Kristien Hemmerechts

De vrouw die de honden eten gaf

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Wit Zand bvba, 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Plainpicture/Mohamad Itani

ISBN 978 90 445 3159 6

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014.

1

De meest gehate vrouw van België. Zo noemen ze mij. Veel gehater dan die vrouw die haar vijf kinderen heeft vermoord. Haar zijn de meeste mensen al vergeten. Ik niet. Andere moeders hebben intussen hun kinderen vermoord, maar niet zo kordaat als zij, niet zo feilloos. Zij is en blijft de koningin onder de moordenaresmoeders, de goudenmedailledraagster, de Medea van onze tijd.

Ik verdien geen medaille. Ik verdien haat, hoon, gif. Mensen sturen mij brieven waarin ze gedetailleerd beschrijven wat ze met mij zouden doen als ze de kans kregen. Een lange, trage marteldood, dat is wat ik verdien. Een hongerdood. En ze stoppen er foto’s bij van uitgemergelde Joden. ‘Dit staat jou te wachten, als je een voet buiten de gevangenis zet!’

Niet lezen, zegt Anouk, en ook Zuster Virginie drukt het mij op het hart. Negeren, zeker nu. Spaar je krachten voor de dag waarop je vrijgelaten wordt, de dag waarvan wordt gezegd dat hij met rasse schreden nadert, tot woede en frustratie van het hele land. Ik moet denken aan het goede, het goede dat Anouk voor mij wenst, en ook Zuster Virginie wenst het mij. Lieve, trouwe Zuster Virginie, die zich in deze hel als een moeder over mij ontfermt, naar het voorbeeld van Maria, Toevlucht der Zondaars, Troosteres der Bedroefden. En ook over mijn mama – God hebbe haar ziel – ontfermde ze zich. Het was háár idee dat ik aan mama zou vragen om iedere dag om half negen ’s avonds bij haar thuis te bidden. Ik bad op hetzelfde tijdstip in mijn cel, en zo waren zij en ik verenigd in het gebed. Arme mama, die veel te vroeg is weggerukt. Het is altijd te vroeg, zegt Zuster Virginie, voor hen van wie we houden. Wat een geluk dat ik haar heb, ik, arme wees, door iedereen verlaten, behalve door haar en door God. Hem voel ik niet altijd. Vergeef het mij.

En vergeef me dat ik alles lees.

Ook M leest alles wat over hem in de pers verschijnt. Lees ik in de krant. Hij knipt het uit en steekt het in een map. Net als ik. Hij zal merken dat er de laatste tijd meer over mij wordt geschreven dan over hem. Veel meer. Woedend zal het hem maken. Ziedend.

Straks ben ik vrij en jij niet, M.

Deze keer zal ik jou niet komen bezoeken. Ik zal niet tegenover jou zitten. Ik zal niet luisteren naar wat je mij te vertellen hebt. Naar de opdrachten die je voor mij hebt, de rol die je voor mij hebt bedacht. Ik zal zelfs niet aan jou denken.

‘Jij hebt alles aan mij te danken. Zonder mij was je niets.’

En ik die hem geloofde.

Ik heb een laag zelfbeeld, zegt psychotherapeute Anouk. Daarom ben ik een gemakkelijke prooi voor foute mannen. Wás ik een gemakkelijke prooi voor foute mannen.

Niets meer wil ik over hem weten. Andere dingen houden mij nu bezig, zoals de vraag: waarom worden moordenaresmoeders niet gehaat?

Geen woord wil ik over hen missen. Helaas drogen die woorden razendsnel op. Je moet er als de kippen bij zijn, en ik ben geen kip. Nooit geweest. Zelfs kampioene Geneviève Lhermitte laat nog nauwelijks inkt vloeien. In het begin kon je geen televisie aanzetten of het ging over haar. In elke boom van het land tjilpte een vogeltje haar naam: Lhermitte, Lhermitte, Lhermitte. De kranten brachten extra edities met foto’s en interviews en plattegrondjes en details. Een verse lading gruwel! Hield het dan nooit op? vroegen de mensen zich radeloos af. Welnee, het houdt nooit op. Daarom moeten wij bidden om verlossing.

Nu is het rumoer verstomd. Ze heeft zelfs geduchte concurrentie gekregen, al hoeft ze voorlopig geen degradatie te vrezen. Zij spant nog altijd de kroon. En ik, de meest gehate vrouw van het land, de vrouw van wie de naam niet vergeten wordt en nooit vergeten zal worden, denk aan haar. Geen dag gaat voorbij zonder een gedachte aan haar. Noem het een eresaluut.

Denkt zij aan mij?

Als er aan iets in een gevangenis geen gebrek is, dan is het tijd om na te denken. Op sommige dagen is dat de hel. Op álle dagen.

Waarmee ik niet gezegd wil hebben dat het hier rustig is.

Amai, mijn oren!

Rust is voor het rusthuis.

Maar ook daar zal er met de deuren worden gesmeten en met piepende karren door de gangen worden gereden. ‘Soep, lekkere soep!’ Als de oudjes hun pillen weigeren te slikken wordt er tegen hen gebruld. Of als ze in hun bed hebben gepist. Gekakt. Die oudjes maken niet veel lawaai meer. Hun longen zitten vol water. Blub blub. En als ze toch kabaal dreigen te maken, krijgen ze een zak over hun hoofd. Geen plastic zak, want dan gaan ze dood en kan het rusthuis niets meer aan hen verdienen. Maar je kunt een kussensloop over hun hoofd trekken. Of een linnenzak. Bij papegaaien gaat het ook zo. Die denken dan dat het nacht is.

Ik had altijd graag een papegaai gehad. Een groene die ’s morgens tegen mij zegt: ‘Dag, Odette. Lekker geslapen, Odette? Trek in een kopje koffie, Odette?’

‘Ah nee,’ zei mijn moeder, ‘geen papegaai in mijn huis!’ Een hond mocht. Na lang zagen en zeuren. Zij koos de naam: Fifi. En ze bepaalde in welke kamers ze mocht komen, en uit welke kamers ze werd verbannen. En toen Fifi stierf, zei ze: ‘Nu is het genoeg geweest. Mijn huis is geen dierentuin. Geen zoölogie.’

