Elizabeth Nobel

Diamanten op mijn wang

Afscheid van mijn moeder

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Elizabeth Nobel, 2000

Het gedicht ‘De Boom’ van Albert Verwey is afkomstig uit Een op de onsterfelijkheid gerichte wil (Bert Bakker-Daamen, 1962)

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

ISBN 978 90 445 3164 0

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2000.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1 juni 1998

Mijn moeder is stervende. In een bed met verstelbare relingen wordt ze om de paar uur gekeerd, van haar linkerzij op haar rug, van haar rug op haar rechterzij. Haar ledematen zijn verstijfd, ze kan zowat niets meer zonder hulp. Mijn moeder is vijfennegentig jaar.

Op welk moment wordt een mens een stervende? We weten het nu. Alleen weten we niet hoelang het gaat duren. Hoelang zal deze vlam nog branden, nu eens fel oplichtend, dan weer terugvallend tot een blauw, flakkerend schijnsel dat zich wendt en keert om niet te verdwijnen?

We bezoeken haar om beurten, mijn oudere zuster, mijn broer, mijn schoonzusje en ik. Het verbaast me hoe kalm ik blijf, hoe zeker ik me gedraag, zonder overdreven opgewektheid, hoe ik haar met vaste hand voer en mijn geduld bewaar. Het kost me geen moeite haar aan te raken, haar hoofd te steunen, haar mond zorgvuldig af te vegen, haar gerimpelde, stijve hand in de mijne te nemen.

Wanneer de verzorgsters het dek wegslaan, huiver ik wel van het uitgeteerde lichaam, en terwijl ze de zwarte wonden op haar heupen en stuit verbinden verdwijn ik naar de keuken en was de kopjes af. Ze stutten haar knieën met kussens, hullen haar voeten in lamswollen sokjes, alvorens hun werk barmhartig toe te dekken. Ze leggen de weerspannige handen op of onder het dek en vertellen mijn moeder dat ze lekker ligt zo. Dan, wanneer ze luid gedag zeggend de deur uitgaan, aai ik haar handen en haar haren, en probeer haar angstige ogen tot rust te brengen. Het is geen kunst, deze moeder is weerloos. Het verstikkende van haar moederliefde, de benauwenis die haar bemoeizucht mij bezorgde, dit alles is al lang weg en voorgoed verdwenen.

Ik heb gedacht dat ik haar wegteren niet zou kunnen verdragen. Maar het is alsof er in dit lijden van haar, en van mij met haar, iets blootgelegd wordt, zoals wanneer het patina vrijkomt van een edelsteen. Over ons samenzijn ligt een milde glans, die ik niet kan verklaren.

Tot ver in de tachtig was mijn moeder gezond. Ze hield haar slanke figuur en zag er minstens tien jaar jonger uit. Ze heeft sober geleefd. Matigheid is haar devies. Ze heeft altijd kunnen eten wat ze wilde en beweert dat ze niet eens weet waar haar maag zit. Evenmin mankeert er iets aan haar andere organen.

Na mijn vaders dood bleef ze in het huis in Den Haag wonen. Maar toen ze de tachtig gepasseerd was, kon ze steeds slechter tegen de eenzaamheid. Daarbij kreeg ze last van haar ogen. Ze bleek staar te hebben en besloot tot een operatie.

De dag na de operatie trof ik haar rechtop in bed, uitgelaten als een kind. Ze had al door haar nieuwe lens mogen kijken en was overdonderd door de felheid van de kleuren. Blijkbaar had ze de laatste tijd in een schemerige, grijze wereld geleefd. Maar alsof het een technicolorfilm was, vertrouwde ze het toch maar half. Ze vond de kleuren onnatuurlijk.

Toen ze de volgende dag uit de kliniek thuiskwam, was ze op van de zenuwen. Ik herinner me drie soorten druppels, waarvan er één drie keer per dag, een tweede vijf keer en een derde zeven keer moest worden ingedruppeld. Met een kleurensysteem maakte ik een tabel voor haar, maar het bleef lastig. Het indruppelen was elke keer een drama. Ik probeerde het haar te leren, omdat ze er nog drie maanden mee door moest gaan. Ach, onhandig was ze altijd, vooral als het haar eigen lichaam betrof. Op een gegeven ogenblik stond ze in de keuken te stampvoeten van woede.

