Pat Barker

Niemandsland

Deel 1 van de Weg der geesten-trilogie

Uit het Engels vertaald door Edith van Dijk

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titels Regeneration, verschenen bij Viking

Oorspronkelijke tekst © Pat Barker, 1991

Eerste Nederlandstalige uitgave © erven van Edith van Dijk en De Geus BV, Breda 1993

Deze editie © De Geus BV 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Hulton Deutsch Collection/Corbis

isbn 978 90 445 3148 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Afgelopen met de oorlog!

Manifest van een soldaat

Ik leg deze verklaring af als een weloverwogen daad van verzet tegen het militaire gezag, omdat ik van mening ben dat de oorlog opzettelijk wordt verlengd door diegenen die het in hun macht hebben hem te beëindigen.

Ik ben soldaat, en ervan overtuigd dat ik handel uit naam van soldaten. Ik ben van mening dat deze oorlog, die toen ik hem inging een verdedigings- en bevrijdingsoorlog was, inmiddels is geworden tot een aanvals- en veroveringsoorlog. Ik ben van mening dat de doelstellingen waarvoor mijn strijdmakkers en ik deze oorlog zijn ingegaan zo duidelijk hadden moeten worden vastgelegd, dat het onmogelijk was geweest ze te veranderen, en dat, ware dit gebeurd, de doelen die onze drijfveer waren nu bereikbaar zouden zijn met onderhandelen.

Ik heb het lijden van de troepen gezien en aan den lijve ondervonden en ik kan niet langer deelhebben aan het verlengen van dit lijden voor doeleinden die naar mijn overtuiging uit den boze zijn en onrechtvaardig.

Ik protesteer niet tegen het feit dat de oorlog gevoerd wordt, maar tegen de politieke dwalingen en onoprechtheden waarvan de manschappen het slachtoffer zijn.

Uit naam van hen die thans lijden maak ik bij dezen bezwaar tegen de valse voorstelling van zaken waarmee zij worden misleid; ook hoop ik hiermee een eind te kunnen maken aan de gevoelloze zelfgenoegzaamheid waarmee de meeste mensen thuis de zinloze voortzetting van dit ondraaglijke lijden aanzien, leed dat zij niet helpen dragen en waarvan zij zich absoluut geen voorstelling kunnen maken.

S. Sassoon

Juli 1917

Bryce wachtte tot Rivers uitgelezen was eer hij weer iets zei. ‘De S staat voor Siegfried. Blijkbaar vond hij dat hij dat maar beter weg kon laten.’

‘Daar kon hij weleens gelijk in hebben.’ Rivers vouwde het papier dicht en ging met zijn vingertoppen langs de rand. ‘Ze sturen hem dus hierheen?’

Bryce glimlachte. ‘Jazeker, maar het is wel wat nauwkeuriger omschreven. Ze sturen hem naar jou.’

Rivers stond op en liep naar het raam. Het was mooi weer en veel patiënten waren in het park naar het tennissen aan het kijken. Hij hoorde het pok pok van rackets en een kreet van teleurstelling toen een bal in het net vloog. ‘Ik veronderstel dat het een geval van shellshock is?’

‘Volgens de keuringscommissie wel, ja.’

‘Me dunkt dat met het oog hierop’, hij hield het manifest omhoog, ‘de diagnose “neurasthenie” goed van pas zou komen.’

‘Kolonel Langdon zat de commissie voor. Híj is ervan overtuigd dat het shellshock is.’

‘Langdon gelooft anders niet in shellshock.’

Bryce haalde zijn schouders op. ‘Misschien heeft Sassoon daar alleen maar wartaal uitgeslagen.’

‘“Schijters, kerel.” Leer mij Langdon kennen.’ Rivers liep terug naar zijn stoel en ging zitten. ‘Ik zou dit anders geen wartaal willen noemen, jij?’

‘Maakt het uit wat zijn geestestoestand is?’ vroeg Bryce voorzichtig. ‘Voor hem is het toch beter dat hij hier zit dan in de gevangenis?’

‘Voor hem wel ja, misschien. Maar wat dacht je van het hospitaal? Kun je je voorstellen wat ons geachte Hoofd Geneeskundige Dienst zal zeggen als hij erachter komt dat we niet alleen onderdak verlenen aan schijters, drukkers, slampampers en dégénérés, maar ook nog aan gewetensrakkers? We kunnen alleen maar hopen dat er geen publiciteit komt.’

‘Die komt er wel, vrees ik. Het manifest wordt volgende week voorgelezen in het Lagerhuis.’

‘Door wie?’

‘Lees-Smith.’

Rivers maakte een wegwuivend gebaar.

‘Ja, weet ik. Maar het betekent toch de pers.’

‘En de minister zal zeggen dat er geen disciplinaire maatregelen zijn getroffen omdat de heer Sassoon aan een zware zenuwinzinking lijdt en derhalve niet verantwoordelijk is voor zijn daden. Ik weet niet of ík dat zou prefereren boven een gevangenisstraf.’

‘Ik denk niet dat ze hem de keus lieten. Neem je hem?’

‘Bedoel je dat ik wél de keus heb?’

‘Gezien je patiëntenlast, ja.’

Rivers zette zijn bril af en gleed met zijn hand langs zijn ogen. ‘Ik mag aannemen dat ze niet vergeten hebben het dossier te sturen?’

Sassoon leunde uit het treinraampje, nog half verwachtend Graves aan te zien komen stampen over het perron, zijn kleding nog wanordelijker dan anders. Maar verderop werden de treindeuren al dichtgeslagen en het perron bleef leeg.

De fluit ging. Op slag zag hij rijen mannen met grauwe grimmige gezichten de ladders opklimmen, het kanonvuur tegemoet. Hij knipperde ze weg.

De trein zette zich in beweging. Robert had hem gemist. Gevangene arriveert zonder escorte, dacht Sassoon, de coupédeur openschuivend.

Door een uur te vroeg te komen had hij een raamplaats weten te bemachtigen. Behoedzaam baande hij zich door een wirwar van voeten een weg ernaartoe. Een bejaarde dominee, twee middelbare mannen die er beiden naar uitzagen dat de oorlog ze geen windeieren had gelegd, een jong meisje en een oudere vrouw die onmiskenbaar samen reisden. De trein denderde over een wissel. Iedereen hotste en slingerde en Sassoon viel al struikelend bijna bij de dominee op schoot. Hij mompelde een excuus en ging zitten. Bewonderende blikken, en niet alleen van de vrouwen. Sassoon wendde zijn blik naar buiten en verschanste zich achter zijn opgetrokken schouder.

Na een poosje hield hij op met te doen alsof hij naar de rokende schoorstenen van Liverpools achterbuurten keek en hij sloot zijn ogen. Hij had slaap nodig, maar Roberts gezicht zweefde voor hem, bleek en vertrokken zoals het afgelopen zondag was geweest, bijna een week geleden alweer, in de lounge van het Beurshotel.

Toen hij die in kaki gestoken gestalte in de deuropening zag staan, had hij heel even gedacht dat hij weer hallucineerde.

‘Robert, wat doe jij hier in vredesnaam?’ Hij sprong op en vloog de lounge door. ‘Goddank, dat je gekomen bent.’

‘Ik heb me genezen laten verklaren.’

‘Robert, néé!’

‘Wat kon ik anders? Na ontvangst van dit hier.’ Graves diepte een gekreukeld vel papier op uit zijn tuniekzak. ‘Een briefje erbij zou aardig geweest zijn.’

‘Ik heb je geschreven.’

‘Nee, Sass, dat heb je niet. Je hebt me alleen dit gestuurd. Had je op zijn minst niet eerst met míj kunnen overleggen?’

‘Ik dacht dat ik je geschreven had.’

