Pat Barker

Het oog in de deur

Deel 2 van de Weg der geesten-trilogie

Uit het Engels vertaald door Edith van Dijk

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel The Eye in the Door, verschenen bij Viking

Oorspronkelijke tekst © Pat Barker, 1993

Eerste Nederlandstalige uitgave © Edith van Dijk en De Geus BV, Breda 1994

Deze editie © De Geus BV 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Hulton Deutsch Collection/Corbis

isbn 978 90 445 3149 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 1994

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

In strakke perken langs de Serpentine stonden vroege tulpen in gesloten gelederen. Billy Prior keek even hoe hij ze het best kon bestrijken, liet toen de arm van zijn metgezellin los, legde een denkbeeldig machinegeweer aan en maaide in één keer de koppen van het hele zootje af.

Myra staarde hem verbijsterd aan. ‘Je lijkt wel niet wijs.’

Hij schudde triest zijn hoofd. ‘Vijf maanden gekkenhuis vorig jaar.’

‘Maak ’t nou!’

Ze geloofde hem natuurlijk niet. Glimlachend kwam hij terug en bood haar zijn arm. Ze hadden een uur langs de plas gezworven, maar de middag liep nu ten einde. Koperkleurig licht, eerder herfstig dan lenteachtig, viel schuin over het gras en deed de doornige takken van rozenstruiken in de schemering roodachtig opgloeien als onder stroom staande gloeidraden.

Prior, zich altijd van zichzelf bewust, registreerde de waarderende blikken die hen volgden als ze langsliepen. Ze vormden een romantisch plaatje, veronderstelde hij. Het meisje, jong en knap, dat aan de arm hing van een man in uniform, een man die bovendien een overjas droeg die zo ontiegelijk gevlekt en gehavend was dat hij kennelijk veel dienst had gedaan aan het front. En dat had hij ook, en de jas zou binnenkort weer dienstdoen als hij die stomme trut tenminste zover kreeg dat ze erop ging liggen.

‘Je bent helemaal koud’, zei hij teder en hij knoopte de overjas los. ‘Doe je hand hier maar in. Weet je, onder de bomen zouden we het warmer hebben. Daar staat niet zo’n wind.’

Ze dacht even na, weifelend, want bij het water was het nog licht, terwijl de bomenlaan waarnaar hij wees aardedonker was. ‘Goed dan’, zei ze ten slotte.

Ze begaven zich op weg, over het grasveld, hun schaduwen strekten zich voor hen uit, zwarte, spits toelopende figuren die de bomen bereikten en beklommen lang voordat zij er waren. Eenmaal in het donker leunden ze tegen een boom en begonnen elkaar te zoenen. Na een poosje kreunde ze, haar dijen ontspanden zich en hij duwde haar met haar rug tegen de gebarsten boomschors. Zijn open jas vormde een schild voor hen beiden. Haar handen schoven naar achteren, onder zijn uniformjasje, en grepen zijn billen, trokken hem stevig tegen zich aan. Ze rukte aan zijn tailleband en knopen en hij hielp haar die los te maken, zodat ze met zijn pik en ballen kon spelen. Zijn handen werkten langzaam, stukje bij beetje haar rok omhoog. Hij was al bij het plekje waar haar ruwe kousen plaatsmaakten voor glad vel. ‘Zullen we erbij gaan liggen?’

Haar handen vlogen omhoog en vormden een barricade. ‘Wat? Hierin?’

‘Je zult het heus niet koud hebben.’

‘Vergeet ’t maar. Ik sta nu al te vernikkelen.’ Om haar woorden kracht bij te zetten stopte ze haar handen onder haar oksels en wiegde heen en weer.

‘Al goed’, zei hij, met een harde klank in zijn stem. ‘We gaan wel naar mijn huis.’ Dat had hij willen voorkomen omdat hij wist dat zijn hospita thuis was en op de loer zou staan.

Ze keek hem niet aan. ‘Nee, ik denk dat ik maar beter naar huis kan gaan.’

‘Ik breng je wel.’

‘Nee, ik neem liever hier afscheid, als je het niet erg vindt. M’n schoonmoeder woont vijf deuren verder.’

‘De vorige keer wilde je anders best.’

Myra glimlachte verzoenend. ‘Hoor eens, d’r is een vrouw wezen rondsnuffelen. Vrijwillige politie, weet je wel? Die kunnen je huis binnenlopen, en weet ik wat nog meer, en ze hoeven ’t niet eens te vragen. En dit is echt een kreng van een wijf. Ik ken haar van voor de oorlog. Ze was helemaal op de toer van rechten voor de vrouw. Ik zeg: “En mijn rechten dan? Ben ik soms geen vrouw?” Maar d’r valt niet met ze te redeneren. Ze kunnen zorgen dat je geen geld meer krijgt. Het deugt ook eigenlijk niet, hè? Met Eddie aan het front?’

Prior zei op afgebeten, autoritaire toon: ‘Vrijdagavond was hij ook aan het front.’ Hij hoorde dat hij verongelijkt klonk en zag zichzelf worstelen met de gulpknopen van de burgerlijke moraal. Goeie god, néé. Hij legde er nog liever een knoop in dan dat hij met dat beeld voor ogen moest leven. ‘Kom,’ zei hij, ‘dan breng ik je naar het station.’

Hij beende naar Lancaster Gate, of ze hem volgde of niet moest zij weten. Ze kwam op een drafje naast hem lopen, buiten adem. ‘We kunnen toch vriendschappelijk met elkaar omgaan?’

Hij voelde haar blik op zijn gezicht.

‘Dat kan toch wel?’

Hij stond stil en keek haar aan. ‘Myra, jij bent het soort meisje dat in een greppel eindigt met een kous om haar hals.’

Hij liep langzaam door. Na een poosje kroop haar hand door zijn arm en, na even aarzelen, liet hij het zo.

‘Heb jij een meisje?’ vroeg ze.

Een korte tweestrijd. ‘Ja.’

Ze knikte voldaan. ‘Dacht ik wel. Liegbeest. Vrijdag zei je van niet.’

‘We hebben allebei heel wat afgeluld vrijdag.’

Bij het station van de ondergrondse kocht hij een kaartje voor haar, en zij ging op haar tenen staan en kuste hem op de wang alsof er niets gebeurd was. Klopt, dacht hij, er was ook niets gebeurd. Aan de andere kant van het draaihek keek ze om, alsof ze het jammer vond van de avond die ze gepland hadden, maar toen zwaaide ze even, stapte de roltrap op en werd geruisloos afgevoerd.

Weer buiten het station aarzelde hij even. De rest van de avond lag voor hem en hij wist niet wat hij ermee aan moest. Hij overwoog om naar de kroeg te gaan, maar verwierp dat idee. Als hij al zo vroeg ging drinken, en in deze stemming, zou hij dronken worden en dat kon hij zich niet permitteren; hij moest helder zijn als hij morgen naar de gevangenis ging. Hij liet zich doelloos meedrijven.

Het begon net druk te worden, mensen die zich naar restaurants en bars repten en hun best deden de schaarste, de schamele kleding en het grauwe brood te vergeten. Het was de hele winter al zo, vond Prior, het Londense uitgaansleven leek een steeds jachtiger karakter te krijgen. En volkomen terecht, natuurlijk. Militairen met verlof moesten zich kunnen amuseren; ze mochten vooral geen tijd hebben om te denken aan waar ze weer naartoe moesten, en dat gaf alle anderen een magnifiek excuus om daar maar helemaal niet aan te denken.

Hoewel het de afgelopen week moeilijk was geweest het van je af te zetten. De volledige tekst van Haigs Dagorder van 13 april had in elke krant gestaan. Prior kende hem uit zijn hoofd. Iedereen trouwens.

Er staat ons geen andere weg open dan het volledig uit te vechten. Elke stelling moet verdedigd worden tot de laatste man: er kan geen sprake zijn van terugtrekken. Met onze rug tegen de muur en met het geloof dat onze zaak rechtvaardig is, moet ieder van ons vechten tot het bittere einde.

Wat het effect van de dagorder op de moraal van de troepen ook mocht zijn, bij de burgerbevolking had hij paniek gezaaid. Het scheen dat er vrouwen waren die in alle ernst plannen maakten om zichzelf en hun kinderen van het leven te beroven als de Duitsers kwamen. Die verhalen over gruweldaden in de eerste maanden van de oorlog hadden hun werk gedaan. Een beetje te goed. Nonnen met afgesneden borsten. Priesters die, ondersteboven opgehangen, werden gebruikt als klepels bij het luiden van hun eigen klokken. Niet dat er geen gruweldaden hadden plaatsgevonden, maar de voornaamste slachtoffers waren toch altijd nog de krijgsgevangenen en de wandaden waren gelijkmatiger over de partijen verdeeld dan de pers wilde doen geloven.

Er waren momenten – en vanavond was het weer zover – dat Prior letterlijk misselijk werd bij het zien, horen en ruiken van burgers. Hij herinnerde zich de stank van een bataljon manschappen die terugmarcheerden van de frontlinie, de dikke gelige walm, en die was hem liever dan dit hier. Hij wist dat hij van de straat af moest, weg van de kwebbelende mensenmassa’s en de parfumluchtjes die zijn neus attaqueerden elke keer als er een vrouw langsliep.

Weer in het park, onder de bomen, kwam hij een beetje bij. Misschien was het zijn eigen behoefte die zijn waarneming kleurde, maar het kwam hem voor dat het hele park op deze lenteavond zinderde van sensualiteit. Tegen de avondlucht tekenden zich de silhouetten af van een zwalkende soldaat en zijn meisje, ze leunden zo zwaar tegen elkaar aan dat als de een zich los zou maken de ander zou vallen. Dat deed hem denken aan hemzelf en Sarah op het strand in Schotland en hij wendde met een ruk zijn blik af. Niet aan denken, dat had geen zin. Het zou nog minstens zes weken duren voor hij de kans kreeg haar weer te zien. Verderop, de kant van Marble Arch uit, waren de gestalten eenlingen. Legerlaarzen stapten achteloos heen en weer over de paden of gaven vonken af op de donkerste plekken.

