Annelies Verbeke en Charlie De Keersmaecker

Wakker

NACHTPORTRETTEN

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Annelies Verbeke, 2011

Vierentwintig van deze verhalen verschenen eerder in het maandblad Goedele onder de titels ‘Nachtvlinder’ en ‘Nachtraven’

Beeld © Charlie De Keersmaecker

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Charlie De Keersmaecker

isbn 978 90 445 3147 3

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Marie

Ze wilde deze nacht nog ruilen, maar dacht er wat laat aan. Dus brak ze haar avond af, rende ze van een bruiloft naar het ziekenhuis en liet ze haar man en twee van haar zonen tussen de feestvierders achter. ‘Niet zo erg’, lacht ze, terwijl een collega vol bewondering haar feestelijke haar bevoelt.

De anderen blijven nog even om noodzakelijke informatie uit te wisselen. Woorden als ‘stoelgangstaaltjes’, ‘24-uursurinecollectie’ en ‘gezwollen scrotum’ horen bij deze keukentafel, deze afdeling, dit beroep. Ze worden zorgzaam uitgesproken.

Dan zijn ze alleen: Marie, de tweeëntwintig gevulde bedden en haar derde nacht op rij. Eergisteren snurkten de bejaarden vredig, gisteren hield het bellen niet op. Zoiets valt amper te voorspellen. Wel staat vast dat haar man niet goed zal slapen. Hij mist haar ’s nachts het meest, blijft laat op, draait en keert tot ze ’s ochtends terugkomt. Zelf zou ze altijd wel ’s nachts willen werken. Het is eenzamer maar zelfstandiger, en veertien nachten op een maand zijn beter te combineren met drie zonen dan wisselende werktijden.

De gang is versierd met posters over handhygiëne en een indrukwekkende verzameling postkaarten met meeuwen erop. Tijdens haar eerste ronde wenst Marie iedereen welterusten, sluit ze gordijnen, legt ze brillen op nachttafels, kietelt ze een teen, zet ze televisies luider of uit. De helft van de kamers wordt bevolkt door stokoude kinderen.

‘Heb je je luier eraf geplukt?’

De twee knokige benen van de vrouw hebben op eigen houtje een ontsnappingspoging ondernomen. Ze bengelen over de metalen zijwanden van het bed. De vrouw staart naar de snippers plastic en watten die ze over haar matras heeft verdeeld. Terwijl ze verschoond wordt, wil ze weten wanneer ‘die van de school’ nu komt.

‘Er komt niemand meer vandaag’, zegt Marie. ‘Iedereen slaapt. Het is nacht.’

‘Ah, is het nacht?’

‘Ja.’

‘Oké dan.’

Marie noemt de vrouw ‘schatje’ terwijl ze haar vastbindt.

Ze heeft zelf voor geriatrie gekozen. Pas drie jaar geleden studeerde ze af met het gevoel nog veel te moeten leren. Jongere patiënten merken die onzekerheid. Hier is dat anders. De technieken zijn eenvoudiger en bejaarden hebben meer geduld.

De dood is hier zachter dan elders. Hij waart als een altijd aanwezige verlosser door de gangen, streelt vegetatieve lichamen tot rust. Naar zijn komst wordt verlangd en steeds vaker gevraagd.

Eén keer, tijdens een stage op de dienst cardiologie, wist die dood haar toch te doen daveren. Het was een frivool vrouwtje dat ze in haar stoel had gezet en dat een grap had gemaakt waarom ze moest lachen. Marie liep de gang uit om iets te halen, stapte de kamer weer in en vond de vrouw dood in haar stoel. Hartaanval.

Tussen haar rondes in vult Marie de lades van een kar met bekers, de bekers met medicijnen voor de volgende dag. Ze schrijft er tijdstippen op, controleert de richtlijnen op een computerscherm.