Het was háár huis. Zij had ervoor gespaard, samen met mijn vader zaliger, God hebbe zijn ziel. Hij was de goedheid zelve, zegt iedereen die hem heeft gekend. Te goed. Een hart van suikerbrood. En hoe anders was alles geweest als hem meer tijd op aarde was vergund.

Als ik ooit een huis voor mezelf heb, een huis dat ik inricht zoals ik het wil, en waar ik doe wat ik wil, en waar niemand mij komt commanderen of controleren, een huis dat echt van mij is, dan koop ik een papegaai. En ik noem hem Coco. Coco Chanel.

Ik mag niet lachen, ik mag niet lachen, ik mag niet lachen.

Straks staat het in elke krant: ‘Ze heeft geen berouw. Ze lacht!’

En mijn arme mama, die op het eind in een rusthuis zat en te zwak was om mij te komen bezoeken. Ma pauvre petite maman chérie! Ik had zo graag voor jou gezorgd, zoals jij voor mij hebt gezorgd. Jij hebt mij nooit in de steek gelaten, hoe zwaar het jou ook viel. Ik wilde jou ook niet in de steek laten, maar ik kon jou niet bezoeken, ik mocht het niet. Zelfs voor jouw begrafenis mocht ik niet naar buiten. Dat was zo erg, mama, dat ik van jou geen afscheid mocht nemen. Ik heb hier veel zwarte dagen gekend, maar die dag was gitzwart. Wat een ellende! Lieve mama, wat is ons allemaal overkomen? De ene catastrofe na de andere. Wie had dat kunnen denken? Weet je nog hoe gelukkig we waren, jij en ik? Soms was het moeilijk. Jij had het moeilijk, ik had het moeilijk, er waren misverstanden, we hadden allebei last van onze zenuwen, en we misten papa – o, wat misten we hem! – maar we hebben ook mooie momenten gekend. En ze komen niet terug. Dat is zo wreed, mama. Ik zou zo graag weer een kleintje zijn. Jouw kleintje. Maar nu heb ik zelf kleintjes, drie kleintjes die niet meer zo klein zijn. Wat gaat het snel!

Weet je nog onze vreugde toen mijn eerste kindje geboren werd? Wat waren we vol hoop, jij en ik. Je had zelfs geen hoofdpijn meer. ‘Ik ben genezen’, zei je. ‘Dat hummeltje is mijn medicijn.’

Ik had jouw zenuwen zo graag sterker gemaakt, mama. Ik heb gebeden en gebeden. Meer kon ik niet doen.

Ze stoppen mensen in een gevangenis zonder eraan te denken dat ze een moeder hebben voor wie ze moeten zorgen. Het is niet gemakkelijk om een goede dochter te zijn als je in de gevangenis zit. Of een goede moeder. Je moet vechten, iedere dag.

Ik vecht. Ik heb gevochten. Als een leeuwin.

Soms dacht ik dat ze dood was. Doodstil zat ze in de zetel voor zich uit te staren. Als ik zachtjes aan haar schudde, zei ze: ‘Je souffre. Ik lijd.’

En ik zei: ‘Ik ben hier, mama, ik ben jouw kleintje, jouw kindje. Ik heb in jouw buik gezeten. Als ik kon, kroop ik er terug in. Dan waren wij altijd samen.’

Ik zei: ‘Zal ik een washandje op je voorhoofd leggen? Zal ik een glas melk brengen? Zal ik het licht doven, het licht aansteken, het rolluik naar beneden laten, het rolluik optrekken?’

Ik lijd nu ook, mama, ik heb zo veel geleden. Ik wist niet dat een mens zo veel kon lijden, maar nog altijd is ons lijden niets in vergelijking met het lijden van Jezus, de Zoon van de Almachtige, die Jehovah wordt genoemd. Amen.

Ik herinner me alles, mama.

Iedere week werd ons huis van onder tot boven schoongemaakt, ook als er geen vuil lag, ook als mijn moeder depressief was. Binnenstebuiten keren, noemde mijn moeder het. ‘We keren het huis binnenstebuiten.’ Op zaterdagochtend na het ontbijt knoopten zij en ik een doek over ons haar. Het waren geen doeken, maar foulards die versleten waren. Of waarvan mijn moeder vond dat ze versleten waren. Waarmee ze zich niet meer op straat kon vertonen zonder zich belachelijk te maken. Ik zou dat nog wel kunnen, zei ze, want ik was jong, en jonge mensen werden minder streng beoordeeld, maar dat bleef niet eeuwig duren. Niets bleef eeuwig duren, zeker de jeugd niet. ‘Maak je geen illusies!’

Ze trok de foulard van mijn hoofd, vlocht mijn haar, rolde de vlecht op en stak hem vast met een speld. Nu kon de foulard erover. En wanneer knipte ik al dat haar eens af? Dat was toch nergens voor nodig, al dat haar. Was ik van plan het te verkopen? Had ik me laten wijsmaken dat ik het kon verkopen? ‘Mijn dochter verkoopt zich niet, begrepen?’

‘Ja, mama. Zeker, mama.’

‘Ik zou niet willen …’

‘Dat weet ik, mama.’

Die woorden volstonden om te denken aan wat ons voor altijd met elkaar verbond: mijn lieve papa, die innig van ons had gehouden en wij van hem. Wij woonden in zijn huis, en daarom moesten we ervoor zorgen. Mama en papa hadden het huis laten bouwen om er gelukkig te zijn met hun dochtertje, Odette, op wie ze lang hadden moeten wachten, bijna vijftien jaar lang, wat de vreugde bij mijn geboorte des te uitzinniger had gemaakt. Helaas was aan hun geluk abrupt een eind gekomen. Mooie liedjes duren niet lang.

Mama en ik trokken rubber handschoenen aan, knoopten een plastic schort voor, wapenden ons met stofzuiger, emmers, dweilen en schoonmaakproducten, en gingen de trap op. In de badkamer liet mama de emmers vol met warm water lopen. Ze deed er een geut Mister Proper bij – met citroen! – en dompelde de dweil erin onder. ‘Stofzuigen volstaat niet’, zei ze. ‘Mensen denken dat ze met stofzuigen alles gaan oplossen, maar dat is niet waar.’ Intussen zette ik de stofzuiger aan en ging aan de slag. Wee mijn gebeente als ik stof liet liggen! Er mocht straks geen pluisje aan de dweil hangen. Elk pluisje was er een te veel. Eentje dat in de stofzuiger had moeten terechtkomen.