Na de operatie werd ze niet meer de oude. Ze kreeg duizelingen en een paar maal viel ze, op straat. Ze werd bang om naar buiten te gaan en als een duizeling haar ’s nachts overviel, belde ze de buren, allerliefste, behulpzame mensen, die vervolgens een halve nacht aan haar bed zaten. Het kon zo niet langer.

Maar intussen was ze zevenentachtig. Welk tehuis zou haar nog nemen?

Ze stond ingeschreven bij twee verzorgingstehuizen, een in Den Haag, en een in Wassenaar, en van beide had ze al meerdere malen het aanbod van een kamer geweigerd. Afgezien daarvan werd, naarmate haar behoefte aan contact met haar kinderen toenam, de afstand bezwaarlijk. We drongen erop aan dat ze ten minste bij een van ons in de buurt zou komen wonen.

De veel jongere zuster van mijn moeder was evenmin gezond en haar kinderen zochten in dezelfde tijd een oplossing. Een particuliere instelling in Oosterbeek hanteerde geen leeftijdsgrens, en nam genoegen met een attest van een huisarts. Moeder kreeg een ruime flat met uitzicht op de met bomen en struiken omzoomde entree, waarachter aan de Utrechtseweg het verkeer voorbijraasde. Mijn tante kon de stap naar een verzorgingstehuis op dat moment nog niet maken, maar kwam na enkele jaren toch haar zuster vergezellen.

De verhuizing, waar ze erg tegen op had gezien, viel mee. Moeder mocht van ons niets doen, en als een prinses zat ze te midden van de rommel. Ze genoot van de aandacht. Na een tijd van achteruitgang moet het opbouwen van iets nieuws haar even uit zichzelf hebben gehaald. ‘Wat komt hier alles mooi uit!’ riep ze toen het klaar was, en omdat haar aardigste meubels in één ruimte bij elkaar stonden, vond ik het er eigenlijk gezelliger dan in haar woonkamer in Den Haag.

Maar eenmaal alleen in de nieuwe omgeving, rouwde ze om haar heerlijke huis. Ze rouwde om haar mooie uitzicht op de velden van het landgoed Clingendael, en ze klaagde. In Den Haag was alles beter. Ze miste de frisse zeewind, de winkeltjes op het Hoytemaplein.

Ook haar lichaam leek te treuren. Ze had al enige tijd last van oedeem, maar nu zwollen haar benen lelijk op. De medicijnen die ze kreeg, werkten averechts. Ze verzwakte met de dag en kon na enkele weken niet meer uit haar stoel komen.

Halsoverkop werd ze naar het ziekenhuis gebracht. Toen ik haar daar opzocht, meende ik dat ze doodging. Ze reageerde nauwelijks. Haar lippen waren grijs, haar oogleden half geloken en haar anders zo expressieve gezicht was strakgetrokken als het beddenlaken.

In het ziekenhuis zag men dit ‘masker’, zoals ze het noemden, als een bewijs dat ze leed aan de ziekte van Parkinson, maar ik denk eerder dat het door een acute depressie kwam. Nadien heb ik het nooit meer gezien. Gelukkig werden de plaspillen, die haar toestand hadden verergerd, meteen stopgezet, en binnen een dag knapte ze op. Het was duidelijk dat we haar nog een tijdje bij ons zouden hebben.

In het tehuis in Oosterbeek woont ze nu al acht jaar.

#

Boven het dressoir hangt een vergeeld portretje van een innig tevreden moeder, die haar baby, gekleed in een wit jurkje met kanten volants, dicht tegen zich aan houdt. De bolle wangen van het kind knijpen de oogjes haast dicht, maar aan de stand van die ogen en aan de fijn getekende lippen, herken je mijn moeder.

Wat weet ik van haar prilste jaren? Het zijn flarden. Ze werd geboren in Scheveningen in 1903, in een huisje aan het strand, onderaan het duin. Anderhalf jaar later studeerde haar vader af in de rechten en waagde met vrouw en kind de sprong naar Nederlands-Indië. Het was van hem niet alleen een romantische vlucht. Nadat er aan het eind van de negentiende eeuw een overschot aan bestuursambtenaren was ontstaan, was er sinds 1902 weer een schreeuwend tekort. Het leek voor mijn grootvader een buitenkans om, zo niet carrière te maken – waar hij niets om gaf – dan wel de kost te verdienen.

