Nâzım Hikmet

Mensenlandschappen

Uit het Turks vertaald door Els Hansen, Ruud Keurentjes en Wim van den Munkhof

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titels en uitgaven İnsan Manzaraları, Asım Bezirci (red.), Nâzım Hikmet, Tüm Eserleri dl. VI, (Cem Yayınevi), İstanbul 1978 en Memleketimden İnsan Manzaraları, İstanbul 1987 (Adam Yayınları)

Oorspronkelijke tekst © Mehmet Hikmet 1994

Eerste Nederlandstalige uitgave © Els Hansen, Ruud Keurentjes, Wim van den Munkhof en De Geus BV, Breda 1995

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Eyevine/Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 445 3142 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

Station Haydarpaşa[1]

voorjaar 1941

=====drie uur ’s middags.

Op de trappen zon

=============moeheid

=================en drukte.

Er staat een man

===op de trappen stil

=========in gedachten.

Schriel.

Schichtig.

Zijn neus lang en spits

zijn wangen pokdalig.

De man op de trappen

=========– Galip Usta[2] –

============staat om zijn vreemde gedachten bekend:

Kon ik maar elke dag wafels eten, dacht hij

==========================5 jaar oud.

Kon ik maar naar school, dacht hij

==================10 jaar oud.

Kon ik maar weg uit vaders messenzaakje

nog vóór het avondgebed, dacht hij

===================11 jaar oud.

Als ik ’s mooie beige schoenen had,

als de meisjes naar me zouden kijken, dacht hij

============================15 jaar oud.

Waarom sloot mijn vader zijn bedrijfje?

De fabriek is heel wat anders dan vaders zaak,

===============dacht hij

===============16 jaar oud.

Gaat mijn dagloon omhoog? dacht hij

=====================20 jaar oud.

Vader stierf op zijn vijftigste,

ga ik ook zo jong dood?

===========dacht hij

===========21 jaar oud.

Als ik werkloos word, dacht hij

====================22 jaar oud.

Als ik werkloos word, dacht hij

====================23 jaar oud.

Als ik werkloos word, dacht hij

====================24 jaar oud.

En regelmatig zonder werk

dacht hij: Als ik werkloos word

====================tot zijn vijftigste.

Toen hij 51 was zei hij: ‘Ik ben oud geworden

===============ik heb al een jaar langer geleefd dan vader.’

Nu is hij 52.

En werkloos.

Nu staat hij op de trappen stil

================overvallen door

===========de meest vreemde gedachte.

Hoe oud zal ik zijn als ik sterf?

Heb ik bij mijn dood een deken over me heen?

=======================denkt hij.

Zijn neus lang en spits.

Zijn wangen pokdalig.

=

Met vislucht uit zee

met wandluis in de stoffering

===============komt de lente in station Haydarpaşa.

Manden en zadeltassen

=======gaan de trappen af

==========gaan de trappen op

=============blijven op de trappen staan.

Naast de agent loopt een kind

===============– een jaar of vijf –

======================de trappen af.

=

Nergens geregistreerd

maar hij heet Kemal.

=

Er ging een tas de trappen op

===============een tapijten tas.

=

Hij daalde de trappen af, Kemal,

===============moederziel alleen

=================– blootsvoets, geen hemd aan zijn lijf –

=================te midden van alles en iedereen.

Hij herinnert zich niets dan zijn honger

===============en vagelijk

===========een vrouw ergens in het duister.

=

De tas die de trappen opging

had versiersels in rood, blauw en zwart.

Tapijten tassen

====bestegen paard, muildier, rijtuig vroeger

en nu de spoortrein.

=

Er daalt een vrouw de trappen af

in een omslagdoek

=======lijvig

Adviye Hanım[3].

Een Kaukasische van origine

mazelen had ze in 1311[4]

========in 1318[5] was ze de bruid.

Ze waste.

Kookte.

Baarde kinderen.

En weet dat ze na haar dood

======over haar baar een doek zullen leggen

=========================uit een sultansmoskee.

Een schoonzoon is imam[6].

Op de trappen zon

========een bosje sjalotjes

========en een mens:

========korporaal Ahmet.

Hij vocht in de Balkanoorlog

========vocht tijdens de Mobilisatie[7]

================vocht toen het oorlog was met Griekenland.

