Lars Saabye Christensen

De Halfbroer

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Halvbroren, verschenen bij Cappelen

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag a.s, 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

ISBN 978 90 445 3153 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2008

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

(het festival)

Dertien uur in Berlijn en nu al een wrak. De telefoon ging. Ik hoorde hem. Hij wekte me. Maar ik was ergens anders. Ik was vlakbij. Ik was ontkoppeld. Ik was niet geaard. Ik had geen zoemtoon, alleen een hart dat zwaar en uit de maat sloeg. De telefoon bleef maar rinkelen. Ik deed mijn ogen open, vanuit een vlakke duisternis zonder beelden. Nu kon ik mijn hand zien. Het was niet bepaald een fraaie aanblik. Hij kwam dichterbij. Hij betastte mijn gezicht, onderzoekend, alsof hij was ontwaakt met een vreemde in zijn bed, vastzat aan de arm van een andere man. Die stompe vingers maakten me plotseling misselijk. Ik bleef liggen. Het rinkelen hield maar niet op. Ik hoorde zachte stemmen, af en toe gekreun, had iemand de telefoon al voor me opgenomen? Waarom rinkelde die dan nog? Waarom waren er mensen in mijn kamer? Was ik toch niet alleen gaan slapen? Ik draaide me om. Ik zag dat de geluiden van de televisie kwamen. Twee mannen waren bezig met een vrouw. Ze keek niet blij, eerder onverschillig. Ze had een tatoeage op haar ene bil, een vlinder, die was bedroevend misplaatst. Haar dijen zaten vol blauwe plekken. De mannen waren vadsig en bleek en ze hadden nauwelijks een erectie, maar ze gaven het niet op, ze kreunden hol en namen haar van alle mogelijke kanten. Het was onbeholpen en luguber. De onverschilligheid van de vrouw maakte even plaats voor pijn, een grimas op haar gezicht, toen de ene man zijn slappe pik over haar mond kletste en sloeg. De hand verdween van mijn gezicht. Vlak daarna was het beeld weg. Als ik mijn kamernummer intoetste, kon ik nog twaalf uur lang pay-tv zien. Ik wilde niet nog meer zien. Ik herinnerde me mijn kamernummer niet. Ik lag overdwars op bed, half uit mijn colbertje gekropen, waarschijnlijk in een poging om op een fatsoenlijke manier te gaan slapen, uitgekleed en normaal, maar verder was ik dus niet gekomen voordat het licht moest zijn uitgegaan in het achterste kamertje in de linkerhelft van mijn hoofd. Ja toch, er stond een schoen in het raamkozijn. Had ik daar zelf gestaan om het uitzicht te bewonderen, of had ik aan iets heel anders gedacht? Mogelijk. Onmogelijk. Ik had geen idee. Mijn ene knie deed pijn. Ik vond de hand weer. Het was mijn hand. Ik schoof hem naar het nachtkastje en toen hij daar hing, als een zieke, fladderende vogel boven een witte rat die met een rood, onheilspellend oog knipperde, hield de telefoon op met rinkelen. De hand vloog naar huis. De stilte besloop me van achteren en trok de stugge rits in mijn nek naar beneden en likte mijn ruggengraat met een tong van ijzer. Ik bewoog me een hele poos niet. Ik moest weer waterpas zien te geraken. Het groene luchtbelletje moest snel weer stil komen te liggen in mijn gekantelde vlees, in het kuiltje van mijn ziel. Ik herinnerde me helemaal niks. Het grote vlakgom was over me heen gegaan, zoals zo vele malen eerder. Ik had heel wat vlakgom versleten. Ik herinnerde me alleen hoe ik heette, want wie kan zo’n naam nou vergeten: Barnum. Barnum! Wie denken zulke ouders eigenlijk wel dat ze zijn, die hun zonen en dochters veroordelen tot een levenslange gevangenisstraf achter tralies van letters. Kun je niet gewoon je naam veranderen, zei iemand, die niet wist waar hij het over had. Want dat helpt niet. Je naam achtervolgt je dubbel zo smadelijk als je probeert je ervan te ontdoen. Barnum! Ik had al een half leven met die naam geleefd. Ik begon hem bijna te waarderen. Dat was nog het ergste. Toen zag ik dat ik iets in mijn andere hand hield, de sleutelkaart, een neutraal plastic plaatje met een bepaald aantal gaatjes in een bepaald patroon die je in de geldautomaat van de deur kon steken om de rekening van de kamer leeg te halen, als die al niet geplunderd was door de vorige gast, die slechts afgebeten nagels onder het bed had achtergelaten, en een kuil in de matras na zware dromen. Ik kon overal zijn. Een kamer in Oslo, een kamer op Røst, een kamer zonder uitzicht. De koffer stond op de grond, de oude, zwijgende koffer, nog niet opengemaakt, maar hij was toch leeg, geen applaus, alleen een scenario, een paar snelle bladzijden. Ik was gekomen en weer weggegaan. Zo ben ik. Gekomen en weggegaan en weer naar binnen gekropen. Maar ik kon nog wel lezen. Over de stoel bij het raam hing de witte hotelbadjas. En daar kon ik de naam van het hotel op zien. Kempinski. Kempinski! Toen hoorde ik de stad. Ik hoorde Berlijn. Ik hoorde de graafmachines in het oosten en de kerkklokken in het westen. Langzaam stond ik op. Deze dag was begonnen. Hij was alvast zonder mij van start gegaan. Nu herinnerde ik me nog iets. Ik had een afspraak. Het rode oog van de telefoon bleef maar knipperen. Er was een bericht voor me. Het kon me niet schelen. Peder moest maar wachten. Want wie anders dan Peder kon op dit tijdstip bellen en berichtjes achterlaten? Natuurlijk was het Peder. Hij kon wachten. Peder was heel goed in wachten. Dat had ik hem geleerd. Wie nog een beetje bij zijn volle verstand is, heeft de eerste ochtend in Berlijn geen besprekingen vóór de lunch, alleen Peder, mijn vriend, mijn partner, mijn agent, die maakte afspraken voor het ontbijt, want Peder was braaf geworden. Het was twee minuten voor half een. De getallen lichtten in groene, hoekige cijfers op onder het dode tv-scherm en versprongen tussen twee incourante hartslagen in naar half een precies. Ik sjorde mijn kleren uit, deed de minibar open en dronk twee Jägermeisters. Die bleven liggen. Ik dronk er nog een, liep naar de badkamer en gaf voor de zekerheid over. Ik kon me niet herinneren wanneer ik voor het laatst gegeten had. De omslag op de wc-rol was nog intact. Ik was niet eens naar de plee geweest. Ik poetste mijn tanden, sloeg de badjas om, stak mijn voeten in de witte hotelpantoffels en toen ik de deur uit liep zag ik dat het rode oog van de telefoon me nog steeds aanstaarde, maar Peder kon wachten, dat was Peders job. Peder kon blijven lullen tot de kamer waarin hij zat in brand vloog.

Ik nam de lift naar beneden naar het zwembad, leende een zwembroek, dronk een pilsje en nog een Jägermeister en zwom drie baantjes, toen was ik uitgeput. Ik bleef in de waterspiegel liggen. Klassieke muziek stroomde uit luidsprekers die ik niet kon zien, Bach natuurlijk, synthetische versies, onberoerd door mensenhanden. Enkele dames dreven stilletjes op hun rug. Ze dreven op z’n Amerikaans, met hun armen als vleugels, en ze hadden zonnebrillen op die ze voortdurend op hun voorhoofd moesten schuiven om beter te kunnen zien, om iemands blik te ontmoeten, want misschien kwam Robert Downey wel langs de kant zwalken, of Al Pacino op plateauzolen of mijn oude vriend Sean Connery, dan zou ik hem op een stevige borrel hebben getrakteerd en gezegd hebben hoe leuk het was hem weer te zien. Maar er was niemand uit die regionen van de hemel in zicht en ik was de aanblik ook niet echt waard. De dames wipten hun zonnebrillen weer op hun plaats en hielden zich drijvend met trage, blauwe armen, engelen in chloor waren ze, met kleine bolle buiken. Dat maakte me plotseling zo rustig, zo uitgeput en rustig en bijna blij. Ik dreef ook. Ik dreef op z’n Noors, met mijn armen langs mijn zij en mijn vingers als schoepraderen om het evenwicht te bewaren, mezelf drijvende te houden, ik dreef achteruit. Nu was ik waterpas. Toen kwam de angst, die kwam altijd weer even plotseling, ook al wist ik dat hij zou komen, net als sneeuw. De angst knabbelde aan mijn rust. De angst zoog mijn rust leeg. Was er vannacht iets gebeurd? Was er iemand voor wie ik bloemen moest kopen, bij wie ik me moest verontschuldigen, die ik om vergiffenis moest vragen, voor wie ik gratis moest werken, wiens kont ik moest likken? Geen idee. Er kon van alles gebeurd zijn. Ik was in de greep van de argwaan. Ik draaide me om en maakte golven onder de Amerikaanse dames, klauterde de geribbelde treden op, als een gebochelde en tweeslachtige Aphrodite, hoorde het zachte gelach over het water, en op dat moment kwam Cliff Richard uit de garderobe, verdomd als hij het niet was, in badjas en pantoffels van het hotel. Zijn haar lag als een plateau op zijn hoofd en zijn gezicht was fris en gelift. Hij leek op een mummie die was ontsnapt uit de piramide van de jaren zestig. Hij was met andere woorden goed geconserveerd en de dames achter me sloofden zich nogal uit in het water, ze snoven als vriendelijke bruinvissen, ook al stond Cliff misschien niet helemaal boven aan hun verlanglijstje. Maar voor mij was hij meer dan goed genoeg. Hij zorgde er namelijk voor dat ik een ogenblik lang mijn angst vergat, hij gaf me een kleine pauze, door er gewoon te zijn, net als hij tóén gedaan had, in het leven dat ons verhaal is, het verhaal van Fred en mij, en dat ik slechts ‘toen’ noem, toen ik op onze kamer zat, toen, in de Kirkevei, met mijn oor aan de pick-up gekluisterd, en ik naar ‘Livin’ Lovin’ Doll’ luisterde terwijl Fred zwijgend en met wijdopen ogen op zijn bed lag, hij had al tweeëntwintig maanden niet gepraat, net zo lang als olifanten drachtig zijn, geen één woord had hij gezegd sinds de dood van De Oude, en iedereen had het opgegeven om hem aan het praten te krijgen, moeder, Boletta, de klassenleraar, de schooltandarts, Esther van de kiosk, God en iedereen, niemand kreeg een woord uit hem, en ik al helemaal niet. Maar toen ik de arm van de pick-up optilde en voor de twintigste keer ‘Livin’ Lovin’ Doll’ wilde draaien, stond Fred op van zijn bed, greep de pick-up, liep naar de binnenplaats, keilde de hele grammofoon in de vuilnisbak en begon te praten. Daar was een Cliff voor nodig geweest. En daar wilde ik hem graag voor bedanken. Maar sir Cliff Richard liep met een grote boog om me heen en ging op de hometrainer tussen de spiegels in de hoek zitten en begon tegen zijn eigen spiegelbeeld te peddelen, zonder dat in te halen, als een mummie met een tenniselleboog. Mijn hand gleed over de bar en tilde het eerste op wat hij te pakken kreeg, een gin-tonic, puur snoepgoed. Vier klokken gaven de tijd aan in New York, Buenos Aires, Djakarta en Berlijn. Ik beperkte me tot Berlijn. Kwart voor twee. Peder zweette nu. Peder converseerde, verontschuldigde zich, haalde bier, koffie, sandwiches, hij belde naar het hotel, vroeg waar ik was, liet berichten achter, rende rond in het perscentrum, knikte tegen iedereen die hij herkende en boog voor iedereen die hij niet kende en gaf zijn visitekaartje aan iedereen die hem niet herkende. Ik kon het hem bijna horen zeggen: Barnum komt zo, hij heeft vast een kleine omweg gemaakt, jullie weten hoe dat gaat, nietwaar, goede ideeën komen vaak uit verstrooide hoofden, ik ben slechts de praktische fantasie die ze zichtbaar moet maken, proost, op Barnum! Ja, Peder zat nu absoluut te zweten en dat zou hem goed doen. Ik lachte, ik lachte hardop aan de rand van het zwembad in Hotel Kempinski, terwijl Cliff Richard om het hardst fietste met drie spiegels en de vette blikken van de Amerikaanse dames, en even plotseling als de angst en de lach waren gekomen, werd ik overvallen door een schaduw. Wat bezielde me? Wat voor omgekeerde extase had me bevangen, wat voor zwart geluk bereed me? Was dit de laatste lach voordat het kwam, dat waarvan ik nog niets wist, maar dat ik toch het meest van al vreesde? Ik had het koud. Ik wankelde even op de groene marmeren tegels. Ik zoog de lach in me op. Ik riep hem terug. Dit was niet de stilte voor de storm. Dit was de stilte die katten doet huiveren lang voordat de regen begint te vallen.