Ze gingen tegenover elkaar aan een tafeltje zitten. Er viel een kil, grijs licht door de hoge ramen naar binnen dat Graves’ gezicht het laatste beetje kleur ontnam.

‘Sass, je moet dit opgeven.’

‘Opgeven? Je dacht toch niet dat ik zover ben gegaan om nu opeens door de knieën te gaan?’

‘Hoor eens, je hebt je protest ingediend. En voor wat het waard is, ik ben het er woord voor woord mee eens. Maar je hebt je zegje gedaan. Het heeft geen zin jezelf tot martelaar te maken.’

‘De enige manier om publiciteit te krijgen is ze dwingen mij voor de krijgsraad te slepen.’

‘Dat doen ze niet.’

‘O, jawel hoor. De aanhouder wint.’

‘De krijgsraad, dat kun je niet aan in jouw toestand.’ Graves balde zijn vuist. ‘Als Russell nu hier was, schoot ik hem overhoop.’

‘Het was mijn idee.’

‘Ach, kom nou. Maar dan nog, denk je dat iemand het zal begrijpen? Ze zullen gewoon zeggen dat je laf bent.’

‘Hoor eens, Robert. Jij denkt net zo over de oorlog als ik, maar jij dóét er niets aan. Goed, dat is jouw keuze. Maar kom míj hier niet de les lezen over lafheid. Dit is het allermoeilijkste wat ik ooit op me genomen heb.’

Nu, in de trein op weg naar Craiglockhart, leek het nog steeds het allermoeilijkste. Hij ging verzitten en zuchtte, uitkijkend over de golvende korenvelden. Hij herinnerde zich het zilveren geluid van in de wind trillende tarwe, de glinstering op de halmen. Hij had alles willen geven om daarbuiten te zijn, weg uit die bedompte coupé, uit zijn benauwde, kriebelige uniform.

Ze hadden die zondag de trein naar Formby genomen en de hele middag doelloos langs het strand gezworven. Een flets zonnetje wierp hun schaduwen ver naar achteren, zodat ieder gebaar dat ze maakten vergroot werd nagebootst.

‘Ze geven je heus de kans niet om jezelf tot martelaar te maken, Sass. Je had de Medische Commissie moeten accepteren.’

Ze vervielen in herhalingen. Voor de zoveelste keer zei Sassoon: ‘Als ik maar lang genoeg volhoud, kunnen ze er niet onderuit.’

‘Ze kunnen heel veel.’ Graves leek tot een besluit te komen. ‘Om je de waarheid te zeggen, ik heb wat kruiwagenwerk voor je gedaan.’

Sassoon glimlachte om zijn boosheid te verbergen. ‘Mooi. Als je met je gebruikelijke tact te werk bent gegaan, levert me dat op zijn minst twee jaar op.’

‘Ze brengen je niet voor de krijgsraad.’

Sassoon begon nu toch bang te worden. ‘Wat dan?’

‘Ze sluiten je voor de rest van de oorlog op in een gekkenhuis.’

‘Als dat het resultaat is van jouw kruiwagenwerk, word je bedankt.’

‘Nee, het resultaat van mijn werk is dat je door een andere Medische Commissie gehoord wordt. En deze keer moet je wel verschijnen.’

‘Je kunt mensen niet zomaar in een gekkenhuis opsluiten. Daar moet je gronden voor hebben.’

‘Die hebben ze.’

‘Ja, mijn manifest. Nou, dat is geen bewijs dat ik gek ben.’

‘En de hallucinaties? De lijken op Piccadilly?’

Een lange stilte. ‘Laat ik nu altijd gedacht hebben dat mijn brieven aan jou vertrouwelijk waren.’

‘Ik moest ze overhalen om je op te roepen voor een nieuwe commissie.’

‘En ik kom niet voor de krijgsraad?’

‘Nee. Onder geen beding. En als je blijft weigeren voor de commissie te verschijnen dan sluiten ze je op.’

‘Weet je, Robert, ik zou dit van niemand anders geloven. Zweer je dat het waar is?’

‘Ja.’

‘Op de bijbel?’

Graves hield een denkbeeldige bijbel op en stak zijn rechterhand op. ‘Ik zweer het.’

Achter hen lagen hun donkere schaduwen languit op het witte zand. Heel even aarzelde Sassoon. Toen zei hij met vreemd gesmoorde stem: ‘Goed dan. Ik geef me gewonnen.’

In de taxi naar Craiglockhart werd het Sassoon bang te moede. Hij keek uit het raampje naar de drukte op de trottoirs in Princess Street met de gedachte dat hij ze voor de eerste en laatste keer zag. Hij had geen idee wat hem in Craiglockhart te wachten stond, maar het kwam geen moment bij hem op dat de patiënten naar buiten zouden mogen.

Hij keek op en zag dat de taxichauffeur hem in de spiegel gadesloeg. Iedereen hier kende natuurlijk de naam van het hospitaal en wist waar het voor diende. Sassoons hand ging omhoog en hij begon aan een los draadje te plukken op de plek waar zijn onderscheiding had gezeten.

Voor uitzonderlijk moedig gedrag tijdens een aanval op de vijandelijke loopgraven. Gedurende één uur en dertig minuten bleef hij onder geweer- en granaatvuur onze gewonden ophalen en in veiligheid brengen. Dankzij zijn moed en vastberadenheid werden alle gesneuvelden en gewonden binnengebracht.

Toen Rivers die mutatie las, kwam het hem helemaal merkwaardig voor dat Sassoon de medaille weggegooid had. Zelfs de meest radicale pacifist kon zich moeilijk schamen voor een onderscheiding wegens het redden van mensenlevens. Hij zette zijn bril af en wreef zich in de ogen. Hij was ruim een uur bezig geweest met het dossier en hoewel hij ervan overtuigd was dat hij alle feiten op een rijtje had, begreep hij nog steeds niets van Sassoons geestesgesteldheid. Alleen leek Graves’ getuigenis voor de Commissie – met zijn nadruk op hallucinaties – eerder te duiden op een volslagen psychose dan op neurasthenie. Toch was daarvoor geen enkele andere indicatie. Het protest mocht dan tendentieus zijn, maar verward, onlogisch of incoherent was het niet. Alleen het weggooien van de medaille vond hij nog steeds vreemd. Dat was zonder meer de daad van een man die aan het eind van zijn Latijn was.

Nou ja, dat zijn we allemaal weleens geweest, dacht hij. Het vervelende was dat hij er moeite mee had om het bewijsmateriaal onpartijdig te bekijken. Hij hoopte eigenlijk dat Sassoon ziek was. Deze erkenning stemde hem tot nadenken. Hij stond op en begon door de kamer te ijsberen, van de deur naar het raam en weer terug. Hij had maar één keer eerder een dergelijk geval gehad, een man die op religieuze gronden weigerde door te vechten. Aan beide kanten werden wreedheden begaan, had hij gezegd. De Engelsen waren geen haar beter dan de Duitsers.

Het geval was aanleiding geweest tot verhitte discussies in de artsenkamer – over de gewetensvrijheid van het individu in oorlogstijd en de rol van de legerpsychiater bij de ‘behandeling’ van een man die weigerde te vechten. Onder het luisteren naar de aangevoerde argumenten was het Rivers duidelijk geworden hoe ver de meningen uiteenliepen en hoe diep ze geworteld waren. De controverse was pas geluwd toen de patiënt psychotisch bleek. En dat was het cruciale punt. Een man als Sassoon zou altijd problemen geven, maar het zou een stuk eenvoudiger zijn als hij ziek was.

