Antonio Muñoz Molina

Alles wat solide was

Uit het Spaans vertaald door Frieda Kleinjan-van Braam

en Tineke Hillegers-Zijlmans

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Todo lo que era sólido, verschenen bij Seix Barral

Oorspronkelijke tekst © Antonio Muñoz Molina, 2013

All rights reserved

Nederlandse vertaling © Tineke Hillegers-Zijlmans,

Frieda Kleinjan-van Braam en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Marlies Visser

Omslagillustratie © Mency Buendicho

ISBN 978 90 445 3144 2

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1

Hoe ver ligt het verleden van nog maar enkele jaren terug al achter ons. Op een gegeven moment zijn we ongemerkt de grens naar het heden overgegaan en toen we ons ervan bewust werden en achterom wilden kijken om te zien wanneer die overgang precies had plaatsgevonden waren we verbaasd dat we er al zover vandaan waren. Het was de tijd dat we dachten in een welvarend land en in een stabiele wereld te leven, waarvan we verwachtten dat de toekomst op het heden zou lijken en de dingen geleidelijk aan beter zouden gaan, of misschien iets trager. Sommige deskundigen voorspelden geruststellend een ‘geleidelijke stagnatie van de economie’, een ‘zachte landing’. Langzaam zou het tempo waarin werd gebouwd afnemen en zouden de prijzen van de woningen minder snel stijgen. De taal van de economen, die zichzelf als wetenschappers zien, bestond uit het herhalen van een stuk of wat eenvoudige metaforen: het afremmen van een voertuig dat zich langdurig met hoge snelheid heeft voortbewogen; de zachte landing van een vliegtuig.

Dat waren de respectabele metaforen. De metafoor die voorzichtiger moest worden gebruikt was die van de zeepbel: over de vastgoedzeepbel praten kwam neer op het toegeven van een kwetsbaarheid die niet te verenigen was met de verplichte tevredenheid. Een zeepbel stijgt in de lucht, zet uit en spat op een gegeven moment uiteen. In de taal van die tijd die inmiddels niet meer bestaat werd de metafoor van de zeepbel met name gebruikt om ontkracht te worden. Er bestond géén vastgoedzeepbel. Misschien in andere landen, niet in dat van ons. Een zeer bekende en zeer gerespecteerde econoom schreef in januari 2007 dat de zeepbel, mocht hij bestaan, hoe dan ook geleidelijk zou leeglopen. Als we iets meer aandacht hadden besteed aan wat er gebeurde en aan wat we zeiden en hoorden, zou er vast iemand op hebben gewezen dat je met metaforen soms net zo precies moet omgaan als met wiskundige vergelijkingen, en dat een zeepbel onmogelijk langzaam leeg kan lopen.

Maar we wilden nu eenmaal geloven dat de dingen solide waren en aangeraakt en vastgehouden konden worden zonder tussen onze vingers door te glippen, dat we vaste grond onder onze voeten hadden en niet een oppervlakte die dunner was dan een laagje ijs, en dat de grond niet onder onze voeten vandaan zou zakken.

2

Ik schrijf in de verleden tijd en in de eerste persoon meervoud, maar misschien zou ik dat niet moeten doen. De dingen gebeuren op dit moment en je bent zelf degene die het meemaakt en niet iemand anders. En daarbij komt dat de eerste persoon meervoud in Spanje zeer omstreden is. Het ‘ons’ is een versnipperd ‘wij’ dat nooit de wettige staatsburgers in hun totaliteit omvat en dat gewoonlijk categorisch wordt ontkend. Als er iets is wat ik me duidelijk van dat zo verre gisteren kan herinneren is het de escalatie van de felheid en de verruiming van het begrip wij, altijd gepaard gaand met een vijandige houding tegenover sommige anderen of zij die steeds grimmiger werd.