‘Zuigt hij nog wel goed, Odette? Moet de zak niet worden vervangen?’

‘Hij zuigt, mama.’

Drie en een half uur later trokken we de voordeur open om de dorpel en de stoep te schuren. En daarna schuurden we de dorpel van de achterdeur.

Om de twee weken lapten we de ramen en hadden we een extra uur nodig. Maar ook dan namen we geen pauze. Voor een pauze was er tijd als we klaar waren. En ook voor een bad was er dan tijd. En voor schone kleren. Uitgeput liet mama zich in haar zetel vallen, zette de televisie aan, staarde voor zich uit. Geen druppel energie bleef er over. Als ik haar een kop koffie bracht, had ze soms niet de kracht om de kop naar haar lippen te brengen. En als de tv-gids van haar schoot gleed, moest ze me roepen om hem voor haar op te rapen.

Zij kon niet ademen in een huis waar vuil lag. Of waarvan ze dacht dat er vuil lag. Maar het vergde veel van haar. Te veel. Het heeft haar gezondheid gebroken.

‘Odette kan erg goed schoonmaken.’ M over mij tegen zijn vriendjes. Op dat toontje van hem. Alleen een getraind oor hoorde het gevaar. Wie hem niet goed kende, rook geen onraad. Die noemde hem vriendelijk. Charmant. In het gebergte beginnen honden te janken lang voor een mensenoor het eerste gerommel van een lawine heeft opgevangen. Ik was zo’n hond. M had van mij een hond gemaakt. Geen sint-bernard en ook geen Duitse scheper zoals mijn trouwe Brutus en Nero, maar een jack russell, zoals Fifi: klein maar dapper. En vooral: onvermoeibaar. Gewerkt dat ik heb voor die man! Mij afgebeuld. En nooit was het genoeg.

‘Laat eens zien, Odette, hoe goed jij kunt schoonmaken.’ Hij schopte de vuilnisbak om. ‘Sorry. Ongelukje.’ Of hij goot melk op de grond, stapte in de plas en legde in het hele huis een melkspoor.

‘Dank u, M.’ En dan mocht ik niet vergeten mijn mond in een glimlach te trekken.

‘Odette heeft geen zittend gat’, zei hij.

En hoe kwam dat, M?

Zelf had hij nooit een dweil in zijn handen gehad. Niemand in dat gezin had ooit een dweil vastgehad. Zijn vader niet, zijn moeder niet, zijn broers niet, zijn zus niet, en zeker M niet. Die was zelfs te lui om zich te wassen. Zijn ouders hadden in Congo gezeten, helemaal op het eind, vlak voor ze alle blanken buitenkieperden. Maar ze waren er lang genoeg geweest om te leren hoe je voor weinig geld andere mensen het vuile werk kon laten doen. Je moest jonge mensen kiezen én je moest hen laten inwonen. Dat kostte weinig of niets. Aan tafel aten ze mee met de hoop. Af en toe stopte je hun een zakcent in de handen, en voilà, voor een habbekrats was het huishouden gedaan.

Je kon hen ook neuken. Die zwarte vrouwen hadden niets liever. ‘Kom hier!’ moest je tegen hen zeggen. Je wees naar hen en je zei: ‘Kom hier.’ En dan kwamen ze. Die Congolese vrouwen neukten zoals wij ademen. Ze konden rustig verder werken terwijl ze werden geneukt. Als negen maanden later een kind uit hen rolde, werkten ze nog altijd door. Ze raapten het kind op, likten het schoon, bonden het op hun rug, bogen zich opnieuw over hun akker en schoffelden verder. Of ze dompelden hun dweil in een emmer onder, spoelden hem uit, wrongen hem goed uit en gingen weer aan de slag. En nooit werd een baby door zijn moeder vermoord. Nooit! Blanke vrouwen konden er een puntje aan zuigen.

Daar heeft M gezien hoe goedkoop mensen zijn. En hoe gemakkelijk er nieuwe kunnen worden bijgemaakt.

Hij noemde mij zijn ‘pute’. Het was als koosnaampje bedoeld. Of misschien zelfs als compliment. Maar ik was minder dan zijn pute. Ik was een prostituee die hij niet hoefde te betalen. Zijn gratis pute.

Zijn broers hadden van zich moeten afbijten. Ze lieten zich door hem behandelen als zijn personeel. Onbezoldigd personeel. Ze moesten zijn boekentas voor hem dragen. Hij propte hem vol met strips, maar dat was geen probleem, want hij had porteurs. Die jongens deugden voor niets anders, zei hij. ‘Waarom denk je dat ze postbode zijn geworden? Ze moeten me dankbaar zijn, ik heb hen opgeleid.’

Hahaha.

Als hij van zijn vader het onkruid moest wieden, liet hij zijn broers opdraven. In het leven was het de kunst te delegeren. En de onnozelaars te bedriegen die bedrogen wilden worden.

Die strips verhuurde hij op school voor één frank per dag. En van de opbrengst kocht hij snoep, dat hij met niemand deelde.

Hij heeft nooit iets met iemand gedeeld. Nooit.

Zijn broers hadden hun deel moeten eisen. Ze hadden zijn boekentas op de grond moeten gooien. Draag je rommel zelf!

Die strips waren ook van hen, maar hij deed alsof het zíjn strips waren.

‘De oudste zoon is de enige die telt. Hij wordt verwekt met krachtig zaad. Het beste van de vader én de moeder gaat naar hem. Zijn broers en zussen moeten het met de restjes stellen. Met het overschot. In de Middeleeuwen erfde de oudste zoon álles: de landerijen, het landgoed, de titel, de lijfeigenen. Wie na hem kwam, moest naar een klooster. Of op kruistocht. Of hij moest een rijke dochter zien te trouwen. Eentje met een bruidsschat.’

Ja, M. Zeker, M.