Hij ging op een bank zitten en stak een sigaret op, nog steeds verzinnend wat hij met het stompje van zijn avond zou doen. Hij had seks nodig, en dringend ook. Zich afrukken had geen zin, omdat … omdat het geen zin had. Prostituees kwamen niet in aanmerking omdat hij nu eenmaal niet betaalde. Hij herinnerde zich wat hij Rivers had verteld – zijn dokter in het oorlogshospitaal Craiglockhart, het ‘gekkenhuis’ waar hij vorig jaar vijf maanden had doorgebracht – over een hoerenkast in Amiens waar de mannen, de gewone soldaten, op de stoep in de rij hadden gestaan voor een nummertje van twee minuten. ‘Hoeveel tijd krijgen de officieren?’ had Rivers gevraagd. ‘Ik weet het niet’, had Prior gezegd. ‘In elk geval langer.’ En toen had hij eruit gegooid: ‘Ik betaal nóóit.’ Rivers had het ongetwijfeld kinderachtig gevonden, de bespottelijke trots van een jongeman op zijn seksuele vaardigheden, híj kon het voor niks krijgen. Maar dat was het helemaal niet. Prior betaalde niet omdat hij zelf een jaar of wat geleden eens betaald was en precies wist hoe de betaler eruitziet in de ogen van degene die betaald wordt.

‘Hebt u een vuurtje?’

Prior klopte automatisch op zijn zakken. Hij had eerst nauwelijks erg in het bestaan van de spreker, behalve dan als een hinderlijke onderbreking van zijn gedachten, maar toen hij de lucifers tevoorschijn haalde, deed een onbewust geregistreerde onzekerheid in ’s mans stem hem opkijken. Hij had hem het doosje willen geven, maar veranderde nu van gedachten, pakte een lucifer en streek die zelf af. Het schurende geluid en het opvlammen klonken hard. Zijn handen vormden een beschermende kom om de vlam en hij hield hem bij terwijl de man zich naar voren boog. Een officierspet, donkere ogen, smalle snor boven een volle mond, een rond, maar niet dik gezicht. Prior wist zeker dat hij hem kende, al wilde het hem niet te binnen schieten waarvan. Toen de man de sigaret opgestoken had, liep hij niet meteen door, maar ging een eindje verder op de bank zitten en keek onzeker om zich heen, waarbij zijn nogal uitgesproken adamsappel in zijn keel op en neer wipte. Zijn linkerbeen was onhandig voor hem uitgestrekt, waarschijnlijk was dat de verklaring voor de twee strepen op zijn mouw, die hem kenmerkten als oorlogsgewonde.

Prior herkende het probleem. Het was niet precies de juiste plek van het park, maar het grensde eraan, en zijn eigen gedrag, hoewel intrigerend, was niet duidelijk uitnodigend geweest. Hij kreeg zin om te plagen. Maar hij schoof dichter naar hem toe en zei: ‘Heb je een plek om naartoe te gaan?’

‘Jawel.’ De man keek op. ‘Het is hier vlakbij.’

Langs het plein stonden hoge, smalle, donkere huizen rond een omheind grasveld met sprietige bomen. Het grasveld en de omringende bloemperken waren overwoekerd met onkruid. Een eindje verder, aan de rechterkant, had een bom drie huizen met de grond gelijkgemaakt en een vierde gedeeltelijk gesloopt, wat een enorm gat had geslagen. Ze zeiden niet veel tijdens hun wandeling. Toen ze de open plek naderden, knarste het puin op het trottoir onder hun voeten, het had een bleke kleur door het witte stof dat zo overvloedig vrijkomt uit getroffen huizen en waar nooit een eind aan scheen te komen, al was de ravage nog zo goed afgeschut. Prior was zich bewust van een sterke trek zijwaarts, naar de gaping toe. Dat had hij wel meer als hij langs gebombardeerde plekken liep. Hij had geen idee of iedereen die ruk naar opzij voelde of dat het typisch iets voor hem was, een soort affiniteit met plekken waar de gevestigde orde geweld was aangedaan.

Ze hielden stil bij nummer 27. De vensterluiken waren gesloten. Op de trap naar het souterrain zat een ineengedoken kat, die met een hoge rug en grommend iets verdedigde wat ze gevonden had.

Priors metgezel had moeite met het slot. ‘Hoort bij de bomschade’, zei hij achterom, een gezicht trekkend. Hij zette zijn schouder tegen de deur, greep de deurknop en trok die naar zich toe. ‘Het helpt als je trekt, dat vergeet ik steeds.’

‘Niet té vaak, hoop ik.’

Zijn metgezel keerde zich glimlachend om, en heel even was er weer sprake van die seksuele spanning tussen hen. Hij zette zijn pet af, deed zijn zware overjas uit en stak zijn hand uit naar die van Prior. ‘Mijn vrouw en kinderen zijn een poos naar buiten. Ik logeer op mijn club.’ Hij aarzelde. ‘Ik geloof dat ik me weleens mag voorstellen. Charles Manning.’

‘Billy Prior.’

Ze namen elkaar tersluiks op. Manning had een erg rond hoofd, wat benadrukt werd door zijn dikke, sluike, donkere haar dat zonder scheiding naar achteren geborsteld was. Zijn blik was waakzaam. Hij deed denken aan een of ander dier, een otter misschien. Manning zag een slanke, blonde man van drie-, vierentwintig, met een stompe neus, hoge jukbeenderen en het air van iemand die zich weloverwogen en kritisch een weg door het leven baant. Manning opende een deur aan de linkerkant, waarop een vleug muffe lucht de hal in kwam. ‘Ga binnen. Ik kom er zo aan.’

Prior ging de kamer in. Hoge ramen met gesloten luiken, meubels afgedekt met witte lakens. Een zware roetlucht uit de lege open haard. Alles zat onder stoflakens, behalve de grote spiegel waarin, door de openstaande deur, de spiegel in de hal werd teruggekaatst. Prior staarde verbijsterd naar een lange gang vol Priors, sommigen met de rug naar hem toe, de een niet minder werkelijk dan de ander. Hij ging voor de spiegel weg.

‘Wil je iets drinken?’ vroeg Manning vanuit de deuropening.

‘Ja. Graag.’

‘Whisky?’

‘Prima.’

Weer alleen, liep Prior naar de vleugel, lichtte een stukje van het stoflaken op en kwam oog in oog met een foto van een vrouw met twee jongetjes, waarvan eentje een zeilbootje tegen zijn borst klemde.

Toen Manning terugkwam met een fles whisky, een kan en twee glazen, stond Prior naar een scheur boven de deur te staren. ‘Dat ziet er onheilspellend uit’, zei hij.

‘Ja, vreselijk hè? Ik weet eigenlijk niet goed wat ik ermee aan moet. Je kunt geen werklieden krijgen, dus kom ik zo af en toe thuis om er een blik op te werpen.’ Hij hield de kan op. ‘Water?’

‘Een klein scheutje.’

Ze begaven zich naar de stoelen bij de haard. Manning trok de lakens eraf en Prior liet zich in het stugge brokaat zakken. Het gaf absoluut niet mee, maar hield hem strak overeind. Ze begonnen het soort gesprek dat ze gehad konden hebben als ze in de officiersmess aan elkaar waren voorgesteld. Prior sloeg Manning nauwlettend gade, het insigne van het Medisch Corps, de wondstrepen, de tics, de tekenen van spanning en zo nu en dan een licht gestotter. Hij was in alle staten, hoewel moeilijk te zeggen viel hoeveel van die spanning een gevolg was van de huidige situatie. Waar maar geen schot in kwam. Als ze zo doorgingen zouden ze de hele fles soldaat maken en om twaalf uur nog regimentsprietpraat aan het uitwisselen zijn. Allemaal wel aardig, dacht Prior, maar daarvoor ben ik niet gekomen. Het viel hem op dat Mannings blik, hoewel die de hele kamer door zwierf, telkens terugkwam naar de sterren op Priors mouw. Je wist verdomme toch dat ik officier was, zei hij in stilte. Hij begon te vermoeden dat Manning er zo een was die zich gewoonweg seksueel niet kón laten gaan met iemand van dezelfde maatschappelijke status. Prior zuchtte en stond op. ‘Heb je er iets tegen dat ik dit uitdoe?’ zei hij. ‘Ik heb het behoorlijk warm.’

Hij had het helemaal niet warm. Eerlijk gezegd zat hij, om met Myra te spreken, te vernikkelen van de kou. Maar ja. Hij deed zijn stropdas af, trok zijn uniformjasje en zijn overhemd uit en gooide alles over de rugleuning van een stoel. Manning zei niets, keek alleen maar. Prior haalde zijn handen door zijn kortgeknipte haar totdat het in pieken overeind stond, stak een sigaret op, liet hem op een bepaalde manier over zijn onderlip rollen, en grijnsde. Hij had zich getransformeerd tot het soort arbeidersjongen dat je naar Mannings idee rustig kon neuken. Een soort kwispedoor voor sperma. En het werkte. Mannings ogen werden donker, zijn pupillen flitsten. Prior boog zich over hem heen en stopte zijn hand tussen Mannings benen, ondertussen denkend dat hij waarschijnlijk nog nooit een zo pure opwelling van klassenvijandschap had gevoeld als op dit ogenblik. Hij dikte zijn accent een beetje aan. ‘Gaat-ie goed?’

‘Ja. Laten we naar boven gaan.’

Prior liep achter hem aan. Op de eerste verdieping stond een deur open naar een grote slaapkamer met een tweepersoonsbed. Manning trok de deur dicht. Prior glimlachte flauwtjes. Ai, hij ken me niet neme in het bed waarin-ie z’n bruid ontmaagd heb. Nee, hij ging nog een trap op en nog een. Tot waar blijkbaar de meidenkamers waren. Aan het eind van de gang duwde Manning een deur open, gaf Prior de lamp en zei: ‘Ik kom zo.’