We zijn inmiddels vergeten in hoeverre die jaren van voorspoed ook de jaren waren van burgerlijke verruwing en verbaal geweld, die toenamen naargelang er meer geld was en waardoor als nooit tevoren de welzijnsindex steeg en de economische vooruitzichten verbeterden. Hoe rijker we leken te worden en hoe onverzoenlijker de politieke geschillen werden, des te feller werd de tegenstander, en dus de vijand, aangevallen en ondermijnd. Nu we niets meer hebben is het vreemd als je bedenkt dat dat agressieve klimaat te midden van zo veel overvloed aangewakkerd werd.

We waren niet eens in staat om de overeenstemming te bereiken die nodig was om de slachtoffers van het terrorisme te gedenken, om op zijn minst hun dood en de pijn van de nabestaanden buiten de vuile burgerlijke strijd te houden. Beledigingen die in minder woelige tijden alleen in besloten kring werden geuit doken weer op in het dagelijks taalgebruik van felle politieke aanvallen: rooien, fascisten, linkse rakkers, zwarthemden; de ander kwetsen en hem het recht op zijn gelijk en goede trouw ontzeggen en niet met hem in debat gaan was meestal de belangrijkste drijfveer van hun betogen. De president die in de laatste periode van dat al verre verleden regeerde, en die zelf al na verloop van enkele maanden zijn glans verloor, noemde zichzelf in het openbaar ‘een rooie’. Met dezelfde vrijmoedigheid verdedigden zijn politieke tegenstanders de dictatuur van Franco of vergoelijkten die en kwamen met argumenten voor de rechtmatigheid van de militaire opstand in 1936 tegen de Republiek.

3

In een land dat bijna altijd aan geheugenverlies lijdt komen brokstukken als slingerwapens uit het verre verleden terug. De moordenaar van García Lorca of die van Pedro Muñoz Seca, het bloedbad van Paracuellos of van Guernica, de rechtse opstand van 1936 of de linkse van 1934. Er werden bittere politieke debatten gevoerd over de wettelijke juistheid van onomkeerbare gebeurtenissen die in het verre verleden hadden plaatsgevonden: de krijgsraad van de in 1942 gestorven Miguel Hernández nietig verklaren, Miguel de Unamuno wel of niet herstellen in zijn functie van rector van de Universiteit van Salamanca of van wethouder van de stad. Dat sommigen zo veel moeite deden om iets wat onomkeerbaar was recht te zetten leek een gratuit schimmenspel; dat anderen er zo fel op tegen waren was een veelzeggend teken van hun smerige betrokkenheid die uit pure schaamte of uit politieke berekening te schandelijk voor hen had moeten zijn om te bekennen. De bladzijden met rouwadvertenties in de kranten stonden niet vol met overlijdensberichten van pas overledenen maar met die van mensen die in 1936 vermoord waren, elke krant rehabiliteerde aan beide zijden van de nieuwe loopgraaf zijn eigen doden. Nooit hadden zo veel mensen het beter gehad, nooit was er zo veel werk geweest, weinig landen hadden een universele gezondheidszorg van een zo hoge kwaliteit of hadden een hogere levensverwachting: maar nooit was de politieke taal agressiever geweest, het burgerlijke bestaan ruwer.

Nooit was het economisch nieuws zo waanzinnig goed geweest: en toch kon het lezen van de krant of het luisteren naar de radio je het bloed in de aderen doen stollen. Wie van buiten kwam was er nog meer door geschokt omdat hij er niet aan gewend was. Het rechtse blok en zijn vrijwillige of betaalde woordvoerders beweerden dat de socialistische regering de rechters en de politie manipuleerde en de geheime dienst gebruikte om de aanslagen van 11 maart 2004 toe te schrijven aan een islamitische cel om de echte daders, de ETA-terroristen, te beschermen, die met de socialisten samenspanden om de verkiezingen van de legitieme winnaars te stelen; volgens links hielden zich in de Partido Popular dezelfde mensen schuil die in 1936 Federico García Lorca hadden vermoord. Ex-president Aznar vergeleek op beschuldigende toon de houding van Rodríguez Zapatero ten aanzien van de Baskische terroristen met niet minder dan de capitulatie van Chamberlain voor Hitler.