‘Ik ben de kroonprins. Besef je dat?’

Hij leek niet te beseffen dat ook ik de oudste was. Ik was de oudste én de jongste. Maar ik was een dochter, natuurlijk. Een enige dochter. Une fille unique.

‘Er zijn meesters en er zijn knechten, leiders en volgers.’ En dat hij er niet voor gekozen had een leider te zijn. Een leider offert zich op. Dag en nacht is hij voor de volgers in de weer, zelfs wanneer de volgers te dwaas zijn om dat te beseffen. In ruil heeft de leider recht op respect. En wordt bijvoorbeeld zijn boekentas voor hem gedragen. Het lekkerste eten is voor hem. En de vruchtbaarste vrouwen. Waar haalde ik het lef vandaan hem een dweil in de handen te duwen? Wat was de volgende stap? Een schort? Rubber handschoenen? Een foulard om zijn haar te beschermen? Hij liet geen meid van zich maken. Hij was niet de boy.

Ik was de boy. De boyesse.

Een boyesse die je op de kermis haar kunstjes kon laten vertonen.

Met Geneviève Lhermitte kunnen ze ook op de kermis gaan staan. Vijf op een rij. Welke moeder doet het haar na?

Stel dat M’s moeder het had gedaan. Ze had ze niet alle vijf hoeven te doden. Na M had ze mogen ophouden. De toekomstige postbodes had ze in leven mogen laten, zodat die brieven konden gaan bezorgen. Had ze er niet eentje kunnen doden? Was dat te veel gevraagd?

Zij gaf niets om haar kinderen. Zeker niet om M. Sommige vrouwen krijgen kinderen, maar daarom zijn ze nog geen moeder. En andere vrouwen zijn moeder zonder ooit een kind te hebben gekregen. Zuster Virginie is zo’n moeder. M’s moeder had honderd kinderen kunnen krijgen en nog was ze geen moeder geworden. Nooit een goed woord voor M, nooit. Voor de anderen ook niet, maar zeker niet voor M. Hij had haar haar jeugd afgenomen, zei ze. Het was zijn schuld dat zij niet onbekommerd had kunnen genieten van haar jonge jaren. Haar beste jaren. Alsof hij haar gevraagd had zich te laten bezwangeren! De andere vier kon ze manipuleren. Hem niet. Schelden van ’s morgens tot ’s avonds. Ze geneerde zich niet voor mij. Een normale vrouw wil op een nieuwe schoondochter een goede indruk maken, maar zij …

Die was zeker graag zwanger. Waarom kreeg ze anders kind na kind, zonder naar hen om te kijken? Kinderen interesseerden haar niet. En ook hun vader interesseerde haar niet. Seks interesseerde haar, ja, maar ze had haar voorzorgen kunnen nemen.

Bij elk kind vroeg de vader zich af of hij wel de vader was. En dan zijn ze verbaasd als M …

Zij had ze ook graag jong, hè. In Congo is ze betrapt met een van haar leerlingen. Door haar eigen man. Die jongen was minderjarig. Als het hier was gebeurd, had ze nooit meer voor een klas mogen staan. Maar omdat het Congo was, kon het allemaal. Die blanken hielden elkaar de hand boven het hoofd. Als er ergens netwerken bestonden, was het daar.

De vader was geen haar beter. Hij zegt nu wel dat zij ermee is begonnen, maar wie gelooft dat? In het begin zat hij daar alleen. M zat veilig en wel in de buik van zijn mama. Allebei vonden ze het beter als M zijn entree in België maakte. Coucou, hier ben ik.

Wat doet een man alleen in Congo? Hij zegt dat hij een schaakclub heeft opgericht. Overal waar hij kwam richtte hij schaakclubs op. Als ze hem naar de maan hadden gestuurd, had hij daar een schaakclub opgericht. Maar niemand schaakt vierentwintig uur per dag.

En stel dat zij ermee begonnen is, dan nog hoefde hij haar voorbeeld niet te volgen. Heb ik ooit M’s voorbeeld gevolgd?

Na al die jaren kon hij nog altijd niet over zijn Afrikaanse prinsesjes zwijgen, ook tegen mij niet. Welke schoonvader doet dat? En dat je ‘kuyuku’ tegen hen moest zeggen. Dan kwamen ze. En kon je hun borsten bepotelen. Die waren zo hard als hout. Beweerde hij.

Alsof die dingen mij interesseerden.

Ik had tegen M gezegd dat we zijn vader eens moesten uitnodigen. Gilles moest zijn grootvader leren kennen. Vond ik. Ik wist ook wel dat mijn schoonvader geen sinterklaasfeestjes voor zijn kleinkinderen zou geven, of hen zou meenemen naar de Efteling of Walibi, maar er moest iemand zijn tegen wie Gilles ‘opa’ kon zeggen. Het eerste wat hij aankondigde toen hij binnenstapte was dat hij geen ‘opa’ wenste te worden genoemd, en ook niet ‘papi’ of ‘pepe’ of wat dan ook. De kleinkinderen moesten hem bij de voornaam noemen. Waarom? Geen verklaring. En daarna begon hij over de mulattinnetjes die hij had gehad. En over hun borsten van ebbenhout.

M hield van blanke vrouwen. Hoe blanker, hoe beter. Daarom trok hij zo vaak naar Oost-Europa. Naar de Kaukasus, waar het blanke ras zijn wortels heeft. Het Kaukasische ras. M wilde geen negerinnen. En ook geen vrouwen met harde borsten. Welke normale man wil nu een vrouw met harde borsten?

Al die mannen die naar Congo zijn getrokken hadden maar één doel. Maar zij zijn niet gestraft. Nee, nee. Zij waren helden.

Als M’s moeder het op haar zenuwen kreeg, deelde ze meppen uit. Ze sloeg recht in het gezicht. Ook M kreeg meppen van haar. M! Hij mepte niet terug. Nooit. ‘Ik negeerde dat’, zei hij. ‘Je denkt toch niet dat ze me ooit pijn heeft gedaan?’