Rivers werd uit deze overpeinzingen gehaald door het knerpen van banden op grind. Hij was net op tijd bij het raam om een taxi te zien stoppen en een man te zien uitstappen die, naar zijn uniform te oordelen, alleen maar Sassoon kon zijn. Na afgerekend te hebben bleef Sassoon even staan om het gebouw in zich op te nemen. Geen mens die voor het eerst op Craiglockhart aankwam bij wie niet onwillekeurig de moed in de schoenen zonk bij de aanblik van die grauwe, sombere steenmassa. Sassoon bleef een volle minuut op de oprijlaan staan nadat de taxi weggereden was, toen haalde hij diep adem, rechtte zijn rug en liep met snelle passen de stoep op.

Rivers ging bij het raam vandaan, hij geneerde zich bijna dat hij getuige was geweest van die kleine privé-overwinning op de angst.

2

Het licht van het raam achter Rivers’ bureau viel direct op Sassoons gezicht. Bleke huid, donkere wallen onder de ogen. Afgezien daarvan geen zichtbare tekenen van een zenuwstoornis. Geen getril, geknipper, tics, geen herhaald wegduiken om een allang ontplofte granaat te ontwijken. Zijn handen, die ingewikkelde dingen deden met kop, schotel, bord, sandwiches, cake, suikertang en lepel, waren volkomen vast. Rivers bracht zijn eigen kopje naar zijn mond en glimlachte. Een aardige bijkomstigheid van nieuw aangekomen patiënten op de thee vragen was dat het heel wat neurologisch onderzoek overbodig maakte.

Tot dusver had Sassoon hem niet aangekeken. Hij zat met zijn hoofd enigszins afgewend, een houding die licht versleten zou kunnen worden voor arrogantie, maar Rivers was meer geneigd er verlegenheid achter te zoeken. Hij sprak een beetje binnensmonds en zijn woorden kwamen er soms haperend en soms in versneld tempo uit. Zoals bij een stotteraar die het had leren onderdrukken, dacht Rivers, iemand die zijn leven lang al stotterde; niet het recente beschaamde gestamel van de neurasthenicus.

‘Voor ik het vergeet, kapitein Graves belde om te zeggen dat hij in de loop van de avond komt. Met excuses dat hij de trein heeft gemist.’

‘Hij komt dus toch nog?’

‘Ja.’

Sassoon keek opgelucht. ‘Weet u, ik geloof niet dat Graves ooit van zijn leven een trein gehaald heeft. Tenzij er iemand was die hem erop zette.’

‘We zaten nogal over u in.’

‘Bang dat de gek niet aan zou komen.’

‘Zo zou ik het niet willen uitdrukken.’

‘Het viel allemaal wel mee. Het verbaasde me niet eens, ik dacht: hij zal zich wel verslapen hebben. Hij is ont … ontzettend voor mij in de weer geweest de laatste dagen. U hebt geen idee wat een werk het is om een Medische Commissie te manipuleren.’

Rivers schoof zijn bril op zijn voorhoofd en masseerde zijn binnenste ooghoeken. ‘Nee, vermoedelijk niet. Het mag naïef klinken, maar … ik voor mij vind … dat een Medische Commissie gemanipuleerd zou zijn, vind ik een nogal ernstige aantijging.’

‘Ik mag niet klagen. Ik ben volkomen fair en redelijk behandeld. Misschien wel beter dan ik verdiende.’

‘Wat hebben ze voor vragen gesteld?’

Sassoon lachte. ‘Weet u dat niet?’

‘Ik heb het rapport gelezen, als u dat bedoelt. Maar ik zou toch graag uw versie willen horen.’

‘O. Nou, of ik bezwaar had tegen vechten op religieuze gronden. Ik zei van niet. Dat was eigenlijk wel vermakelijk. Ik dacht even dat ze me vroegen of ik er bezwaar tegen had om op kruistocht te gaan. En of ik vond dat ik bevoegd was om te bepalen wanneer de oorlog moest eindigen. Ik zei dat ik niet over mijn bevoegdheden had nagedacht.’ Hij blikte naar Rivers. ‘Dat was gelogen. En toen … toen vroeg … zéí kolonel Langdon: “Uw vriend vertelt ons dat u zo goed overweg kunt met granaten. Hebt u geen afkeer meer van de Duitsers?”’

Het bleef lang stil. De vitrage achter Rivers hoofd bolde op tot een glanzende boog en een vlaag koele lucht streek langs hun gezichten.

‘En wat zei u daarop?’

‘Weet ik niet meer.’ Hij klonk geïrriteerd. ‘Het maakte niet uit wat ik zei.’

‘Het maakt nu wel wat uit.’

‘Goed dan.’ Een flauw lachje. ‘Ja, ik kan heel goed met granaten overweg. Nee, ik heb geen afkeer meer van Duitsers.’

‘Wil dat zeggen dat u dat wel gehad hebt?’

Sassoon keek verbaasd. Voor het eerst werd er iets gezegd waar hij niet op verdacht was. ‘Korte tijd. Vorig jaar april en mei, om precies te zijn.’

Een pauze. Rivers wachtte af. Na een poosje vervolgde Sassoon met tegenzin: ‘Een vriend van me was gesneuveld. Een tijdlang ging ik elke avond op patrouille, op zoek naar Duitsers die ik kapot kon maken. Dat maakte ik mezelf tenminste wijs. Op het laatst wist ik niet meer of ik hen kapot wilde hebben of dat ik ze alleen maar ruimschoots de gelegenheid gaf om mij overhoop te schieten.’

‘Mad Jack.’

Sassoon leek van zijn stuk gebracht. ‘Graves heeft ook niets verzwegen, hè?’

‘Dat soort dingen moet de Medische Commissie wel weten.’ Rivers aarzelde. ‘Onnodige risico’s nemen is een van de eerste tekenen van een frontneurose.’

‘O ja?’ Sassoon keek naar zijn handen. ‘Dat wist ik niet.’

‘Nachtmerries en hallucinaties komen later.’

‘Het is maar wat je een onnodig risico noemt. Het krankzinnigste wat ik ooit heb gedaan, gebeurde op bevel.’ Hij keek op om te zien of hij door moest gaan. ‘De opdracht was om de regimentsinsignes van een Duits lijk af te gaan halen. Ze dachten dat hij een dag of twee dood was, dus als we die insignes haalden zouden we weten welk bataljon we tegenover ons hadden. Volle maan, geen wolkje aan de lucht, een compleet krankzinnige onderneming, maar we gingen. Nou, uiteindelijk kwamen we er, vraag niet hoe. En wat blijkt? Hij is al heel wat langer dood dan twee dagen, en het is ook nog een Fransman.’

‘Wat hebben jullie toen gedaan?’

‘We hebben een van zijn laarzen uitgetrokken en naar het bataljonshoofdkwartier gestuurd. Met een flink stuk van zijn been er nog in.’

Er viel weer een stilte en Rivers nam de tijd. ‘Ik krijg de indruk dat we niet aan de nachtmerries toekomen.’

‘U hebt het voor het zeggen.’

‘Tja. Maar het paradoxale voor een legerpsychiater is dat hij er niet veel mee opschiet als hij zijn patiënten beveelt om openhartig te zijn.’

‘Ik zal zo openhartig zijn als u maar wilt. Ik had inderdaad nachtmerries toen ik pas uit Frankrijk terug was. Maar nu niet meer.’

‘En de hallucinaties?’

Dat vond hij moeilijker. ‘Het was meer dat de nachtmerries niet altijd ophielden als ik wakker werd. Dan zag ik dus …’ Hij haalde diep adem. ‘Lijken. Dan wemelde het op de grond van mannen met half weggeschoten gezichten.’

‘En was u wakker als dat gebeurde?’

‘Ik weet het niet. Dat moet wel, want ik zag de zuster.’