Zijn eerste standplaats was Pekalongan, aan de noordkust van Java, waar hij griffier van de rechtbank werd. Van deze plaats kan mijn moeder zich alleen de warmte en de muskietenbeten herinneren. Om te verhinderen dat ze zich openkrabde, moest haar moeder haar armpjes in verband wikkelen.

De overgang naar dat vreemde, primitieve land viel niet mee. Mijn grootmoeder kreeg vrijwel meteen malaria tropica. Aan haar kind haalde ze haar hart op. ‘Wiempie is een engel …’ schrijft ze in 1905 aan haar twee oudere zusters in Kampen. ‘’t Is toch zo innig jammer dat jullie Wimman niet met haar pop zien spelen. Als ze iets zoekt, zegt ze: “Waar is die bal toch?” Als ze niet weet waar ik ben roept ze ook: “Waar is die Mammie toch?” Als ze ’s middags met me naar het veld gaat heeft ze een broekje met een lijfje aan en daar overheen een schortje, ze wil altijd net als “Moener” haar schort ophouden; o je moet ’t zien, dan loopt ze met één kant van haar schort in haar handje, bij haar beide oortjes een strikje, iedereen kijkt haar na als ze dan zoo voor me uit stapt. Ze loopt kaarsrecht met haar armen achteruit.’

Ik heb geen moeite me het kind voor te stellen. Ik zie haar rennen, watervlug, het babyvet weggesmolten. Ze is druk, praat aan een stuk door, vervangt de woorden die ze niet kent door een eigen brabbeltaaltje. In de brieven registreert mijn grootmoeder haar vorderingen. ‘Ze gebruikt helaas nogal veel Maleise woorden. Ze weet dat “tida ada”, “is er niet”, betekent. Als ze Hein roept, dan schreeuwt ze zoo hard als ze kan: “Pappie!” – en is Hein uit, dan zegt ze: “Nou, Pappie tida ada.”’

Soms schreeuwt ze zomaar, met haar hoge stemmetje, zo hard ze kan. Ze lacht en kraait, maar wordt ook door een kleinigheid van haar stuk gebracht. ‘Als je haar een standje geeft, praat ze alles met een bedrukt snoetje na, dat is gewoon om te stikken, en als het uit is gewoonlijk huilen. “nare Wiempie huilen …”’

De malaria is zo erg dat mijn grootmoeder naar de koelte moet, en een tijdje in Soekaboemi verblijft, met haar dochter. De heimwee is groot. ‘Wat in-leuk, dat je me dat stukje uit de Zwolsche stuurde. Konden jullie me de Kamper niet sturen? Dát zou ik zoo graag willen, of is het te lastig?’

Optimistisch van nature, schrijft ze meestal opgewekt, maar soms laat ze zich gaan: ‘Ik verlang vreselijk naar jullie, jullie missen mij natuurlijk minder, je hebt elkaar, als ik hier in Indië maar niet doodga, in Holland worden de menschen honderd jaar, als je daar maar een beetje op jezelf past, maar hier! enfin we zullen elkaar wel weer zien, of niet, je Bep.’

Tegenover haar overwegend zonnige natuur stond de persoonlijkheid van mijn grootvader in schril contrast. Terwijl zijn vrouw uit een eenvoudig maar warm en artistiek milieu kwam, had hij geleden onder een tirannieke vader, die zijn tere, gevoelige aard bespotte. Hij ging gebukt onder onoverkomelijke schuldgevoelens en een gefrustreerd dichterschap. Het juridische werk viel hem zwaar en bezorgde hem hoofdpijn. Maar hij moet alom geliefd zijn geweest om zijn zachte, vrijgevige aard en was mijn moeders idool, zoals zij zijn oogappel was.

In november 1992, vier jaar voordat het schrijven haar onmogelijk werd, begon mijn moeder nog aan een dagboekje. Ze was al langer van plan om, speciaal voor haar kinderen en kleinkinderen, herinneringen aan haar Indische jeugd op te tekenen.

In Muntok, Banka, de eerste overplaatsing van mijn grootvader, was het klimaat even onbarmhartig als in Pekalongan en mijn grootmoeder kreeg opnieuw malaria. Het was er warm en stoffig, en wanneer mijn moeder ’s middags moest rusten, in de kamer naast die van haar ouders, maakte ze steeds in de lampetkan een washandje nat om haar gezicht af te koelen. Ook kroop ze wel, wanneer ze jeuk had van de muskietenbeten, tussen de koele lakens in de wasmand.