Beroemd zijn zijn woorden:

========‘Volhouden, makker, nog even!’

=

Een meisje kwam de trappen op,

arbeidster in de kousenfabriek

– Tophane Caddesi, Galata.

Âtifet is dertien.

Galip Usta

keek naar Âtifet.

Als ik getrouwd was,

=======dan had ik ook een kleinkind, net zo oud,

==============================dacht hij.

Het zou dan werken en voor me zorgen,

==============================dacht hij.

Hij moest toen ineens aan Şevkiye denken.

Emins dochter.

Mooie blauwe ogen had ze.

Verleden jaar

===nog voor haar eerste bloeding

======hadden ze haar op het landje van Şahbaz onteerd.

=

Manden en tassen

===gaan de trappen af

======gaan de trappen op

=========blijven op de trappen staan.

Korporaal Ahmet

– alweer soldaat –

ging op de tapijten tas af,

kuste de hand ervan.

De tapijten tas

===– en blauwe bloes, jas, zwarte sjalwar[8]

======en linnen schoenen met rubber zool

======vilthoed en baard

======en een doek uit Lahore

======================als gordel –

======klopte de korporaal op zijn schouder en zei:

‘Maak je niet druk over wat schulden,

je familie zitten we echt niet op de huid.

Er komt alleen wel wat rente bij.’

=

In de baai van Haydarpaşa

storten meeuwen zich

=========op de dode vissen die op het water drijven.

Niet iets om jaloers op te zijn

===============het leven van meeuwen.

=====

Op de stationsklok

=========is het vijf over drie.

Bij gindse silo’s

======zijn ze tarwe aan het laden

==============in een Italiaanse vrachtschuit.

=

De tapijten tas liet de korporaal staan

================en ging het stationsgebouw binnen.

=

Op de trappen zon

============moeheid

===============en drukte

============en het lijkje van een vlinder met gouden hoofdje.

Zonder zich te storen aan de gigantische mensenvoeten

dragen mieren het vlinderlijkje

===========over de helwitte, immens lange stenen.

=

Adviye Hanım

benaderde meneer de agent.

Er werd wat over en weer gepraat.

Ze streelde de kleine Kemal.

En gezamenlijk

====gingen ze naar de politiepost.

En ook al komt

====het schimmige beeld uit zijn herinnering

====van de vrouw ergens in het duister

=============nooit meer terug,

==================het kind Kemal

=============is niet langer moederziel alleen

=====================te midden van alles en iedereen.

Hij kan helpen bij de afwas

===============wat water dragen

en hij is mooi onder dak bij Adviye Hanım.

=

Er kwamen gevangenen de trappen op.

Grappend

========en grollend.

Drie mannen

en een vrouw

met vier gendarmes.

De mannen met handboeien

de vrouw zonder

de gendarmes met bajonetten op hun geweer.

Op de trappen een takje abrikozenbloesem

=======================een sigarettenpakje

===============================een stuk krant.

De gevangenen hielden halt.

Gendarme Hasan

========schudde korporaal Ahmet de hand.

Gendarme Haydar

========raapte het lege pakje op

============en stak het in zijn zak.

En de vrouwelijke gevangene

====zoende Âtifet

========die haar om de hals was gevlogen

===========================op beide wangen.

Halil, de handen geboeid, boog zich voorover en keek

naar het stuk krant naast de abrikozenbloesem:

===Over één kolom een soldaat,

===zijn uniform onbestemd,

===een stoppelbaard.

===Op zijn hoofd wit verband.

===Op het verband bloed.

===Dan vliegtuigen

==========– als gevleugelde haaien –

==================‘bombardement in duikvlucht’

=============================staat er.

===Dan een haven:

======kleine witte cirkels erop getekend.

===De naam kon hij niet lezen,

===De inkt was gevlekt door petroleum.

=

Drie dames

haastten zich de trappen op

============– met hun spitse hoedjes

=======================en hoge kurkzolen –

op weg naar de voorstad.

=

Süleyman, in handboeien,

===============zag de dames.

Hij moest denken aan een zekere jonge vrouw.

Hij mikte op de abrikozenbloesem

===============en spoog.

Fuat, in handboeien,

========riep tegen Galip Usta:

‘Usta,

je zit weer vreemde dingen te denken.’