Prior ging naar binnen. Een tweepersoons koperen ledikant nam zowat het hele kamertje in beslag. Hij ging op de rand zitten en wipte op en neer. Het was waarschijnlijk het lawaaiigste bed dat hij ooit had meegemaakt. Goddank was het huis onbewoond. Behalve het bed stond er nog een wastafel met een lampetkan en een waskom, een tafeltje met een spiegel en een kleine kleerkast met een gordijn ervoor. Hij stond op en deed het gordijn opzij. Er hingen twee dienstbode-uniformen, het leken de meiden zelf wel, zo netjes waren de mouwen en mutsjes geschikt. De kast had een bepaald luchtje: lavendel en zweet, een treurig luchtje. Priors moeder was haar bestaan als dienstbode begonnen in precies zo’n huis als dit. Hij keek de kamer rond, het ijskoude hok met uitzicht op daken, en opeens, in een impuls, pakte hij een van de uniformen uit de kast en begroef zijn gezicht in de armholte om de zweetgeur op te snuiven. Deze impuls had niets met seks te maken al kwam hij voort uit dezelfde peilloze diepte van zijn persoonlijkheid. Manning kwam de kamer binnen, net toen Prior zijn gezicht weer ophief. Bij de aanblik van Prior met het uniform tegen zich aan, keek Manning, het moest gezegd, ronduit ontmoedigd. Prior glimlachte en hing het uniform terug op de hanger.

Manning zette een potje op het nachtkastje. Het klikken van glas op hout schiep een nauwere, intiemere band dan alles wat ze tot nu toe hadden klaargespeeld. Prior kleedde zich verder uit en ging op bed liggen. Mannings been was slecht. Erg slecht. Prior leunde naar voren om de knie eens goed te bekijken, en heel even waren ze net jongetjes op de speelplaats die elkaars wondkorstjes inspecteerden.

‘Zo te zien ben je er voorgoed vanaf.’

‘Waarschijnlijk wel. De pezen zijn korter geworden, zie je. Meer beweging dan nu zit er niet in, denken ze. Maar ja, wie zal het zeggen? Gezien de laatste ontwikkelingen is dat nog maar de vraag.’

Prior richtte zich weer op, en, nu hij toch in de buurt was, begon hij zijn gezicht over het haar in Mannings kruis te wrijven. Mannings pik trilde en kwam overeind. Prior nam hem in zijn mond, maar bleef ook toen nog een hele tijd alleen maar spelen, ging aldoor met zijn tong over de glinsterende eikel. Mannings dijen spanden zich. Even later kwam zijn hand omhoog en streelde Priors borstelkop, waarbij zijn duim zijn nek masseerde. Prior keek op en zag dat Manning benauwd keek, en terecht, want in deze situatie was het een teder gebaar dat als geen ander kon ontaarden in gewelddadigheid. En dat kon Manning niet aan. Prior ging verder met zijn zuigwerk, klemde Mannings billen in zijn twee handen en bewoog zijn mond snel langs het lid op en neer. Manning duwde hem zachtjes van zich af en kwam in bed liggen. Ze bleven even languit naast elkaar liggen. Prior rolde op zijn zij en begon Mannings borst, buik en dijen te strelen. Hij bedacht hoe onmogelijk het was om seks samen te vatten in termen van wie wat waarin stopt. In dit bewegen van zijn hand zat lust; rancune, onder andere over Mannings gebruik van deze kamer; medeleven, vanwege de kwetsuur; afgunst, omdat Manning er eervol van af was … En ook een stijgend bewustzijn dat terwijl hij Manning bekeken had, deze hem net zo goed had bekeken. Priors gezicht verstrakte. Hij dacht: nou, in elk geval heb ik minder erge zenuwtrekkingen dan jij. De strelende hand stopte bij Mannings middel, en hij probeerde hem om te draaien, maar Manning werkte niet mee. ‘Nee’, zei hij. ‘Zo.’

Op de atletische toer. Prior schroefde de deksel van het potje, vette zijn pik in met een mengsel van vaseline en spuug, en smeerde het restant op Mannings gat. Hij deed Mannings benen omhoog langs zijn borst, uiterst voorzichtig om de knie niet te stoten. Hij was al te opgewonden, en dit was geen houding om je te kunnen beheersen, hij vocht met zichzelf tot hij een paar centimeter naar binnen was, en toen gilde Manning en trachtte zich los te werken. Prior begon al terug te trekken toen hij zich opeens realiseerde dat Manning pijn nodig had. ‘Lig stil’, zei hij, en neukte door. Het was een gevaarlijk spel. Prior was in staat tot echt sadisme, en wist het, en de knie was maar een paar centimeter van zijn hand verwijderd. Hij kwam snel klaar, met een diep huiverend gekreun, een gevoel van buiten zichzelf getrokken worden dat in zijn keel begon. Voorzichtig deed hij Mannings benen naar beneden en zoog hem af. Manning was zo geladen dat hij Priors hoofd vastklampte en naar lucht hapte voor hij goed en wel begonnen was. ‘Dat had ik hard nodig’, zei hij toen het achter de rug was. ‘Ik moest nodig eens goed geneukt worden.’

Dat moet jullie soort altijd, dacht Prior. Manning ging naar de badkamer. Prior stak zijn arm uit en draaide de spiegel naar zich toe. In deze spiegel hadden zij gekeken, elke ochtend om half zes, winter en zomer, geeuwend, de slaap nog in de ogen, om te kijken of hun mutsje recht zat en hun haar er goed onder gestopt was. Hij wist nog dat zijn moeder hem vertelde dat in het huis waar zij werkte, een meid met haar gezicht naar de muur moest gaan staan als ze iemand van de familie in de gang tegenkwam.

Manning kwam terug met de whiskyfles en de glazen. Hij liep erg mank. Ondanks Priors inspanningen kon het standje de knie geen goedgedaan hebben.

‘Waar heb je dat opgelopen?’ vroeg Prior met een knikje naar de wond.

‘Passendale.’

‘O ja. Jullie troep was bij de aanval op de heuvelrug daar?’

‘Klopt.’ Manning schonk de whisky in en kwam op het bed zitten, met zijn rug tegen het hoofdeinde en zijn linkerbeen voor zich uitgestrekt. ‘Dolle pret.’

Prior zei: ‘Ik heb net een keuring achter de rug.’ Hij had geen enkele behoefte om zijn gezondheid praten, maar kon het onderwerp eenvoudig niet laten rusten. Dat Manning geen belangstelling toonde, terwijl het normaal zou zijn ernaar te informeren, irriteerde hem.

‘Wat zeiden ze?’ vroeg Manning.

‘Ze hebben nog niets gezegd. Ik heb eigenlijk permanente binnenlandse dienst, maar zoals de zaken er nu voorstaan …’

Manning aarzelde en vroeg toen: ‘Het ís neurasthenie, hè?’

Nee, wilde Prior zeggen, het is waanzinnige moordzucht met een speciale voorliefde voor het castreren van bekakte sukkels met gammele knieën. ‘Nee, het is astma’, zei hij. ‘Ik was wel neurasthenisch, maar toen kreeg ik twee astma-aanvallen in het hospitaal en dat werkte wat verwarrend.’

‘In welk hospitaal was je?’

‘Craiglockhart. Dat is in …’

‘Ach, dan ken je Rivers.’

Prior staarde hem aan. ‘Dat was mijn dokter. Nog steeds. Hij zit … hij zit in Londen tegenwoordig.’

‘Ja, weet ik.’

Het was Priors beurt om de voor de hand liggende vraag niet te stellen.

‘Ben je nog met ziekteverlof?’ vroeg Manning na een korte stilte.

‘Nee, ik zit bij het ministerie van Munitie. Op de afdeling …’ Hij keek Manning aan. ‘Dáár heb ik je gezien. Je kwam me al bekend voor.’

Manning glimlachte, maar was er duidelijk niet blij mee. ‘Maar goed dat ik me niet “Smith” genoemd heb. Dat had ik bijna gedaan.’

‘Als je dat ooit doet, mag je wel eerst de brieven van het haltafeltje weghalen. Die zijn niet aan “Smith” geadresseerd.’ Prior keek in zijn glas en gaf de schermutseling op. ‘Hoe ken jij Rivers?’

Manning glimlachte. ‘Hij is ook mijn dokter.’

‘Shellshock?’

‘Nee. Dat niet direct. Ik … eh … ik ben opgepakt door de politie. Een maand of twee geleden. Niet echt op heterdaad betrapt, maar … De jongeman in kwestie verdween zodra we bij het politiebureau kwamen. Maar toch.’

‘Wat gebeurde er toen?’

‘Ach, we hingen met z’n allen wat rond. Niemand was echt onaangenaam. Ik heb mijn advocaat laten halen en toen die eindelijk verscheen, lieten ze me gaan. De verwonding hielp. Het lintje hielp.’ Hij keek Prior recht in zijn gezicht. ‘Connecties hielpen. Je moet niet zo min over me denken, hoor. Ik ben niet van gisteren. Enfin, ik ging naar huis en wachtte af. Mijn advocaat scheen te denken dat ik twee jaar kon krijgen als er een rechtszaak van kwam, maar dat ze me wel geen dwangarbeid zouden opleggen vanwege dat been.’

‘Dat is mooi van ze.’

‘Ja. Vind je ook niet? Toen zei iemand dat ik beter naar een psycholoog kon gaan om me te laten behandelen enne … en dat dat zou helpen. Dus ben ik naar dr. Head gegaan, die een heel goede naam heeft op dit gebied – ik kreeg in niet mis te verstane woorden te horen: “Henry Head kan homo’s genezen” – maar hij zei dat hij me niet kon aannemen, dat hij overvol zat, en hij beval Rivers aan. Ik dus naar Rivers en die zei dat hij me wel kon hebben.’

‘Wíl je wel genezen?’

‘Nee.’

‘Wat doet hij?’

‘Praten. Of liever gezegd, ik praat. Hij luistert.’

‘Over seks?’