Maar ze had hem pijn kúnnen doen. Die vrouw kon iedereen tegen de grond werpen. Ze had een zwarte gordel. Gelukkig wist ik dat niet de eerste keer dat ik haar zag. Ik had haar geen hand durven te geven! Ze was ermee begonnen in Congo. Er was daar een judoclub. Bleek dat ze talent had. M’s vader had het ook geprobeerd, maar hij kon het niet. Zij wel. Mama M had niet stilgezeten in Congo. Die had haar tijd als koloniaal goed gebruikt.

Waren ze maar in Congo gebleven! M had er de grote man kunnen zijn. Met aan elke vinger tien vrouwen.

Ze gaf judoles bij hen thuis. Er lagen matten, zei M, maar het hele huis daverde als er weer iemand tegen de vloer werd gesmeten. Bam!

‘En waarom heb jij geen judo geleerd?’ vroeg ik hem.

‘Ik heb dat niet nodig’, antwoordde hij.

Die vrouw was altijd op stap. En haar man ook. Avond na avond zaten die kinderen alleen. Hij ging schaken en zij ging naar de judoles. Ze hadden geen tijd om hun kinderen een verhaaltje voor te lezen en ze hadden geen tijd om naar ouderavonden te gaan, maar voor de schaakclub en de judoclub hadden ze alle tijd. En dan zijn ze verwonderd als het slecht afloopt. Niets hadden ze voor hun kinderen over. Helemaal niets.

Die twee leefden alsof ze geen kinderen hadden. Zij hoefde haar kinderen niet te vermoorden. Waarom zou ze hen hebben vermoord?

Zou het kunnen dat die moordenaresmoeders hun kinderen vermoorden omdat ze van hen houden? Te veel van hen houden? Als dat waar is, dan is het misschien gevaarlijk om heel veel van je kinderen te houden, dan is het beter … Nee, je kunt nooit genoeg van je kinderen houden. Die moeders houden niet van hun kinderen. Ze denken dat ze van hen houden, maar dat is geen liefde, dat is … Ik weet niet wat het is, maar het is geen liefde, het is geen liefde, het is geen liefde.

M kon soms zo futloos reageren als ik lief voor hem was. Alsof hij het niet begreep. Eigenlijk reageerde hij niet. Hij was niet boos en hij was niet blij. Hij was niets.

In het begin dat we samen waren kocht ik cadeautjes voor hem, maar hij leek niet te weten wat hij ermee moest. Ik moest ze zelf uitpakken. Anders waren ze blijven staan waar ik ze had neergezet, ingepakt en met de strik eromheen. Mijn eerste cadeautje voor hem was een deodorant, want ja, ik vond dat zijn persoonlijke hygiëne voor verbetering vatbaar was. ‘Waarom geef jij mij dat?’ zei hij. Ik dacht dat ik hem beledigd had. Ik verontschuldigde mij en zei dat ik zeker niet wilde suggereren dat hij niet lekker rook. Hij rook lekker, maar hij waste zich niet genoeg en hij liep te lang in dezelfde kleren rond. Mannen besteedden daar minder aandacht aan. Omdat hij daarenboven fysieke arbeid deed, zweette hij, en daarom had ik gedacht dat deodorant misschien kon helpen, hoewel er met zijn zweet op zich niets mis was. Zweetgeur kon zelfs prikkelend werken. In het midden van mijn uitleg draaide hij zich om en ging weg. Ik stond daar met mijn deodorant. Ik wist niet wat ik ermee moest doen. Het was deodorant voor mannen. Ik ging die niet gebruiken. Ik heb hem toen in de keuken op het aanrecht gezet. Wat later stond hij daar niet meer. Hij moet hem gepakt hebben, want ik ben er niet aangekomen en kaboutertjes leefden er niet in ons huis.

Ik kocht een broekriem voor hem, een donkerblauwe van soepel leer en met een mooie, koperkleurige gesp. Made in Italy. Opnieuw dezelfde reactie: ‘Waarom geef jij mij dat?’ Ik dacht dat hij die gesp te opzichtig vond, of dat blauw niet mannelijk genoeg. Ik geef die riem aan mijn neef, dacht ik. Die zal daar blij mee zijn. ’s Avonds zag ik hem met die riem in zijn broek. ‘Ah,’ zei ik, ‘je vindt hem toch mooi.’ Hij reageerde niet. ‘De broekriem’, zei ik. Geen reactie. ‘Dat blauw staat je goed.’ Nog altijd niets. Het was alsof hij niet wilde toegeven dat ik hem die riem cadeau had gedaan. Hij deed alsof hij die altijd al had gehad. Jaren heeft hij hem gedragen. Als hij van broek veranderde, trok hij hem uit de ene broek en stak hem door de lusjes van de andere. Hij was iets te breed. Het was altijd een beetje wringen, maar op den duur was hij daar heel handig in. Er zijn dagen geweest dat ik bang was dat hij mij met die riem zou slaan, maar dat is nooit gebeurd. M had daar geen broekriem voor nodig.

Het laatste cadeau dat ik hem heb gegeven was een gereedschapskist. Ik had die zien staan in de Brico. Eigenlijk was ik gaan kijken voor een barbecue op wieltjes. Toen ik daar aankwam, waren alle barbecues weg, maar ze hadden een hele wand met gereedschapskisten. Tot tegen het plafond waren ze gestapeld. Dat is iets voor M, dacht ik. Hij had veel gereedschap, maar dat was een bric-à-brac van dingen die hij over de jaren verzameld had. Hij was altijd aan het klagen omdat hij zat te sukkelen met waardeloos gereedschap. Veel ervan had hij gestolen. Als je er niet voor hebt betaald, heb je geen recht van klagen. Vind ik. Maar hij klaagde toch. In de Brico verzekerden ze mij dat mijn man tevreden zou zijn. Het was geen topkwaliteit, dat kon niet voor die prijs, maar het was stevig en kon iedere dag worden gebruikt. Ik, fier als een gieter, met die kist naar huis. Ik had hem laten inpakken in glanzend papier. Hij kon er niet naast kijken. Ik zette het glanzende pak op de televisie. Twee dagen later stond het er nog. ‘Wil je dan niet weten wat erin zit?’ vroeg ik. Hij antwoordde zelfs niet.