‘Dat doe ik, jongen.

Het ga je goed.’

‘Bedankt, Usta.

Maar met denken verander je het leven niet.’

Fuat

machinebankwerker op de werf

belandde op zijn negentiende achter de tralies,

====omdat ze met zijn drieën achter gesloten gordijnen

==================een boek hadden gelezen.

Twee jaar heeft hij er al op zitten.

En nu sturen ze hem naar de provincie.

=

Galip Usta kijkt

ditmaal

====in afschuwelijke gedachten

================naar Fuats boeien.

Tot vandaag

======ongemerkt opgehoopte brokstukken

===stroomden

======in één grote brij

=========over elkaar heen

=================alles tegelijk

======water dat de kering doorbreekt

=================troebel

====================helder

====en vulden zijn hoofd:

‘Hoeveel fabrieken zijn er in İstanbul,

===================hoeveel zijn er in Turkije,

hoeveel op de hele wereld, niet te tellen zo veel.

Gisteravond hebben ze bij de poort van de universiteit

het lijk gevonden van draaier Kadir, bijgenaamd de Dronkelap,

==========– een studente ging nog van haar stokje.

Hoeveel riemen, raderen

======hoeveel vliegwielen

==============hoeveel motoren

draaien maar, draaien en draaien maar, draaien maar rond.

Hoeveel mensen, hoeveel mensen denken:

Als ik werkloos word, werkloos word.

Letterzetter Şahap Usta werd blind

================hij bedelt in drukkerijen.

Weefgetouwen, freesbanken, draaibanken,

heiblokken, walsen

en schaven,

=========schaven,

================schaven

– Galip Usta was schaver.

God weet hoeveel werklozen er wel niet zijn

===============op de hele wereld.

Maar men heeft ze vast onder de wapenen geroepen.

Is een werkloze onder de wapenen

============dan geen werkloze meer?’

=

‘Je bent met je gedachten weer ver weg, usta.’

=

Galip Usta raakte Fuats boeien aan:

‘Moge Allah ons uiteindelijk …’

======– hij schrok van zijn eigen stem –

==========‘… uitkomst schenken, jongen’,

=========================zei hij.

=

Met zijn schriele, zwarte snorretje

===============grinnikte Fuat:

‘Ons einde is beslist een uitkomst.’

==

Usta’s ontstoken ogen zijn vochtig

===============zijn lange neus trilt.

En zonder dat iemand het zag

============stopte hij in Fuats zak

===============twintig van zijn vijfenvijftig koeroesj[9].

=====

De stationsklok staat op acht over drie.

De trein zal om 15.45 uur vertrekken.

=

In de Wachtkamer der Derde Klasse

===================zitten ze

===================hangen ze rond

===================liggen ze te slapen,

=======geen belang bij het vertrek van welke trein dan ook.

=

Stofdrukker Ömer

met zijn baard in zijn handen

naakte voeten op het beton

zit ineengedoken, sinds ’s morgens vroeg.

Eveneens sinds ’s morgens vroeg loopt vóór Ömer langs

=======================af en aan, op en neer

==============================Recep te ijsberen.

Zijn dunne lange armen zwaaien omhoog, omlaag

===als gooiden en vingen zijn handen onzichtbare messen.

Ali ligt boven op de tafel te slapen op zijn buik

===========zijn hemd op de rug gescheurd

==============zijn donkerblonde kop op zijn armen.

In de Wachtkamer der Derde Klasse

==================zitten ze

==================hangen ze rond

==================liggen ze te slapen,

ze hebben met geen van de vertrekkende treinen iets van doen.

=

Aysel:

haar leeftijd onduidelijk.

Dertien zou kunnen, twintig ook.

Donker type.

Broodmager.

Neclâ:

amper vijftien.

Rode neus

========bolle toet.

En verbazend grote tieten

onder een groene gabardine.

Vedat:

18 jaar.

Het haar achterover, witte stropdas met de zes pijlen[10]

==============================en puistjes.

Vedat is aan het woord:

‘Niets haalt ’t bij de hamams[11] van Bursa,

vooral Ferahfeza

een luxehotel in een tuin.

Keurige klanten.

Drie flappen per bezoek,

waarvan één voor de patroon.

Vorig jaar leverde ik er een Armeense.