Er kwam geen eind aan wat je allemaal op de radio, of op een politieke bijeenkomst te horen kreeg. De tegenstander was niet alleen corrupt en abject: hij zwoer samen met terroristen, hij speelde ze in de kaart, had bloed aan zijn handen, het bloed van de doden van de oorlog in Irak of van de gefusilleerden in Paracuellos del Jarama, het bloed van Lorca, dat van de geaborteerde foetussen.

4

Iets wat momenteel bijna onvoorstelbaar is uit die tijd die nog maar zo kort achter ons ligt is de obsessie met het verleden. Nu pas realiseren we ons dat de directe werkelijkheid om ons heen door een soort waas werd afgeschermd, maar misschien is dat inherent aan elk tijdperk waarin je in een economische luchtbel leeft. Het geld waarvan niemand weet waar het vandaan komt en dat zich schijnbaar vanzelf vermenigvuldigt en onbeperkt kan worden uitgegeven zonder ooit op te raken hoeveel je er ook van uitgeeft, brengt het euforische effect van cocaïne teweeg; net als het goud en zilver dat in de zeventiende eeuw onbeperkt uit de Indiën kwam. Het leek geen luchtspiegeling: Spanje groeide sneller dan enig ander land in Europa, beweerden de internationale financiële instellingen. Dezelfde ratingbureaus die onze schuld nu reduceren tot een junkstatus stelden toen de diagnose van een uitstekende soliditeit. Spanje was het eldorado van Europa.

Bij een speculatieve economie hoort onvermijdelijk een gevoel van hallucinatie. Het curieuze van de Spaanse waanzin was de fixatie op het verleden: niet op de echte geschiedenis, bijna altijd weinig bemoedigend, noch op die van het meest recente verleden, maar op het legendarische gisteren van de Tweede Republiek en de Burgeroorlog. Nu weten we dat 2006 het jaar was waarin het hoogtepunt van een welvaart was bereikt die op helemaal niets was gebaseerd, op goedkope kredieten en politieke corruptie en op de bouw van woningen. Maar terwijl dat gebeurde en geen van de verantwoordelijken paal en perk wilde of kon stellen aan die gekte die naarmate de groei langer voortduurde op een steeds grotere catastrofe zou uitlopen, was wat de kranten en politieke debatten bezighield met name de herdenking van de 75ste verjaardag van de uitroeping van de Republiek en de 70ste verjaardag van het begin van de Burgeroorlog.

Het moeilijkst voor te stellen is in hoeverre men in 2006 wilde dat het 1931 en 1936 was. Geobsedeerd door het openen van massagraven sloegen we geen acht op het gedreun van de graafmachines die overal funderingen legden om vrijstaande woningen en huizenblokken te bouwen in landelijke gebieden waar graaiende burgemeesters nieuwe bestemmingen aan gaven, in wetlanden en in beschermde bosgebieden, in tot dan toe ongerepte kuststroken en in elk gebied waarin funderingen konden worden gegraven die diep genoeg waren om een gebouw te dragen.

Het heden verdween door het ten tonele voeren van het verleden. En het verleden was een hersenschim of een optelsom van hersenschimmen die werden gebruikt als bezweringsformules om vanaf verhitte spreekgestoeltes de fundamenten van de tastbare werkelijkheid te ondermijnen die men niet wilde zien, het systeem zelf waarvan zelfs de meest fanatieke lasteraars de vruchten plukten. In naam van de meer gedroomde dan herinnerde Republiek van 1931 werd neergekeken op de democratie die in 2006 al bijna dertig jaar bestond. In een ontwikkeld land dat in vrede leefde met de westerse wereld voedden politici en schrijvers de heimwee naar het arme, verkrampte Spanje dat doodbloedde en zichzelf te gronde richtte tijdens drie jaar burgeroorlog. Burgers gewend aan alle privileges van vrede en economische ontwikkeling lieten een hevig verlangen zien naar het zwart-witheldendom van die oorlog vereenvoudigd tot het aanlokkelijke uiterste van een politiek dogma of een avonturenstrip. De oorlog wekte niet het verdriet van de rouw maar de euforie van het heldendicht.