Het is een rustige nacht, en dat mag zo blijven. Raspend geronk ontsnapt uit kelen, neuzen fluiten. Er wordt gretig geslapen. Slechts sporadisch klinkt er een bel. Om middernacht en om vier uur komt de nachtverpleegster van de spoedafdeling langs. Er zijn vier armen nodig om een zware man van doorligwonden te vrijwaren. Tijdens het keren schreeuwt hij zichzelf wakker. Ze sussen hem tweestemmig tot hij verder slaapt.

Daarna drinken ze koffie en houdt haar collega een levendige monoloog. Beiden kijken ze uit naar deze sociale onderbrekingen in het donker. Om half twee eten ze. Tijdens rustige nachten is er weleens tijd voor enkele bladzijden uit een boek of een paar minuten televisie, maar zelden zijn de oproepen daar schaars genoeg voor.

Ondanks haar voorliefde voor oude mensen, wil Marie haar toekomst vullen met bijscholingen en zal ze ooit de stap naar de dienst heelkunde zetten. Mocht ze naar Rwanda terugkeren, dan heeft ze niet veel aan geriatrische ervaring. Niet dat ze nu aan terugkeren kan denken. Haar zonen spreken hun moeders moedertaal niet. Ze leerden Nederlands en Frans. Het Kinja Rwanda was een taal te veel. Bovendien is de situatie in haar thuisland momenteel onrustig. Het blijft bellen en mailen en missen. Het blijft moeilijk.

Als klein meisje zie je die dingen niet aankomen. Je speelt met kleine Hutu’s, Tutsi’s en Twa, het onderscheid ontgaat je. Later leer je erover op school, je krijgt oog voor verschillen. Dan komt er een oorlog en doet het ertoe. Je tante wordt vermoord, alsook je broer die soldaat was. Echt duidelijk wordt het nooit.

Vijf was ze, toen ze besloot om de verzorging in te gaan. Ze zag de meisjes van de verpleegsterschool van het naburige dorp in de kerk en op straat, waar hun witte uniformen de Rwandese zon weerkaatsten. Hun gezichten waren zo mooi, zo lief. ‘Net engelen’, lacht Marie.

#

Luc

In een badkuip in zijn tuin kronkelen een bruine en een zwarte paling langs elkaar heen. Die hebben Luc en zijn twaalfjarige zoon Dylan gisteren gevangen. ‘Pauling’, zeggen zij, een uitspraak die het mysterie rond deze vis nog lijkt te vergroten. De dieren blijven ongeveer een week in het bad zitten om hun vuil af te scheiden. Anders eet je dat op. Volgens Dylan worden ze daar elke dag iets bleker.

Ook de diepvriezer is gevuld met aal, waaronder één van een halve kilo. Op elk zakje heeft Luc geschreven waar en wanneer hij hem heeft gevangen. Aan de muur hangt een foto van een jongere Luc op zee. Hij houdt grijnzend een kabeljauw vast waarvan het hoofd groter is dan het zijne. ‘Vissen is altijd tof,’ zegt hij, ‘maar pauling, dat is kicken.’

Aangezien de aal zich overdag niet meer zo gemakkelijk laat vangen, wachten vader en zoon hem op in het donker. Als hij niet bijt, keren ze rond middernacht weer huiswaarts. Soms zitten ze er tot vier uur in de ochtend. Vanavond stellen ze hun vislijnen, de peur en het peurnet op langs de Dender. Peuren, waarbij men een tros wormen een paar centimeter boven de bodem zijn geur laat uitwaaieren, is een methode van voor de oorlog. Er is echter sprake van een revival. Vroeger was er aal in overvloed. Toen gooide men al eens een afgehakte paardenkop in het water, die je bij het bovenkomen gewoon leeg kon scheppen.

Gelukkig houdt zijn zoon ook van vissen, al laat zijn jonge leeftijd wat minder geduld toe. Luc is een alleenstaande vader die overuren heeft gemaakt om een lange vakantie met Dylan door te kunnen brengen. Hij draagt een T-shirt dat Dylan in de kleuterklas heeft beschilderd. Ondertussen gaat de jongen al drie jaar mee op palingvangst. Hij wordt steeds beter.

‘Ik ben de kampioen’, roept Dylan.

‘Jaja, kampioen, gisteren met twee truien en mijn vest aan in slaap gevallen.’