Slim volkje is dat, die Armeniërs,

============anders dan wij Turken.

Ze heeft haar zaakjes mooi rond.

Haar bruidsschat heeft ze voor elkaar.

Dat weet je, dat gaat zo bij dat christenvolk.

En nou is ze verloofd.’

Aysel vroeg:

‘Wat krijg je van ons?’

‘Ik krijg vijf briefjes van de patroon

============voor elk van jullie,

============provisie.

Het is nu ’t hoogseizoen,

als jullie, meisjes, het eenmaal te pakken hebben,

per dag vijftien keer

============misschien nog wel meer.

============Tel maar uit.

Laat Bursa zich vergapen aan puike waar.

De mooiste meisjes van İstanbul, stond in de krant,

komen uit Kadıköy.’

==

Voor de eerste maal

=======sinds ’s morgens vroeg

kwam stofdrukker Ömer op zijn plekje overeind.

Hij riep naar Recep:

‘Geef ’s een sigaret.’

Recep schoot voor hem langs

=======hij draaide zich om

==========en in de draai wierp hij de sigaret.

=

Stofdrukker Ömers vader was moefti[12].

In het huis bidsnoeren uit kokoshout, bidkleedjes van brokaat,

korans met bladgoud van de hand van kalligraaf Osman;

maar geen grondbrieven

========geen enkele staatsobligatie

geen enkel aandeel in de Hedzjas-spoorweg.

Moefti Efendi[13] was een bleke, dikke man,

================Ömer een ziekelijk kind.

Het Arabisch ging hem boven zijn macht,

het Perzisch idem dito.

In het Ahmediye-boek[14] keek hij naar de hemelpoort

========– sprekend de poort van het Dolmabahçe-paleis –

===============en ving aan ornamenten te tekenen.

De moefti stierf vóór de Constitutie.

Ten tijde van de Constitutie gingen de vrouwen hun eigen weg

===met medeneming van de bidkleedjes en bidsnoeren.

In dat geharrewar nu

========was Ömer twintig.

De korans van kalligraaf Osman heeft hij in Parisienne verbrast.

Vrijwillig nam hij dienst in de Balkanoorlog.

Tijdens de Mobilisatie werd hij door de vijand gevangengenomen.

Hij keerde terug en begon vooraan in de Kalpakçılar een stofdrukkerij.

De ornamenten van de paradijspoort uit de Ahmediye

===================ontloken op het batist.

Houten stempels

=========houten lepels

================een houten kraam

en ’s avonds de rode kruik gevuld met wijn

en een zwak voor jongens, nog over van de krijgsgevangenschap;

=========tevreden leefde moeftizoon Ömer Efendi voort.

Tot vanuit Italië

========kant-en-klare papieren sjablonen overkwamen.

Want papieren sjablonen

========sloten de blinden van de stofdrukkerijen

===============een voor een

======================om nooit meer open te gaan.

=

Weer schoot Recep langs

=========hij draaide zich om

=============en in de draai wierp hij Ömer de lucifers toe.

=

Ali ligt boven op de tafel te slapen op zijn buik

========zijn hemd op de rug gescheurd.

==

Aysel ging plassen.

Neclâ zei tegen Vedat:

‘Zeg, broerlief,

die papmeid kunnen we maar beter niet meenemen.

Ze heeft een druiper.

Liep ze vorig jaar in İzmit op.

Ze is zo lek als een mandje.

Geloof d’r ook niet, ze liegt,

ze komt niet uit Kadıköy.’

==

Met vislucht uit zee

met wandluis in de stoffering

============komt de lente in station Haydarpaşa.

=

In de Wachtkamer der Derde Klasse

============niet op de houten banken

============maar dicht bij de deur

============tegen de muur

============hurkten op het beton,

blauwe knopen op hun vesten

de knieën van hun gele sergebroeken stuk,

twee roodbaardige repatrianten uit Bulgarije.

Klaaglijk maar zonder bitterheid zegt de ene:

‘Het zijn zwarte tijden

zwarter dan zwart.

Een mens wordt ’t zat.

Van laag allooi

het geld en de mens.

Alle mensen?

=======Er zijn toch ook goeie.’

=

Buiten

op gindse perron

======zette de lange trein van 15.45 zich in beweging.