Dat gisteren van nog maar een paar jaar geleden waar je nu al heimwee naar kunt hebben was zelf een tijd die besmet was door zijn eigen speciale vorm van nostalgie. Er had zich een postmoderne sensibiliteit ontwikkeld waarbij achteloos werd omgegaan met de nuances tussen wat waar en verzonnen was, waardoor de verwarring tussen wat historisch geheugen en historische roman was toenam. De idealisering van de Tweede Republiek en vooral van de republikeinse kant in de oorlog ging hand in hand met een wijdverbreide onwetendheid over bewezen feiten. Je vereenzelvigen met het lijden of de heldendaden van verre voorouders roept een comfortabele epische emotie op en een morele superioriteit vrij van elk gevoel van onbehagen: de legitimiteit van het slachtoffer zonder zelf geleden te hebben, de hormonale vervoering van de moed zonder enig gevaar gelopen te hebben. Terwijl in de echte wereld de waanzin van het geld toenam, aangemoedigd door een hebzucht en inhaligheid zonder wettelijke grenzen, terwijl de rendementen op de Spaanse beurs de hoogste van Europa waren en in Spanje meer dure auto’s werden verkocht dan ooit, won links Spanje in het virtuele 1936 van 2006 alsnog de Burgeroorlog en verloor rechts zijn scrupules en zijn schaamte in zijn verdediging van het Francobewind, in de weigering zijn misdaden te erkennen, in zijn onderwerping aan een katholieke kerk die even schaamteloos de kant van het fundamentalisme op ging.

Het heden was een mist van archaïsche woorden, oude hymnen en in onbruik geraakte vlaggen, een tumultueus politiek gekrakeel. Niets leek de moeite waard om in stand te houden, laat staan om te verdedigen. De democratie was weinig meer dan een concessie van de erfgenamen van het Francoregime die er stevig in het zadel zaten. De grondwet was opgesteld met als enig doel de onderdrukte nationaliteiten van de regio’s hun wil te blijven opleggen. Nu we misschien alles wat we als vanzelfsprekend beschouwden en ons veroorloofden te minachten op het punt staan kwijt te raken is er wellicht niet veel nodig om heimwee te voelen naar een tijd die bijna niemand wist te waarderen toen hij ermiddenin zat. Dat is het enige waarin de democratie van 1978 echt lijkt op die van 1931: geen van beide democratieën konden echt rekenen op de loyaliteit van de politieke krachten waar zij hun bestaan aan te danken hadden en die zij hadden moeten ondersteunen. Net als de Weimarrepubliek, voedde de Spaanse Republiek, eenmaal omvergeworpen, achteraf nostalgische gevoelens bij dezelfde mensen die haar val vergemakkelijkten door niet van haar te houden en haar niet te verdedigen.

In 2006 ging het belangrijkste nieuws bijna altijd over het verleden. Het opgraven van gefusilleerden en gerechtelijke nasporingen doen naar dertig of veertig jaar eerder overleden beulen hielden die vreemde actualiteit bezig waarin het heden alleen maar bestond uit spookachtige herhalingen van bloedige confrontaties van driekwart eeuw geleden. Nu zijn we bang om de krant open te slaan of te wachten tot het journaal komt omdat we misschien te horen krijgen dat iets niet meer bestaat waarvan we dachten dat het eeuwigdurend was, dat de bankbiljetten die we in onze portefeuille hebben waardeloos zijn geworden of dat onze baan of ons spaargeld in rook is opgegaan, dat we naar de spoedeisende hulp gaan en er geen arts zal zijn die ons behandelt. Nu is de toekomst van over een paar dagen of weken een mysterie vol bedreigingen en het verleden een luxe die we ons niet meer kunnen veroorloven.