Ik douchte en vroeg me even af of ik in het solarium moest gaan liggen. Een zweem van een bruin kleurtje en een facelift voor de bespreking zouden niet gek zijn. Maar ik was in de hulpeloze en onverschillige fase. Ik haalde in plaats daarvan een biertje. De barman glimlachte vaag toen hij mij het flesje gaf. Het viel me plotseling op hoe jong hij was. Hij droeg het hoteluniform met houterige waardigheid, koppig bijna, als een kind dat het donkere pak van zijn vader heeft gepikt. Ik nam aan dat hij uit het voormalige Oost-Duitsland kwam, dat kwam door die koppigheid. Hij was zijn lange klauterpartij begonnen in het zwembad van Kempinski. ‘Mr. Barnum?’ zei hij zachtjes. Hij dacht blijkbaar dat het mijn achternaam was. Hij was niet de enige. Het was hem vergeven. ‘Ja? Dat ben ik.’ ‘Er is een bericht voor u.’ Hij gaf me een brede envelop met het logo van het hotel erop. Peder vond me toch wel. Zelfs al verstopte ik me achter de visrekken op Røst, hij vond me. Sliep ik ter ontnuchtering in een politiecel, dan werd ik waarschijnlijk door Peder gewekt. Werd ik wakker in het Cochs Hospits in de Bogstadvei, dan was het Peder die op de deur klopte. Ik boog me over de bar. ‘Hoe heet je?’ vroeg ik. ‘Kurt, sir.’ Ik knikte naar de spiegels in de hoek. ‘Zie je die man daar, Kurt? Die maar blijft fietsen.’ ‘Ja sir. Ik zie hem.’ ‘Maar zie je ook wie dat is, Kurt?’ ‘Het spijt me, sir. Nee.’ En ik begreep, langzaam maar zeker, dat ik ook oud was geworden. ‘Dat geeft niet, Kurt. Breng hem een cola. Light. En zet het op mijn rekening.’

Ik vouwde de envelop vier keer dubbel en stopte hem in de zak van mijn badjas. Als Peder mij ook wilde laten zweten, dan zou hij zijn wens in vervulling zien gaan. Ik nam het bier mee naar de sauna en vond een plaatsje op de bovenste bank. Er zaten al een paar mensen die ik vaag herkende, maar niet helemaal kon plaatsen, daarom groette ik zonder iemand aan te kijken, met een vaag hoofdknikje, mijn specialiteit, mijn persoonlijke gebaar voor de wereld. Maar de anderen staarden me openlijk aan, schaamteloos. Ik hoopte maar dat er geen landgenoten aanwezig waren, dramaturgen van Norsk Film, journalisten van de roddelpagina’s, de praatjesmakers van de tijdschriften en andere directeuren. Ik had meteen spijt van deze manoeuvre, deze hete omweg, want hier moest iedereen bloot zijn en er zaten zowel mannen als vrouwen. En wie een gewone handdoek rond zijn middel had, was een indringer die de anderen in verlegenheid bracht. Ik was de geklede die hun naaktheid in één klap zichtbaar en ondraaglijk maakte, alle spataderen, de platte billen, de autobandjes, de hangtieten, de littekens, de huidplooien, de moedervlekken die misschien wel kwaadaardig waren. Ik moest de handdoek afdoen. Er zat niets anders op. Ik kon niet weglopen, dat zou mijn lafheid hebben onthuld en me verdacht hebben gemaakt, een gluurder, en het festival zou nog drie dagen duren. Met tegenzin sloeg ik de handdoek opzij en liet hun zien dat ook ik natuurlijk kon zijn onder al mijn kostuums, dat mijn naaktheid nog intact was. Zo zat ik met gekruiste benen, ontbloot in een Duitse, gemengde sauna, en verbaasde me erover dat men in dit gezagsgetrouwe en humorloze land bijkans verplicht was om bij elkaar te zitten, mannen en vrouwen, als je een beetje wilde zweten. In het natuurlijke Noorwegen, dat zich nauwelijks aan de gletsjers had ontworsteld, zou zoiets leiden tot een kabinetscrisis en ingezonden brieven. Maar omdat het verplicht was, zat er toch weer een zekere logica in. Er was maar één sauna in het hotel en die moesten zowel mannen als vrouwen gebruiken, naakt en tegelijkertijd. Als het vrijwillig was geweest, zou het onbetamelijk geweest zijn. Het moest iets met de oorlog te maken hebben. Alles had hier iets met de oorlog te maken, en ik dacht aan de concentratiekampen, aan de laatste douche, waar mannen en vrouwen gescheiden werden, voor eens en voor altijd, door de nauwgezette massamoordenaars, er was zelfs een eigen kamp voor vrouwen, Ravensbrück, en even, bijna opgewonden, dacht ik dat ik dit ergens voor kon gebruiken, deze sprong, deze gedachtesprong, van de uitroeiing naar een toevallige ontmoeting in de sauna van Kempinski tijdens het filmfestival in het nieuwe Berlijn. Maar zoals zo vaak de laatste tijd was ik het alweer kwijt. De gedachte viel, de weerhaak was te slap, en terwijl ze weggleed, zonk ik ook dieper weg in de twijfel. Wat had ik eigenlijk te bieden? Hoeveel verhalen kwamen uit mijn eigen koker? Hoeveel kun je stelen voordat je gepakt wordt? Hoeveel moet je liegen voordat je geloofd wordt? Was ik misschien niet altijd een twijfelaar geweest, een doodgewone twijfelaar? Jazeker, ik had aan bijna alles getwijfeld, niet in de laatste plaats aan mezelf, ik twijfelde er sowieso aan of er wel iets was wat ‘mezelf’ genoemd kon worden, in sombere ogenblikken beschouwde ik mezelf als een beperkte hoeveelheid vlees, opgehoopt volgens een bepaald systeem en bekend onder de naam Barnum. Aan alles had ik getwijfeld, behalve aan Fred, Fred was ontwijfelbaar, hij was boven elke twijfel verheven. Ik herinnerde wat mijn vader altijd zei: ‘Niet wat je ziet is belangrijk, maar wat je denkt te zien.’ Ik dronk het flesje leeg en nu herkende ik een van de aanwezigen. Daar was ik al bang voor geweest, een bekende recensente, een oude bekende, ik zal haar naam niet noemen, wij noemden haar altijd de Eland, want ze deed ons altijd denken aan dat kitschschilderij van de eland in de zonsondergang. Ze had indertijd geschreven dat ik ‘een Volkswagen tussen Rolls Royces’ was, maar dat artikel had ik nooit gelezen, want toen was ik van de wereld. Peder wilde een aanklacht wegens smaad indienen, daar kwam gelukkig niets van, maar als ze met metaforen wilde duelleren was ze bij mij aan het verkeerde adres. Nu keek ze in mijn richting en begon aan een glimlach en alhoewel ze hier veel minder pompeus leek dan in haar kolommen, alsof ze een wat zachte vrucht was die met een schaaf was geschild, wilde ik die glimlach toch liever niet hoeven beantwoorden. Bovendien kon het gebeuren dat ik iets zei wat ik niet had moeten zeggen. Zij was mijn slechte voorteken. Waarvan deze keer? Ik durfde er niet aan te denken. Ik glimlachte tegen haar. ‘Krijg de klere!’ zei ik. Ik boog diep over mijn knieën en hoestte hard. Dit kon niet waar zijn. Mijn tong lag weer dwars. Mijn tong was een struikeldraad. Die tong van jou is een glijbaan, zei Fred altijd. Ik was de enige die het had gehoord. Krijg de klere. De Eland keek verbaasd op, ik hoestte uit alle macht, ik moest bijna overgeven, en wederom schoot Cliff Richard me te hulp. Hij kwam namelijk de sauna binnen, met een cola in zijn hand, en hij deed denken aan de hoes van ‘Livin’ Lovin’ Doll’, hij bleef even staan naast de zandloper waarin het zand daalde en oprees, alsof de tijd niet iets was wat je achter je legde, maar naast je. Toen ging Cliff bovenin zitten, waar ik ook zat. Het was er krap. Het was er bijna te warm. De wijzer stond op negentig. De Eland had er genoeg van. Ze glipte naar buiten achter haar handdoek, met een laatste snelle blik over haar schouder. Lachte ze? Lachte ze om mij? Had ze een verhaal om vanavond aan de bar te vertellen? Iemand goot water op de stenen, het siste. En de vochtigheid werd zichtbaar als een kokende mist. Ik draaide me om naar Cliff. Hij zweette niet. Hij was droog. Zijn haar lag keurig op zijn plaats. Hij had een fraaie bruine kleur. Nu kon ik het eindelijk zeggen. ‘Bedankt’, zei hij plotseling. ‘Voor de cola.’ ‘Nee, ik moet jóú bedanken’, zei ik. ‘Bedankt.’ Cliff hief zijn flesje op, glimlachte. ‘Waarvoor dan?’ ‘Door jouw liedje ging mijn broer weer praten’, zei ik. Hij was even van zijn stuk gebracht. ‘Dan kwam dat niet door mijn liedje, maar door Gods kracht’, fluisterde hij.