Deze trein

zijn slaapwagon ten spijt

=======is de krakkemikkigste die er bestaat

=======als een saffie van slechte tabak.

=

Galip Usta riep de gevangenen vaarwel toe

en liep de Wachtkamer der Derde Klasse binnen.

Hij ging zitten even voorbij stofdrukker Ömer.

Ali ligt op de tafel languit.

Recep stond plotsklaps stil voor de dode radiator,

hij draaide de stand van koud naar warm, van warm naar koud,

vervolgens gaf hij een trap tegen de buizen

en hij riep toen luidkeels:

‘Alle smouzen op de hele wereld, ze motten ze afmaken!

Kom toch gauw, oompje Hitler, waar blijf je toch?’

Recep zat in de sluikhandel

en Mosje, vanaf ’s morgens vroeg nog steeds niet komen opdagen,

===========================zou met heroïne komen.

Galip Usta was vóór noch tegen Hitler.

Maar over Recep wond hij zich op.

Hij keek naar de Bulgaarse refugiés.

En wederom klaaglijk maar zonder bitterheid

===============praatte de ene roodbaard verder:

‘… dan gaat-ie naar de profeet Abraham, die kerel, en zegt:

===kraaien heb ik gezien

===uit de mest vlogen ze op

===ze zetten zich op de takken

===en zongen de oproep tot het gebed.

===Een man heb ik gezien

===hij zat aan het begin van de beek

===die hij belette te stromen,

===hij dronk al het water.

===Herten heb ik gezien

===vluchten deden ze niet,

===ze renden de jager achterna:

===schiet ons toch vooral dood …

===De profeet Abraham zei tot de kerel:

===de kraaien die je zag

===dat zijn imams en hodzja’s[15].

===Mest is hun woonstee,

===ze zingen hun oproep tot het gebed …

===De man die de beek drinkt, dat zijn de staten;

===die drinken het bloed van het volk

===onlesbaar drinken en drinken ze,

===laten de beek niet stromen

===================zoals ze wil.

===De herten die je zag zijn onze zonden;

===ze rennen de jagers tegemoet.

===De jagers zijn het geld.’

=

Ali ligt languit op de tafel te slapen

==========zijn hemd op de rug gescheurd

=================zijn donkerblonde kop op zijn armen.

=

Recep viel uit:

‘Is ’t hier soms een nachtcafé, of een hotel?

=======Hé, jongen, wakker worden!’

Ali bewoog niet.

‘Ik heb ’t tegen jou!’

Ali bewoog niet.

Ali gaf Recep geen antwoord.

Recep pakte de jongen beet

============en draaide hem om.

Ali’s hoofd viel opzij.

Ali was al een hele tijd dood.

[1]Haydarpaşa – station Haydarpaşa, kopstation in het Aziatische deel van İstanbul van de spoorlijn naar Anatolië; tevens naam van wijk.

[2]usta – ‘meester’; gebruikelijke aanspreektitel voor een vakman; wordt achter de voornaam geplaatst.

[3]hanım – ‘mevrouw’; wordt achter de voornaam geplaatst.

[4]1311 = 1895.

[5]1318 = 1902.

[6]imam – voorganger in de moskee.

[7]Mobilisatie – staat hier voor Eerste Wereldoorlog.

[8]sjalwar (şalvar) – wijd soort broek met een laag kruis.

[9]koeroesj (kuruş) – honderdste deel van een Turks pond (lira).

[10]zes pijlen – symbool van de enige toegestane partij toentertijd; stonden voor de zes pijlers van de republiek (zie ‘zes pijlers’).

[11]hamam – Turks bad(huis).

[12]moefti (müftü) – islamitisch geestelijk rechtsgeleerde.

[13]efendi – ‘heer’; wordt achter de voornaam geplaatst.

[14]Ahmediye-boek – oud boek over het leven van de profeet Mohammed.

[15]hodzja – (aanspreek)titel voor religieus functionaris, maar ook voor leraar, (leer)meester.

II

Dicht bij station Kızıltoprak

===staat in de tuin van een houten landhuis

======een enorme pistacheboom.

Hij staat wat scheef.

Onder die boom een vrouw

===in geel overkleed

===bezig de was op te hangen.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

=

Betonnen villa’s.

Ze rijen zich aaneen tot aan Pendik toe.