5

Alles wat solide was verdwijnt in het niets. Wat we ons herinneren lijkt niet te hebben bestaan. Wat ons nu achteraf zo duidelijk lijkt was onzichtbaar toen het gebeurde. Tussen 2004 en 2006 kwam ik in New York elke ochtend uit een metrostation van West 50th Street en het eerste wat ik zag was een gebouw van staal en glas waarvan de voorgevel dankzij een of ander technologisch vernuft in een scherm was veranderd. Je zag beursnoteringen, golven die tegen woeste stranden beukten en adembenemende panorama’s van de Grand Canyon of van de westelijke prairies of de koraalriffen. Je zag het reclamebord van de bankenfirma Lehman Brothers verschijnen en verdwijnen en steeds groter worden tot het verschillende verdiepingen besloeg. Op grauwe doordeweekse winterochtenden schitterden die beelden van ijdele reclame op de smerige trottoirs en de gebogen hoofden van de mensen die naar kantoor gingen of de straat veegden of bedelden of op de fiets goedkope maaltijden rondbrachten.

Toen ik op een dag in 2008 uit de metro kwam was het grote mobiele scherm dat het hele gebouw besloeg uitgeschakeld en waren de rijen vensters net zo smerig als op plekken die al lange tijd verlaten waren. Van de ene op de andere dag had een van de machtigste investeringsbanken in de wereld opgehouden te bestaan. Wat veel waard was geweest was plotseling niets meer waard. En degenen die de werkelijkheid zo goed leken te begrijpen dat ze voorspellingen konden doen met de rustige zekerheid van antieke orakels bleken in feite niets te weten, de ramp niet te hebben zien aankomen en nu geen idee te hebben hoe ze die te lijf moesten gaan.

6

In 2006 leerde ik in New York een aannemer kennen die in Spanje binnen een paar jaar rijk was geworden en die popelde om zaken te gaan doen in de Verenigde Staten. Het was een nerveuze, nog jonge man met een heel strak maatpak en zwart krulhaar met gel erin, een van die mensen met veel pit en klein van postuur die zichzelf al pratend enorm zitten op te blazen. Hij was eigenaar van een groot bouwbedrijf en had een culturele stichting opgericht. In Madrid had hij voor 24 miljoen euro een van de meest spectaculaire gebouwen aan de Paseo de la Castellana gekocht om daar zijn hoofdkantoor in te vestigen. Op de dag van de opening, zo werd verteld, waren er in aanwezigheid van honderden genodigden halfnaakte meisjes verschenen met dozen die eruitzagen als schatkisten en die toen ze werden opengemaakt vol sinaasappels bleken te zitten. Sinaasappels uit Valencia, waar de aannemer vandaan kwam, overstroomden de marmeren vloeren en rolden als een cascade over de trappen naar beneden terwijl ballonnen in de vorm van sinaasappels omhoogzweefden en in de door reflectoren verlichte lucht verdwenen nadat ze met trossen tegelijk in de tuin waren losgelaten. De aannemer was zo iemand die pronkte met ver uit zijn overhemd stekende gouden manchetknopen en met een groot gouden horloge om zijn pols. Hij sprak in korte zinnetjes en af en toe gleed zijn blik even weg van zijn gesprekspartner om snel het publiek in de zaal te monsteren.

‘We hebben net duizend woningen te koop aangeboden in Alicante, tegen een miljoen pure winst per stuk, een miljard.’