Hij vertrouwde die cadeautjes niet. Hij zag er een valstrik in. Hij was bang dat ik ze weer zou afpakken en weggooien. Of kapotmaken. Of dat ik ze aan iemand anders zou geven, zoals zijn vader had gedaan met het timmergereedschap dat hij van zijn meme en pepe had gekregen. In het eerste studiejaar kwam M met Kerstmis naar huis met een schitterend rapport. Hij had bijna alle punten behaald die je kon behalen. Dat is niet zo moeilijk in het eerste studiejaar, maar hij had het toch maar klaargespeeld. Zijn ouders zeiden daar geen woord over, niet positief, niet negatief, niets. Ze bekeken dat rapport nauwelijks. Maar zijn meme en pepe wilden hem belonen. Zij gaven hem een koffertje met een hamertje, en een zaag, en een beiteltje, en een vijl. M was zo blij en trots! Hij heeft er nooit mee gespeeld. Zijn ouders hebben het weggeven aan een ander kind. Die gereedschapskist van de Brico was natuurlijk het stomst mogelijke cadeau. Toen ik het cadeaupapier er eindelijk zelf af haalde, verstarde zijn gezicht. Net een masker. Een paar dagen later kwam zijn broer langs. Ik dacht: ik zal die kist aan hem meegeven. Hij heeft mij toen verteld over dat koffertje met timmergereedschap dat zijn ouders hadden weggegeven. Als zijn broer mij die triestige historie niet verteld had, had ik het nooit geweten. M hield die dingen voor zich. Hij was te trots om erover te praten.

Zijn broer wilde de kist niet hebben. Uiteindelijk heb ik hem in de camionette gezet bij al het andere gereedschap. Er is daar nooit een woord over gezegd. Maar hij heeft het wel gebruikt. Van toen af aan deed ik het altijd zo. Als ik iets voor hem had gekocht, legde ik het in zijn kast of op de plek waar hij het zou gebruiken, maar ik maakte er geen cadeautje van. De herinneringen waren te pijnlijk. Voor hem. Ik bleef spullen voor hem kopen. Als ik iets zag waarvan ik dacht dat hij het nodig had, kocht ik het. Als ik het geld had. In het begin ging dat gemakkelijker, toen hij mijn uitgaven nog niet controleerde. Veel speelruimte had ik niet, want M verdroeg niet dat ik het geld lichtzinnig uitgaf. Nu, dat heb ik nooit gedaan. Mama had mij de waarde van het geld bijgebracht. Zij had de oorlog meegemaakt. En papa ook.

Ik heb meer dan eens gedacht: o, als ik jou maar van bij je geboorte liefde had kunnen geven!

Liefde interesseerde hem niet. Seks wel, maar liefde niet. Omdat hij het niet kende. Hij wist niet wat het was. Hij kon het niet herkennen, hij kon het niet geven, hij kon het niet ontvangen.

Het ergste was dat hij dat besefte. Soms.

Er waren momenten waarop hij het besefte. Dan wist hij heel goed waarom hij was wie hij was en hoe hij was.

Ik heb proberen recht te trekken wat krom was gegroeid, maar het was te laat.

Het was alsof liefde geen vat op hem had. Het gleed van hem af.

Op school hadden wij Le petit prince moeten lezen. Ik kende het boek goed, want ik had er examen over afgelegd en later heb ik er zelfs een stageles over gegeven. Ik vond het heel mooi, vooral de passage over de vos die aan de kleine prins vraagt om hem tam te maken en hem uitlegt hoe hij dat moet doen, met bovenmenselijk veel geduld. Eerst moet de kleine prins afstand houden en hij mag niets zeggen, maar geleidelijk aan mag hij iedere dag ietsje dichterbij komen. Die vos had tijd nodig om aan de prins te wennen.

Ik dácht dat het met M ook zo zou gaan. Ik had gehoopt hem stapje voor stapje te kunnen temmen, zoals de kleine prins de vos temt. Met liefde en met geduld.

Ik dacht: ik zal hem bewijzen dat hij mij kan vertrouwen, dat ik hem niet laat vallen. Wat er ook gebeurt, ik zal hem niet laten vallen. Ik zal bewijzen dat liefde bestaat, onvoorwaardelijke liefde, echte liefde. Ik zal hem de liefde geven die hij heeft moeten missen. En die liefde zal hem genezen.

Dat dacht ik echt.

Ik zag hem als een man met een gapend gat waar zijn hart hoorde te zitten. Un homme avec un trou. Dat gat wilde ik vullen. Ik had pijn in zijn plaats. Ik had pijn omdat het hem geen pijn deed. Of omdat hij dácht dat het hem geen pijn deed.

Als ik eraan denk, doet het me nog altijd pijn.

Toen hij naar het eerste studiejaar ging, stuurden zijn ouders hem met de trein naar school. Hij moest toen nog zes jaar worden. Ze brachten hem niet naar het station, nee, nee. Hij liep in z’n eentje meer dan een kilometer naar het station, nam de trein en stapte in het volgende station uit. Dan was het nog eens een kwartier door de stad naar de school. Om vier uur moest hij dezelfde tocht afleggen, maar in de tegenovergestelde richting. En hij moest ervoor zorgen dat hij de juiste trein nam. In zijn dorp stopte alleen de boemel. Daar kon hij zich niet vergissen. Maar in het station bij zijn school stopten ook andere treinen natuurlijk. Hoe kon een kind dat onderscheid maken? In het begin kon die nog niet lezen, hè. Maar wee zijn gebeente als hij zich vergiste.

Het jaar daarop stuurden ze zijn broer met hem mee. Twee kleine ventjes alleen in de trein. Die hadden kunnen worden ontvoerd! En dat terwijl er een school was in het dorp waar ze woonden. Maar die vonden ze niet goed genoeg. Zijn ouders waren allebei onderwijzer. Zij zorgden voor andere kinderen op weer een andere school. Of ze waren verondersteld voor andere kinderen te zorgen. Ze hadden hun zonen naar die school kunnen meenemen. Maar nee. De vader lag overhoop met al zijn collega’s. Hij vertrouwde hen niet.