De boompjes nog jong

en de wijnstokken in het eerste groen.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

=

Betonnen villa’s.

Ooit stond hier het landhuis van de secretaris-generaal ten paleize,

een kast van veertig kamers.

Tot aan Pendik toe

villa’s van beton

betonnen villa’s.

===

Op deze tijd in de middag

ligt station Göztepe stil en verlaten.

En meestentijds

====zit immer op hetzelfde bankje en geheel alleen

=======een hoofdeunuch des harems.

Buitengewoon lang

en mager.

Een van de laatst overgeblevenen.

De oudste.

Betonnen villa’s.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

=

Vreselijk ernstig wandelen tussen de dennen

in zwart glimsatijn geklede schoolmeisjes.

Met parmantige borstjes.

Boeken in hun handen.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

Villa’s van beton.

Betonnen villa’s.

=

Helwit de zee.

Haar kleur verloren in het zonlicht.

Over de asfaltweg

========gaat het strandwaarts.

Als gele reuzenbloemen het bewegen van

=============de brede strooien hoeden.

Betonnen villa’s.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

=

Aan de overzijde waren de Prinseneilanden te zien.

Geen binding met de bodem.

Gelijk schepen

drijvend op het water.

Tot aan Pendik toe.

Betonnen villa’s.

De cementfabriek van Kartal

============onder het stof

============naargeestig en plomp.

En op de kust gecamoufleerde oliedepots.

En met luid gefluit passeerde de trein van 15.45.

=

Pendik.

De trein stopte.

Met zijn boeien stootte Fuat

=========tegen Halils knie;

wees naar de op het perron rondlopende stille.

Kleine oogjes

====een kleine neus

en erg grote oren.

Het hoofd tussen de schouders.

Zijn pak blauw

=======zijn schoenen beige

===========en zijn zwarte vilthoed wat slordig.

Zijn handen stellig klef en zacht.

In zijn achterzak een voorwerp

========en op die plek bolt het jasje

====================een beetje omhoog.

=

Hij vertrok uit Pendik, de trein van 15.45.

=

De locomotief.

Machinist Alaeddin

===maakte nog een knoopje open van zijn blauwe overall.

Hij stak zijn hoofd naar buiten

===============en keek naar achteren.

De wagons, één voor bagage

=========en vijf voor passagiers

================– slaap- en restauratiewagen inbegrepen –

=======================en zes voor goederen

schommelend komen ze

===================achter elkaar aan.

Iedere keer als Alaeddin zo naar achteren kijkt

=============vooral bij hellingen

is het of hij al die wagons voorttrekt

aan een kabel over zijn schouder.

En bij afdalingen

===voelt hij het angstwekkende gewicht achter zich

===zwaar op zijn schouderbladen drukken.

=

Schommelend gaan de wagons voort.

=

Eskişehir –Haydarpaşa, Haydarpaşa – Eskişehir,

sinds ’28,

passagiers stappen in, stappen uit

locs worden vervangen,

Alaeddin blijft op zijn post,

Alaeddin wordt niet vervangen.

=

Schommelend gaan de wagons voort.

=

Als een reiziger met valies in linnen beschermhoes

niet in zo’n posttrein

maar in de Simplon-expres op Sirkeci[16] te stappen.

Te rusten in de wagon-lit.

En bovenal ’s avonds

bij kleine rode schemerlampjes

===========in de restauratie raki[17] te zitten drinken.

=

Schommelend gaan de wagons voort.

=

‘Meester!’

Alaeddin keerde zich tot İsmail de stoker:

‘Is er iets, İsmail?’

‘Meester, hoe loopt ’t met deze oorlog af?’

‘Goed.’

‘Hoe dan?’

‘Dan gaan we in de restauratiewagen raki drinken.’

‘Wij?’

‘Ja, wij.’

‘Wie gaat dan kolen scheppen?

========En de locomotief besturen?’

‘Ook wij.’

‘Nee, maar nou zonder gein,

wie gaat er winnen?’

‘Wij.’

Ook al snapte İsmail er geen snars van,

===============hij ging er niet op door.

Zijn zware zwarte wenkbrauwen fronste hij licht

en zei toen: ‘Meester,

=========ik heb nog een vraag.

=========Die rails daar

=========gaan die de hele aardbol rond?’

‘Zeker.’