‘Gij hebt ook al geslapen.’

‘Nee, ik lag op mijn rug en genoot van de natuur.’

‘Ah.’

Natuur genoeg hier. Weerspiegelde bomen strekken zich uit naar de overkant van de rivier, een meeuw vliegt over, een spitsmuis doorbreekt de stilte. Zonder muggen zou het perfect zijn. Luc haat die beesten hartstochtelijk. Ooit heeft hij meer dan honderd beten gekregen op een verbrande rug. Dat was de laatste keer dat hij bij het water zijn bovenlijf ontblootte.

Overdag maakt hij chocolade in een chocoladefabriek. Hij doet zijn werk graag, maar zou wel willen dat hij net als een vriend die voor een visvoederbedrijf werkt, twee keer per week zou moeten gaan vissen voor zijn baas. Het is niet iedereen gegeven van zijn hobby zijn beroep te maken. En toch, als hij alleen langs de waterkant zit en nadenkt over zijn leven, voelt hij zich tevreden. Een flinke zoon, eten, roken, vissen, het volstaat.

Brikke komt langs, de man die zijn palingbegeestering langgeleden op Luc heeft overgedragen. Hij heeft een paar tips.

De eerste beet mag gaan komen. Ze zijn hier al, verraden zichzelf met lange luchtbelstrepen.

Om tien voor elf is het zover. Een zelfgemaakte waker met een breeklichtje erin beweegt. Luc trekt, de lijn buigt, adrenaline raast door bloedbanen. De kracht van een paling is onvoorstelbaar. Zwemmende spieren. Het lijkt wel of er een wilde hond aan de lijn hangt. Ze kronkelen zich rond de draad, bovengekomen omklemmen ze je arm soms zodat je toch nog los moet laten. Het is een eerlijker gevecht dan met de meeste andere vissen. De visser wint niet altijd. Vannacht wint de paling. Hij bijt zichzelf los en zal zich niet meer laten zien.

Ook Dylan heeft geen geluk. Nu en dan wordt de peur zachtjes naar beneden getrokken, maar dat zal wel een krab zijn.

Er wordt wat over samenscholingen in de Sargasso Zee gepraat, over Japanners die er met hun voorliefde voor glasaal voor zorgen dat velen de binnenwateren niet meer bereiken. Over overbevissing en overbevolking. Palingen kunnen twintig jaar worden, maar dat halen er niet veel meer. En ja, die Denderpaling zal wel vol pcb’s en dioxines zitten, maar zolang Luc geen licht begint uit te stralen, zal hij hem blijven eten. Te lekker.

Brikke gaat naar huis. Het is nu al een tijd helemaal donker, op de breeklichtjes na. ‘Wordt ge nog niks gewaar, braveke?’ vraagt Luc.

‘’t Enige wat ik gewaar word, is dat mijn gat zeer doet.’

Ze lachen. Dylan spuwt een mug uit.

Nee, hij wil vannacht niet bijten. Jammer van die ontsnapte. Zo gaat dat, de bluts en de buil. Om één uur kramen ze op.

Drie avonden later banen de twee mannen en de jongen zich een weg door een veld vol metershoge distels, om hun lijnen langs een verlaten vijver op te stellen. De laatste avondzon schittert in de veren van een overvliegende ijsvogel. Als het duister valt, blijkt dat er nog volle sterrenhemels boven België kunnen hangen. Ze mijmeren over het nietige en het oneindige, en vragen zich af of er elders leven is. Deze nacht lijkt uit een Hollywoodfilm geknipt. Na uren wachten op de vangst van twee schriele alen, springt Luc uit zijn stoel om een immens zeemonster in volle vaart naar de kant te trekken. Het is de dikste paling die hij ooit heeft gevangen. Het duurt lang eer zijn hart weer trager klopt.

#

Hendrikje

Sinds twee politiemannen uit haar korps op messteken werden onthaald, vertrekt Hendrikje nooit meer op patrouille zonder een kogelafwerend vest onder haar hemd. Niemand heeft zin in een doorboorde long. Het vest bezorgt haar fijne gestalte een stoere inslag, die nog wordt versterkt door haar getrainde armen. Die heeft ze van het drummen in Karmaz, een stevige band die voor het grootste deel uit agenten bestaat.