Hij keek op zijn gouden horloge en om de paar seconden wierp hij een blik op het scherm van zijn blackberry. Geld verdienen was net zo makkelijk als die vermenigvuldigingen waar je alleen maar nullen achter hoeft te zetten. Als hij zijn rechterhand uit zijn broekzak haalde om op zijn mobieltje te kijken werd een gouden slavenarmband zichtbaar. Alleen al in de laatste paar maanden was zijn bedrijf 456 procent meer waard geworden. Op dat moment had het een beurswaarde van 5.100 miljoen euro. Hij vertelde dat hij van plan was om in New York voet aan de grond te krijgen door een emblematische wolkenkrabber te bouwen. Voorlopig had zijn stichting haar kantoren ondergebracht in de Time Warner Towers. Hij wilde emblematische wolkenkrabbers bouwen in New York, in San Francisco, in Sjanghai, in Hongkong en in Singapore. Zijn stichting had al vestigingen in elk van die steden. Het woord ‘emblematisch’ lag hem in de mond bestorven. Hij koketteerde er net zo mee als met het aantal woningen dat hij pas had gebouwd of met zijn horloge of armband, of het maatpak dat zijn kleine gestalte omhulde als een luxeartikel, het jasje dat om zijn borst en schouders spande als hij diep ademhaalde en rechtop ging staan om groter te lijken. Hij sprak in korte zinnetjes en wierp vluchtige blikken om zich heen, met die mengeling van sluwheid, verstrooidheid en verveling die ik bijna altijd opmerk in gezelschap van mensen met veel macht of heel veel geld. Ze zijn er en ze zijn er niet. Ze geven een hand en wenden snel hun blik af uit angst iemand te missen die belangrijker is. Ze lijken een veel scherper en zekerder beeld van de werkelijkheid te hebben dan wij en er tegelijkertijd totaal buiten te staan, vervreemd in de wolk van hun eigen succes en zelfaanbidding.

In september presenteerde de Valenciaanse magnaat zijn stichting in New York met een paëllamaaltijd voor twintigduizend personen in Central Park. Niet voor niets was paëlla de emblematische schotel uit Valencia. De informatie heb ik in het indifferente geheugen van internet gevonden. Tot en met het water liet hij per schip daarvandaan halen, 4.143 liter water uit Valencia om de paëlla haar weergaloze smaak te geven; 247 liter olijfolie van de eerste persing, 1.520 kilo rijst, 1.000 kilo bonen, 70 kilo zout en 5,4 kilo paprikapoeder. Vanwege de strenge Amerikaanse gezondheidsregels moest de 5.000 kilo kip in New York worden gekocht. Maar er kwamen vijftig koks uit Valencia, en samen met hen vijfentwintig muzikanten die op traditionele instrumenten volksliedjes speelden terwijl kelners in Valenciaanse klederdracht en serveersters in Fallasjurken de schotels opdienden om de duizenden genodigden van eten en drinken te voorzien.

In maart 2007 meldde het bouwbedrijf een winst van 93 miljoen euro en die nerveuze, kleine man die ik met het verholen sarcasme van een schrijver had bekeken omdat hij het woord ‘emblematisch’ zo vaak herhaalde was nu volgens het tijdschrift Forbes een van de rijkste mensen ter wereld. In april 2007 zakte de beurswaarde van datzelfde bedrijf met 43 procent en raakte de eigenaar in één klap 1.300 miljoen euro van zijn eigen vermogen kwijt. Binnen zes weken zakte de waarde van zijn bedrijf met 76 procent. Aan het einde van het jaar was het bijna niets meer waard en had de jonge magnaat zijn kantoor in Madrid verkocht en woonde hij in Brazilië.

7

Geld behekst en boezemt angst in, verblindt met zijn monsterachtig vermogen om zich te vermenigvuldigen. Geld trekt bouwwerken op die net zo symbolisch zijn en evenzeer bedoeld om zwakken, goedgelovigen en onwetenden angst aan te jagen als de Mesopotamische ziggoerats of de Egyptische tempelhallen met hun grote massieve zuilen. Geld lijkt iets vanzelfsprekends en heeft de macht om alles te kopen en alles teniet te doen en verdampt dan plotseling alsof het nooit heeft bestaan.