‘En gebeurde het altijd ’s nachts?’

‘Nee. Ook een keer overdag. Ik had op mijn club geluncht, en toen ik buiten kwam ging ik op een bank zitten, enne … ik moet ingedommeld zijn.’ Hij dwong zichzelf om verder te gaan. ‘Toen ik wakker werd was het trottoir bezaaid met lijken. Oude, nieuwe, zwarte, groene.’ Zijn mond vertrok. ‘De mensen liepen over hun gezichten.’

Rivers haalde diep adem. ‘U zegt dat u net wakker was?’

‘Ja. Ik sliep nogal veel overdag, omdat ik ’s avonds bang was om te gaan slapen.’

‘Wanneer is dat alles opgehouden?’

‘Zodra ik uit het hospitaal was. De sfeer daar was echt verschrikkelijk. Er was een man die altijd sterke verhalen vertelde over het ombrengen van Duitse gevangenen. U kunt zich wel voorstellen hoe het was om met zo iemand te moeten leven.’

‘En de nachtmerries zijn niet teruggekomen?’

‘Nee. Ik droom natuurlijk wel, maar niet over de oorlog. Soms gaat een droom nog door als ik al wakker ben, een soort waakdroomfase dus.’ Hij aarzelde. ‘Ik weet niet of dat abnormaal is.’

‘Ik mag hopen van niet. Het overkomt mij voortdurend.’ Rivers leunde achterover. ‘Wanneer u nu terugkijkt op uw tijd in het hospitaal, denkt u dan zelf dat u aan shellshock leed?’

‘Ik weet het niet. Iemand die bij me op bezoek was heeft aan mijn oom verteld dat hij dacht van wel. Daar staat tegenover dat ik in die tijd een paar goede gedichten geschreven heb. Dat wil zeggen …’ Hij glimlachte. ‘Ik was er zelf heel tevreden over.’

‘U acht het niet mogelijk om een goed gedicht te schrijven in een shocktoestand?’

‘Nee, dat kan volgens mij niet.’

Rivers knikte. ‘U zult wel gelijk hebben. Zou ik ze mogen lezen?’

‘Ja, natuurlijk. Ik zal ze voor u overschrijven.’

‘Ik zou het nu graag willen hebben over de gedachte achter het manifest’, zei Rivers. ‘U zegt dat uw motieven niet godsdienstig zijn?’

‘Nee, absoluut niet.’

‘Zou u zich een pacifist willen noemen?’

‘Nou, nee, niet direct. Ik kan moeilijk zeggen: “Geen enkele oorlog is gerechtvaardigd”, omdat ik daar niet voldoende over heb nagedacht. Misschien zijn sommige oorlogen het wel. Misschien deze oorlog in eerste instantie ook wel. Ik vind alleen dat onze oorlogsdoeleinden – wat die ook mogen zijn, en dat weten we niet – geen bloedbad van deze omvang rechtvaardigen.’

‘Over uw recht om dat te zeggen hebt u dus wel degelijk nagedacht?’

‘Jazeker. En ik ben me er maar al te goed van bewust hoe dat klinkt. Een tweede luitenantje dat zegt: “Er moet een eind gemaakt worden aan de oorlog.” Aan de andere kant, ik heb er middenin gezeten. Ik ben minstens zo bevoegd als sommigen van die oude heertjes die in clubs zitten te kakelen over een “slijtageslag” en “verspilling van mankracht” en …’ Zijn stem werd een boosaardige parodie op een oudemannenstem. ‘“Veel dooien bij dat laatste handgemeen.” Zo praat je niet als je ze hebt zien sterven.’

‘Geen enkel intelligent of gevoelig mens zou overigens zo praten.’

Een wat pijnlijke pauze. ‘Ik zeg niet dat er geen uitzonderingen zijn.’

Rivers lachte. ‘Weet u wat het met u is, u hebt de pest aan burgers, nietwaar? Aan de “gevoellozen”, de “zelfgenoegzamen”, de “mensen zonder verbeeldingskracht”. Of is “de pest hebben” te sterk uitgedrukt?’

‘Nee.’

‘Juist. Dus de haatgevoelens die u vorig voorjaar een tijdje voor de Duitsers koesterde, koestert u nu voor de overgrote meerderheid van uw landgenoten?’

‘Ja.’

‘Weet u, ik denk dat u er heel goed aan hebt gedaan om niet te veel te zeggen tegen de commissie.’

‘Dat was Graves’ idee, niet het mijne. Hij was bang dat ik te normaal zou klinken.’

‘Wat bedoelde u toen u zei dat de commissie gemanipuleerd was?’

‘Ik bedoelde dat de beslissing om mij naar dit of een soortgelijk oord te sturen al genomen was voordat ik voor ze verscheen.’

‘En dat was allemaal bekokstoofd door kapitein Graves?’

‘Ja.’ Sassoon leunde naar voren. ‘De kwestie is dat ze niet van zins waren mij voor de krijgsraad te brengen. Ze zouden me gewoon ergens hebben opgesloten …’ Hij keek de kamer rond. ‘Beroerder dan hier.’

Rivers glimlachte. ‘U had het heel wat slechter kunnen treffen, geloof mij maar.’

‘Dat neem ik graag aan’, zei Sassoon beleefd.

‘Waren ze inderdaad van plan om u officieel krankzinnig te verklaren?’

‘Ik vermoed van wel.’

‘Heeft iemand van de commissie daarover iets tegen u gezegd?’

‘Nee, omdat het …’

‘Allemaal tevoren bekokstoofd was. Juist ja.’

‘Mag ik u iets vragen?’

‘Ga uw gang.’

‘Denkt ú dat ik gek ben?’

‘Nee, natuurlijk bent u niet gek’, zei Rivers. ‘Dacht u dan dat u gek aan het worden was?’

‘Het is wel door mijn hoofd gegaan. Als je geconfronteerd wordt met het feit dat je inderdaad lijken op het trottoir zag …’

‘Hallucinaties in half wakende toestand komen verbazend veel voor, hoor. Die zijn niet hetzelfde als psychotische hallucinaties. Kinderen hebben ze vrij vaak.’

Sassoon zat aan een losse draad voor op zijn tuniek te trekken. Rivers sloeg hem een tijdje gade. ‘U moet ten einde raad geweest zijn toen u dat deed.’

Sassoon liet zijn hand zakken. ‘N-nee. Ten einde raad ben je als je met afgeschoten benen in een granaattrechter ligt. Ik was kwaad.’ Even keek hij haast vijandig, vervolgens trok hij weer bij. ‘Het was een zinloos gebaar. Ik ben er niet bepaald trots op.’

‘U hebt hem in de Mersey gegooid, hè?’

‘Ja. Hij was te licht om te zinken en zodoende’, – met pretlichtjes in zijn ogen – ‘dobberde hij maar zo’n beetje rond. Er voer een schip voorbij, heel in de verte in de riviermond, en ik keek van dat drijvende lintje naar dat schip en dacht dat mijn pogingen om de oorlog te laten stoppen bijna net zoiets waren als wanneer ik zou proberen om dat schip tegen te houden. Alles wat ze vanaf het dek zouden zien was een op en neer springend poppetje dat driftig met zijn armen stond te zwaaien en ze zouden bij god niet begrepen hebben waar het zich zo over opwond.’

‘Besefte u op het moment zelf dat het zinloos was?’

Sassoon keek op. ‘Het moest toch gebeuren. Je kunt niet zomaar berusten.’

Rivers aarzelde. ‘Hoor eens, ik geloof dat … dat het wel genoeg is voor vandaag. U zult wel erg moe zijn.’ Hij stond op. ‘Komt u morgenochtend maar om tien uur. O ja, en zou u kapitein Graves bij aankomst willen vragen of hij eerst even bij mij langskomt?’