Ze noemt zichzelf een ‘bang kind’. Elke avond op hetzelfde uur complete duisternis, ook binnen, ondanks de lampen. Deuren en ramen altijd open.

‘Je was er niet veilig, niet beschermd. Je keek in het pikdonker. Er waren weinig straatlantarens, en de tuinen waren groot.’ Wanneer ze in haar bed lag, rilde ze van de geluiden van krekels en kalongs (vleermuizen) en van de onheilspellende tong-tongs in de dessa.

Het huis in Muntok ziet ze duidelijk voor zich en ook de weelderige tuin. Tussen twee bomen de hangmat, die haar neefje zo hard had laten schommelen dat ze eruit viel. Haar vader, die het van achter zijn bureau in de binnengalerij zag gebeuren, sprong uit het raam en was met zijn lange benen in twee stappen bij haar. ‘Ik wou dat ik het kon tekenen’, schrijft ze. ‘Het zijn die kleine onbetekenende voorvallen, die je zo gek kunnen bijblijven.’

Met haar vader was ze naar de tandarts geweest om een kiesje te laten trekken. Haar moeder durfde niet mee, die vond het ‘eng’. Als ze het zoet zou laten doen, kreeg ze een fles zuurtjes. Van het trekken herinnert ze zich niets, alleen het hand in hand teruglopen met haar vader over de stoffige weg, terwijl ze aldoor bloed in haar mond voelde komen. Haar vader zei: ‘Spuug dat maar uit.’ Nog steeds heeft ze het beeld van dat beetje bloed in het zand, en van die beschermende hand van haar vader om de hare.

Haar moeder nam haar mee naar de tennisvelden. De dames in lange witte jurken, bij voorkeur met een hoog boordje, en altijd met lange mouwen. De mannen in dito pakken. Hoe hielden ze het uit, tennissen in de hitte? Haar eenzelvige vader bleef meestal thuis. Het vele werk was een goede uitvlucht.

Leuker vond ze het bij een vriendin van haar moeder, waar de kinderen met ongeverfde houten blokken speelden. Er waren kubussen, platte, langwerpige vormen, en dakjes. Ik weet hoe ze eruitzagen want later, toen wij in Schotland woonden, waar ik geboren werd, liet mijn moeder door een timmerman voor ons precies zulke blokken maken.

Haar vader en moeder lazen haar om beurten voor. Het boek ‘Klaasje’ ging over een meisje dat haar speelgoed en lekkers niet wilde delen met een armer kindje, dat bij hen in huis kwam wonen. Vonden haar ouders dit een geschikt verhaal voor haar, omdat zij ook niet zo goed kon opschieten met het neefje dat een tijdje bij hen verbleef?

In Fort de Kock, thans Bukittinggi geheten, waarheen mijn grootvader in 1908 werd overgeplaatst, vond mijn grootmoeder genezing van haar malaria. Het was er veel koeler en er waren bijna geen muggen. Ze bewoonden een huis op palen, aan de Sianokkloof, die wel zestig meter diep was en indertijd het Karbouwengat werd genoemd.

Mijn moeder, een dromerig kind, was dol op sprookjes. Toen mijn grootmoeder, al eerder in Muntok, verklapt had dat Sinterklaas niet bestond, had ze zo hard gehuild dat haar moeder gauw haar woorden introk, met het gevolg dat het kind nog jarenlang bleef geloven. Nu blies haar moeder de droom van de ooievaar op! Ze vertelde haar dochter dat ze een broertje of zusje zou krijgen en ook waar het kind bezig was te groeien. Dit keer huilde ze niet. Ze was eerder boos dan verdrietig. Het zou wel waar zijn, maar ze vond het doodjammer.

Toen haar vader de kamer binnenkwam, werd ze verlegen.

‘En vertel jij nou eens aan Pappie waar het kindje vandaan komt?’

Ze weet nog hoe haar moeder haar zachtjes naar hem toe duwde, en hoe ze onwillig zei: ‘Het zit in moeders buik.’

Het broertje dat geboren werd viel mijn moeder tegen omdat het zoveel huilde.

Met haar vader maakte ze regelmatig de wandeling door de kloof, en in de diepte aangekomen, zwaaiden ze naar haar moeder die met de baby in haar armen op de buitengalerij stond.

Twee jaar later kwam er nog een zusje bij.

‘Ik ben zo’n vervelend en egoïstisch kind geweest, dat broertje en zusje konden me helemaal niets schelen. Ik vond het alleen maar lastig!’