‘Dus als er geen oorlog zou zijn,

maar niet alleen geen oorlog,

als je bij de grens niks werd gevraagd

en we lieten de loc vrij over de rails lopen,

dan reed-ie zo naar het andere eind van de wereld.’

‘Bij de zee is het stop.’

‘Dan pak je de boot.’

‘Dan beter een vliegtuig.’

İsmail lachte.

Een van zijn voortanden was afgebroken.

‘Een vliegtuig, dat kan ik niet doen, meester,

gelofte aan mijn moeder zaliger.’

‘“Stap niet in een vliegtuig”, zei ze dat?’

‘Nee.

===“doe zelfs geen vlieg kwaad”, zei ze.’

Alaeddin gaf met zijn grote hand een klap

===========op de lange blote nek van İsmail:

‘Je bent me ook een uilskuiken!

Dat kan toch geen kwaad, joh,

we stappen gewoon in een vliegtuig,

en dan niet om mensen te doden

maar om in de lucht eens lekker

=======rond te tuffen …

En geef nou ’s een por

============in het vuur.’

=

Schommelend gaan de wagons voort.

=

Derdeklaswagon nummer 510.

In de eerste coupé de gendarmes en de gevangenen.

De sergeant had nog niet één keertje gelachen.

Wel waren de mausers neergelegd in het rek

======maar niet de boeien losgemaakt.

Twee geheel gescheiden werelden.

Gevangene Halil zit een boek te lezen.

Bij het omslaan van de bladzijden van het boek op zijn knieën

gebruikt hij zeer vakkundig zijn vingers

vanaf de polsen in het ijzer.

In dertien jaar tijd

===met boeken en boeien

=======is dit zijn vijfde reis.

Onder zijn ogen lijnen

===aan zijn slapen wit.

Halil is wellicht wat ouder geworden.

Maar boeken, boeien en gemoed zijn niet verouderd.

En nu

hoopvoller gestemd dan ooit

============valt Halil al lezende in:

‘Boeien van mij,

de dag is nabij

dat wij jullie ijzer omsmeden tot ploegen.’

En hij vond het zo mooi gezegd, deze gedachte,

dat hij het ineens betreurde

niet de kunst van het dichten te beheersen

al dan niet in versmaat.

=

De trein is gestopt op station Gebze en weer vertrokken.

Passeert in de hoogte de ijzeren brug.

Rechts zakt de aarde plotseling

=======zo’n honderd

===========honderdvijftig vadem naar benee:

en daar

===beneden

======in de diepte

het dorp en het fort Eski Hisar

en twee ruiters op de lange smalle weg,

olijfbomen en zelfs de verlaten zee

als net uitgepakt speelgoed

==========zo klein

==========zo kleurig,

en omdat ze in de verte

=========in de diepte zijn

en omdat ze erg snel achterblijven

===in dit lentelicht een beeld van gaafheid.

=

De gevangene Fuat zag

en zal nooit meer vergeten

===de weg in de diepte met daarop de twee ruiters

===leidend naar de verte, naar zijn stad.

En omdat İstanbul voor het eerst uit zijn ogen verdween

begon hij ineens van zijn thuis te vertellen:

‘Grootvader,’ zei hij, ‘mijn grootvader

===was een merkwaardig man.

Adjudant-majoor ter zee.

Thuis is er maar één enkele foto van hem.

Je kunt zien dat onder zijn lange spitse fez

===zijn grote kop kaalgeschoren is.

Vreselijk conservatief.

Stel je voor: toen de Constitutie kwam

heeft hij omdat hij sultan Hamid trouw gezworen had

===zijn huwelijk vernieuwd.

Hij ging trouwens drie jaar later al met pensioen

en begon een kruidenierszaakje in Kulaksız.

Later in 1338[18] sterft hij

tijdens de bevrijding van İstanbul,

in oktober.

Ze vonden zijn lijk in de keuken,

moederziel alleen,

op de grond voor de vliegenkast,

kinderen zongen marsliederen op straat.’

=

Gevangene Süleyman nam Fuat op de hak:

‘Die sociale herkomst van jou is me wel een mengelmoes, zeg,

===========reactionair militarisme

===========en de kleine middenstand.’

=

Fuat negeerde het en ging door:

‘Mijn vader staat me nog steeds voor ogen.