Sassoon stond op. ‘U zei daarnet dat u niet dacht dat ik gek was.’

‘Ik weet wel zeker van niet. Sterker nog, ik denk zelfs niet dat u een oorlogsneurose hebt.’

Sassoon liet dit bezinken. ‘Wat heb ik dan?’

‘U hebt eerder een zeer sterke ánti-oorlogsneurose.’

Ze keken elkaar aan en begonnen te lachen. Rivers zei: ‘U beseft toch wel, hoop ik, dat het mijn plicht is om te … te trachten daar verandering in te brengen, hè? Ik kan niet voorwenden neutraal te zijn.’

Sassoons blik gleed langs beider uniform. ‘Nee, allicht niet.’

Rivers zorgde dat hij ’s avonds aan tafel naast Bryce zat.

‘En,’ zei Bryce, ‘wat vind je van hem?’

‘Ik kan geen enkele afwijking vinden. Hij vertoont geen tekenen van depressie, hij is niet opgewonden …’

‘Fysiek?’

‘Niets.’

‘Misschien wil hij gewoon niet sneuvelen.’

‘O, ik denk dat hij zwaar beledigd zou zijn als je dat ook maar zou suggereren. Trouwens, er is hem een post in Cambridge aangeboden, het trainen van cadetten – het is dus geen kwestie van de dans willen ontspringen. Als hij bang was voor zijn hachje had hij die baan kunnen nemen.’

‘Enig spoor van … eh … godsdienstige bezieling?’

‘Nee, helaas niet. Daar hoopte ik ook op.’

Ze keken elkaar geamuseerd aan. ‘Weet je, het merkwaardige is dat hij volgens mij zelfs geen pacifist is. Het lijkt erop dat het louter en alleen een kwestie is van afgrijzen over de omvang van de slachtpartij, gecombineerd met woede omdat de regering haar oorlogsdoeleinden niet wil formuleren en niet een soort limiet wil stellen aan de hele zaak. Dat, en een ingekankerde hekel aan burgers. En aan non-combattanten in uniform.’

‘Wat zal jij je opgelaten hebben gevoeld.’

‘Nou nee, ik geloof dat hij in mij een uitzondering zag.’

Bryce keek geamuseerd. ‘Vond jij hém aardig?’

‘Ja, bijzonder. En ik was meer onder de indruk van hem dan ik verwacht had.’

Sassoon zat intussen zwijgend aan zijn tafel bij het raam. De mannen aan weerszijden van hem stotterden zo erg dat een gesprek onmogelijk geweest zou zijn, al had hij het nog zo graag gewild. Maar hij had voldoende aan zijn eigen gedachten.

Hij dacht aan de dag voor Arras, aan hoe hij keer op keer van een loopgraaf in de voorpost naar de hoofdader heen en weer gewankeld was met kisten mortiergranaten, waarbij hij telkens langs dezelfde lijken kwam, tot de verwrongen, zwartgeblakerde vormen op het laatst oude bekenden leken. Op een gegeven moment moest hij langs twee handen die uit het pokdalige oppervlak van een hoop kalk staken als de wortels van een omgevallen boom. Onmogelijk te zeggen of het Britse of Duitse handen waren. Onmogelijk zichzelf ervan te overtuigen dat het er iets toe deed.

‘Speelt u golf?’

‘Pardon?’

‘Ik vroeg of u golf speelde.’

Kleine, blauwe ogen, rossig snorretje, insigne van de geneeskundige dienst. Hij stak zijn hand uit. ‘Ralph Anderson.’

Sassoon schudde hem de hand en stelde zich voor. ‘Ja, ik golf.’

‘Wat is uw handicap?’

Sassoon vertelde het hem. Waarom ook niet? Een heel geschikt onderwerp van gesprek voor een gesticht.

‘Aha, dan kunnen we misschien samen een balletje slaan.’

‘Ik heb helaas mijn clubs niet meegebracht.’

‘Laat ze dan komen. De beste banen van het land in deze contreien.’

Sassoon had zijn mond al open om te antwoorden toen er bij de deur commotie ontstond. Voorzover hij kon zien had er iemand overgegeven. Er stond althans een magere man met een gelige huid kokhalzend naar adem te happen. Een paar toegesnelde verpleeghulpen wapperden klokkend als hennen paniekerig met een servet langs zijn uniformjasje, totdat ze eindelijk het benul kregen hem de zaal uit te tronen. De klapdeuren sloten zich achter hen. Een ogenblik stilte en toen, alsof er niets gebeurd was, steeg het geroezemoes weer op.

Rivers stond op en duwde zijn bord weg. ‘Ik kan maar beter even gaan kijken.’

‘Waarom wacht je niet tot je klaar bent?’ zei Bryce. ‘Je eet toch al zo weinig.’

Rivers klopte op zijn middenrif. ‘Ach, voorlopig val ik nog niet van de graat.’

Wanneer Rivers naar de bovenste verdieping wilde zonder onderweg tien keer te worden aangehouden, nam hij altijd de achtertrap. Er liepen buizen langs de muren, die met de bochten in de trap meedraaiden en van tijd tot tijd borrelden als menselijke ingewanden. Het was er donker en bedompt en er begon zweet te prikkelen in zijn haarwortels. Het was een verademing om de klapdeur open te duwen en op de bovengang uit te komen, waar de lucht tenminste koel was, al raakte hij altijd gedeprimeerd door die lange, smalle gang met zijn dubbele rij bruine deuren en het gebrek aan daglicht. ‘Als een loopgraaf zonder hemel’, had een patiënt eens opgemerkt, en dat was een maar al te rake typering.

Burns zat op zijn bed, terwijl twee zusters hem uit zijn jasje en overhemd hielpen. Zijn sleutelbeenderen en ribben staken duidelijk af onder de gelige huid. Zijn broeksband was veel te wijd.

Een van de zusters trok eraan. ‘Plaats voor twee hier,’ zei ze met een flirterig lachje, ‘zal ik erbij komen?’ De bevroren blikken van de andere hulpen waarschuwden haar dat Rivers er was. ‘Ik zal dit even voor u uitspoelen, kapitein.’

Ze schoten langs Rivers heen en barstten aan het eind van de gang uit in een zenuwachtig gegiechel.

Burns had kippenvel op zijn armen, ofschoon het niet koud was in de kamer. De braaksellucht hing nog in zijn adem. Rivers ging naast hem zitten. Hij wist niet wat hij zeggen moest en vond het maar beter om er het zwijgen toe te doen. Na een poosje begon het bed te schudden, hij legde zijn arm om Burns’ schouders. ‘Het gaat nog niet, hè?’ zei hij.

Burns schudde zijn hoofd. Even later stond Rivers op, haalde Burns’ jas van de haak achter de deur en deed die om zijn schouders. ‘Zou het beter gaan als je op je kamer at?’

‘Wel wat, ja. Dan hoefde ik er niet over in te zitten dat ik andere mensen hinderde.’

Ja, zo was Burns, altijd bang dat hij anderen hinderde. Het meest trieste aspect van zijn geval was misschien wel dat je af en toe een glimp opving van de vrolijke, aardige jongeman die hij eens geweest moest zijn.

Rivers keek naar Burns’ onderarmen en zag dat de groef tussen spaakbeen en ellepijp alweer dieper was dan een week geleden. ‘Zou het helpen als je een schaal met fruit op je kamer had?’ vroeg hij. ‘Zodat je gewoon iets kunt pakken wanneer je trek hebt?’

‘Ja, misschien wel.’