Het werd me te heet. Ik trok mijn handdoek mee en wankelde naar buiten, duizelig en dorstig, ik douchte nogmaals en ving een glimp op van Kurt achter de bar. Hij knikte discreet en knipoogde. Hij was mijn man. Ik nam de lift naar mijn kamer. De telefoon lichtte nog steeds rood op. Ik tilde de hoorn op en liet hem weer vallen, gooide de badjas op het bed, trok een pak aan en stopte in iedere zak een flesje uit de minibar. Er zaten veel zakken in dit pak. Ik was gewapend met alcohol. Toen dronk ik de laatste Jägermeister op, die als een brandende zuil van mijn maag tot mijn verhemelte bleef staan, at een dot tandpasta en stopte mijn inlegzooltjes in mijn nieuwe, Italiaanse schoenen. Ik was klaar voor de bespreking.

En wat kon ik nu weten van alles wat daar gebeurde waar ik niet was, bewegingen die buiten mijn schootsveld plaatsvonden? Niets. Ik was nog onwetend, in de greep van de argwaan, en ik wilde het ook niet weten, ik stond in de langzame lift met spiegels aan alle kanten, zelfs het plafond was een spiegel. Ik wilde alleen in dit ogenblik zijn, een eigentijdse man die van seconde tot seconde leefde, opgesloten in het kleinste van alle tijdseenheden, waar alleen maar plaats was voor mij. Ik ving een glimp op van mijn gezicht in de spiegels en dacht aan een kind dat valt, weer opstaat en pas begint te krijsen als het de verschrikte en bezorgde gezichten van de mensen om hem heen ziet, als een vertraagde pijn, de echo van een schok. Ik had net tijd om een wodka te drinken. Toen opende een witharige portier de deur en wilde me met een paraplu naar buiten begeleiden. Ik gaf hem vijf mark om dat niet te doen. Hij keek bedroefd naar het biljet, dat plotseling tussen zijn gladde, grauwe vingers verdween, en ik kon niet zien of ik hem misschien beledigd had, door te veel te geven of veel te weinig. Hij leek op een koelie uit de koloniale tijd. Hij was het die in Hotel Kempinski aan de touwtjes trok. Hij was het die de pleerollen omvouwde. Ik liep naar buiten over de rode loper die aan de randen al begon te slijten. Er stonden vier zwarte limo’s met verduisterde raampjes langs de trottoirrand geparkeerd. Geen ervan was voor mij bestemd. Er bestaat een oud gezegde in deze branche: No limo, no deal. Het zou me worst zijn. De wodka brandde achter mijn tong. Ik stak een sigaret op. Twee televisieteams, CNN en NDR, wachtten tot er iets zou gebeuren. Er hing een dun laagje regen over Berlijn. De geur van as. Het ontembare stof van de bouwputten. Hijskranen draaiden zachtjes rond, nauwelijks zichtbaar onder de lage wolken. Het zag eruit alsof God met Meccano speelde. Nog een limo, een lange, witte locomotief met Amerikaanse vaantjes, stopte vlak voor het hotel en er stapte een vrouw uit met de rechtste rug die ik ooit had gezien. Negentien paraplu’s schoten haar te hulp. Ze lachte en die lach was gedrenkt in whisky, gesmeerd met teer en opgepoetst met grof schuurpapier. Ze bleef lachen en liep de rode loper op terwijl ze wuifde met een slanke hand die met de elegantie van een zakkenroller tussen de druppels buiten de reikwijdte van de zwarte paraplu’s door glipte. Niemand kon over een rode loper lopen zoals zij. Het was Lauren Bacall. Niemand minder dan Lauren Bacall. Ze was aanwezig in haar eigen lichaam, aanwezig in elke gram. Ze vulde het op tot haar vingertoppen, haar oorlelletjes, tot haar wenkbrauwen. De paraplu’s verdrongen zich boven haar als zij haar kin naar voren stak. Ze was net Duitsland binnengevallen. En ik bleef staan, gekluisterd aan dit elektrische schouwspel: Lauren Bacall die langzaam en soeverein langs me heen loopt en ik die in het vacuüm sta dat ze achterlaat, en het is als een omgekeerd voorteken, een déjà vu in spiegelbeeld: ik zie het voor me, de Rosenborg-bioscoop, rij 14, stoelen 18, 19 en 20, The Big Sleep, Vivian zit in het midden, het is dichtbij en duidelijk, ik kan zelfs de nieuwe coltrui voelen die in mijn nek kriebelt, ik kan Lauren Bacall horen die tegen Humphrey Bogart fluistert, met die stem die ons kippenvel in onze mond bezorgt en onrust tot in ons ruggenmerg, a lot depends on who’s in the saddle, en Peder en ik leggen tegelijk onze arm om Vivian heen, mijn hand raakt Peders vingers, niemand van ons zegt iets en Vivian glimlacht, glimlacht stilletjes en leunt achterover, tegen onze armen. Maar als ik me naar haar omdraai, zie ik dat ze huilt.

En nu stond ik in de regen in Berlijn, naast de rode loper, voor Hotel Kempinski. Er was iets gebeurd. Iemand riep nog steeds en ik hoorde geen geluid. De lampen waren gedoofd, de camera’s uitgeschakeld, de limo was ergens anders naartoe gereden. Dezelfde portier raakte voorzichtig mijn arm aan. ‘Is alles in orde, sir?’ ‘Wat?’ Zijn gezicht kwam dichterbij. Iedereen moet buigen voor mij. ‘Sir, is alles in orde met u?’ Ik knikte. Ik keek om me heen. De hijskranen stonden stil, God had geen zin meer om met Meccano te spelen, of misschien wekten de wolken die in tegengestelde richting langs de hemel joegen slechts die schijn. ‘Weet u het zeker, sir?’ Mijn sigaret dreef in de goot. Iemand had een fototoestel verloren. Het lag terug te spoelen. ‘Kun je een taxi roepen?’ ‘Met alle plezier, sir.’ Hij blies op een fluitje dat hij in zijn hand hield. Ik vond een bankbiljet, wilde hem dat geven, hij verdiende het. Maar hij schudde zijn hoofd en keek een andere kant op. ‘Hou maar, sir.’ Ik stak het geld snel weer in mijn zak. ‘Hartstikke bedankt’, zei ik.

De taxi kwam, de portier deed de deur voor me open. Het rook naar kruiden en wierook in de auto. Er lag een opgerold gebedskleedje op de voorbank. ‘Zoo Palast’, zei ik. De chauffeur draaide zich snel om en glimlachte. Er glinsterde een gouden tand in het midden van de zwarte mond. ‘Zal ik bij de Zoo stoppen?’ Ik moest ook glimlachen. ‘Nee, bij het Festivalcentrum. Daar zijn de dieren grappiger.’

Het kostte een half uur om er te komen. Te voet zou het vijf minuten geweest zijn. Ik maakte een cognac soldaat en viel in slaap. In mijn slaap zag ik een beeld: Fred die een doodskist door de sneeuw op de binnenplaats trekt. De chauffeur moest me wakker maken. We waren er. Hij lachte. Nu hoorde ik het. Het was de barmhartige lach. Zijn gouden tand verblindde me. Ik betaalde veel meer dan nodig was en hij dacht misschien dat het een misverstand was, dat ik een toerist was die niet kon tellen of een dronken bioscoopbaas in een te duur pak. Hij wilde me geld teruggeven, de eerlijke moslim in Berlijn, maar ik stond al op het trottoir, tussen ruïnes en kathedralen, tussen apen en sterren. Meteen waren er mensen die me een leren jasje wilden verkopen. Ik duwde hen opzij. Het hield op met regenen. De hijskranen zetten hun langzame cirkels voort en de hemel boven Berlijn was plotseling helder en bijna doorzichtig. Een koele zon scheen recht in mijn ogen terwijl een vlucht duiven tegelijk opsteeg en het licht in stukken hakte.