‘Nee, zelden. Meestal over de oorlog. En dat maakt het juist zo verwarrend, zie je, hij wierp één blik op me en concludeerde dat ik neurasthenisch was. Wel te begrijpen van hem uit gezien. Ik was er niet best aan toe toen ik uit het hospitaal kwam. Veel slechter dan ik me indertijd realiseerde. Op een avond heb ik tijdens het eten een vaas opgepakt en tegen de muur gesmeten. We waren met een tamelijk groot gezelschap, een man of twaalf, en iedereen viel stil … afschuwelijk. En ik kon niet verklaren waarom ik het gedaan had. Behalve dat de vaas afzichtelijk was. En toen zei mijn vrouw: “Dat is je tante Dorothea ook. Waar houdt het op als je zo denkt?”’ Hij glimlachte. ‘Ik kan met niemand praten, dus praat ik met hem.’

Prior legde zijn hand op Mannings arm. ‘Komt het wel goed met je? Ik bedoel, zullen ze je met rust laten?’

‘Ik weet niet. Als ze me wilden aanklagen, hadden ze dat inmiddels wel gedaan, denk ik.’ Hij verlaagde zijn stem. ‘En toen werd er op de deur geklopt …’

Prior dacht na. ‘Maar het komt wel goed uit, hè? Dat je neurasthenisch bent?’

‘Nou nee, niet bepaald.’

‘Voor Rivers bedoel ik. Dan hoeft hij niet te praten over …’

‘Ik heb geen idee hoe Rivers denkt. Doet er niet toe, ik móét over de oorlog praten. Maar zelfs met hem, weet je, er zijn dingen waar ik gewoon niet over …’

‘Dat komt nog wel.’

Ze lagen elkaar aan te kijken. Manning zei: ‘Je was aan het vertellen bij welke afdeling van het ministerie …’

‘Ja, da’s waar ook. Inlichtingendienst.’

‘Bij majoor Lode?’

‘Ja. Bij majoor Lode. En jij?’

‘Ik zit op de vijfde verdieping.’

Blijkbaar was de locatie het antwoord. Manning ging op zijn zij liggen en legde zijn arm over Priors borst. ‘Ben je in voor een nummertje om en om? Of doe je dat niet?’

Prior glimlachte. ‘Ik ben voor alles in.’

2

Charles Manning verliet het ministerie van Munitie twee uur eerder dan gewoonlijk en ging naar zijn huis, waar hij had afgesproken met een aannemer die beloofd had de bomschade te herstellen. Het was drie uur en ongewoon broeierig voor een lentedag – warm en vochtig. Als de zon scheen, wat hij bij vlagen deed, tevoorschijn komend vanachter dreigende wolkenbanken, kregen de jonge bladeren aan de bomen een helle, haast gifgroene kleur.

Hij liep afwezig langs de gebombardeerde huizen, tot het knersen van gruis en de lucht van geschroeide baksteen hem deed stilstaan en door een spleet in de schutting turen. De verwoeste panden hadden aan weerszijden van de open plek omtrekken van zichzelf achtergelaten als nabeelden op een netvlies. Hij zag de betengeling van het slaapkamerbehang en flarden van het patroon dat eens alleen aanschouwd werd door de bewoners en hun bedienden, maar dat nu was blootgesteld aan weer en wind en aan de blikken van toevallige voorbijgangers.

Niets bewoog in die woestenij, maar ergens buiten zijn gezichtsveld liet de niet te deppen wond een gestage stroom stof door.

Opeens verscheen er een kat, een scharminkeltje, een van de aan hun lot overgelaten huisdieren die op het plein bleven rondhangen. Het dier begon zich behoedzaam een weg door het puin te banen, een pikzwarte en zachtglanzende schaduw, hoekig en lenig tegelijk. De kat hield in en Manning werd onheilspellende, op hem gerichte, gele ogen gewaar en een opgeheven gespleten roze neusje dat vorsend de lucht opsnoof. Toen vervolgde het dier zijn weg, de zachte kussentjes onder zijn poten vonden plekjes tussen glinsterende glasscherven. Manning bleef kijken tot hij uit het zicht was. Hij bedacht dat hij weleens mocht opschieten en slingerde zijn stijve been de stoep van zijn huis op, stak de sleutel in het slot, en dacht er met een flauwe glimlach aan om te trékken en niet te duwen.

Er lag een envelop in de brievenbus. Hij haalde hem eruit en liep ermee naar de zitkamer, waarbij zijn ogen geleidelijk gewend raakten aan de duisternis. Een zware roetlucht. Zeker weer een lading naar beneden gekomen: schoorsteenvegen was ook zo’n karwei dat je niet gedaan kon krijgen. Hij bekeek de envelop. Getypt. Van een winkel waarschijnlijk. Zijn familie en vrienden wisten allemaal dat hij op zijn club woonde. Hij legde de brief op het stoflaken dat over de bank lag en liep naar de andere kant van de kamer en opende de luiken, een zee van zwakgeel licht binnenlatend.

Hij ging naar de scheur boven de deur kijken. Is het een draagmuur? had de aannemer gevraagd. Manning bonkte erop met zijn gebalde vuist. Het klonk niet hol en voelde niet dun, maar ja, deze huizen waren ook heel solide gebouwd. Hij liep naar de gevelmuur, gaf weer een dreun en méénde enig verschil te kunnen bespeuren. Hoewel … nauwelijks. Hij ging weer terug naar de scheur en zag nu dat de deurpost langs de hele omtrek had losgelaten. Hoe nauwkeuriger je het bekeek, des te erger leek het wel. Dat ziet er onheilspellend uit, had Prior met een lachje gezegd. Rare knaap. Ook al raakte Manning bij de herinnering aan die avond in lichte opwinding, zijn geest was bezig, hij was aan het categoriseren. Toen hij Priors volkse accent hoorde, was zijn eerste gedachte: o ja. Tijdelijke gentleman. Een vreselijk snobistische uitdrukking, maar iedereen gebruikte hem, hoewel men natuurlijk zijn best deed hem niet te gebruiken voor mensen die men wel mocht. Maar het was verbazingwekkend hoe hardnekkig iemands klassebewustzijn was. De geest scheen onder vrijwel alle omstandigheden in staat tot dit soort minutieuze taxaties. Hij herinnerde zich de slag om de Somme, hoe de Northumberlanders en Durhammers erbij gelegen hadden daar waar de mitrailleurs ze hadden neergemaaid, in keurige zwaden als met de zeis geoogst graan. Toen hij later die avond in het pikkedonker door een loopgraaf rende en wanhopig trachtte te berekenen waar het frontgebied waarvoor hij verantwoordelijk was, eindigde, was hij een officier van de Northumberlanders tegen het lijf gelopen, die duidelijk geheel overstuur was van de onder zijn bataljon aangerichte slachting. En nam het hem eens kwalijk. God weet hoeveel man ze verloren hadden. Manning, zich terdege bewust dat zijn eigen zenuwen nog niet zo zwaar op de proef gesteld waren, kalmeerde hem meelevend, maar had desondanks tijd gevonden om op te merken dat de officier plat praatte. Het had hem pijn gedaan aan zijn oren. Zijn reactie vervulde hem met afschuw en toch werkte het taaltje op zijn zenuwen. En het rare was dat hij wist dat het niet op zijn zenuwen zou werken als de man gewoon soldaat was geweest, dan had hij de situatie veel beter aangekund.

Naarmate de avond met Prior vorderde, had de benaming ‘tijdelijke gentleman’ steeds minder toepasselijk geleken. De term sloeg op van die vreselijke mensen – nou ja, ze waren echt vreselijk – die hun meerderen na-aapten, angstvallig hun best deden alles te doen ‘zoals het hoort’ en zo verwerden tot kleurloze, moreel zwakke, kotsmisselijk makende figuren. Prior was daarvoor gespaard gebleven, niet omdat hij niet imiteerde – dat deed hij wel – maar omdat hij het achteloos deed. En af en toe viel er een sprankje geamuseerdheid te bespeuren. Een vleugje parodie zelfs. Afgezien daarvan was de man au fond vlees noch vis. Maatschappelijk. En seksueel ook natuurlijk, al was dit een minder aangename gedachte. Hij had een meisje in het noorden, zei hij, maar dat zeiden ze allemaal. Manning had voorgesteld nog eens af te spreken en Prior had ja gezegd, maar beleefd, zonder veel enthousiasme. Hij zou wel niet komen en dat was misschien maar goed ook. Dat hij op hetzelfde departement werkte bracht de affaire iets te dichtbij … nou ja. Te dichtbij.

Manning keek op zijn horloge. Nog tien minuten voor de aannemer kwam. Hij liep naar de vleugel, tilde het stoflaken op en haalde de foto van Jane en de jongens tevoorschijn. Vorige zomer genomen. Wat een propje was Robert toen toch. Nog trouwens. Een nondescript kind met bolle wangen, en dat zou wel zo blijven. Hij hield het bootje krampachtig vast, alsof hij bang was dat iemand het wilde afpakken. Wat James ongetwijfeld van plan was. Hij lijkt op mij, dacht Manning, naar Robert kijkend. Hij koesterde een haast pijnlijke liefde voor zijn oudste zoon en soms hoorde hij zichzelf de jongen te streng toespreken, maar dat kwam alleen omdat hij zo veel van zichzelf in hem herkende. Hij kende de kwetsbare plekken en dat maakte hem bang, omdat men uiteindelijk zijn kinderen niet kan beschermen. Iedereen – Robert incluis, waarschijnlijk, dat was het trieste – nam aan dat James zijn lieveling was. Dat was niet waar. Zijn liefde voor James was van een andere orde, zonniger, minder gecompliceerd. Hij had meer plezier met James, omdat hij zag dat James veerkrachtiger was. Hij had de donkere, fijngetekende wenkbrauwen van zijn moeder, haar jukbeenderen, haar kaak, dezelfde geamuseerde, directe blik. De foto deed haar geen recht; op de een of andere manier had het zonlicht de kracht uit haar gezicht gebleekt. Ze mocht daardoor dan knapper lijken, ze leek veel minder op Jane. ‘Hij was afzíchtelijk.’ De vaas die hij tegen de muur had gegooid. ‘Dat is je tante Dorothea ook. Waar houdt het op als je zo denkt?’ Typisch Jane. Het klonk genadeloos, maar dat was het niet. Niet echt. Jane was een vrouw die voor geen fysieke bedreiging zou terugschrikken, maar die zich geen raad wist met de schimmen in de geest.