Ik wilde het eerst niet geloven. Ik dacht dat M mij iets wijsmaakte, maar zijn vader begon er zelf over. Die vond dat heel gewoon. In Congo ging het ook zo. Daar werden kinderen naar de bron gestuurd om water te halen. Heel jong al kregen kinderen verantwoordelijkheid. Een kind van vijf droeg zijn broertje of zusje dat nog niet kon lopen op de rug. En een kom water op zijn hoofd. Of brandhout. Dat maakte hun ruggengraat sterk. Letterlijk en figuurlijk.

Het toppunt was dat het verboden was. Een kind van vijf mag niet zonder begeleiding de trein nemen. Daarom is het na twee jaar opgehouden, omdat de spoorwegen eindelijk beseften dat dat mannetje en zijn broertje iedere dag alleen in die trein zaten.

Daar hadden ze ook veel tijd voor nodig gehad.

Die vader was vooral bang dat de kinderen verwend zouden worden. Kinderen verwennen, dát was het grote gevaar dat vermeden moest worden. Kinderen aan hun lot overlaten, dat mocht. Hen verwaarlozen: prima. Jezelf verwennen, daar was ook niets mis mee. Je voor de ogen van de kinderen volproppen met het snoep dat je van hen had afgepakt: tof. Want snoep was slecht voor hun tanden. Maar niet voor die van jou.

Had hij dat ook in Congo gezien?

En natuurlijk nam M dat van hem over. En ik maar proberen een ander voorbeeld te geven. En hopen dat de kinderen mijn voorbeeld zouden volgen.

Il faut partager.

Je moet delen.

Probeer dat maar eens aan een kind bij te brengen als zijn eigen vader alles voor zichzelf houdt.

De moeder had M beter vermoord. Ze had kunnen zeggen dat het een ongeluk was. Er gebeuren voortdurend ongelukken. De meeste ongelukken gebeuren thuis. Ook dodelijke ongelukken. Vooral die. Mensen zijn overal voorzichtig behalve bij hen thuis. Daar denken ze dat ze veilig zijn. Ze laten zich gaan. Zelfs M liet zich thuis soms gaan. Soms.

Veiligheid bestaat niet. Nergens. Zij moet dat geweten hebben. Waarom anders wilde ze judo leren? Een normale vrouw leert geen judo. Zeker niet als ze vijf kinderen heeft. Die blijft thuis en die zorgt voor haar kinderen. Punt. Misschien volgt ze kooklessen. Of naailessen. Of yoga. Maar judo? Nee.

Ze had hem met een judogreep kunnen afmaken en daarna had ze kunnen zeggen dat hij was gevallen. Ze had hem onder aan de trap kunnen leggen, alsof hij van de trap was gevallen. Ze heeft altijd volgehouden dat hij niet deugde, dat ze het altijd had geweten. Dan had ze consequent moeten zijn en haar verantwoordelijkheid nemen. Voor haar was het een kleintje geweest.

Lhermitte kende geen judo. Haar concurrente ook niet. Die vrouwen begonnen aan iets zonder te beseffen waaraan ze begonnen. Die waren niet voorbereid. En dus konden ze het niet afmaken. Volgens plan had Lhermitte ook zichzelf moeten doden. En haar concurrente zou alle vijf haar kinderen doden. Maar na het derde kind haperde ze, als een motor die sputtert omdat er een lek in de brandstoftank is geslagen. Door wie, door wat? Geen vragen stellen, Odette. Er is een lek, oké?

Soms zit het mee, soms zit het tegen.

De mens wikt, het toeval beschikt.

Een paniekaanval, schrijft de een.

Een epilepsieaanval, beweert de ander.

Ik zeg: een epilepsieaanval veroorzaakt door paniek.

Als ik één ding van M geleerd heb, dan is het om niet toe te geven aan paniek. Hij kende geen paniek. Hij kende geen liefde en hij kende ook geen paniek. Dat maakt het leven soms gemakkelijk, hoor, geen gevoelens kennen. Gevoelens zitten in de weg. Niet altijd, maar dikwijls wel. En natuurlijk had ook M gevoelens. Hij voelde pijn, en woede, en verontwaardiging. Dat zijn ook gevoelens.

Misschien is paniek eerder een reactie dan een gevoel. Maar dat is geen excuus. Ook reacties moet je leren beheersen. Toen ze mij voor de ogen van mijn kinderen arresteerden, toen ze mij in boeien wegleidden, toen ze mij in een loeiende auto wegvoerden … geen seconde heb ik paniek gekend. Ik wist dat paniek me niet zou helpen. Integendeel.

Hoofd koel, hoofd koel, hoofd koel. Redden wat er te redden valt.

Ook nu. Zeker nu.

Wie zich laat meeslepen door paniek, geeft zich gewonnen, zei M. En vernedert zichzelf. Hij had dat dikwijls genoeg gezien bij die meisjes die hij in zijn camionette sleurde. Ze pisten in hun broek. Hij vond dat pijnlijk voor hen. Heel erg pijnlijk.

M gaf zich nooit gewonnen. Ook niet wanneer hij verloren had.

Volgens mij geeft hij zich nog altijd niet gewonnen.

Als ze die paniek-epilepsieaanval niet had gekregen, had ze Lhermitte kunnen kloppen: vijf kinderen én ook zichzelf vermoorden.

Dat zou Lhermitte niet prettig hebben gevonden. Geen gouden medaille meer voor Geneviève Lhermitte!

Nu was haar rivale kansloos. Ze zakte in elkaar zoals die torens in New York. Daar lag ze, als een patattenzak. De twee kinderen die ze nog niet had vermoord, snelden haar ter hulp. ‘Mama, mama, wat is er?’ Ze wilden hun mama helpen. Hun lieve mama. Ze belden een ambulance. En ze gingen de buurvrouw halen. Die kwam zo gauw als ze kon, en ze bracht ook nog eens haar zoontje mee. Welke kans had die vrouw met al dat volk in haar huis?

M zou zeggen dat het plan niet deugde, maar zelfs hij kon niet altijd alles voorzien. Als hij alles had voorzien, zat ik nu niet hier. En hij zat niet daar. De twee meest gehate gevangenen, elk in hun eigen gevangenis. Spiegeltje, spiegeltje aan de wand, wie is de meest gehate van het land, hij of ik?