In dezelfde periode dat ik de bouwmagnaat uit Valencia leerde kennen had ik een paar keer een ontmoeting met een topman van de Merrill Lynch Bank. Een deel van mijn werk bestond er toen in privésponsors te zoeken voor de culturele activiteiten van het Instituto Cervantes in New York. De man van Merrill Lynch leek een veelbelovende mogelijkheid. Het was een zeer vrome Chileen. Hij droeg een klein religieus insigne op zijn revers. Tot voor kort ging hij over de financiën van het Vaticaan. Nu was hij actief in de snelstgroeiende sector bij Merrill Lynch, die van Latijns-Amerikaanse investeerders met belangen in de Verenigde Staten. Als iemand zo’n hoge functie bekleedt, hangt er onmiddellijk een uitstraling van soliditeit en diepgaande kennis om hem heen, iets van alwetendheid. In tegenstelling tot de Spaanse bouwondernemer, schepte deze man genoegen in een zekere bedachtzaamheid, wat paste bij iemand op wiens schouders een zware verantwoordelijkheid rust en die met kardinalen en bisschoppen is omgegaan. Hij was evenmin groot, maar wel gezet, stevig, met een gladde trouwring en glanzend gemanicuurde nagels. Anders dan de aannemer uit Valencia leek hij geen last te hebben van stress. Behalve het kleine insigne op zijn revers droeg hij soms ook dassen met religieuze motieven: kleine kruisjes, pelgrimsschelpen. Zijn bankdivisie financierde een grote beurs met Latijns-Amerikaanse kunst in Miami, inmiddels even belangrijk als Art Basel. Wie weet kon er iets dergelijks georganiseerd worden in New York, of in Madrid.

Op een dag nodigde hij me uit voor een lunch op zijn kantoor bij Merrill Lynch in Lower Manhattan. De functie van een moderne glazen toren is even primitief als die van een Assyrische tempel: degene die van daaruit naar buiten kijkt een gevoel van macht geven, meer macht naarmate hij hoger zit; degene die de deuren nadert bij voorbaat nietig maken en imponeren. Het doet er niet toe of die deuren van brons zijn of van getint glas en of ze automatisch en geruisloos opengaan, of bewaakt worden door veiligheidsagenten met donkere brillen en zenders in hun oren of door gevleugelde leeuwen of stieren met een mensenhoofd. Ik kwam binnen in de galmende marmeren hal van de Merrill-Lynchwolkenkrabber en hoe dichter ik bij dat gepolijste blok marmer kwam dat als een altaar oprees met glimlachende receptionistes erachter, hoe meer ik me bewust was van mijn tekortkomingen: mijn das die losser was gaan zitten tijdens de wandeling vanaf het metrostation, een van de manchetten van mijn overhemd die te ver uitstak, mijn te veel gedragen en te weinig gepoetste zwarte schoenen, de punten van de kraag van mijn overhemd die de neiging hadden uit de revers te steken. In de ruime hal van Merrill Lynch weerklonken klikklakkende dames- en herenschoenen, allemaal van hetzelfde glanzende lakleer, en handgemaakte leren schoenen die niet hadden geleden onder overmatig gebruik of weersinvloeden. Jonge mannen en vrouwen liepen af en aan, gekleed in een sobere luxe die iets liturgisch had, alsof ze deelnamen aan een exclusieve eredienst. Met discrete telefoontjes hadden de receptionistes zachtjes mijn naam gecontroleerd. Een van hen gaf me met een gereserveerde glimlach een legitimatiekaartje. Een andere beduidde me haar te volgen en ging me op haar naaldhakken door de lobby voor naar de liften. Ze droegen allemaal donkergrijze mantelpakjes met een eenvoudige snit.