Manning liep naar de haard. Onderweg zag hij de brief en pakte hem weer op, zich opnieuw afvragend wie hem op dit adres geschreven zou hebben. Hij had geen openstaande rekeningen. Iedereen wist dat hij op de club verbleef. Hij begon hem te openen, onderwijl bedenkend dat hij de aannemer misschien moest vragen om iets te doen aan de deuk die de vaas in de muur gemaakt had. In de envelop zat niet het verwachte vel papier, maar een krantenknipsel. Hij draaide het met de goede kant naar boven en las:

DE CULTUS VAN DE CLITORIS

Om lid te worden van de besloten kring waarin Maud Allen optreedt in Salomé van Oscar Wilde, dient men zich te wenden tot ene Miss Valetta, Duke Street 9, Adelphi, WC. Indien Scotland Yard deze ledenlijst zou confisqueren, zou zij daarmee ongetwijfeld enkele duizenden van de oorspronkelijk 47.000 namen in handen hebben.

Hij had het stukje al eerder gelezen. Het had – meest zonder de kop – in diverse respectabele bladen gestaan, hoewel het afkomstig was van de Vigilante, dat vunzige blaadje van Pemberton Billing. Maud Allan – ze hadden haar naam niet eens goed gespeld – had Pemberton Billing voor het gerecht gedaagd, wegens smaad. Een ernstige fout, volgens Manning, omdat Pemberton Billing, eenmaal in de getuigenbank, iedereen ongestraft kon beschuldigen. Hij zou gevrijwaard zijn van vervolging. De mensen die hij noemde niet. Je kon natuurlijk begrip hebben voor het standpunt van Maud Allan. Ze zou geruïneerd worden als ze hem niet vervolgde. Dat was ze waarschijnlijk toch al.

De vraag was: waarom was het hem toegestuurd en door wie? Van het poststempel werd hij niet veel wijzer. Er was geen begeleidende brief. Manning liet het knipsel op de bank vallen, maar pakte het toen weer op, het gelige stukje papier tussen duim en wijsvinger houdend. Hij haalde de rug van zijn hand over zijn bovenlip. Vervolgens draaide hij zich naar de spiegel als om zichzelf te consulteren en keek opeens, omdat hij de deur had opengelaten, in een labyrint van herhaalde gestaltes. Zijn naam stond op die lijst. Hij zou naar Salomé gaan, en niet zomaar als gewone toeschouwer, nee, in het gezelschap van Robert Ross, die, als uitvoerder van Oscar Wildes literaire testament, zijn fiat voor de voorstelling had gegeven.

Hij begon zich meteen af te vragen of hij er met goed fatsoen onderuit zou kunnen, maar dacht toen, nee, dat heeft geen zin. Zich nu terugtrekken zou zonder meer de omvang van zijn angst onthullen aan aan aan … wie hem ook in de gaten hield. Want kennelijk deed iemand dat. Iemand die het knipsel hierheen stuurde, moest op de hoogte zijn.

Prior werkte bij de inlichtingendienst onder majoor Lode. Zou dat er iets mee te maken hebben? Hij wist het niet. Hij wist helemaal niets, dat was de ellende.

De bel ging. Met het knipsel nog in de hand ging Manning opendoen. Op de stoep stond een magere, kwieke, grijzende man met ontstoken blauwe ogen en die opgewekte blik van ‘dat klaren we wel effe’.

‘Kapitein Manning?’ Hij nam zijn pet af. ‘O’Brien, kap’tein. Ik kom voor de reparaties.’

Manning realiseerde zich dat hij hem aangaapte. Hij slikte, stopte het knipsel in zijn tuniekzak en zei: ‘Ach ja, natuurlijk, komt u binnen.’

Hij liet O’Brien de scheur in de muur zien, nog zo uit zijn doen dat hij amper kon volgen wat deze zei. Hij moest zijn aandacht erbij houden. Het was een draagmuur.

‘Hoelang denkt u nodig te hebben?’

O’Brien tuitte zijn lippen. ‘Drie dagen. Normaliter. Kwestie is, ziet u, d’r benne geen jongens meer te krijge. Neem Williams nou.’ O’Brien schudde bedroefd zijn hoofd. ‘Goeie werker in zijn tijd. Het jongmaatje. Gewillige knaap. Niet voorlijk. En Samuels.’ O’Brien klopte op zijn borst. ‘Stof in z’n longen.’

‘Hoelang?’

‘Veertien dagen? Drie weken?’

‘Wanneer kunt u beginnen?’

‘Wanneer u maar wilt. Maandag, schikt dat?’

Het moest gezegd dat O’Brien een man was die onmiddellijk wantrouwen wekte. Ik hoop niet dat ik er verkeerd aan doe, dacht Manning toen hij hem uitliet. Hij ging terug om nog eens naar de scheur te kijken. In de loop van zijn onderzoek naar de dragende kenmerken, had O’Brien een grote hoeveelheid kalk losgehaald. Manning keek naar het neergevallen grijze stof. Hij begon te vermoeden dat slopen O’Briens echte specialisme was. Ach, wat zou het, dacht hij. Zijn vingers sloten zich om het knipsel en hij haalde het weer tevoorschijn. Hij herinnerde zich dat, toen een paar maanden geleden het eerste artikel over het Zwartboek met de 47.000 verscheen, Robert Ross dat toegestuurd had gekregen. Net als dit. Anoniem. Zonder begeleidende brief. Hij liep naar het raam en keek de tuin in. Dat gelige licht gaf een merkwaardige spanning, alsof het elk ogenblik kon gaan onweren. En de struiken – allemaal verwilderd, ze waren in geen jaren behoorlijk gesnoeid – stonden er roerloos bij, op de uiteinden van de takken na, die onheilspellend trilden als kattenstaarten. Op het stoffige terras spatten een paar regendruppels neer. Een herinnering kwam bovendrijven. Hij zat ergens in het zand en het begon te regenen. De druppels spatten op zijn gezicht en handen en hij begon te huilen, maar aarzelend, niet zeker of dit wel de juiste reactie was. En toen kwam er een kindermeisje aanhollen en pakte hem met een zwaai op.

Hij zou Ross vanavond vragen of hij het knipsel ook had ontvangen, of anderen die hij kende misschien. Niet dat dit hem zou geruststellen. Ross was een gevaarlijk iemand om te kennen en naarmate de hysterie over de zaak-Pemberton Billing steeg, zou het steeds gevaarlijker worden. Het verstandigste zou zijn om Ross helemaal te laten vallen. Op de een of andere manier hielp het enorm dat hij dit voor het eerst duidelijk verwoordde. Natuurlijk liet hij Ross niet vallen. Natuurlijk ging hij naar Salomé. Uiteindelijk was het een kwestie van moed.

Waarom naar zijn huis? Mensen die hem zo goed kenden dat ze wisten dat zijn naam op die intekenlijst stond, moesten ook weten dat hij op zijn club verbleef. Maar dan zouden ze ook wel weten dat hij zo af en toe naar huis ging om te controleren of alles in orde was en … voor andere dingen.

Hij moest niet overschatten wat ze wisten, in die val moest hij niet lopen. Daarmee speelde hij ze mooi in de kaart.

Als hij deze brief op de club had geopend, zou hij niet zo aangeslagen zijn als hier, in zijn eigen huis. Het beschadigde huis zat vol herinneringen aan Jane en de kinderen, en ook aan hemzelf zoals hij voor de oorlog was geweest, beelden zo levendig vergeleken met zijn huidige uitgebluste ik, dat hij het gevoel kreeg tussen de witomhulde meubelen rond te waren als zijn eigen geest.

Maar met dergelijke overpeinzingen schoot je niets op. Hij vergewiste zich ervan dat alle losse kalk op het stoflaken was neergekomen en dat er niets onder was geraakt dat in het tapijt gelopen kon worden, deed de luiken voor de ramen, zette de foto terug onder het stoflaken en trok de voordeur achter zich dicht.

Het regende. Terwijl hij het plein verliet en met kwieke pas Bayswater Road in liep, wierpen gebouwen en schaduwen van mensen wazige spiegelbeelden op trottoir en wegdek, alsof er een tweede stad lag opgesloten onder dat patina van water en smeer. Hij hield zijn hoofd naar beneden, dacht na over zijn bezoek aan Ross die avond en bedacht dat hij volgende week een afspraak met Rivers had. Hij passeerde het ondergrondse-station Lancaster Gate met zijn uitwaseming van warme lucht, en vervolgde zijn weg.

In Oxford Street was een paard tussen de bomen van een vrachtkar gevallen en deed zwakke pogingen overeind te komen. Het gebruikelijke kluitje mensen stond eromheen. Hem zou niets gebeuren. Hij zou veilig en wel …

Plotseling sloeg de inbreuk op de privacy van zijn huis in volle hevigheid toe en hij dook in elkaar op het trottoir van Oxford Street alsof er een bombardement van zeventig uur aan de gang was. Hij pretendeerde in een etalage te kijken, maar zag helemaal niets. Het was een overweldigende gewaarwording. Een van de ergste aanvallen die hij ooit had gehad. Alsof hij naakt ergens hoog op een richel stond, in het volle licht, met onder hem slechts jouwende stemmen en miljoenen ogen.

3

Prior zat in de wachtkamer voor bezoekers in de gevangenis van Aylesbury, zijn rechtervoet rustend op zijn linkerknie, zijn handen om de enkel geslagen, en keek om zich heen. De haveloosheid van het vertrek vormde een sterk contrast met de grimmige maar imponerende, rood- en witstenen gevel van de gevangenis, hoewel ook de haveloosheid bedoeld was om te intimideren.