Ik liep het Festivalcentrum binnen. Twee gewapende bewakers controleerden mijn accreditatie met het kleine fotootje dat de avond tevoren was genomen, Barnum Nilsen, screenwriter, ze staarden net iets te lang naar mijn gezicht en lieten me toen door de veiligheidscontrole, de heilige poort tussen zij die erbij horen en zij die er niet bij horen. Nu hoorde ik erbij. Mensen renden als gekken door elkaar heen, met hun handen vol bier, brochures, cassettes, mobieltjes, affiches en visitekaartjes. De vrouwen waren lang en mager, met opgestoken haar, brillen aan een koordje om hun hals en strakke, grijze rokjes, alsof ze allemaal uit dezelfde winkel kwamen. De mannen waren voor het merendeel dik, klein, van mijn leeftijd, het boezemfibrilleren gierde door hun bloeddoorlopen ogen, we leken als twee druppels water op elkaar en minstens één van ons zou sterven voor deze dag om was. Op een groot scherm werd de trailer van een Japanse gangsterfilm vertoond. Esthetisch geweld is blijkbaar in aan het raken. Langzaam moorden was geaccepteerd. Iemand gaf me een glas sake. Ik dronk. Ik werd bijgeschonken. Ik bestookte mijn lever met een bommentapijt. Bille August werd geïnterviewd door de Australische televisie. Zijn overhemd was nog steeds even wit. Niemand heeft zulke witte overhemden als Bille August. Dat zouden ze hem moeten vragen. Hoeveel witte overhemden hebt u? Hoe vaak trekt u een nieuw overhemd aan? Ergens anders stond Spike Lee voor een camera te gesticuleren. En door dit alles heen kwam Peder aangestormd, de knoop van zijn stropdas hing op zijn buik, zijn mond bewoog ononderbroken, het leek alsof hij hyperventileerde of gewoon een nieuw record in passief roken probeerde neer te zetten. Het was niet uitgesloten dat Peder degene was die in de loop van vanavond zou sterven. Hij kwam vlak voor me tot stilstand en hapte naar adem. ‘Ik zie het al’, zei hij. ‘Je bent teruggevallen.’ ‘Ik ben nooit erg stabiel geweest.’ ‘Hoe dronken ben je?’ ‘Vijf en een halve.’ Peder boog zich naar me toe, zijn neusgaten vibreerden. ‘Vijf en een halve? Dat riekt naar strafport, Barnum.’ ‘Geen sprake van. Ik heb alles onder controle.’ Ik lachte. Ik vond het prettig als Peder onze oude grappen gebruikte. Maar Peder lachte niet. ‘Waar was je verdomme?’ ‘In de sauna.’ ‘In de sauna? Weet je hoelang we hier op je hebben zitten wachten? Wéét je dat wel?’ Peder schudde mijn arm. Hij was uit het lood geslagen. ‘Ik heb verdomme zo veel fraaie dingen over je gezegd dat ik er bijna van moet kotsen!’ Hij begon me naar de Scandinavische afdeling te trekken. ‘Rustig maar’, zei ik. ‘Ik ben er nu.’ ‘Kun je niet een gsm aanschaffen, verdomme! Net als gewone mensen?’ ‘Ik wil geen hersentumor krijgen, Peder.’ ‘Schaf dan een pieper aan! Ik zal verdomme persoonlijk een pieper voor je kopen!’ ‘Denk je dat die in de sauna werkt?’ ‘Die werkt op de maan!’ ‘Jij vindt me toch wel, Peder.’ Hij bleef plotseling staan en keek me lang aan. ‘Weet je wat? Je begint verdomme meer en meer op die geschifte halfbroer van je te lijken!’ En toen Peder dat zei, explodeerde het ogenblik, mijn bunker, en de tijd kwam van alle kanten op me af. Ik greep zijn jasje beet en drukte hem tegen de muur. ‘Zeg dat nooit meer! Nooit meer!’ Peder keek me verbijsterd aan, de sake liep over zijn broek. ‘Verdomme Barnum. Ik bedoelde het niet zo. Ik geloof dat we beginnen op te vallen.’ Ik voelde een razernij die ik nauwelijks herkende. Het deed me bijna goed. Het gaf me een houvast. ‘Ik heb schijt aan wat jij bedoelt! Maar vergelijk me nooit meer met Fred! Begrepen?’ Peder probeerde te glimlachen. ‘Begrepen. Laat me los, Barnum.’ Ik wachtte nog even. Toen liet ik Peder los. Hij bleef volkomen stil tegen de muur staan, verbaasd en bezorgd. De woede gleed van me af en liet alleen schaamte achter, angst en verlegenheid. ‘Ik wil gewoon niet aan hem herinnerd worden’, zei ik zachtjes. ‘Het spijt me’, fluisterde Peder. ‘Dat was onnadenkend van me.’ ‘Het is al goed. We hebben het er niet meer over. Sorry.’ Ik haalde mijn zakdoek tevoorschijn en probeerde de Japanse alcohol uit zijn broek te wrijven. Peder bewoog zich niet. ‘Zullen we zo naar die bespreking gaan?’ vroeg hij. ‘Wie zijn het?’ Peder zuchtte. ‘Twee Denen en een Engelsman.’ ‘Geestig. Is dat een mop? Twee Denen en een Engelsman.’ ‘Ze hebben kantoren in Londen en Kopenhagen. Ze zaten tot over hun oren in Driving Miss Daisy. Ik heb je dit gisteren al verteld, Barnum.’ Ik had ook sake op zijn schoenen gemorst. Ik knielde en poetste ze zo goed ik kon. Peder begon te schoppen. ‘Gedraag je!’ siste hij. Ik kwam overeind. ‘Wat willen ze eigenlijk?’ ‘Wat ze willen? Wat denk je? Jou ontmoeten natuurlijk! Ze zijn gék op De Viking!’ ‘Hartstikke bedankt, Peder. Gaan wij tweeën nou ook tegen elkaar slijmen?’ ‘Nee. Kom, we gaan, Barnum.’

We gingen. Het werd steeds minder druk. Het was typerend dat de Noorse stand het verst weg lag, in een hoekje, we waren De Gevaren van het Vissersleven nog niet te boven, die hoeksteen van de Noorse melancholie, en die schoof ons naar de periferie van Europa en het festival. Het was een hele expeditie om bij Noorwegen te komen. Peder keek me uitermate woest aan. ‘Je klinkt verdomme als een hele minibar als je loopt.’ ‘Die is bijna leeg, Peder.’ Ik schroefde een whisky open en dronk die op. Peder hield mijn arm vast. ‘We hebben dit nodig, Barnum. Dit is menens.’ ‘Miss Daisy? Was dat eigenlijk niet gewoon een rotfilm?’ ‘Rotfilm? Weet je hoeveel nominaties die heeft gekregen? Dit zijn grote jongens. Groter dan wij.’ ‘Waarom hebben ze dan drie uur willen wachten?’ ‘Ik zei toch al, Barnum. Ze zijn gék op De Viking.’