Rivers stond op en liep naar het raam. Hij zegt ja om mij het gevoel te geven dat ik me verdienstelijk maak, dacht hij. ‘Goed, ik zal iets boven laten brengen.’ De schaduwen van de beuken kropen al over de tennisbanen, die nu verlaten waren. Rivers kwam van het raam terug. ‘Hoe heb je geslapen?’

‘Niet best.’

‘Ben je al wat verder gekomen met waar we het over gehad hebben?’

‘Niet echt.’ Hij keek Rivers aan. ‘Ik kan mezelf er niet toe brengen om eraan te denken.’

‘Nou ja, dat komt nog wel.’

‘Weet u, het ergste is …’ Burns keek Rivers vorsend aan, ‘dat het … een klucht is.’

‘Ja.’

Na zijn visite aan Burns liep Rivers nog een korte trap op en ontsloot de deur naar de toren. Afgezien van zijn slaapkamer was dit de enige plek in Craiglockhart waar hij kon hopen meer dan een paar minuten alleen te zijn. Patiënten mochten er niet komen, de val van dertig meter naar het pad beneden kon weleens een te uitnodigende uitweg uit de oorlog blijken. Hij leunde met zijn armen op de ijzeren balustrade en keek uit over de heuvels.

Burns. Rivers was een expert geworden in het ontdekken van draaglijke kanten aan ondraaglijke ervaringen, maar Burns was hem te machtig. Wat hem overkomen was, was zo walgelijk, zo weerzinwekkend, dat Rivers geen enkel verzoenend aspect wist te verzinnen. Burns was bij een granaatexplosie in de lucht geworpen en met zijn hoofd naar beneden op het lijk van een Duitser neergekomen, wiens met gassen gevulde buik door de klap was opengescheurd. Voordat Burns het bewustzijn verloor had hij nog tijd gehad om te beseffen dat wat zijn neus en mond vulde mensenvlees in ontbinding was. En nu kwamen, telkens wanneer hij probeerde te eten, die smaak en die lucht terug. Elke nacht beleefde hij die ervaring weer en uit elke nachtmerrie ontwaakte hij brakend. Burns op zijn knieën, zoals Rivers hem vaak had gezien, die kokhalzend het laatste beetje gal oprispte, had niets menselijks meer. Zijn lichaam, letterlijk vel over been, leek alleen nog maar een omhulsel voor een getormenteerd spijsverteringskanaal. Zijn lijden had zin noch waardigheid, en ja, Rivers wist precies wat Burns bedoelde toen hij zei dat het een klucht was.

Rivers merkte dat hij de rand van de balustrade omklemde en ontspande bewust zijn handen. Telkens wanneer hij enige tijd met Burns doorbracht, werd hij geplaagd door vragen waarin hij zich in Cambridge, in vredestijd, graag verdiept zou hebben, maar die in oorlogstijd in een overvol hospitaal zinloos waren. Erger dan zinloos, want ze beroofden hem van energie die rechtens zijn patiënten toekwam. In zekere zin had dit alles niets met Burns te maken. Burns was een geval apart doordat zijn lijden zo extreem was, maar de vragen werden door bijna elk geval opgeroepen.

Hij keek naar beneden en zag een taxi de oprijlaan indraaien. Zou dat eindelijk de dolende ridder, kapitein Graves zijn? Jawel hoor, daar kwam Sassoon, te rusteloos om binnen te wachten, al de stoep afsnellen om hem te begroeten.

3

Graves staarde met halfopen mond naar de massieve grauwgele gevel van Craiglockhart. ‘Mijn god.’

Sassoon volgde de richting van zijn blik. ‘Ook mijn eerste gedachte.’

Graves pakte zijn tas op en gezamenlijk liepen ze de stoep op en via de zwart met wit betegelde entree naar de hoofdgang. Sassoon begon te lachen. ‘Mooie gevangenenescorte ben jij.’

‘Ja, zeg dat wel. Het spijt me. God, wat een dag. Weet je dat de trein bij elk stationnetje stopte?’

‘Nou, je bent er. Goddank.’

Graves keek hem van opzij aan. ‘Is het zo erg?’

‘Hm. Gaat wel.’

‘Je hebt zeker nog niemand gesproken?’

‘Ik ben bij Rivers geweest. Dat is waar ook, hij wil jou graag spreken, maar ik denk wel dat je eerst even je tas mag wegzetten.’

Graves volgde Sassoon de marmeren trap op naar de eerste verdieping.

‘Hier is het.’ Sassoon opende een deur en deed een stap opzij om Graves binnen te laten. ‘De logeerkamer. Je hebt zelfs een slot op je deur.’

‘Jij niet dan?’

‘Nee. Ook niet op de badkamer annex wc.’

‘Arme Sass, wat zal jij een moeite hebben om je al die zustertjes van het lijf te houden.’ Graves zwaaide zijn tas op de eerste de beste stoel. ‘Nee, even serieus, hoe is het hier?’

‘Werkelijk afschuwelijk. Kom, hoe eerder je naar Rivers gaat, des te eerder kunnen wij praten.’

‘Sassoon vroeg me u dit te geven.’

Rivers nam de envelop zonder commentaar aan en legde hem ongeopend op zijn bureau. ‘Wat vond u van hem?’

De vitrage liet de luchtstroom van het open raam door en de kamer vulde zich met de geur van lindebloesem. Een zoetige lucht. Graves, die alle zoetige luchtjes vreselijk vond, veegde het zweet van zijn bovenlip. ‘Rustiger. Ik ben blij dat het allemaal geregeld is.’

‘Dat is nog maar de vraag. U weet toch wel dat hij hier op elk willekeurig moment weg kan wandelen?’

‘Dat doet hij niet’, zei Graves beslist. ‘Het komt wel goed met hem. Zolang de pacifisten hem maar met rust laten.’

‘Ik heb een lang gesprek met hem gehad vanmiddag, maar het is me niet helemaal duidelijk wat er gebeurd is. Ik vermoed dat er heel wat omgegaan is achter de schermen.’

Graves glimlachte. ‘Zo kunt u dat wel stellen.’

‘Wat precies?’

‘Sassoon stuurde mij een exemplaar van zijn manifest. Ik zat toen in een herstellingsoord op Wight …’

‘Had hij het er niet met u over gehad?’

‘Nee, ik had hem sinds januari niet meer gezien. Ik schrok me een ongeluk. Ik begreep meteen dat hij er niets mee zou opschieten, niemand zou zijn voorbeeld volgen. Hij zou alleen maar zichzelf kapotmaken, en voor niets.’ Hij zweeg. Toen hij weer begon te praten waren zijn woorden helder en exact. ‘Sassoon is de beste pelotonscommandant die ik ooit heb meegemaakt. De mannen dragen hem op handen – als hij koppen van Duitsers wilde, bezorgden ze hem die op een presenteerblaadje. En hij is aan ze gehecht. Het zou zijn dood zijn als hij van ze afgesneden werd. En dat is precies wat er gebeurd zou zijn als hij voor de krijgsraad was gekomen.’

‘Hij is hier ook van ze afgesneden.’

‘Ja, maar er is een weg terug. Een inzinking kan nog door de beugel. Voor een dienstweigeraar is er geen weg terug.’

‘Dus besloot u dat hij …’

‘Tegengehouden moest worden? Ja. Ik schreef naar de commandant met het verzoek om Siegfried voor een nieuwe commissie te brengen. Bij de eerste was hij weggebleven. Vervolgens heb ik contact opgenomen met een aantal mensen die ik kende en ze weten te bepraten om het als een zenuwinzinking te behandelen. Maar toen Siegfried zelf nog. Schrijven had geen zin. Ik moest naar hem toe, dus liet ik mijzelf genezen verklaren en ging terug naar Litherland. Hij was er vréselijk aan toe. Hij had net zijn onderscheiding in de Mersey gegooid. Heeft hij u dat verteld?’