Alles – de bladderende groene verf, de versleten kleurloze vloer, de vastgespijkerde stoelen – suggereerde dat mensen die misdadigers bezochten zelf ook wel misdadigers zouden zijn. Een mededeling op de muur liet hun weten onder welke omstandigheden ze gefouilleerd konden worden.

Prior keek naar zijn overjas en tikte een denkbeeldig stofje weg. Dit was niet het afgedragen kledingstuk vol vlekken waarop die belachelijke Myra niet had willen gaan liggen, maar een kwalitatief heel wat beter exemplaar, dat twee maanden salaris had gekost. Onder deze omstandigheden was hij elke cent waard.

De deur ging open en de gevangenbewaarster trad binnen. Met een lichtelijk overdreven hoffelijkheid stond Prior op. Het is droef maar waar, niets zet een vrouw zo afdoend op haar plaats als een op een bepaalde manier gemaakt galant gebaar.

‘Ja, nou, het schijnt in orde te zijn’, zei ze.

Hij knikte. ‘Mooi.’

‘Wilt u mij maar volgen.’

Hij was het eerst bij de deur en hield die voor haar open. Niet dat hij enige neiging voelde om in het gevlij te komen bij deze pafferig bleke matrone. Maar zij had per slot een bepaalde macht, heel wat absoluter dan de zijne. Als hij haar nu kleineerde, zou een of andere afgeleefde oude hoer dat later ongetwijfeld moeten bezuren.

Hij liep achter haar aan de gang door en de binnenplaats op.

‘Dat is de vrouwenvleugel’, zei ze wijzend.

Een naargeestig, massief gebouw. Zes rijen ramen, klein en dicht bij elkaar, net varkensoogjes. Prior keek naar de binnenplaats. ‘Maar zo kunnen de mannen de vrouwen toch zeker zien bij het luchten?’

‘Nee hoor’, zei ze. ‘Ze kunnen niet uit de ramen kijken. Die zitten veel te hoog.’

Hij stelde wat vragen over de organisatie van de gevangenis, hoe de ploegendienst werkte en of er vervoer naar en van de gevangenis was voor het personeel. Hij had zich gerealiseerd dat het weleens geen anonieme hoer kon zijn die zou moeten boeten voor superieur gedoe van zijn kant, maar de vrouw die hij kwam bezoeken, en dat wilde hij tot elke prijs voorkomen. ‘Ploegendienst moet wel moeilijk zijn’, zei hij. ‘Vooral voor vrouwen.’

Op de koude binnenplaats kreeg hij het verhaal over haar zieke moeder te horen. Toen hield hij de deur van de vrouwenvleugel voor haar open en in plaats van het hoofd in de nek te gooien, bloosde ze dit keer zowaar, omdat het gebaar vanuit een andere gemoedsgesteldheid werd gemaakt. Althans, dat dacht zij.

Nog een gang. ‘Ik begrijp dat dit hoogst ongebruikelijk is’, zei hij. ‘Een man die een vrouwelijke gevangene alleen wil spreken. Maar u begrijpt het vast wel? Het ís een zaak van staatsveiligheid …’

‘O ja, jazeker. De enige reden dat ik het in twijfel trok was het feit dat ze eenzame opsluiting heeft. Over staatsveiligheid hoeft u ons niets te vertellen. We hebben hier een kopstuk van de Ierse opstand gehad.’ Een ogenblik van innerlijke strijd, maar toen gooide ze eruit: ‘Dat was een gravín.’

Haar gezicht liep over van alle ontzag en eerbied waartoe de Engelse arbeidersklasse in staat is. Tjongejonge!

‘Roper is wel even wat anders’, vervolgde ze. ‘Ordinair mens.’

Ze gingen nog een stel deuren door en kwamen in een grote hal. Prior wou dat hij hierop voorbereid was geweest. Hij had nog een gang en weer een ander vertrek verwacht, maar bevond zich opeens op de bodem van iets wat aandeed als een mijnschacht. Rondom de hoge wanden liepen drie verdiepingen ijzeren gaanderijen, voorzien van ijzeren deuren, onderling verbonden door ijzeren trappen. In het midden van de schacht zat een gevangenbewaarster die met een simpele blik omhoog alle deuren in de gaten kon houden. Priors begeleidster liep de hal door en sprak met haar collega.

Prior keek om zich heen en vroeg zich af wat voor vrouwen hier zonodig opgeborgen moesten worden. Prostituees, dievegges, meisjes die hun baby ‘doodgelegen’ hadden, aborteuses die hun breinaalden in iets vitaals hadden gestoken – moesten die nu echt hier zijn? Er klonk een bel. Achter hem gingen de deuren open en kwamen een stuk of tien vrouwen de hal in sjokken; bij de trap naar de eerste verdieping vormden ze twee rijen. Ze droegen eendere grijze jurken die hen van hals tot voeten bedekten, hetzelfde grijs als de ijzeren gaanderijen, zodat de vrouwen net bewegende ijzeren pilaren leken. Ze mochten kennelijk niet praten, en een poosje lang was het enige geluid het gekletter van hun hoge schoenen op de traptreden, plus een koor van kuchjes.

Toen keek een vrij jonge vrouw achterom en zag hem. Op slag ging er een golf van beroering door de rijen, als haren die overeind gaan staan langs een hondenrug. De vrouwen verbraken de gelederen, dromden samen bij de leuningen en schreeuwden commentaar naar beneden op wat ze konden zien en speculaties over het formaat van wat ze niet konden zien. Eentje stelde voor dat hij hem tevoorschijn zou halen om het pleit te beslechten. Toen drong een klein wijfie met een groot hoofd zich naar voren en tilde haar jurk op tot haar schouders, hoog genoeg om te laten zien dat de vrijgevigheid van Zijne Majesteit zich niet uitstrekte tot het verstrekken van onderbroeken. Ze priemde herhaaldelijk met haar vinger naar de uitdunnende heuvel haar. Er klonk een fluit, waarop bewaarsters kwamen aanhollen die de vrouwen weer in het gelid duwden. Het voetgestamp begon weer en algauw waren de gaanderijen leeg en stil, op het slaan van deuren en sleutelgerammel na. Het hele incident had nog geen drie minuten geduurd.

Priors cipier kwam terug. ‘Wat een opluchting’, zei hij. ‘Ik begon me net een karbonaadje in een hongersnood te voelen.’

Dit viel niet goed. ‘Roper zit op de bovenste verdieping’, zei ze.

Hun laarzen kletterden de trappen op. Terwijl hij neerkeek op de nu lege gaanderijen kreeg Prior een vreemd vertrouwd gevoel dat hij even niet thuis kon brengen. Toen wist hij het weer. Het was net als in de loopgraven. Niemandsland gezien door een periscoop, een op het oog leeg landschap dat in werkelijkheid duizenden mannen verborg. Die misleidende leegte had hij altijd luguber gevonden. Ook nu, nu hij hier over de derde gaanderij liep, voelde hij de haren in zijn nek prikken.

De bewaarster stopte bij nr. 39. Ze bukte en keek door het kijkgaatje voor ze de deur ontsloot. ‘Hier is het’, zei ze. ‘Ik zal u helaas moeten insluiten. Bonst u maar op de deur als u klaar bent. Ik wacht daarginds. Een flinke harde dreun, graag.’ Ze aarzelde. ‘Ze is in hongerstaking geweest. Ze is erg verzwakt.’

Hij volgde de bewaarster naar binnen. Het leek er erg donker, hoewel door een klein tralievenster hoog in de tegenoverliggende muur een bundel licht naar binnen viel. De tralies wierpen zwarte schaduwen op de vloer, die plotseling vervaagden toen een dunne wolk voor de zon langs schoof. Toen zijn ogen aan het duister gewend waren zag hij een ineengedoken grijze gestalte op het planken bed liggen, een magere arm over het gezicht geslagen. Behalve uit het bed, bestond het meubilair slechts uit een emmer, die sterk naar urine en ontlasting stonk.

‘Roper?’

De gestalte op het bed bewoog of sprak niet.

‘Hier is luitenant Prior. Hij komt met je praten.’

Nog steeds geen sjoege. Hij dacht even dat ze dood was en dat hij te laat gekomen was. Hij zei: ‘Ik kom van het ministerie van Munitie.’

Haar gezicht bleef verborgen. ‘Dan zou ‘k daar maar als de sodemieter weer naar teruggaan, hè?’

De bewaakster klakte met haar tong. ‘Ik laat u alleen’, zei ze. Ze keek snel de kale cel rond. ‘Wilt u een stoel?’

‘Nee, het gaat zo wel.’

‘Hij heb geen stoel nodig, zo lang blijft-ie niet.’

De deur sloeg dicht. Hij luisterde of hij het geluid van zich verwijderende voetstappen hoorde. Hij ging wat dichter bij het bed staan. ‘Weet u, als u meewerkt bestaat er kans op strafvermindering.’

Stilte.

‘Dat wil zeggen, als u ons de informatie geeft die we nodig hebben.’

Haar ogen bleven dicht. ‘Moet ik ’t nou nog ’s zeggen: lazer toch gauw op naar Londen, smerige kontlikkende gladjanus.’

Eindelijk hoorde hij het geklos van zware schoenen op de gang. ‘Je taalgebruik is er niet op vooruitgegaan in de gevangenis, hè Beattie?’

Haar ogen gingen open. Hij ging zo staan dat het licht van het raampje op zijn gezicht viel.

‘Billy?’

Hij kwam dichterbij. Ze bekeek hem van top tot teen, voelde zelfs aan zijn mouw, terwijl ondertussen op haar gezicht een heel leger van tegenstrijdige gevoelens om de overhand streed. Ze koos voor de eenvoudigste. Haat voor het uniform. ‘Je vader draait zich om in zijn graf.’