Ze zaten aan een tafeltje in een hoekje bij de bar. Ze waren begin dertig, droegen maatpakken, hadden zonnebrillen in hun borstzakje, een paardenstaart, een ringetje in het oor, uitdijende buiken en beperkte blikken. Dit waren mannen van deze tijd. Ik begon nu al een hekel aan hen te krijgen. Peder haalde diep adem en schoof zijn stropdas naar boven. ‘En jij bent aardig, beleefd en nuchter, Barnum?’ ‘En geniaal.’ Ik klopte Peder op zijn rug. Hij was drijfnat. Toen liepen we naar hen toe. Peder sloeg zijn handen in elkaar. ‘Hier hebben we onze node gemiste vriend. Hij was ergens verdwaald in de dierentuin. Zag het verschil niet.’ Ze stonden op. Ze schakelden hun glimlachjes in. Peder was op het niveau van de platitudes aangeland en het was nog niet eens drie uur. De ene Deen, Torben, boog zich over de asbak waarin twee sigaretten lagen dood te gaan. ‘Is Barnum een pseudoniem of je echte naam?’ vroeg hij. ‘Het is mijn echte naam. Maar ik gebruik hem als pseudoniem.’ Dat leverde enige hilariteit op en Peder probeerde het glas te heffen, maar de Deen gaf zich niet zo gemakkelijk gewonnen. ‘Is het je voornaam of je achternaam?’ ‘Allebei. Hangt ervan af met wie ik praat.’ Torben glimlachte. ‘Was Barnum niet een Amerikaanse oplichter? There’s a sucker born every minute.’ ‘Fout’, zei ik. ‘Dat zei een bankdirecteur. David Hannum. Barnum was degene die zei: Let’s get the show on the road.’ Peder slaagde er eindelijk in er een toost tussen te wurmen. We proostten en nu was het de beurt van de andere Deen, Preben, om zich over de tafel te buigen. ‘We zijn helemaal gek van De Viking! Een fantastisch script!’ ‘Hartstikke bedankt’, zei ik en ik sloeg mijn schnaps achterover. ‘Alleen jammer dat het nooit een film is geworden.’ Peder greep het woord. ‘Laten we ons nou niet in details verliezen.’ ‘Ja, ik vind dat we dat wel moeten doen.’ Peder gaf me een schop onder de tafel. ‘We kijken nu vooruit’, zei hij. ‘Nieuwe projecten. Nieuwe ideeën.’ Ik wilde opstaan, maar slaagde daar niet in. ‘Maar als jullie het script zo fantastisch vinden, waarom maken jullie de film dan niet?’ Preben sloeg zijn ogen neer en Torben verschoof even op zijn stoel, alsof hij op een enorme punaise zat. ‘Als we Mel Gibson voor de hoofdrol hadden gekregen, was het misschien gelukt.’ De andere Deen, Preben, boog zich naar me toe. ‘Bovendien is action out’, zei hij. ‘Action is old-fashioned.’ ‘But what about vikings in outer space?’ vroeg ik. Er ging een gsm af. Ze grepen alle drie naar hun eigen exemplaar, als lichtelijk vermoeide revolverhelden. Tim, de Engelsman, won. Er werd gesproken over een paar grote bedragen en een paar even grote namen werden langs de neus weg genoemd, Harvey Keitel, Jessica Lange. We konden niets anders doen dan glimlachen en ons glas leegdrinken. Het lukte me om op te staan en ik liep naar de wc. Ik dronk een flesje gin leeg, leunde met mijn voorhoofd tegen de muur en probeerde te bedenken wat ik moest zeggen. Ik wilde hun niet geven wat ik had. Ik was de blanco scriptwriter op wie ze drie uren hadden gewacht. Het spiegelbeeld uit de lift stond me plotseling duidelijk voor ogen. Het was geen fraaie aanblik. Mijn kapotte ooglid zakte naar beneden, zwaar. Ik probeerde een ogenblik te vinden waarin ik me kon verstoppen. Ik vond het niet. Toen ik terugkwam had Peder mijn borrel omgeruild voor koffie. Ik bestelde een dubbele borrel. Tim zat klaar met een timemanager die dikker was dan de bijbel in Hotel Kempinski. ‘Zoals je begrijpt, Barnum, sta jij hoog op het lijstje van scenarioschrijvers met wie we graag willen samenwerken.’ Peder glimlachte van oor tot oor. ‘Hebben jullie concrete projecten op het oog?’ vroeg ik. ‘We willen graag horen wat jij bij je hebt.’ ‘Jullie eerst’, zei ik. ‘Dan weet ik als het ware iets beter uit welke hoek de wind waait.’ Tim verplaatste zijn blik langzaam van mij naar de Denen. Peder zweette. ‘Barnum gooit graag een balletje op’, zei hij gejaagd. Dat klonk zo onzinnig dat ik wel moest lachen. Ik lachte luid. Barnum gooit graag een balletje op. Peder schopte me nogmaals tegen mijn schenen. We leken nu wel een ouder echtpaar. Plotseling stond mijn borrel voor me. Torben nam het over. ‘Oké, Barnum. Wij willen best een balletje opgooien. We willen Ibsens De wilde eend doen. Action is zoals gezegd uit. Het publiek is geïnteresseerd in intieme dingen, nietwaar? Het gezin, bijvoorbeeld. Vandaar De wilde eend.’ Peder staarde me onafgebroken aan. Dat was hoogst zenuwslopend. ‘Dit is iets voor jou, Barnum’, zei hij ten slotte. ‘Toch? Jij verandert dat stuk in een paar maanden in een film, nietwaar, Barnum?’ Maar niemand luisterde naar Peder. ‘Wordt het een Noorse productie?’ vroeg ik. ‘Of een Scandinavische?’ ‘Groter’, zei Torben glimlachend. ‘Amerikaans. Keitel. Lange. Robbins. Er is niks op tegen om Max of Ghita erbij te halen. Maar de dialogen zijn in het Engels. Anders krijgen we geen geld.’ ‘En we moeten het wat actualiseren’, zei Preben snel. ‘We verplaatsen de handeling naar onze tijd. De wilde eend in de jaren negentig.’ ‘Waar is dat goed voor?’ vroeg ik. ‘Natuurlijk verplaatsen we de handeling naar onze tijd’, zei Peder. ‘We zijn niet geïnteresseerd in een kostuumfilm, of wel soms?’ Het was even stil. Ik vond nog een borrel. Tim fluisterde iets tegen Preben, die zich naar mij omdraaide. ‘We zaten te denken in de richting van Rainman meets Herfstsonate’, zei hij. Ik moest me naar hem toe buigen. ‘Pardon? Wie ontmoet wat?’ ‘We willen alleen maar het geniale van Ibsen laten zien’, zei Torben. ‘Namelijk zijn tijdloosheid.’ ‘Tijdloosheid? Miss Daisy meets Dood van een handelsreiziger, of zoiets?’ Torbens blik flakkerde wat. De anderen lachten kort. Peder hield het niet meer uit. Hij probeerde de juiste toon te vinden. ‘Wil iemand iets eten?’ vroeg hij. Niemand gaf antwoord. Peder begon te roken. Hij was al acht jaar gestopt. Torben vouwde zijn handen en keek mij over zijn knokkels heen aan. ‘En welk balletje kun jij opgooien, Barnum?’ ‘Een pornofilm’, zei ik. ‘Pornofilm?’ ‘Ik zat vanochtend in mijn kamer naar pay-tv te kijken, en het viel me op hoe talentloos en hulpeloos die pornofilms zijn. Geen dramaturgie. Hopeloze karakters. Vreselijke casting. Buitengewoon magere dialogen. Afstotelijke scenografie.’ Torben werd ongeduldig. ‘Je bedoelt erotische films, nietwaar?’ ‘Nee hoor. Ik bedoel porno. Harde porno. Met een goed verhaal, interessante karakters en messcherpe dramaturgie. Aristoteliaanse opbouw tot het orgasme. Porno voor een modern publiek. Voor zowel vrouwen als mannen als wij andere mensen. Het is Nora meets Deep Throat. Het is tijdloos.’

De Engelsman stond het eerst op. De Denen volgden. Ze gaven Peder een hand. Er werden visitekaartjes uitgewisseld. ‘We houden contact’, zei Peder. ‘Barnum kan binnen een paar maanden een opzetje klaar hebben.’ ‘Help hem eraan herinneren dat het Ibsen is’, zei Torben. ‘En geen pay-tv.’ Peder lachte luid. ‘Maak je geen zorgen! Ik heb Barnum onder controle!’

De grote jongens vertrokken. Wij bleven zitten. Peder was afoon. Peder is de enige van wie ik zoiets zeg. Wanneer Peder verkoos te zwijgen, was hij namelijk afoon. Nu was hij afoner dan ooit. Ik heb geleerd ermee te leven. Als er iets is wat ik kan, dan is het wel samen zijn met afone mensen. Je moet gewoon zelf je kop houden en kijken wie er het eerst iets zegt. Peder verloor. ‘Maar dat ging helemaal niet slecht’, zei hij en hij keek me aan. ‘Je komt drie uur te laat en als je dan eindelijk komt opdagen, ben je grof, heb je een kater en kom je met lege handen. Volledig lege handen. Het is niet te geloven. Proost, Barnum.’ We dronken en nu was het mijn beurt om iets te zeggen. ‘Denk je dat Meryl Streep de eend wil spelen?’ vroeg ik. Peder keek een andere kant op. ‘Je bevindt je nu werkelijk op het randje, Barnum. Mijn god. Aristoteliaanse porno!’ ‘Wat bedoel je met op het randje?’ ‘Dat weet je heel goed.’ ‘Nee, dat weet ik niet heel goed.’ Peder draaide zich bruusk naar me om. ‘Ik heb het eerder gezien, Barnum. Ik heb je zien vallen. En ik heb geen zin meer om je te volgen.’ Ik stond op. Ik werd plotseling onrustig. Het gezicht uit de lift keerde terug, een hele bijenkorf van gezichten die me werden opgedrongen, een voor een. ‘Verdomme, Peder. Ik haat de manier waarop ze praten. Rainman meets Herfstsonate. Al die shit die ze uitkramen. Ik haat het gewoon.’ ‘Ja, ja. Ik haat dat ook, hoor. Maar reageer ik daarom overgevoelig? Zo praten ze nou eenmaal. Iedereen praat zo. The Graduate meets Home Alone, en On the Waterfront meets Pretty Woman. Op een goeie dag praten wij ook zo.’ Peder zette zijn borrel neer, liet zijn hoofd in zijn handen rusten en werd weer afoon. ‘Ik heb Lauren Bacall ontmoet’, zei ik. Peder keek langzaam op. ‘Wat zeg je?’ Ik ging weer zitten. Ik moest zitten als ik dit vertelde. ‘Ik heb Lauren Bacall ontmoet’, zei ik. ‘Ik heb haar bijna aangeraakt.’ Peder trok zijn stoel dichterbij en glimlachte flauwtjes. ‘Onze Lauren Bacall?’ ‘Peder toch. Bestaat er nog een andere Lauren Bacall?’ ‘Natuurlijk niet. Het spijt me. Ik ben mezelf niet helemaal. Ik heb net drie zakken geld de kamer zien verlaten.’ Ik pakte zijn hand, die was warm en rusteloos. ‘Hoe zag ze eruit?’ fluisterde hij. Ik nam alle tijd. ‘Als een sfinx’, zei ik. ‘Als een blauwe sfinx die zich had losgerukt van de sokkel van de spotlights.’ ‘Mooi, Barnum.’ ‘Het regende en ze werd niet nat, Peder.’ ‘Ik zie het voor me, Barnum.’ Ik geloof dat Peder ook een paar seconden wegdroomde. Hij kreeg een gezicht als een kind en ik kon duidelijk het kippenvel zien tussen de kraag van zijn overhemd en zijn oor, alsof dat daar was vastgegroeid, die avond in de Rosenborg-bioscoop, rij 14, toen we tegelijk onze arm om Vivian heen legden, op het moment dat Lauren Bacall met die hese, opwindende stem zei: Nothing you can’t fix.

En toen was het alsof hij terugkeerde en plotseling ouder was geworden. Een diepe rimpel die me niet eerder was opgevallen, liep schuin vanaf zijn linkeroog, midden door de waaier van lijntjes die daar al was, en verstoorde het evenwicht in zijn gezicht waardoor zijn hoofd bijna leek te kantelen. Peder en ik begonnen op elkaar te lijken. ‘Vivian heeft trouwens gebeld’, zei hij. ‘Ik geloof dat ze zich zorgen maakt over Thomas.’ ‘Vivian maakt zich altijd zorgen.’ Peder schudde zijn hoofd, verdrietig. ‘Ik vind dat we iets moois voor Thomas moeten meenemen’, zei hij. Ik probeerde te glimlachen. Dat ging me niet goed af. ‘Natuurlijk’, lachte ik. ‘Je weet toch wat die grote jongens zeiden? Het gaat nu om het gezin.’ Peder verdiepte zich in een glas en was een poosje afoon. ‘Iedereen vindt je een rotzak’, fluisterde hij ten slotte. Ik hoorde het hem zeggen, maar de woorden bereikten me niet. ‘Iedereen?’ vroeg ik. Nu keek Peder me aan. ‘Ik kan in de gauwigheid niemand bedenken die dat niet vindt’, zei hij. ‘Thomas ook?’ Peder draaide zich om en keek een andere kant op. ‘Thomas is een stille jongen, Barnum. Ik weet niet hoeveel hij begrijpt.’ Ik stak een sigaret op. Mijn mond was gevoelig. Ik legde mijn hand op Peders vingers. ‘Misschien kunnen we samen iets voor hem kopen? Iets echt moois? Hm?’ ‘Natuurlijk’, zei Peder.