De lift zoefde in een oogwenk geruisloos omhoog naar de bovenste verdieping. Toen de deur openging kwamen we op een verdieping waar het gevoel van afzondering en rust nog nadrukkelijker heerste. Na het snelle stijgen van de lift voelde ik me wat duizelig en bewoog de grond een beetje onder mijn voeten, alsof ik uit een boot stapte. Door de glazen wanden viel het blauwgrijze licht van de bewolkte dag naar binnen. Er liepen maar weinig mensen door de gang, hun voetstappen gedempt door het dikke tapijt. Hier en daar zag je door de open deur van een kantoor roerloze figuren achter een computerscherm, aan lange, opgeruimde bureaus zonder papieren of ook maar een spoor van wanorde, afgetekend tegen de glazen wanden. Er was een onzichtbare geldstroom om je heen, die je voelde maar niet kon zien of aanraken, als een zachte vibratie in de lucht, en zelfs dat niet, de razendsnelle toetsaanslagen voor koop- en verkooporders op de flatscreens, het geflikker van de lange cijferreeksen bewerkt door koppen die vele malen knapper zijn dan ik.

Mijn begeleidster liet me ten slotte alleen in een zaal met een marmeren tafel in het midden en twee stoelen tegenover elkaar. Het waren stalen buisstoelen met zwartleren bekleding. Aan de andere kant van de glazen wand was het eerste wat je zag de immense bouwput met de hijskranen en machines die met de nieuwe bouwwerken op Ground Zero begonnen; en verderop het onbelemmerde uitzicht op de baai van New York, de monding van de Hudson, het groen uitgeslagen brons van het Vrijheidsbeeld, de grote torens van Ellis Island, het mistgordijn van de Atlantische Oceaan aan de horizon, de saaie muur van wolkenkrabbers van Jersey City. Helemaal beneden zag je, als je goed keek, in de door de afstand nog smallere straatjes, piepkleine menselijke figuurtjes, taxi’s als speelgoedautootjes, rode brandweerwagens, onhoorbaar op die afstand ook al waren de zwaailichten aan.

Toen mijn gastheer binnenkwam wees hij me met grootmoedige zelfingenomenheid op een paar details in het uitzicht. Kelners in tot aan hun nek dichtgeknoopte jasjes serveerden de lunch, op bijna platte leistenen borden. Vanaf een bepaald niveau lijkt geld een maoïstisch ascetisme in de kleding van het lagere personeel te vereisen. Me ervan bewust dat ik misschien een verwerpelijke zwakheid beging nam ik een glas wijn. Bij Amerikaanse werklunches is het gebruikelijk dat je water drinkt.

Van het gesprek herinner ik me alleen maar een vage zalvende toon die brede perspectieven opende maar nergens toe leidde. Pratend over miljoenen dollars etaleerde de topman van Merrill Lynch duidelijk zijn macht maar hij vermeed een toezegging die hem niet meer dan enkele tienduizenden dollars zou hebben gekost, kleingeld voor die geldmachine die een heel gebouw van tachtig verdiepingen in beslag nam en vestigingen en divisies over de hele wereld had. Ik weet nog hoe ik mijn best moest doen om te zorgen dat de manchetten van mijn overhemd niet te ver uitstaken en dat ik een beschaafde indruk maakte die bij het niveau van de uitnodiging paste. Zoals me vaak overkomt in dergelijke situaties moest ik hoognodig naar de wc en durfde ik niet op te staan of gewoon te vragen waar het toilet was. Mijn gastheer keek me vanaf de andere kant van de tafel met hooghartige welwillendheid aan. Bij mij wekten zijn aanwezigheid en woorden, zijn vage uiteenzettingen over geldstromen, de indruk van alwetendheid, nog versterkt door zijn plechtige manier van doen en mijn onbekendheid met de materie, door mijn minderwaardigheidscomplex als schrijver, mijn angstige fascinatie voor die mensen die in tegenstelling tot anderen echt weten hoe de wereld in elkaar zit.

Ik werd niets wijzer van die lunch. Kort daarna was Merrill Lynch ingestort net als Lehman Brothers, en samen hadden ze in hun val bijna de hele wereldeconomie met zich meegesleurd.