‘Ja, dat zou hij vast doen, áls hij erin lag. Maar nee, m’n moeder is nog steeds niet van hem af.’ Ze had vroeger niet graag dat hij praatte over de manier waarop zijn vader zijn moeder behandelde. En met deze opmerking waren ze terug in Tite Street, in de kamer achter de winkel, een runderstoofpot met knoedels sudderend op het fornuis, Hettie, die in de spiegel boven de schoorsteen tuurde en krulletjes over haar voorhoofd trok. Voordat deze vertrouwelijke stemming verloren kon gaan, ging hij op de rand van haar bed zitten, en zij schoof een eindje op om plaats voor hem te maken. ‘Je raadt nooit wat ik net heb gezien’, zei hij op hetzelfde vertrouwelijke toontje, en tilde een denkbeeldige rok omhoog tot boven zijn hoofd.

Op haar gezicht speelde een lachje. ‘Malle Marie’, zei ze. ‘Ai, lieve help, dat krijgt iedereen te zien, de kapelaan, de directeur. Ik zeg nog zo: “Stop weg, Marie, je wordt kaal daar.” Maar d’r valt niet mee te praten, ze is een eind heen, je staat ervan te kijken hoeveel er dat hier zijn. D’r zijn hier vrouwen die ze nooit naar de gevangenis hadden mogen sturen. Ze hebben hulp nodig. Hé, we hebben hier ook nog een gravin gehad, een Ierse rebel. Ik kwam ’r op de binnenplaats tegen. Zegt ze: “U bent de vrouw die geprobeerd heeft Lloyd George te vermoorden. Laat me u de hand schudden.” Zeg ik: “Nou, da’s erg aardig van je, meid, maar dat heb ik niet gedaan.”’

‘O nee?’

‘Verdomme, tuurlijk niet.’ Ze staarde hem doordringend aan. ‘Of ik heb geprobeerd Lloyd George om zeep te brengen door een pijltje met curare in zijn kont te schieten? Nee. Dat.heb.ik.niet. Maar als je me nou zou vragen: “Stel dat je een in curare gedoopt pijltje had en Lloyd George z’n achterwerk voor je neus, zou je het er dan insteken?” Tuurlijk zou ik dat doen, want zolang die zak aan de macht is komp er geen vrede.’

Prior schudde zijn hoofd. ‘Je kunt het niet vastpinnen op één man.’

‘Jij misschien niet, maar ík wel.’

‘Ik zie niet in hoe je dat aan het marxisme kunt ophangen.’

‘Het marxisme kan de pot op. Ik haat die kerel gewoon.’

Hij wachtte even. ‘Zo erg dat je hem wel zou kunnen vermoorden?’

‘Ja, zo erg dat ik hem wel zou kunnen vermoorden! En ik zou me er niet eens schuldig over voelen. Hij voelt zich toch ook niet schuldig over de miljoenen jonge levens die hij heeft vergooid.’ Ze liet zich achterover vallen, haar mond krampachtig vertrekkend. ‘Ik ben niet van dat halfzachte schijnheilige soort pacifisten.’

‘Het zou beter geweest zijn als je dat allemaal niet voor de rechtbank gezegd had.’

‘Ik heb de wáárheid gesproken voor de rechtbank. De waarheid, de gehele waarheid en niets dan de waarheid.’ Ze lachte. ‘Dat was funest, verdomde funest. Weet je Billy, er was een tijd, toen ik jong was, dat ik iedereen van alles kon wijsmaken. En als ze me nu een eenvoudige vraag stellen komt de waarheid eruit rollen.’ Ze schudde haar hoofd. ‘Dat krijg je d’r van als je je inlaat met die verdomde Quakers. De omgang met goede christenen heb me de das om gedaan.’

‘Je hebt dus geen plannen gesmeed om hem te vermoorden?’

‘Het gif was voor de honden.’

Ze hees zich overeind op het bed en liet haar hoofd tegen de muur rusten. In deze houding zag je pas goed hoe uitgemergeld ze was, hoe doorschijnend wit haar huid. Haar haar, dat de laatste keer dat hij haar gezien had nog bruin was, was nu bijna helemaal wit. Dunne slierten piekten uit het knoetje op haar achterhoofd en hingen los in haar nek. Hij wilde wat zeggen, maar ze onderbrak hem. ‘Wat kom je hier doen, Billy?’

‘Jou helpen.’

Ze glimlachte. ‘Wat zeurde je dan over informatie?’

‘Dat moest ik wel zeggen. Ze stond te luisteren.’

‘Maar je bent wel van het ministerie van Munitie?’

‘Ja natuurlijk. Hoe denk je anders dat ik hier binnengekomen ben? Maar dat wil nog niet zeggen dat ik hier voor informatie kom.’ Hij boog zich naar haar toe. ‘Ga nou eens na, Beattie. Wat weet jij nou helemaal?’

Ze was gepikeerd. ‘Meer dan je denkt. D’r komt en gaat hier van alles.’ Maar toen trok ze een gezicht. ‘D’r zitten hier helemaal niet zo veel politiekelingen. Ze zitten allemaal alleen maar over hun kut te zeiken. Om gek van te worden.’

‘Ik wil dat je me vertelt wat er gebeurd is.’

‘Wou je zeggen dat je dat niet weet?’

‘Ik heb geen verslag van het proces.’

‘O nee? Valt me van je tegen. Waarom ga je niet eens met Spragge praten?’

‘Dat doe ik ook wel. Maar ik wil eerst jouw verhaal horen, want dat heb ik nog niet gehoord.’ Hij wachtte. ‘Hoor eens, Beattie, de schade die is aangericht, is tijdens het proces aangericht. Ik vraag niet van je dat je namen noemt die toen niet naar voren zijn gekomen.’

Ze peinsde even. ‘Weet je dat Tommy Blenkinsop dood is?’

‘Tommy …’

‘De deserteur die ik in huis had. Hettie woonde niet meer bij me, die was onderwijzeres in Middleton, ik had dus een kamer over en zei dat ik Tommy wel kon hebben. Ach, die Tommy, elf kinderen, en weet je, als je dat opneukertje zag zou je niet geloven dat hij iets kon klaarmaken. Hij zegt tegen me: “Weet je, Beattie, ik ben alleen maar in dienst gegaan om een beetje rust te hebben.” Arme jongen. Hoe dan ook, die avond zitte we gezellig bij de kachel, Tommy en ik, wordt er opeens geklopt en ik zeg tegen Tommy: “Gauw naar boven jij, knul.” Ik doe open en daar staat …’ Ze zuchtte, haar blik op oneindig. ‘Spragge. Druipnat, het was beestenweer die avond. En hij zegt dattie een brief van Mac heeft, dus natuurlijk vraag ik hem binnen. Ik heb sindsdien tijd gehad om na te denken. Hij zat achter Mac aan. Mac was het grove wild, wij waren gewoon het haasje. En de brief was echt, hij had Mac ook ingepakt, net als mijn, moet-ie dus aardig geloofwaardig overgekomen zijn, hè? Afijn, hij zegt dat hij op weg is naar Liverpool en vraagt: “Kan ik hier slapen?” en ik zeg: “Nou eh, eigenlijk niet.” En toen dacht ik: ach wat … en ik zeg: “Maar als u er niks tegen hebt om een bed te delen”, en ik vertel hem van Tommy. “Is hij van de homogene overtuiging?” vraagt-ie. Ik keek hem alleen maar aan. Ik zeg: “Nee, dat zou ik niet denken, hij heeft elf kinderen, wilt u het bed of niet?” Hij besloot te blijven en we gaan aan de tafel zitten en na een poosje valt zijn oog op een foto van William op de schoorsteen. Ik weet niet of hij wist van onze William, moet haast wel, want hij kwam er telkens op terug, wat een fijne jongen het was en meer van die praat. En weet je, ik zat vreselijk in over onze William, want ik wist wat er aan de hand was, zie je, hij had kans gezien een brief naar buiten te smokkelen.’

‘Wat was er dan aan de hand?’

‘Nou. Dat zat zo, onze William kreeg geen vrijstelling. Hij … Gedeeltelijk had hij pech met de keuringscommissie, maar ja, die hebben nu eenmaal iets tegen moréle dienstweigeraars. Als je godsdienstig bent – al is het nog zo’n rare sekte – dan kun je verklaren dat je de heilige geest in een jampot op de schoorsteenmantel heb – dat is goed, dat is práchtig. Maar als je zegt dat je het moreel verwerpelijk vindt dat jonge mannen erop uitgestuurd worden om elkaar af te slachten, God sta je bij. De voorzitter van de commissie zei letterlijk tegen onze William: “U kunt geen gewétensbezwaarde zijn, want u gelooft niet in God, en mensen die niet in God geloven, hebben geen geweten.” Dat was het peil. Hoe dan ook, als je geen vrijstelling krijgt wor-je overgedragen aan het leger. De militaire politie komp opdagen en sleept je mee naar de kazerne en daar krijg je je eerste bevel, meestal: “Uitkleden en het uniform aantrekken.” En natuurlijk weigeren de jongens, en dan is het op naar een militaire strafgevangenis. Onze William moest naar Wandsworth, en dat was niet mis. Hij werd in zijn nakie in een cel gezet met een stenen vloer en geen ruit in het raam – in januári nota bene – en dan, zegt-ie, leggen ze een uniform naast je neer en kijken hoelang het duurt voor je door de knieën gaat. Ik was ziek van angst, hij kon wel een longontsteking krijgen, maar in z’n brief zei hij dat hij minder last had van de kou dan van het feit dat hij aldoor in de gaten gehouden werd. Het oog in de deur.’ Ze lachte. ‘Ik wist niet wat hij bedoelde.’

Ze keek over Priors schouder, hij draaide zich om en volgde haar blik. Hij bleek in een minutieus geschilderd oog te staren. Het kijkgaatje vormde de pupil, maar iemand had de tijd en de moeite genomen om daaromheen een dooraderde iris, oogwit, wimpers en een ooglid te schilderen. Dit oog, waar geen oog hoorde zijn, bracht Prior erg van zijn stuk. Even was hij terug in Frankrijk en staarde naar Towers’ oogbal in de palm van zijn hand. Hij knipperde het beeld weg. ‘Dat is afschuwelijk’, zei hij, zich weer naar Beattie kerend.