Nadat de collega’s elkaar uitvoerig hebben begroet, begint de nacht met een briefing voor een vijfentwintigtal politiemensen. Zeven vrouwen, veel jonge mensen, veel testosteron. Waarschijnlijk heeft niemand onder hen Engelse literatuur gestudeerd zoals Hendrikje. De lerarenopleiding die ze daarna volgde, boeide haar niet. Ze hield van de verhalen van een vriend die bij de politie was, en zette een stap waar ze geen spijt van kreeg. ‘Dit is een interessantere manier van opvoeden dan een negatieve aantekening in een agenda schrijven’, besluit ze terwijl ze in wagen 508 gaat zitten, naast collega Yannick.

Het grootste deel van een politiepatrouille bestaat uit rijden en kijken. Ze wil in Brussel blijven werken. Er gebeurt altijd wel wat. Haar vrouw hield niet van Brussel en werkt nu als agente in een dorp. Hendrikje brengt een pak meer zware verhalen mee naar huis. Toch zou ze hier niet willen wonen. Aanschuiven aan een supermarktkassa met iemand die ze ooit heeft opgepakt, vermijdt ze liever.

De eerste oproep betreft een brand. Als het ernstig is, betekent dat evacueren, afsluiten en eventueel bewaken. Yannick geeft plankgas, Brussel trekt in ijltempo voorbij, de veringen van de 508 blijken hun beste tijd te hebben gehad. Hendrikje bedient het zwaailicht en de sirenes met een afstandsbediening. ‘Mettez vous à droit!’ beveelt ze een auto die niet uit de weg wil gaan door een luidspreker. En niet in de luidspreker: ‘Onnozelaar.’ De bestuurder gehoorzaamt klungelig.

De brandweer heeft de brand al onder controle. Hendrikje gaat de baan weer op. Snel volgt een oproep voor een hold-up alarm. In negenennegentig procent van zulke gevallen is er niks aan de hand. Nadat het gebouw van binnen en van buiten is uitgekamd, blijkt ook hier alles veilig.

Hoewel boeven pakken het leukste blijft, is wat ze doet meestal sociaal werk. Heel vaak gaat het om aanvaringen tussen dronken mensen in marginale buurten. Op de radio klinkt: ‘Er heeft hier iemand een geschil met een bak Stella en de bak is aan ’t winnen.’

Politiemensen worden er vaak op gewezen dat ze niet overal even geliefd zijn. De pesterijen gaan soms ver. Zo bleek een oproep voor nachtlawaai al een paar keer een hinderlaag. Eenmaal ter plekke werd de politiewagen met molotovcocktails bekogeld. En de vermoorde politieagente Kitty Van Nieuwenhuyzen is niemand hier vergeten.

Veel onschuldiger, maar toch ook irritant, zijn volgens Hendrikje de boze blikken die je soms krijgt als je in je wagen iets zit te eten. Tijdens een tien uur durende nachtdienst krijg je nu eenmaal honger en moet je naar de wc. ‘Even naar dc voor een bn’, heet dat laatste in Brusselse politietaal. Even naar het Division Central voor een Besoin Naturel.

De externe tegenstand versterkt de warme collegialiteit. ’s Nachts is die verbintenis nog groter. Er hangt dan een andere sfeer, op straat lopen andere mensen. Kleurrijker, gestoorder. Er zijn geen verkeersopstoppingen, alles gaat vlotter en vrijer. Anderzijds is de nacht de tijd voor extremere delicten.

Ze rijden door een buurt met tippelende prostituees. Hendrikje vindt dat die vooral bescherming verdienen. Het zal niet de eerste keer zijn dat moord bij de seksuele fantasie van een klant hoort. Sommige vrouwen zijn echt, andere niet. Elk uur van de nacht heeft zijn aanbod. Laatst moest er eentje met borsten en een piemel gefouilleerd worden. Daar stond niemand om te springen.