Later begaven we ons naar de festivalbar. Daar hing de branche rond. Peder vond dat we zichtbaar moesten zijn. Zo zei hij het. We moesten op het speelveld zijn, erbij zijn, op de juiste plaats en de juiste tijd. We aten een paar vette worsten om het evenwicht te herstellen. We dronken contrastvloeistof met ijs. We werden zichtbaar. Er werd blijkbaar weer over Sigrid Undset gepraat en over in hoeverre een mannelijke regisseur überhaupt in staat is om Kristin Lavransdatter te verfilmen. Dit was de elite. Hier mengde ik me niet in. Ik mengde alleen drankjes en dacht aan Thomas. Ik was de rotzak. Ik zou een enorm cadeau voor hem kopen, ik zou een hele muur kopen waarop hij kon schrijven en een hijskraan uit Berlijn. Ik zou Gods Meccano-doos meenemen, zodat Thomas, Vivians zoon, de hemel opnieuw in elkaar kon schroeven. De stemmen kwamen nu van alle kanten. Ik dronk me de vergetelheid in. Als ik mijn ogen sloot, verdwenen alle geluiden, alsof mijn gezichtszenuw aan het labyrint in mijn oor was gekoppeld, maar het was langgeleden dat ik dacht dat de wereld dan ook verdween, zo kinderlijk eenvoudig, als ik mijn ogen maar stijf genoeg dichtdeed. Het liefst zou ik willen dat ze allebei verdwenen, zowel de geluiden als de wereld waarin de geluiden ontstaan. Toen ik mijn ogen opendeed, kwam namelijk de recensente uit de sauna eraan, zij die mijn slechte voorteken was. Ze had al een festivalblik, een cycloop met promillage. Ze aaide Peder uiteraard over zijn rug. ‘Hebben jullie iets om over naar huis te schrijven, jongens? Behalve dan dat Barnum Cliff in de sauna op cola trakteert?’ Peder bewoog zijn hoofd horizontaal, alsof het plafond gevaarlijk laag was. ‘Te vroeg om daar iets over te zeggen. Maar de lont brandt. Schrijf maar dat Miil en Barnum erbovenop zitten.’ De Eland vlijde haar hele jurk tegen hem aan. Ik stond op het punt snorkels te bestellen. ‘Hebben jullie een plekje gekregen in de Kristin-trein? Gaat Barnum het script uit het Zweeds vertalen misschien?’ Peder duwde haar hand weg. ‘Als Kristin Lavransdatter champagne wordt,’ zei hij, ‘dan maken wij zwaar water.’ De Eland lachte kort en vouwde zich achterover om alles wat op de bodem van het brede cognacglas zat binnen te krijgen. ‘Vertel ’ns wat meer, jongens. Oude metaforen hebben we al genoeg.’ ‘Stel je De Eland meets De Zonsondergang voor’, zei ik. Ze draaide zich langzaam naar me om en deed alsof ze nu pas besefte dat ik daar stond. Dat was natuurlijk niet zo. Ze had me de hele tijd gezien. Haar gezicht vertrok in een langzame grimas. ‘We tippen je als de tijd rijp is’, zei Peder haastig. ‘Exclusief.’ Maar zij bleef mij aankijken. ‘Dat is dan afgesproken. Doe Cliff de groeten, Barnum.’ De Eland boog opeens voorover tot vlak bij mijn oor. ‘Krijg de klere’, zei ze.

Toen verdween ze in de steile mist richting toiletten. Peder begon aan mijn jasje te trekken. ‘Zei ze Cliff in de sauna? Cliff en Barnum in de sauna?’ ‘In Duitsland heb je gemengde sauna’s, Peder. Denk je dat dat iets met de oorlog te maken heeft?’ ‘Waar heb je het over? Was jij met Cliff in de sauna?’ ‘De Eland zat er het eerst. Dit was de eerste keer dat ik haar naakt heb gezien.’ ‘Daar wil ik liever niets over horen, Barnum.’ ‘Ze leek op een weke peer.’ ‘Wat fluisterde ze tegen je?’ ‘Alleen maar mijn oude slogan: krijg de klere.’ Peder sloeg zijn ogen ten hemel en zakte weer in. ‘Terg haar niet zo dat ze nog meer onzin over je schrijft, Barnum. Dat is wel het laatste wat je kunt gebruiken.’

Wanneer Peder bij hoge uitzondering dronken werd, dan wees alles aan hem naar de grond, zijn haar, zijn rimpels, zijn mond, zijn vingers, zijn schouders. De alcohol hing als een zinklood in zijn lichaam. De hele Peder helde naar zijn schoenen. Ik had tegen hem kunnen zeggen dat we nu bijna oud waren, dat we merkwaardige kompanen waren die alles in dit leven hadden gedeeld en hier nu met slechts de helft van de meeste dingen waren blijven zitten. En dan had ik, met een glimlach, voorzichtig met mijn vinger langs de diepste rimpel in zijn gezicht kunnen strijken.

‘Het laatste wat ik kan gebruiken,’ zei ik, ‘is dat jij me vertelt wat het laatste is wat ik kan gebruiken.’

‘Het laatste wat we nu kunnen gebruiken, is een borrel’, zei Peder.

Hij stak een arm omhoog, maar ook die viel en bleef liggen tussen asbakken, natte servetten en flessen. Iemand zong in het Noors aan een tafel waar gelukkig verder geen plaats meer was. We naderden de aftiteling. De laatste drankjes die we konden gebruiken, kwamen. Peder tilde het glas met beide handen op. ‘Proost, Barnum. Nu hebben we eigenlijk niet zoveel meer te zoeken in Berlijn. Behalve dan een cadeau voor Thomas. Of ben je dat ook al vergeten?’ Ik keek naar de grond en herinnerde me plotseling wat er in mijn koffer in de hotelkamer zat. ‘Ik heb een script bij me’, zei ik. Peder zette zachtjes zijn glas neer. ‘En dat zeg je nu pas? Dat je verdomme een script bij je hebt?’ ‘Ben je nu niet blij, Peder?’ ‘Blij? Godverdomme, geef me iets, Barnum! Een aanwijzing. Een titel!’ ‘De Nachtman’, zei ik. ‘De Nachtman’, zei Peder glimlachend. ‘Moet je alles twee keer zeggen?’ ‘Waar gaat het over? Pitch me, Barnum!’ Ik moest glimlachen. Zo praatten we nu dus. Pitch me. Vul me in. Geef me iets. ‘Het gezin’, zei ik. ‘Wat anders?’ Peder greep met beide handen naar zijn hoofd en schudde dat. ‘Waarom zei je niks tijdens de bespreking? Waarom heb je dat script verdomme niet meegenomen naar de bespreking?’ ‘Omdat jij me gewekt hebt, Peder.’ Hij liet zijn hoofd los, het kantelde tot op zijn schouder. ‘Heb ik je gewekt?’ ‘Ja, Peder. Je belt en wekt me en hangt weer op en overal zijn er berichten voor me. Zelfs in de sauna krijg ik nauwelijks rust, Peder. Ik haat dat. En dat weet je.’ ‘Ik weet het, Barnum.’ ‘Ik haat het als er aan mijn kop gezeurd wordt. Ze hebben me m’n hele leven op mijn kop gezeten en aan mijn kop gezeurd. Iedereen heeft me op m’n kop gezeten. Ik heb er gewoon schoon genoeg van, Peder.’ Zijn blik was nu helemaal leeg. ‘Ben je nu klaar, Barnum?’ ‘Niet zeuren’, zei ik. Peder kwam dichterbij en probeerde overeind te komen. Hij pakte bijna mijn handen beet. ‘Ik heb je niet gebeld’, fluisterde hij. ‘En ik heb geen berichtjes voor je achtergelaten.’

En zodra hij dat had gezegd, werd ik helder en ijskoud en alles om me heen stond te trillen, lelijk en dichtbij. Ik wist het. Alles wat ik had uitgesteld, gebeurde nu. Ik vertrok. Peder probeerde me tegen te houden. Het lukte hem niet. Ik liep de Berlijnse nacht in. Het sneeuwde, een flikkering tussen de lampen en de duisternis. Ik hoorde de dieren schreeuwen in de dierentuin. Ik liep tussen de ruïnes door, langs de restaurants die nooit dichtgingen, naar Hotel Kempinski, waar de limousines stonden opgesteld, als omgebouwde lijkwagens in een hopeloze rij, en de oude, witharige portier deed de zware deur open en groette met zijn hand aan zijn pet en glimlachte welwillend en ik nam de lift naar mijn kamer, deed de deur open en zag dat het kamermeisje de kamer in orde had gemaakt, handdoeken, pantoffels en badjas had verschoond, en de telefoon lichtte nog rood op, ik rukte de hoorn eraf, maar kreeg alleen maar een rare zoemtoon en toen zag ik de envelop die ik had opgevouwen en in de zak van de andere badjas had gestopt, hij lag op het bureau naast een fruitschaal en een fles rode festivalwijn. Ik liet de hoorn vallen en liep ernaartoe. Ik maakte de envelop open en trok er een vel papier uit. Ik ging op bed zitten. Het was een fax, en bovenaan kon ik lezen waarvandaan die verstuurd was: Gaustad-ziekenhuis, afdeling psychiatrie, diezelfde ochtend, 7.41 uur. Het was mijn moeders handschrift, niet meer dan twee schuine regeltjes, bevende letters. Lieve Barnum. Je zult het niet geloven. Fred is teruggekomen. Kom zo snel mogelijk naar huis. Moeder.