‘Zolang het in de deur blijft zitten, gaat ’t wel.’ Ze tikte tegen de zijkant van haar hoofd. ‘Als het hierin gaat zitten moet je uitkijken.’

‘Vertel verder. Hij had het aldoor over William.’

‘Ja, hij begon er telkens weer over, en ik maakte me natuurlijk zorgen en gooide het er allemaal uit. Ik zat niet enkel in over onze William, maar over alle jongens.’

‘Alle dienstweigeraars?’

‘Dat bedoel ik niet, dat weet je best.’

Nee, dacht hij. Zij was zo iemand die zich elke dode persoonlijk aantrok. Ze had nooit geleerd om bij het ontbijt de dodenlijst te lezen en dan de knop om te draaien en gewoon een leuke dag te hebben, zoals de overgrote meerderheid van de bevolking dat deed. Als ze dat had gekund, had ze hier waarschijnlijk niet gezeten. ‘Ga door’, zei hij.

‘Hij zag dat ik van de kook was en zegt: “Zullen we iets drinken?” Nou zat ik een beetje krap, hè, met Tommy erbij en zo, maar hij zegt: “Geen zorg hoor, ik trakteer.” Hij gaat naar de bijkeuken en komt terug met twee joekels van kruiken, en daar ging-ie. Van dat sterke spul. Nou, je kent me, Billy, twee glazen van dat bocht en hij was m’n lang verloren broeder, en ja hoor, ik trok m’n bek open en was niet meer te houen. Ik vervloekte Lloyd George, ik vervloekte de koning en weet ik veel wie allemaal meer, maar ik was zo alléén, Billy. Ik had al maanden niemand gehad om mee te praten behalve Tommy, en daar kon je niet mee praten, arme donder, die was op van de zenuwen. En bij het proces werd het natuurlijk allemaal verdraaid. Hij zei dat ik telkens liet vallen dat Lloyd George zijn langste tijd had gehad. Ik weet nog precies wat ik zei. Ik zei: “Die vuile ploert van een Lloyd George, heb ’n smoelwerk als een stinkende kwakzalver, maar hij krijgt z’n trekken nog wel thuis, wat ik je brom.” Precies zo. Dat was de bedreiging met de dood.’ Ze schudde haar hoofd. ‘Lijkt er niet op. Afijn, we zijn halverwege de tweede kruik – ik althans – zegt-ie: “Kan ik je vertrouwen?” Ik zeg: “Nou, als je dat niet kon, zat je lelijk in de knoei, hè?” En daar begint-ie me een heel verhaal over een strafkamp waar het regime toch zo streng was. Nog erger dan in Wandsworth. En weet je, alles wattie erover vertelde was wat ík hém verteld had, over naakt in de cellen zitten en dat hele gedoe, maar ik was te ver heen om dat te zien. En toen zei-ie dat hij en een paar kornuiten van ’m een manier bedacht hadden om die jongens eruit te halen. Ze hadden een contactpersoon in de gevangenis, zogenaamd een van de bewakers. Maar, zegt-ie, die honden zijn een probleem. Ze lieten waakhonden langs de buitenste omheining patrouilleren. Ik zeg: “Nou, vergíftigen.” Hij zegt, jawel, maar dat was weer een probleem op zich. Het moest werk van buitenstaanders lijken, vanwege die bewaker. Die lui van het strafkamp mochten hem vooral niet in de smiezen krijgen. Dus zeg ik: “Curare.”’

‘Een door het hek geblazen gifpijltje?’

‘Ja.’

‘Afgeschoten op de hónden?’

‘Ja.’

‘Je beseft natuurlijk wel,’ zei Prior, ‘dat een heleboel mensen niet van het bestaan van curare afweten?’

Voor het eerst keek ze onzeker. ‘Tja, nou, ik had erover gelezen in een boek over Zuid-Amerika en noemde het een keertje bij Alf – de man van onze Winnie – en die zei: “O ja, in het lab hebben ook wat van dat spul.” Anders zou ik het ook niet geweten hebben.’

‘Geen eerdere moordgedachten over Lloyd George? Op het proces zeiden ze dat je al eerder plannen had gemaakt om hem te vermoorden, toen je bij de suffragettes zat.’

‘De suffragettes hebben nóóit mensenlevens bedreigd. Dat was een erezaak: bezittingen, maar geen levens. Kun je nagaan hoe weinig Spragge ervan afwist. Kon niet eens een overtuigende leugen verzinnen.’

‘Maar hij heeft de jury weten te overtuigen.’

‘Je weet net zo goed als ik hoe het daar toeging. Zet een pacifist in het beklaagdenbankje – wat voor pacifist dan ook – voor mijn part Jezus Christus zelf – en de grootste niet-opgehangen schurk in de getuigenbank, moet je es raaien wie ze geloven?’

‘Wat zei Spragge toen je over curare begon?’

‘Hij zei, ja, maar hoe moest je daar in vredesnaam aan komen? Ik zeg dat ik wel weet hoe, maar dat het te riskant is. Toen zei-ie, dat als ik hem zou helpen, hij mij zou helpen. Hij zou zorgen dat Tommy veilig in Ierland kwam, en dat gaf voor mij de doorslag, want Tommy begon echt raar te doen. Ik bedoel, om je eerlijk de waarheid te zeggen dacht ik dat als hij niet gauw ophoepelde, dat ik dan met een gek opgezadeld zou zitten, zoiets als de man van Lily Braithwaite. En je weet in wat voor staat die was toen hij terugkwam.’

‘Jullie spraken dus af dat jij voor de curare zou zorgen?’

‘Ja, hij gaf me een adres en zei dat ik hem schrijven moest als ik het had. Ik schreef naar Alf van onze Winnie en hij had het over honden in zijn antwoord aan mij, maar die brief is nooit overgelegd, ik denk dat hij in een gleuf tussen de straatstenen gegleje is. En Alf zei, ja, hij kon het wel te pakken krijgen. Hij werkt in een groot farmaceutisch laboratorium en hij moest tekenen voor het gif. Maar daar zat hij niet mee, die honden zouden immers aan het andere eind van het land doodgaan en niemand zou het verband leggen. Maar kun jij je voorstellen dat hij zijn handtekening zou zetten als hij ook maar even gedacht had dat het voor Lloyd George was?’

‘En toen?’

‘Ik wachtte. De post leek er eeuwen over te doen, maar ja, alle brieven werden natuurlijk zonder dat wij het wisten opengemaakt. Het pakje werd ook opengemaakt. En toen het eindelijk werd bezorgd stond de politie binnen een paar tellen op de stoep. En werd ik beschuldigd van een complot om Lloyd George te vermoorden, en anderen. Dat was de volgende verrassing. Ze zaagden me niet alleen door over Lloyd George. Nee, ik zou plannen hebben gesmeed om hónderden mensen te vermoorden. En ik kon natuurlijk niks anders zeggen dan: “Het gif was voor de honden”, maar dat kon ik niet bewijzen, het was Spragge’s woord tegen het mijne, en híj werkte voor dat rottige ministerie van Munitie. O ja, het proces. Weet je dat-ie alle brieven in de rechtszaal heb voorgelezen?’

‘Wie? Smith?’

‘Ja, Smith. De officier van justitie. O, ik was gevleid dat ze al die hoge pieten lieten opdraven. Maar hij las al me brieven voor in de rechtszaal, over Winnie die overtijd was en zo. En weet je, hij sprak alle woorden uit zoals ik ze geschreven had. Alleen om me voor paal te zetten, omdat ik niet kan spellen, heb ik nooit gekend. Maar ik zou weleens willen weten hoe zíjn spelling zou zijn als-ie op z’n achtste van school had gemoeten.’

‘Dat had hij niet mogen doen.’

‘Ik was vogelvrij. M’n taalgebruik ook. Hij kon er maar niet over uit wat een vreselijke grove, schunnige schuttingtaal dat laag-bij-de-grondse wezen uitsloeg, allemaal woorden waar zijn eigen lieve vrouwtje zelfs nog nooit van gehoord had. Wed ik.’

Prior leunde met zijn rug tegen de muur. Hij had moeite met het oog in de deur. Er met je gezicht naartoe zitten was onverdraaglijk omdat je nooit zeker wist of er niet een mensenoog in het midden van het geschilderde oog was. Met je rug ernaartoe was nog erger, omdat er niets zo’n paniekgevoel geeft als van achteren bekeken worden. En zat hij dwars, dan had hij het irritante gevoel dat iemand constant zijn aandacht probeerde te trekken. Het sloopte hem en als híj al na nog geen uur gesloopt was, hoe moest Beattie zich dan wel niet voelen, die het al meer dan een jaar had moeten verduren? Het viel hem op dat de toiletemmer in het zicht van de deur stond. ‘Waarom staat die emmer daar?’

vroeg hij.

‘Omdat een of andere zielepoot zich in haar eigen pis verzopen heeft.’

‘Mijn god.’ Hij staarde haar aan. ‘Zo ver ben jij nog niet heen, hoop ik?’

‘Nee, ik hou het nog wel even. ’t Vervelende is dat je gestraft wordt als je in hongerstaking gaat, ik mag dus geen bezoek. Ik heb onze Hettie al ik weet niet hoelang niet gezien … in geen twee maanden of zo.’

‘Ik zal zien wat ik doen kan.’

‘Dat zei Spragge ook. Toen ik tegen hem zei dat ik geen kans zag om Tommy naar Ierland te krijgen, zei hij: “Ik zal zien wat ik doen kan.”’

‘Het verschil is dat ik er niets voor terugvraag.’

Ze raakte zijn mouw aan. ‘We stonden elkaar ooit heel na, Billy. Je was als een zoon voor me.’ Ze wachtte even. ‘Ik ga je niet vragen aan welke kant je staat, omdat je me dat wel niet eerlijk zal zeggen, en al deed je dat wel, dan zou ik je niet geloven. Maar vertel me alleen maar dit. Wéét je aan welke kant je staat?’

Hij keek haar aan en glimlachte, maar gaf geen antwoord.