Even later staat Hendrikje met drie andere agenten rond een zwarte clochard, een oude bekende die in een psychiatrische instelling thuishoort. Hij stopt niet met praten, is in paniek. Zijn spullen worden onderzocht en hij wordt heel kordaat weggestuurd. Weer in de wagen sakkeren de agenten nog lang over zijn geur.

Daarna drukt Yannick het gaspedaal nog eens tegen de wagenvloer. Een paar opengebroken straten maken het winkeltje van huishoudapparaten moeilijk bereikbaar. Daar heeft de inbreker waarschijnlijk op gerekend. Een putdeksel is opgelicht, een alarm loeit. Hendrikje en twee mannelijke agenten laten zich door het gat naar de kelder glijden. Die is leeg, op een grote knijptang na. Volgens de eigenaar is er niets gestolen.

Wat een rustige nacht was, eindigt tussen een meute straalbezopen vijftienjarigen. Na een getrokken mes en een gestolen gsm wordt de danstent gesloten en hangen de overspannen kinderen op straat rond. Een paar getuigen, slachtoffers en mogelijke daders worden meegenomen naar het bureau. Terwijl enkele collega’s doorgaan met ondervragen, tikt Hendrikje een verslag.

Voor ze straks naar bed gaat, zal ze nog even uitblazen bij een kop thee. Anders droomt ze de hele nacht opnieuw.

#

Eric

Vanavond speelt Eric Vloeimans in Paradox in Tilburg met het Haytham Safia Qu4rtet, dat voor de gelegenheid dus uit vijf leden bestaat. Met de zaal heeft de trompettist een bijzondere band. Hij had er zijn eerste optredens, groeide op in de buurt, loopt er voortdurend oude bekenden tegen het lijf. De muzikanten van het kwartet ontmoet hij voor het eerst. Ze repeteren even en gaan dan samen eten.

Hun optreden kadert in een Jiddisch Festival. Klezmermuziek is niet meteen Erics stijl, maar hij staat erom bekend verschillende muzikale paden tegelijk te bewandelen. Hij houdt niet van de strikte, ouderwetse interpretatie van het woord ‘jazz’. Muziek is universeel en laat zich bij voorkeur niet makkelijk labels opplakken. Muziek maken is als een conversatie voeren, en Eric spreekt vele talen. Zo speelt hij geregeld met een flamencogitarist, met een Duits-Afghaanse zangeres en bij de marinierskapel, en ook is hij solist bij een klassiek orkest. Onder andere. Vanzelfsprekend heeft hij enkele weken geleden een zaal laten schreeuwen om cultuur.

Elke avond gaat er een koffer kleren met hem mee. ‘Elk optreden een ander pakje.’ Op het podium is hij anders dan in het publiek, en dat moet vestimentair worden ondersteund. Omdat luitspeler Haytham Safia vanavond de frontman is, wil hij niet al te opvallende kleren aantrekken. Een rode geruite broek valt volgens hem niet onder deze categorie.

Naast Safia bestaat het kwartet uit een percussionist aan de conga’s, een celliste en een hobospeelster. Ze hebben een kwartier gespeeld als Eric onder luid applaus het podium op komt. Iedereen weet van de prijzen die hij gewonnen heeft, wat over hem werd geschreven. Alle stoeltjes zijn bezet, heel wat mensen staan. Dat is een van de voordelen van naamsbekendheid: volle zalen. En als andere muzikanten Eric vragen, dan is dat omdat ze met hém willen spelen, niet gewoon omdat ze een trompettist nodig hebben. Natuurlijk is dat fijn.

Soms klinkt zijn trompet zacht als een fluit. Het publiek houdt de adem in als Eric blaast. Ze zijn stil en ze vragen iemand om stilte als het nodig is. De Amerikaanse musicus en trompettist Jon Hassel heeft deze stijl geïntroduceerd. Eric houdt ervan maar zou niet altijd zo willen spelen. Bij een volgend nummer doet zijn trompet denken aan een olifantenmatriarch die de rest van de kudde ervoor waarschuwt dat het bos in brand staat. Na de solo gaat hij samen met de hobospeelster over op het thema.