Ik las de twee regels nog een keer en stond langzaam op, rustig bijna, mijn handen die het papier vasthielden trilden niet, nee, mijn handen trilden niet, en ik wierp een blik over mijn schouder, snel, zoals ik altijd doe, alsof ik dacht dat daar in de schaduw bij de deur iemand stond die mij in de gaten hield.

==
==
==
==

DE VROUWEN

(de droogzolder)

Het is dinsdag, 8 mei 1945, en Vera, onze moeder, staat in de verste hoek van de droogzolder in de Kirkevei en haalt het wasgoed van de lijn, dat droog en zacht is geworden in de loop van de nacht daarboven. Het zijn drie paar wollen sokken die nu voorgoed kunnen worden opgeborgen, twee groene badpakken die ze nog niet hebben gebruikt, met knoopjessluiting en een touwtje in de nek, drie bustehouders, een witte zakdoek en niet in de laatste plaats de drie dunne jurken en lichte vestjes van rayon, die zo lang in de kast in de slaapkamer hebben gelegen dat ze bijna zijn verschoten van het donker. Vera had het wasgoed niet op de binnenplaats durven hangen, er is zo veel gebeurd in deze dagen, in deze jaren, dat niet ook nog eens iemand hun kleren mag stelen, nu, op het laatste moment. En ze haast zich, ze is ongeduldig en het kan haar niet snel genoeg gaan, want ze wil naar buiten om de vrede te vieren, de overwinning, alles gaat ze vieren, het leven, de lente, samen met Boletta en De Oude, en misschien is Rakel ook wel thuisgekomen, nu het vrede is, nu het voorbij is. Ze lacht zachtjes terwijl ze zich uitrekt naar de slappe snoeren die ruw aanvoelen onder haar vingers en waar ze zich gemakkelijk aan kan prikken als ze niet een beetje voorzichtig is. Het is Vera, onze moeder, die daar zo staat, alleen op de droogzolder, ze lacht en laat de houten knijpers in de grote zak van haar schort vallen en legt kledingstuk na kledingstuk netjes in de rieten mand naast haar. Ze is warm en gedachteloos, ze is slechts vervuld, tot de rand, van een grote en bijzondere blijdschap, die niet te vergelijken is met wat ze ooit eerder heeft gevoeld. Want ze is nieuw nu. Het is vijf jaar lang oorlog geweest en ze wordt van de zomer twintig en het is nu, op dit moment, dat haar leven begint, als ze eerst dat wasgoed maar van de lijn heeft, en ze vraagt zich af of ze de wollen sokken zal laten hangen, maar verwerpt dat meteen, op een dag als vandaag mag er geen was te drogen hangen, zelfs niet boven op de droogzolder. Vera moet even uitrusten, spant haar rug in een boog, buigt haar hoofd achterover en geniet van de geur van het schone wasgoed, van de drie jurken. Ze lacht weer. Ze blaast haar haren weg van haar voorhoofd. In de hoek onder de kolenschacht zit een grijze duif te koeren. Ze hoort vaag het roepen en zingen en de muziek op straat. Vera strekt zich uit naar de waslijn en wil de laatste jurk eraf halen, haar blauwe jurk, die ze ook nog nooit heeft kunnen gebruiken, en dan, op het moment dat ze de ene knijper losmaakt en met haar andere hand de jurk op zijn plaats houdt opdat hij niet over de stoffige vloer sleept, hoort ze voetstappen achter zich, ze komen langzaam dichterbij en Vera denkt even dat het Rakel is die terug is en nu door alle gangen is komen aanhollen om haar te zien, maar het is vast Boletta die haar geduld heeft verloren en die haar komt helpen, want ze hebben geen tijd te verliezen, het is vrede, de oorlog is voorbij, en Vera wil iets tegen haar moeder zeggen: Ja, ja, alleen deze jurk nog, zie je hoe mooi die is, of misschien wil ze alleen maar lachen, lachen van pure blijdschap, en daarna kunnen ze samen de mand alle trappen af dragen. Maar dan beseft ze dat het haar moeder niet kan zijn, en ook Rakel niet, want deze voetstappen hebben een ander ritme, een ander gewicht, de vloerplanken geven een beetje mee, de duif in de hoek houdt plotseling op met koeren, dit zijn de voetstappen van de oorlog die nog steeds door lopen, en voordat Vera zich kan omdraaien grijpt iemand haar beet en houdt haar vast, een droge hand wordt op haar gezicht gedrukt en ze heeft de tijd niet om te schreeuwen. Ze ruikt de ranzige lucht van ongewassen huid, de rauwe stank uit de mond van een vreemde man, een tong die in haar nek raspt. Ze probeert hem te bijten, haar tanden zinken weg in de ruwe huid, maar hij laat niet los. Ze krijgt geen adem. Hij tilt haar op en zij schopt wat ze kan, haar ene schoen valt uit en hij dwingt haar op haar knieën en duwt haar voorover. Ze ziet dat haar jurk scheef aan één knijper aan de lijn hangt en ze trekt hem mee in haar val. Hij haalt zijn hand van haar mond en ze haalt adem, maar nu ze kan schreeuwen doet ze dat toch niet. Ze ziet zijn handen die haar rok stukscheuren, en dat is het enige wat ze van hem ziet, zijn handen, aan zijn ene hand ontbreekt een vinger en ze slaat haar nagels in die hand, maar de man geeft geen kik, negen vingers, meer heeft hij niet. Hij drukt haar gezicht op de vloer, haar wang schuurt over de ruwe planken, het licht valt schuin van hieruit gezien, de mand met wasgoed is omgevallen, de duif wappert met zijn veren. Ze voelt zijn handen op haar heupen, negen vingers schrapen langs haar huid, en hij splijt haar, hij duwt haar uit elkaar, ze hoort hem niet, ze propt haar jurk in haar mond, kauwt en kauwt op de dunne stof, de zon door het dakraam verplaatst zich met een schok, hij perst zich door haar heen en op dat moment beginnen de kerkklokken te luiden, alle kerkklokken van de stad luiden tegelijk, de duif vliegt bruusk op uit de hoek bij de kolenschacht en fladdert wild om hen heen, ze voelt vleugels die haar raken en nu is alles te laat, ze is nog geen twintig en uiteindelijk is hij degene die schreeuwt.

Daarna is alles stil. Hij laat haar los. Ze kan opstaan, maar blijft liggen. Hij legt zijn hand in haar nek. Hij ruikt naar urine en braaksel. Dan rent hij weg. Ze kan het voelen, een geluidloze dreun tegen haar gezicht, haar wang. Hij heeft haar beslopen, nu rent hij weg door de lange gangen van de zolder in de Kirkevei, 8 mei 1945. De duif zit in het kozijn van het dakraam. En Vera, onze moeder, blijft zo liggen, met haar wang op de vloer, haar jurk in haar mond en haar hand vol bloed, terwijl een streep zon langzaam over haar heen trekt.

(het appartement)

Boletta, Vera’s moeder, was absoluut geen religieuze vrouw, integendeel, van wonderen had ze schoon genoeg, maar nu deed ze de deur naar het smalle balkon aan de kant van de Gørbitzgate open, ging erop staan en genoot van het ogenblik, voor wat het waard was: de kerkklokken die in de hele stad tegelijk luidden, die van Majorstuen, Aker en Fagerborg, zelfs die van Sagene en Uranienborg kon ze horen, de zachte en wilde klank die als het ware werd opgetild door het licht en de wind en die opsteeg als één grote toon die voor eens en voor altijd de witte, scherpe echo van de luchtalarmen moest overstemmen. ‘Kun je die deur niet dichtdoen! Het tocht!’ Boletta draaide zich om naar de kamer, verblind bijna. De duisternis daarbinnen werd nog dieper. De bruine meubels leken donkere schaduwen die zich niet lieten verplaatsen, vastgeklonken door het harde tikken van de klok in de hal. Ze moest even een hand voor haar ogen houden. ‘Wil je soms dat we juist vandaag verkouden worden? Terwijl we de hele oorlog gezond zijn geweest!’ ‘Je hoeft niet tegen me te schreeuwen, moeder.’

Boletta sloot de balkondeur en nu kon ze De Oude bij de boekenkasten zien staan. Ze stond daar in haar lange onderjurk en rode, fluwelen pantoffels en trok er boeken uit die ze in de kachel gooide, terwijl ze snel en nadrukkelijk tegen zichzelf praatte. Het geluid van de kerkklokken verstilde tot een bescheiden lied. Boletta liep voorzichtig naar haar toe. ‘Wat ben je aan het doen, moeder?’

Maar De Oude antwoordde niet, of ze hoorde het niet en gaf daarom geen antwoord. De Oude was namelijk doof aan haar ene oor en ook het andere werkte niet helemaal zoals het hoorde. De schade was ontstaan toen Filipstad de lucht in vloog in december 1943. De Oude was in de eetkamer een zender aan het zoeken op de radio die ze geweigerd had in te leveren, met als argument dat ze Deens staatsburger was en uitsluitend van plan was naar programma’s uit Kopenhagen te luisteren. Ze beweerde dat de explosies meervoudig versterkt uit de luidsprekers kwamen, begeleid door een uitgelaten jazzband uit Amerika, en daardoor werd het aambeeld in haar linkeroor verbrijzeld en verschoof de stijgbeugel in het andere. Boletta was er in haar hart van overtuigd dat de oren van haar moeder uitstekend waren, maar dat ze zich het recht wilde voorbehouden om alleen te horen wat ze wenste te horen. Nu zag ze dat De Oude de romans van Knut Hamsun uit de kasten rukte en in de groene kachel propte. ‘Wat doe je nou!’ riep Boletta nogmaals en ze greep haar moeder bij de arm. ‘Ik maak het uit met Hamsun!’ ‘Hamsun? Maar jij bent gek op Hamsun!’ ‘Ik heb hem al vijf jaar niet meer gelezen! En hij had allang het huis uit moeten zijn!’ De Oude draaide zich om naar haar dochter. Ze zwaaide met Hoe het groeide. ‘En vooral na wat hij in de krant heeft geschreven!’ ‘Wat heeft hij dan geschreven?’