Op school was ze in elk opzicht een uitzondering. Haar inlandse klasgenootjes verbaasden zich over haar blauwe ogen en konden niet van haar donkerblonde krullen afblijven. Door de onderwijzeres werd ze opgehemeld. Al voordat ze naar school ging had ze van haar vader leren lezen. Bij hem op de werkkamer legde ze aan een klein rotan tafeltje het aap-noot-mies, dat in die dagen een vooruitstrevende methode was. De leesboekjes op school vond ze vreselijk saai.

Ook op deze standplaats was er reden tot angst. Er waren tralies voor de ramen tegen de dieven. De vulkaan Merapi veroorzaakte regelmatig aardbevingen. Ze herinnert zich dat schilderijen aan de muur draaiden en dat de klok stilstond. Haar vader was soms wekenlang op pad om in de wijde omgeving landraden voor te zitten. Dan ging hun trouwe djongos, Wira, demonstratief voor het huis zijn dolk zitten slijpen. Hij zou de njonja en de anaks wel beschermen, zwoer hij.

Met aangeboren discipline had mijn grootvader zich na een aantal jaren in het door hem verfoeide beroep zo geprofileerd dat hij een belangrijke promotie kreeg. In 1911 werd hij benoemd tot griffier bij het hooggerechtshof te Batavia. Vanuit hun huis in Weltevreden fietste mijn moeder naar de KW3, de bekende Bataafse hbs. Ze was zoals haar vader lang en knap geworden en van hem had ze haar alfa-aanleg en haar gevoelige, romantische aard. Nog steeds gingen ze samen wandelen en fietsen en beiden hadden de neiging om rekening te houden met de wensen van de ander.

‘Welke kant gaan we nu op?’

‘Wat wil jij?’

Na een verlof van twee jaar in Holland werd mijn grootvader in 1918 benoemd tot procureur generaal, een der hoogste functies in het toenmalige Nederlands-Indië. Voor hemzelf lijken de wapenfeiten van zijn carrière van ondergeschikt belang. In het dagboek, dat hij tijdens de oorlog schreef, staan ze niet genoemd. Hij verdiept zich in herinneringen, zijn schuldgevoelens, zijn liefdes en verlangens. Ook schrijft hij daarin niets over het hoogleraarschap in Leiden dat hij na zijn pensionering aanvaardde. Acht jaar lang doceerde hij adatrecht, het gewoonterecht van de inlandse bevolking van Indië. Hij brak een lans voor de integratie daarvan met het Nederlands recht. Naderhand werd het vak verplicht gesteld voor elke bestuursambtenaar in spe.

Zijn werk belette hem niet om aandacht te hebben voor zijn omgeving. Tijdens de wandelingen met zijn oudste dochter, om acht uur, na het eten, leerde hij haar de mythen en spreuken uit de oudheid en hij vertelde haar verhalen uit Homerus en Plato. Voordat hij aan zijn rechtenstudie begon, had hij een paar jaar Latijn en Grieks gestudeerd, maar, jong en wild als hij toen was, verspeelde hij zijn beurs. Zijn leven lang bleef zijn liefde voor de klassieken onverminderd bestaan.

In de hoop dat zij hem in zijn passie zou volgen, gaf hij zijn dochter Latijnse en Griekse les, met het oog op een eventuele studie in Nederland. Omdat ze wist hoeveel het voor hem betekende deed ze haar best, maar ze hield het niet vol. Al was nu een universitaire taalstudie uitgesloten, ook voor een onderwijsakte zou ze naar Nederland moeten. Onvermijdelijk kwam de dag dat ze het veilige gezin moest verlaten.

Vaak is het in het gezin de moeder die de contacten met de familie onderhoudt, maar aan deze dochter schreef vooral de vader. Van de briefwisseling verwacht hij iets bijzonders. In zijn eerste brief na het schrijnende vertrek – ze zit op de boot, ergens op de Indische Oceaan – schrijft hij over ‘een andere wereld, waar elk mens zich uit het geroes kan terugtrekken.’ De jonge mens, zo stelt hij, heeft de neiging in het leven van alledag op te gaan, met het gevaar niets meer te zien van ‘de stille spinster, die daarachter eeuwige draden spint’ (Roland Holst). Alleen daar is de ware vrede te vinden, waar het mogelijk is ‘de ziel gestemd te houden in harmonie met het eeuwige lied, dat ver achter al dat gerucht ruischt als een geheimvolle zee.’