Lhermitte hebben ze in de gevangenis gegooid, maar waar is haar rivale gedumpt: gevangenis, ziekenhuis of zothuis?

Verliefd, verloofd, getrouwd. Verliefd, verloofd, gevangenis. Verliefd, verloofd, zothuis. Verliefd, verloofd, ziekenhuis. Ze zullen haar in een zothuis hebben gestopt. Een zothuis dat zich in epilepsie specialiseert.

Telkens wanneer de maan vol en bol aan de hemel staat, knettert het in hun kop. Als een blok vallen ze tegen de grond. Wit schuimend speeksel lekt uit hun mond. Ze schokken als een slechte acteur die een orgasme veinst. ‘Ze kunnen stikken’, zei mijn moeder. ‘Soms slikken ze hun eigen tong in en dan stikken ze.’ Zij had er ooit eentje gezien, in de tram. Ze was onderweg naar de ouders van mijn vader, met wie ze zich toen net had verloofd. ‘Uitstappen!’ beval de conducteur bars, maar niemand wilde het spektakel missen, ook mijn moeder, de jonge aanstaande bruid, wilde dat niet. Stel je voor: een Duitse officier in uniform wiens sidderende lichaam het gangpad vult. De armen molenwiekten, de benen stampten. En er stroomde urine uit.

Mijn moeder had zich op de epilepticus willen werpen. Ze had haar schoenen uitgeschopt en was tot op het randje van de bank geschoven. Ze plaatste haar handen links en rechts van haar dijen, klaar om zich af te duwen voor de sprong. Haar lichaam zou het zijne tot bedaren kunnen brengen, als een deken die op vlammen wordt gegooid. Het besef dat zij een deel van het schouwspel zou worden, hield haar op het nippertje tegen.

Mij had niets tegengehouden.

Toen de conducteur de passagiers eindelijk uit zijn tram had gezet, besefte mijn moeder dat ook uit haar urine was gelekt. Niet zo veel als uit de Duitse officier, maar genoeg om het te voelen. Zat er een vlek op haar jurk? Op haar jas? O, de schande, de schande! En nu zat er ook een ladder in haar nieuwe kousen. Wat gebeurde er allemaal? De kousen had ze speciaal voor het bezoek aan haar toekomstige schoonouders gekocht, terwijl het oorlog was. Kousen kostten een fortuin, maar haar mama had gezegd: ‘Als het je menens is met die man, moet je kousen dragen.’

De andere gestrande reizigers hadden haar meegevoerd naar een café. Tevergeefs had ze geprobeerd de jenever te drinken die een medepassagier haar had aangeboden. Haar tanden klapperden tegen de rand van het glas. Iemand zei dat ze iets moest eten, maar ze kon geen hap door haar keel krijgen. De sirene van de ambulance joeg hen allemaal weer de straat op. Ze zagen hoe de epilepticus op een berrie werd weggevoerd en hoe hij in de buik van de ambulance verdween. De tram vervolgde zijn weg, maar mijn moeder kon zich er niet toe brengen in te stappen. Ze voelde zich uitgeput en besmeurd, alsof ze met de pissende, schuimbekkende man onder het oog van alle passagiers in het gangpad seks had gehad. Het liefst had ze de verloving verbroken.

Thuis trok ze haar kleren uit en gooide ze weg, niet in de wasmand, maar in de vuilnisbak. Oorlog of geen oorlog, ze wilde ze niet meer dragen, ze kón ze niet meer dragen. Eerst ging ze liggen weken in bad, daarna schrobde ze zich aan de wastafel schoon. Maar de kokhalzende man bleef aan haar kleven. Nooit verdween hij uit haar hoofd of uit haar lijf.

‘Die dag is het kwaad in mijn schoot geplant’, zei ze dikwijls.

Want zij en mijn vader waren deftige mensen. Des gens convenables. En ook hun ouders waren dat. Van hen kon ik het niet hebben.

Als ik die zondagmiddag door die zieke SS-officier in de tram ben verwekt, was het een dracht van meer dan zestien jaar. Lang genoeg voor een duivelsjong.

Maar ik ben niet in die tram verwekt.

Soms veranderen ze in een wolf.

Dat is niet waar.

M kon in een wolf veranderen, een wolf die zich opricht, zodat iedereen zijn penis kan zien. Zijn wolvenpenis. Het was een test. Hij wilde zien of ik in paniek zou raken. Ik dwong mezelf rustig te blijven. Ik vouwde mijn handen en ik bad. In gedachten vouwde ik mijn handen. Als ik het echt had gedaan, had hij me verscheurd met zijn wolventanden. Zijn wolvenklauwen.

Wolven zijn minder gevaarlijk dan mensen denken. Ze vallen aan als ze geen keus hebben. Eigenlijk zijn zij bang van de mens.

Dwing mij niet, zei M dikwijls.

Ik dwong hem niet. Ik probeerde hem niet te dwingen.

Soms dwong ik hem zonder het te beseffen. Of ik besefte het te laat. Met dat verhaaltje van mijn moeder over de epilepticus, bijvoorbeeld. Ik dacht dat het hem zou amuseren, en het leek hem ook te amuseren. Ik zou hebben gezworen dat hij grinnikte toen ik vertelde hoe mijn moeder zich met een natte onderbroek klaar hield om zich in volle tram op die arme man te storten. Het maakte me roekeloos. Ik verzon details om mijn momentje van triomf te rekken. En ik dikte het voorval aan. Zielig, ik weet het. En onvergeeflijk. Ik hoorde mezelf ratelen, terwijl ik wist, heel goed wist dat M gek werd van geratel. Hij liet me vertellen. Hij onderbrak me niet. En toen ineens zijn hand over mijn mond en vier barse woorden: mijn broer heeft epilepsie.

Welke broer? Ik durfde het hem niet te vragen. Hij had er zo veel.

‘Vergeef me’, zei ik. ‘Zeg me alsjeblieft dat je het me vergeeft.’

‘Het heeft geen zin’, zei hij. ‘Ik kan het je vergeven en morgen doe je het opnieuw.’

Die keer sloeg hij me niet. Ik was die inspanning zelfs niet waard.