De momenten op het podium ervaart hij als een intense staat van zijn, als Zen. Nu althans. Vroeger heeft hij met het instrument geworsteld, kreeg hij zijn lippen maar niet goed. Als kind viel hij voor het glanzende koper, kijkend naar de Tros, aan de zijde van zijn ouders. James Last vond hij toen mooi. ‘Wat je begint, hou je vol’, herhaalden zijn vader en moeder, toen ze een trompet voor hem kochten. Dat heeft hij gedaan. Ouders trots.

Het publiek vraagt om een bisnummer. Daarna lopen Eric en de andere muzikanten onder luid applaus naar de backstageruimte. Iemand zet een glas appelsap voor hem klaar. De trompet legt zich te rusten in een leren slaapzakje. Eric verfrist zijn hoofd en handen met koud water en trekt meteen andere kleren aan. Vanaf nu behoort hij tot het publiek. Mensen die de backstageruimte doorkruisen, feliciteren hem met het optreden. Hij maakt een praatje met Matt Darriau, die zo meteen op moet. Hun managers kennen elkaar.

‘If you stay till the end of our show, I’ll buy you a beer’, zegt Matt.

Nadat hij zijn effectenpedalen heeft opgeruimd, wordt Eric voortdurend aangesproken. Hij blijft een tijdje luisteren naar Matt Darriau’s Paradox Trio. Wat hij hoort bevalt hem, maar hij luistert zelden een tweede set uit. Weer in de backstageruimte onderbreekt hij echter een gesprek, om zich naar het podium te haasten. Hij hoorde iets bijzonders.

Een vriendin inviteert hem voor een feestje in de buurt. Eric twijfelt, maar zal het aan zich voorbij laten gaan. Hij houdt ervan om na te kaarten met organisatoren en met wie naar hem kwam kijken. Hij zou zichzelf ook tekortdoen als hij dat niet deed. De mensen moeten je het gunnen. Toch tracht hij de nachten niet al te lang te rekken. Hij heeft vijf optredens deze week, en tijdens een vrije avond is hij om professionele redenen naar een concert gaan luisteren. Vroeger hielden jazzoptredens zelden op voor half twee ’s nachts, nu begint men doorgaans vroeger. Eric is daar niet rouwig om. De ochtend vindt hij de meest productieve tijd van de dag. Hij staat altijd om acht uur op, ook als het echt laat is geworden. Hij mediteert en snelwandelt. Als hij muziek aan het schrijven is, wil hij liefst zo helder mogelijk zijn en zich niet met andere verplichtingen hoeven bezig te houden. Eergisteren besefte hij voor het eerst dat zijn levensstijl weleens een burn-out zou kunnen uitlokken. Een vriend van hem kampt daar nu mee. Eric wil weer de tijd kunnen nemen om nu en dan gewoon wat te zitten, aan een stapel boeken te beginnen, zijn hoofd leeg te maken. Maar wanneer? Hij zal die tijd maanden op voorhand dienen aan te kruisen in zijn agenda en enkele optredens moeten weigeren.

Na het bisnummer van de tweede set wordt hij aangesproken bij de bar. Het Nederlandse publiek vindt hij soms wat onbeschoft. Ze steken hun hoofd tussen dat van jou en dat van je gesprekspartner en vragen: ‘Wat vond je er nou zelf van?’ Of ze prikken met hun vinger in je borstkas bij het stellen van die afgezaagde, tamelijk onbeleefde vraag. Maar niet alle aanwezigen zijn zo. Nogal wat vrouwen omhelzen hem tot afscheid. Eén doet dat met de woorden: ‘Dag, heerlijke man.’

Om twee uur rijdt hij in zijn eentje terug naar Rotterdam. In de wagen of voor het slapengaan luistert hij haast nooit naar muziek. Daar komen zijn hersenen niet van tot rust. Hij gaapt. Thuis wachten zijn vrouw en de kat. Morgen zal hij om acht uur koffiezetten.