Rivers aarzelde. ‘Het stond geloof ik in het rapport.’

‘Hoe dan ook, het kostte heel wat tijd, maar op het laatst zag hij de zin ervan in.’

‘Wat gaf de doorslag, denkt u?’

‘Hij kon gewoon niet blijven ontkennen dat hij ziek was.’

Rivers gaf geen antwoord. De stilte werd compacter, de ene seconde stapelde zich op de andere als vlokken bij een pak sneeuw, elke vlok is op zich onbeduidend maar ten slotte is alles bedekt.

‘Nee, dat was het niet.’ Graves’ knobbelige gezicht met boksersneus vertrok. ‘Ik heb tegen hem gelogen.’

Rivers’ brillenglazen fonkelden toen hij zijn hoofd ophief. ‘Ja, ik vermoedde al zoiets.’

‘Ik heb gezworen dat ze hem nooit voor de krijgsraad zouden brengen, maar dat wist ik helemaal niet. Als hij volgehouden had, zouden ze het waarschijnlijk wel gedaan hebben.’

‘Misschien. Maar u weet best dat ook zonder dat u daarop wees, de autoriteiten heel goed inzagen dat dit beter als een zenuwinzinking behandeld kon worden.’

‘Blijft het feit dat ik gelogen heb en dat hij door de knieën ging omdat hij mijn leugen geloofde. Hij zou het van niemand anders aangenomen hebben.’ Hij pauzeerde even. ‘Vindt u dat ik daar verkeerd aan heb gedaan?’

Rivers antwoordde vriendelijk: ‘Ik vind dat u voor uw vriend het beste hebt gedaan wat u doen kon. Niet het beste voor zijn zaak, maar ja, de zaak is toch verloren. Was de commissie makkelijk te overtuigen?’

‘Nee. Heel moeilijk. Er was een jongere man die wel begrip opbracht, maar de andere twee … Ik kreeg de indruk dat ze eigenlijk helemaal niet in shellshock geloofden. Wat hen betrof was het gewoon lafheid. Maar ik had me vast voorgenomen dat ze dat in elk geval niet zouden denken. Ik heb ze verteld over vorig jaar, toen hij in zijn eentje een Duitse loopgraaf innam en werd voorgedragen voor het Victoriakruis. Dat doen die lui hem niet na. En afgelopen april. Die mortieraanval van hem was groots. Iedereen die ik heb gesproken die erbij is geweest vindt dat hij daarvoor het Victoriakruis had moeten krijgen.’ Hij pauzeerde even. ‘Ik wilde gewoon dat ze wisten met wat voor soort man ze te maken hadden.’ Hij glimlachte. ‘Ik was ieder ogenblik in tranen. Ik denk dat dat ook geholpen heeft. Je zag ze denken: mijn god, als deze hier goedgekeurd is, hoe zou die ander er dan aan toe zijn?’

‘U hebt ze ook verteld dat hij hallucinaties had?’

‘Ja.’ Graves geneerde zich een beetje. ‘Ik moest ze overtuigen. Er is trouwens genoeg wat ik niet verteld heb. Bijvoorbeeld dat hij gedreigd heeft Lloyd George te vermoorden.’

‘En hem had u op het hart gedrukt om niets te zeggen?’

‘Ja. Verstandige taal van Siegfried over de oorlog was wel het laatste wat we konden gebruiken.’

‘Verstandig? Wilt u zeggen dat u het met hem eens bent?’

‘Jawel. In theorie. In theorie moet er morgen een eind aan die oorlog komen. Maar dat gebeurt niet. Ze zullen ermee doorgaan tot er geen hond meer is om dienst te nemen.’

‘U bent het dus eens met zijn denkbeelden, maar niet met zijn handelwijze? Is dat niet een nogal geforceerd onderscheid?’

‘Nee, ik vind van niet. Ik zie het zo: als je het uniform aantrekt, teken je in feite een contract. En je zegt een contract niet op louter en alleen omdat je van gedachten bent veranderd. Je kunt je eigen denkbeelden dan wel uitdragen, en die waarmee je de oorlog in gestuurd bent ter discussie stellen; maar als het erop aankomt doe je gewoon je werk. En ik denk dat je dan meer respect afdwingt. Siegfried kan op deze manier mensen niet tot andere gedachten brengen. Misschien heeft hij het wel in zich om de mensen tot andere gedachten te brengen over de oorlog, maar dit is niet de manier.’

Rivers nam zijn gevouwen handen voor zijn mond weg. ‘Ik ben het voor honderd procent met u eens.’

‘Het irritantste is nog dat hij dat eigenlijk beter weet dan wie ook. Hij is degene die met de gewone soldaat kan praten. Het komt alleen doordat Bertrand Russell en Ottoline Morell hem in hun greep kregen. Weet u, ik heb altijd bewondering voor ze gehad, ik dacht altijd, nou ja, ik ben het wel niet met jullie eens, maar ik kan zien dat er moed voor nodig is …’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Niet meer. Ik weet dat Russell te oud is voor het leger en dat Ottoline een vrouw is, dus dat je ze niet kunt aanrekenen dat ze niet begrijpen wat hij heeft doorgemaakt, maar ze konden wel degelijk zien hoe beroerd hij eraan toe was, en toch zijn ze ermee doorgegaan. Ze waren zonder meer bereid hem op te offeren ter wille van de propaganda voor hun denkbeelden. Dat vergeef ik ze nooit.’ Hij deed een zichtbare poging om zijn kalmte te hervinden. ‘Enfin, het is nu voorbij. Maar ik kan u wel zeggen dat het me bijzonder veel genoegen heeft gedaan om Russell te kunnen schrijven dat Sassoon op weg hierheen was en dat hij hem voortaan dus wel kon vergeten.’

‘En hoe zit het met uzelf?’ vroeg Rivers, na een pauze. ‘Denkt u dat ze u terug zullen sturen?’

‘Nee, dat denk ik niet. De bataljonsarts heeft gezegd dat als hij mijn longen ooit weer in Frankrijk zou aantreffen, hij me eigenhandig de kogel zou geven. Ik hoop op Palestina.’ Een pauze. ‘Ik ben blij dat hij hier is. Kan ik tenminste naar Litherland terug in de wetenschap dat hij veilig zit.’

‘Dat hoop ik maar.’ Rivers stond op. ‘En nu wil ik u niet langer van hem weghouden. Zijn eerste avond heeft hij wel gezelschap nodig.’

Toen Graves weg was, zat Rivers een tijdje met gesloten ogen en opende toen de envelop die Graves hem gegeven had. Drie vellen papier. Op het bovenste vel, gedateerd 22 april, had Sassoon met potlood geschreven: ‘Ik heb deze in het hospitaal geschreven, tien dagen nadat ik gewond werd.’

Hij scharrelde door de donkere tunnel

zwaaiend met het felle licht van zijn zaklamp.

Hij stootte zijn helm, rook de walgelijke lucht.

Blikken, dozen, flessen, onherkenbare vage vormen,

en een keer de smerige bult van een matras;

en hij hier op verkenning, vijftig voet diep

onder de rosse schemer van het slagveld.

Hij struikelde en greep de wand, zag iemand liggen

opgerold, in slaap, half onder een paardendeken.

Hij bukte, trok de slaper aan zijn arm:

‘Ik zoek het hoofdkwartier.’ Geen woord.

‘Hé, sta op lummel!’ (Hij had al dagen niet geslapen.)

‘En wijs me de weg in dit vervloekte labyrint.’

Hij schopte naar de hoop die maar bleef zwijgen

en liet het lamplicht schijnen over het gelaat

dat – asgrauw – naar hem opkeek met ogen waarin

de doodsstrijd van een week tevoren nog te lezen stond

en op bebloede vingers die een vreselijke wond omklemden.