Een man met lange gele vingers.

Een voorman bij Tavşan

========(timmerwerkplaats van de dokken).

Hij dweepte met de oude kalligrafen.

’s Morgens kon je zijn stem horen vanaf het feestterrein

========als hij opriep tot het gebed.

Misnoegd

========zong hij geen ezan[19] meer

===========toen dat niet meer in het Arabisch mocht.

Op zijn vijfendertigste stierf hij aan de tering.’

Süleyman vroeg:

‘En je moeder?’

‘Gestorven bij mijn geboorte.

Ik ben opgegroeid in de timmerwerkplaats

===========in de gereedschapskist van mijn vader.

Een groene kist was dat.

In de werkplaats haalde hij het gereedschap eruit

========en legde mij erin te slapen.’

=

Derdeklaswagon nummer 510.

Het gangpad.

In het gangpad loopt de Student rond.

Derdeklaswagon nummer 510.

De tweede coupé.

Sardientjes in blik, citroenen,

=========schapekaas, brood,

==============flessen,

vrouwen en mannen

========aan het drinken.

De Landsoperette gaat op tournee.

Acht artiesten

en de beroemde componist Mehmet Ali.

=

Derdeklaswagon nummer 510.

De eerste coupé.

Hij lacht met zijn parelwitte tanden, Fuat met de handboeien.

Want Süleyman, ook in de boeien,

========ergert zich aan de Student

-----=====– die door het deurraam kijkt

==========vast en zeker naar Melahat.

Melahat, niet in de boeien,

trots op de vrijheid van haar dunne bloedeloze polsen

en blij dat ze haar handen kan gebruiken,

=============eet een appel.

De Student blijft maar kijken.

Süleyman zegt er iets van.

Gendarme Haydar,

=====het eens met Süleyman,

=====trekt het gordijn voor het deurraampje omlaag.

En zo brak het ijs tussen de gevangenen

========en de gendarmes van het platteland.

=

Halil met de boeien

=====(misschien had hij het allemaal in de gaten

=====misschien ook wel niets)

========hief zijn bijziende ogen op van het boek op zijn knieën

===========en vroeg ineens aan gendarme Haydar:

‘Hoeveel families wonen er in jullie dorp?’

‘Een stuk of vijftig.’

‘Hoeveel hebben er meer dan één span ossen?’

‘Twee.’

‘Hoeveel hebben maar één os?’

‘Dat zijn er wel vijftien.’

‘En met geen enkele os?’

‘Zo’n vijf, zes.’

‘En de rest heeft dus …?’

‘Eén span ossen.’

‘En jij?’

‘Ik heb één span.’

Süleyman vroeg:

‘En landlozen?’

De sergeant gaf het antwoord:

‘Of dat die er niet zijn, zeg!’

Fuat mengde zich in het gesprek

en dat nam zijn loop.

En in deze kameraadschap kwam het zover

===============(boven argwaan en bevel uit)

===========dat de dorpse gendarmes elkaar aankeken,

===========grapjes maakten met zware stem

===========en als was het voor allen een plezierreisje

===============gingen de boeien los.

=

Het gangpad.

De Student loopt heen en weer.

Een reiziger stoof uit de vijfde coupé het gangpad op.

Kort van stuk, hangbuik in pantalon.

Zwetend van opwinding

=====opende hij alle ramen.

En rekte zich vanuit het laatste raam naar buiten

========en haalde drie keer diep adem.

Vervolgens draaide hij zich plotseling op zijn hakken om.

Het voorhoofd smal en lang

de wangen dik en breed.

Zijn hoofd stond als een grote peer

===========op zijn schouders.

Zijn loensende grijsblauwe ogen zagen de Student:

‘Mijn beste meneer,’ zei hij

=======‘nou was ik toch bijna gestikt.

De coupé van mij zit vol met lompe beren.

Smerigheid

=======zweet

=========stank.

En van hen mag het raam niet open.’

[16]Sirkeci – station Sirkeci, kopstation in het Europese deel van İstanbul, eindpunt van de Oriënt-Express, ook genoemd de Simplon-Oriënt-Express.

[17]raki (rakı) – anijsbrandewijn (vgl. ouzo, pastis).

[18]1338 = 1922.

[19]ezan – oproep tot het gebed.