De Oude stopte Hoe het groeide in de kachel en haalde de avondeditie van de Aftenposten van de vorige dag tevoorschijn. Ze tikte zo hard met haar wijsvinger op de voorpagina dat er bijna een gat in kwam. ‘Ik zal je woordelijk vertellen wat die griezel heeft geschreven! Wij, zijn naaste getrouwen, buigen nu ons hoofd bij zijn dood.’ De Oude keek op. ‘Kun je je een slechter moment voorstellen om Hitlers necrologie te schrijven? Bovendien had hij nooit een necrologie moeten hebben! We zouden op zijn graf moeten dansen!’

Ze gooide de krant in de kachel en stortte zich weer met tomeloze woede op de boekenkast. Haar lange, grijze haar stond als een dunne waaier rond haar hoofd, ze vloekte hartgrondig bij elk deel van Hamsuns verzamelde werken dat ze weggooide, en dat had ik graag willen zien: De Oude, onze overgrootmoeder, die op 8 mei 1945 de sporen van de hardhorige Nobelprijswinnaar uit de kamer in de Kirkevei verwijderde. Maar plotseling hield ze op; op het moment dat ze het laatste deel van de August-trilogie, Maar het leven leeft, wilde weggooien, bleef ze staan met deze eerste druk in haar handen terwijl ze zich zwijgend vooroverboog naar de boekenkast en iets tevoorschijn wurmde dat achter de romans van de verrader verscholen had gestaan, een onaangebroken fles malaga uit 1936. De Oude tilde de fles voorzichtig op en vergat Hamsun even helemaal. Boletta liep om haar heen om te kijken wat er was. ‘En daar heb ik nou overal naar gezocht’, zuchtte De Oude. ‘In de wasmand. In de stoppenkast. In de cisterne. En nu staat hij verdorie hier, vlak achter Augusts scheve rug!’ Ze kuste de fles en draaide zich weer om naar de boekenkast. ‘Bedankt voor het gezelschap, Knut. Maar hier scheiden onze wegen zich!’

Ze keek voor de zekerheid ook achter Herman Bang en Johannes V. Jensen, of daar misschien ook nog flessen stonden, maar dat was niet zo, ook niet achter Ibsens verzamelde werken. De Oude was al op weg naar de keuken. Boletta hield haar tegen. ‘Heb jij die in de boekenkast verstopt?’ vroeg ze. De Oude keek haar met grote ogen aan. ‘Ik? Dan had ik hem allang gevonden en opgedronken voordat Hitler Polen binnenviel! Die moet jij daar neergezet hebben.’ Boletta boog zich naar haar gezondste oor. ‘Heb je nog meer dingen verstopt, misschien?’

Maar daar verstond De Oude geen woord van en ze begon aan de kurk te draaien met haar kromme, gerimpelde vingers. Boletta moest de fles voor haar vasthouden terwijl De Oude draaide en trok en zo stonden ze een hele poos te ploeteren en te hijgen. Maar plotseling liet De Oude los en keek onthutst naar zichzelf, alsof het nu pas tot haar doordrong dat ze helemaal niet aangekleed was. Ze pakte Boletta de fles af en was bijna verontwaardigd over zichzelf. ‘Een malaga uit 1936 drink je niet in je ondergoed! Waar blijft Vera? Ik wil onmiddellijk mijn jurk hebben!’

Boletta draaide zich bruusk om naar de ovale klok die op het kastje in de hal stond, die magische klok van Bien Levensverzekeringen, waar we elke maand, altijd op de eerste zaterdag, de verzekeringspremie in stopten, en daarom heb ik lang gedacht dat geld de tijd liet lopen. Boletta liep ernaartoe. Zo laat kon het toch niet zijn. Dat klopte niet. Vera had allang weer met het wasgoed beneden moeten zijn. De klok liep voor, misschien had hij de spanning van het laatste etmaal niet aan gekund en had hij een paar uur overgeslagen, toen de gevangenen uit kamp Grini werden vrijgelaten en generaal Rediess, hoofd van de SS en de Gestapo, de deur op de eerste verdieping van het koninklijk buiten Skaugum achter zich sloot, zijn pistool zo ver mogelijk in zijn mond stak en de trekker overhaalde. Boletta kon vaag het gedreun van het getande seconderadertje horen en de muntjes die nog narinkelden in het laatje onder de wijzerplaat.

Ze keek snel op haar eigen horloge. De tijd klopte. ‘Ik ga kijken wat ze aan het doen is.’ ‘Doe dat. Ik zal ondertussen wat glazen op temperatuur brengen.’ Boletta bleef staan en keek haar moeder indringend aan. ‘Je raakt die fles niet aan voordat wij beneden zijn!’ De Oude glimlachte alleen maar. ‘Ik verheug me erop koning Haakon weer te zien. Wanneer denk je dat hij komt?’ Boletta boog zich naar haar andere oor. ‘Je waagt het niet hem aan te raken! Voordat Vera en ik beneden zijn!’ De Oude kuste haar dochter op haar wang en huiverde. ‘Ik geloof waarachtig dat ik de haard maar eens aan ga maken. De oorlog heeft de wanden koud gemaakt.’

Boletta zuchtte, sloeg een sjaal om haar schouders, haastte zich door het appartement en begon de steile trappen te beklimmen.

(de duif)

De deur naar de zolder staat open. Het is er heel stil. Boletta hoort geen stemmen, geen muziek uit de stad, uit de straten, of de wind die de muren altijd doet meegeven, alsof het hele huis zich elke keer dat het waait een stukje verplaatst. ‘Vera?’ roept ze. Maar niemand geeft antwoord. Ze loopt door de gang, langs alle berghokken, trekt de sjaal dichter om zich heen. Het tocht, maar de wind is geluidloos. Er dwarrelt licht stof van de balken hoog onder het dak. ‘Vera?’ roept ze weer.

Waarom geeft ze geen antwoord? Misschien is ze ervandoor gegaan, naar Majorstuen. Onmogelijk. Boletta lacht. Alsof Vera ervandoor zou gaan! Ze is vast weer gewoon weggedroomd. En vandaag mag je wegdromen. Vandaag mag je vergeten en morgen kunnen ze zich datgene herinneren wat ze willen. Vandaag kunnen ze alles doen. Boletta heeft het plotseling koud. Voor haar ligt een omgevallen kinderwagen vol brandhout.

Ze blijft staan. ‘Vera?’ Zelfs de duiven koeren niet. De stilte is dubbel. De deur naar onze droogplek trilt nog na in de scharnieren. En dan hoort ze toch iets: een knarsend, gelijkmatig geluid, het lijkt op zoemen, als een zwerm insecten die steeds dichterbij komt maar die je niet kunt zien. Het is een geluid dat ze nooit zal vergeten. Boletta schuift de kinderwagen opzij, rent het laatste stukje en blijft hijgend in de deuropening staan. Zo treft ze haar dochter aan. Vera zit op haar hurken naast de wasmand. In haar schoot houdt ze de schone jurk, ze aait er keer op keer met haar hand overheen, terwijl ze zachtjes neuriet, alsof een valse toon zich heeft vastgezet in haar borst. Boletta loopt langzaam naar haar toe. Vera kijkt niet op. Ze staart naar haar handen die de dunne stof gladstrijken, steeds sneller. ‘Wat is er met je, Vera?’

Vera wendt zich alleen maar af, wrijft met haar vingers over de blauwe jurk. Boletta knielt voor haar dochter neer en legt haar hand hard in haar schoot om haar te laten ophouden. Ze is bijna geprikkeld, ze had haar graag even door elkaar gerammeld, maar deze dag leent zich niet voor ergernis en standjes. Ze probeert te lachen. ‘De Oude heeft een fles malaga achter Hamsun gevonden. En ze wil hem pas opdrinken als ze haar jurk aan heeft. Kom je?’ Vera draait zich langzaam om naar haar moeder en glimlacht. Haar gezicht, haar lippen zijn scheef, haar linkerwang is gezwollen. Ze heeft een wond op haar slaap, onder haar haren. Maar het ergst zijn haar ogen. Die zijn helder en groot en kijken nergens naar.

Boletta schreeuwt bijna. ‘Liefje, kindje toch. Wat is er gebeurd?’ Vera neuriet. Vera houdt haar hoofd schuin en neuriet. ‘Ben je gevallen? Ben je op de trap gevallen? Vera, liefje, zeg iets!’ Vera sluit haar ogen en glimlacht. ‘Je moet niet vergeten de duif eruit te laten’, zegt ze.

En dan voelt Boletta dat de nieuwe jurk vochtig en plakkerig is. Ze trekt haar hand terug. Haar vingers zijn donker van het bloed. ‘De duif? Welke duif?’

Maar Vera geeft geen antwoord. Vera, onze moeder, eigende zich het zwijgen toe en praatte niet meer gedurende acht maanden en dertien dagen. Je moet niet vergeten de duif eruit te laten, was het laatste wat ze zei. En Boletta kijkt op, terwijl het bloed van haar vingers drupt. De zon is het dakraam allang gepasseerd. De schaduw valt als een zuil zwart stof schuin door de ruimte. En op de waslijn vlak boven hen zit de grijze vogel, roerloos.

Boletta wappert met haar hand. ‘Mijn god! Wat heb je gedaan, al dat bloed!’ Vera leunt tegen haar moeder aan, die haar voorzichtig optilt en haar de gang door en de trappen af draagt, de angst heeft Boletta, die kleine vrouw, sterk en waanzinnig gemaakt. Een van hen huilt, of misschien wel allebei, en Vera wil de bloederige jurk niet loslaten. Bij elke trede die haar moeder afloopt vallen er knijpers uit Vera’s schortzak, ze liggen achter hen uitgestrooid. Boletta bekommert zich er niet om, ze zal ze wel oprapen als ze de wasmand gaat halen, die op de droogzolder is blijven staan. En ik herinner me de vogel die we op een nacht achter op zolder vonden, Fred en ik vonden hem, een harde, ingedroogde duif, als een mummie met veren, die keer dat Fred een doodskist had gekocht en zou oefenen in doodgaan, maar dat duurt nog een hele poos.