Naar adem snakkend strompelde hij voort tot waar

een schim van ochtendlicht door een trapschacht viel

op doorweekte ondergrondse schepsels

en waar het gedempte dreunen van granaten klonk.

Toen klom hij klam van ’t zweet en met beklemd gemoed

het donker uit, de vage schemer tegemoet.[1]

De Generaal

‘Goedemorgen, goedemorgen!’ riep de generaal

vorige week tijdens onze opmars naar het front.

De meeste jongens die hij toelachte zijn nu dood,

en wij vervloeken zijn staf, de hersenloze honden.

‘Vrolijke pief’, bromde Dick tegen Harry,

voortsjokkend naar Arras met ransel en geweer.

…

Maar zijn aanvalsplan kostte hen beiden het leven.[2]

Aan de oorlogsstokers

Ik ben weer terug uit de hel

vol walg’lijke verhalen

over de verzwegen doodsstrijd

en gruwelen van het schriktoneel.

Met bloed besmeurde jonge gezichten

worden weggezogen in het slik.

Daarmee blijf ik u achtervolgen

totdat de afgeslachte mannen opnieuw

creperend rondkruipen

en met verwrongen ledematen

hun helse pijn uitkreunen

terwijl de strijders hen passeren.

Voor u hebben onze veldslagen

de hemelse glans van zegepralen;

en in ieders oog gloeit trots

om de gloriedaden van de doden.

Maar op mijn hoofd rust een vloek

die niet ongezegd zal blijven.

En de wonden in mijn hart zijn rauw,

want ik zag hoe zij stierven.[3]

Rivers wist zo weinig van poëzie dat hij het wat benauwd kreeg bij de gedachte dat hij hier commentaar op moest leveren. Maar hij bedacht bijtijds dat ze hem als therapeut te lezen waren gegeven, niet als literair criticus, en vanuit die gezichtshoek waren ze beslist interessant, vooral de laatste.

Alles in dat gedicht duidde erop dat Sassoons reactie op zijn oorlogservaring tegenovergesteld was aan het gebruikelijke patroon. De karakteristieke patiënt die op Craiglockhart kwam had er doorgaans uit alle macht aan gewerkt om de traumatische gebeurtenissen die hem in zijn neurose hadden gestort te vergeten. Ook als de patiënt inzag dat die poging vergeefs was, was hij door familie, vrienden en zelfs vroegere artsen aangemoedigd het te blijven proberen. De doorstane verschrikkingen, die zelfs overdag maar ten dele onderdrukt werden, kwamen ’s nachts met verdubbelde kracht opzetten, wat leidde tot dat meest kenmerkende symptoom van de oorlogsneurose: de frontnachtmerrie.

Rivers behandelingsmethode bestond soms eenvoudig daarin, dat hij de patiënt aanmoedigde de vruchteloze pogingen om te vergeten te staken en hem juist adviseerde elke dag een poos bewust terug te denken. Niet op de ervaringen broeden, maar ook niet doen alsof ze niet hadden plaatsgevonden. Gewoonlijk werden binnen een dag of veertien na het begin van de behandeling de nachtmerries minder frequent en minder angstaanjagend.

Sassoon was vastbesloten om niet te vergeten en dat zou heel goed de verklaring kunnen zijn voor zijn spoedige herstel, al was de drijfveer bij hem niet zozeer het verlangen naar geestelijke gezondheid, als wel de vaste wil om burgers ervan te overtuigen dat de oorlog waanzin was. Het schrijven van de gedichten had kennelijk therapeutisch gewerkt, maar vermoedelijk was dat met het schrijven van het manifest ook al het geval geweest. Rivers bedacht dat Sassoons poëzie en zijn protest aan eenzelfde bron ontsproten waren en dat ze waarschijnlijk allebei hadden bijgedragen tot zijn herstel van die vreselijke periode van nachtmerries en hallucinaties. Als dat zo was, dan zou het een veel hachelijker affaire zijn dan hij aanvankelijk gedacht had om Sassoon ertoe te bewegen zijn protest op te geven en weer naar het front te gaan: dat zou een terugval kunnen uitlokken.

Hij zuchtte en stopte de gedichten weer in de envelop. Hij wierp een blik op zijn horloge en zag dat het tijd was voor zijn ronde. Hij stond net onder aan de grote trap toen hij kapitein Campbell dubbelgevouwen en achteruitlopend uit de donkere eetzaal zag komen.

‘Campbell?’

Campbell draaide om zijn as. ‘Ha, kapitein Rivers, u moet ik net hebben.’ Hij kwam naar Rivers toe en zei op een discrete fluistertoon die door de hele gang te horen was, zoals doorgaans het geval was met Campbells discrete gefluister: ‘Die knaap die ze bij mij op de kamer gezet hebben.’

‘Sassoon. Ja?’

‘U denkt toch niet dat het een Duitse spion is, hè?’

Rivers dacht ernstig na. ‘Nee, ik denk het niet. Die noemen zich nooit Siegfried.’

Campbell keek stomverbaasd. ‘Niet méér dan zeker.’ Hij knikte, gaf Rivers een klopje op de schouder en marcheerde af. ‘Ik dacht, ik zeg het maar even’, riep hij achterom.

‘Bedankt Campbell. Erg attent.’

Rivers bleef, onbewust hoofdschuddend, nog even onder aan de trap staan.

[1] Omdat het in dit verhaal alleen om de inhoud van Sassoons gedichten gaat en niet om de poëtische waarde – Sassoon geeft ze aan zijn therapeut te lezen om deze te laten weten wat er in hem omgaat – heb ik gekozen voor een prozavertaling in de tekst. Voor geïnteresseerde lezers volgt hier de oorspronkelijke tekst van Sassoons gedichten:

Groping along the tunnel in the gloom

He winked his tiny torch with whitening glare,

And bumped his helmet, sniffing the hateful air.

Tins, boxes, bottles, shapes too vague to know,

And once, the foul, hunched mattress from a bed;

And he exploring, fifty feet below

The rosy dusk of battle overhead.

He tripped and clutched the walls; saw someone lie

Humped and asleep, half-covered with a rug;

He stooped and gave the sleeper’s arm a tug.

‘I’m looking for headquarters.’ No reply.

‘Wake up, you sod!’ (For days he’d had no sleep.)

‘I want a guide along this cursed place.’

He aimed a kick at the unanswering heap;

And flashed his beam across that livid face

Horribly glaring up, whose eyes still wore

The agony that died ten days before

Whose bloody fingers clutched a hideous wound.

Gasping, he staggered onward till he found

Dawn’s ghost that filtered down a shafted stair,

To clammy creatures groping underground,

Hearing the boom of shells with muffled sound.

Then with the sweat of horror in his hair,

He climbed with darkness to the twilight air.

[2]The General

‘Good morning, good morning!’ the General said

When we met him last week on our way to the line.

Now the soldiers he smiled at are most of ‘em dead,

And we’re cursing his staff for incompetent swine.

‘He’s a cheery old card’, muttered Harry to Jack

As they slogged up to Arras with rifle and pack.

But he did for them both with his plan of attack.

[3]To the Warmongers

I’m back again from hell

With loathsome thoughts to sell;

Secrets of death to tell;

And horrors from the abyss.

Young faces bleared with blood,

Sucked down into the mud,

You shall hear things like this,

Till the tormented slain

Crawl round and once again,

With limps that twist awry

Moan out their brutish pain,

As the fighters pass them by.

For you our battles shine

With triumph half-divine;

And the glory of the dead

Kindles in each proud eye.

But a curse is on my head,

That shall not be unsaid,

And the wounds in my heart are red,

For I have watched them die.