Ik besliste over mijzélf.

Het duizelde me en mijn kaken deden pijn. Ik sloot mijn ogen, liet me heen en weer gaan, het water steeg over mijn kin tot aan mijn lippen, en zonder dat ik wist waardoor die impuls werd ingegeven, haalde ik mijn tenen van de bodem, ik trappelde mezelf weg en de grond verdween.

Al door de eerste slok koud water raakte ik in paniek. Ik ploeterde en proeste, het geluid was oorverdovend, mijn ogen brandden. Mijn achterste kwam bovendrijven en ik wilde recht als een stuk hout op het wateroppervlak gaan liggen, maar mijn borstkas zonk en ik vond geen houvast. Om me heen was het water grijsgroen en troebel – ik zag niets! – ik wist niet wat boven of onder was, ik trapte met mijn benen en zwaaide met mijn armen, ik moest naar de oppervlakte, ik moest lucht hebben!

Hoestend en half verblind stond ik aan de kant, mij vasthoudend aan de wortel van een els. Het water stroomde uit mijn haar. Mijn keel brandde. Goeie genade! Dat was door het oog van de naald! Betty had gelijk. Ik was niet goed snik!

Snel trappend en met mijn haastig en slordig aangetrokken kleren nog plakkend aan mijn lijf fietste ik in de lichte tegenwind naar huis. Ik voelde me verkoeld en absoluut glashelder, maar ik trapte alsof ik door de duivel op de hielen werd gezeten. Het moment van gekte wilde ik zo snel mogelijk achter mij laten, ik wilde er niet van weten, ik schaamde me en was bang. Pas op jezelf, Nancy! Zo had Dora gesproken. Doe alleen wat je zelf wilt! En ik wilde me toch niet verdrinken! Om flauwe kletspraat! Nee, wacht maar, ze zouden nog wel eens wat zien! Ik zou ze wel eens wat laten zien!

Krampachtig hield ik vast aan de verklaring dat het door de kletspraat kwam, en hierdoor probeerde ik mezelf moed in te spreken en mijn ogen te sluiten voor dat andere, dat mij bang had gemaakt. Want ik wist immers wel dat het om iets anders ging, iets veel sterkers en gevaarlijkers. Diep in mij verborgen lag een eenzame vertwijfeling af te wachten, soms voelde ik die, maar ik drukte haar altijd meteen weer weg. Dat gevoel had zojuist de overhand genomen en mij naar de diepte gelokt in een moment van overmoed en wraakzucht, eerder dan dat het door verdriet veroorzaakt werd. ‘Net goed, net goed … Nog een stapje …’ Dat Betty me had uitgescholden was alleen maar een afstapje naar het duister daarbeneden. Een koude rilling ging over mijn rug, ik begon te klappertanden en harder te fietsen. Nu wilde ik naar huis!

Het was zondagochtend en nog vroeg, maar va was al aan het werk op het aardappelveldje; hij had het aardappelpoothout al tevoorschijn gehaald om het veld te inspecteren, zag ik; het was bijna tijd om de aardappels aan te aarden. Toen ik door het vaargat het erf op denderde, keek hij op en stak zijn rechterhand omhoog.

‘Wat ben jij vroeg’, zei moe en in haar intonatie hoorde ik het vraagteken. ‘Het is nog niet eens zeven uur!’ Ze liet haar blik zoals gewoonlijk argwanend over mij heen gaan. ‘Is er iets mis?’

Tijdens mijn fietstocht was mijn haar gelukkig opgedroogd en ik zag er waarschijnlijk redelijk normaal uit, ook al was ik dat niet.

‘Nee hoor, er is niets mis … maar ik kon niet slapen … het was zo warm! Ik kon net zo goed naar huis fietsen. Ik moest trouwens de groeten doen!’

‘O, nou … bedankt!’

Moe tilde een van de ringen van het fornuis en trok de koffiekan boven het vuur; het klonk alsof ze niet helemaal tevreden was met mijn uitleg, maar ze was blijkbaar van plan er voorlopig genoegen mee te nemen. Ze vroeg alleen nog of het goed ging met Betty en hoe het met de kleintjes was. Of het nu beter ging met Lutje Dotty’s verkoudheid.

‘Misschien komen ze met Midzomer wel naar huis. En als Åke dan ook nog verlof krijgt …’ zei moe tegen zichzelf.

Ze maakte geen bezwaar toen ik zei dat ik even ging liggen om te proberen nog een poosje te slapen.

‘Maar trek wel een deken over je heen,’ vermaande ze me, ‘en doe de deur dicht!’

Misschien zou huilen me goed hebben gedaan, maar dat kon ik niet. Met brandende ogen lag ik naar het behang tegen het plafond te staren, er zaten gele vlekken in de hoek bij de nis, bekende vlekken, ik had daar al ontelbare malen naar liggen kijken. Waarschijnlijk was er vocht door de spaanplaat op zolder gelopen, misschien dat de kat daar tussen de dwarsbalken had geplast … Moe was in de keuken bezig. Het lukte me niet om mijn gedachten op een rijtje te zetten, ik voelde me alleen maar moe. Waarom was alles zo ingewikkeld? Waarom moest Betty het zo ingewikkeld maken? Waarom werd ze zo boos op me? De scène op de keukenvloer verscheen weer voor mijn geestesoog, maar verdween. Daar was het water weer, het groene water … Ik trok de deken tot mijn kin omhoog, mijn mond was droog.

Had ik echt willen sterven? Nee, nee, nee! Ik wilde alles van mij afschudden, ik was gek geweest! Bedankt, lieve lieve Heer, dat ik weer ben bovengekomen, help me, lieve Heer, probeert u alstublieft weer wat orde bij mij te scheppen! Vergeef me mijn zonden … En help mij, help mij!