Zulke woorden vonden een gewillige lezer in zijn dochter. Ze was ernstig en zou haar leven lang evenals haar vader proberen het leven te doorgronden. Haar vader mist haar, haast als een geliefde. Misschien dat hij daarom in zijn verlangen naar haar nabijheid zijn innerlijk voor haar wil ontsluiten. ‘Ik heb het gevoel dat ik zooveel in me heb, dat ik zoo gaarne aan jou (en aan Moeder) zou willen zeggen, en dat onuitgesproken, me soms weegt als een last.’

‘En aan Moeder’, zet hij tussen haakjes, alsof dat vanzelfsprekend is. Maar wellicht was het, zoals in zoveel huwelijken, nog het allermoeilijkst om zich tegenover zijn eigen echtgenote te uiten, zeker gezien hun heel verschillend temperament.

Hij vraagt zijn dochter op haar beurt ook bij hem haar hart te luchten, en hij schrijft dat hij openstaat voor elk woord dat ze zou kunnen zeggen ‘tot benadering van het innigste. Let wel, ik spreek van benadering. Want het innigste laat zich nooit uitspreken.’

In dezelfde brief schrijft hij:

‘Lieve kind, toen je pas weg was, had ik aldoor een versregel van Verhaeren in mijn hoofd: “La vie est à monter et non pas à descendre.” Altijd òpwaarts, ondanks bezwaren en tegenslag. Ook en juist het verdriet moet ons opheffen, nader brengen tot het hoogere, liever nog: het hoogere in ons wakker roepen [ …] Toen ik je zo bedroefd zag staan bij de verschansing, dacht ik: kon ik haar maar even in mijn armen nemen en troosten.’

Maar hij zegt vertrouwen te hebben dat ze wel troost en kracht in zichzelf zal vinden, als ze maar luistert naar haar innerlijke stem, die ieder mens de goede weg wijst.

In een volgende brief vertelt hij hoe hij de vorige avond alleen in de tuin bij de theetafel zat, en hij beschrijft de stilte, de fijne blaadjes van de flamboyant als kleine waaiertjes tegen de diepblauwe lucht en de enkele ster die er was: Venus. Toen het helemaal donker was geworden, ging hij naar zijn kantoor en schreef een lang gedicht van de blinde dichter Penning voor haar over.

In gedachten volgen haar ouders de tocht over zee. Nu is ze in de buurt van Port Said, nu Marseille, nu nadert ze Holland. Nu zit ze in Den Haag. ‘Hoe dolgraag zou ik even bij je zijn en dan samen een eind op de fiets, zoals vroeger.’

Eindelijk ontvangt hij brieven uit Holland, en leest over haar eerste ervaringen als jonge studente in het moederland.

‘Incipit vita nova (het nieuwe leven begint), denk aan onze Latijnse lessen!’ maant hij zijn dochter. Volgt de observatie dat het wel niet waar zal zijn dat een mens helemaal opnieuw kan beginnen. ‘Zijn verleden bepaalt, denk ik, altijd in zekere mate zijn toekomst …’

Hij kon het weten. Zij heeft geen verleden dat op haar drukt, schrijft hij, maar hij waarschuwt voor ‘de schaduwen, die zullen komen, onvermijdelijk …’

In de hoop, dat ze daarin wat steun zal kunnen vinden, als ‘het uitzicht al te zeer zou betrekken’, werkt hij aan een gedicht. Hij had het haar al bij het afscheid willen geven, maar hij heeft het niet gedaan omdat hij vond dat het niet bij de zenuwachtige afscheidsstemming paste. ‘Maar nu wil ik het je toch, in gedachten, voorzeggen, want ik schreef het alleen voor jou. Zoo begint het:

Als je ’s avonds naast me liep, lieve kind

En ik zocht naar woorden, en vond ze niet

De sterrenstraat hoog als een blinkend lint –

Dan woog soms de stilte als een vaag verdriet

Want mijn hart was van teedere zorg zoo vervuld

Dat het open wou breken als een bloem

Maar zijn zachte geur bleef dicht omhuld

En mijn bevende lippen stom’

#

10 juni

Als ik nu bij mijn moeder kom, praat ze over de nachtegaal, die, zoals ze beweert, om vier uur in de ochtend voor haar zingt.

‘Nu nog steeds?’ vraag ik verbaasd. Het was zeker al een maand geleden, in mei, dat ze erover begon.

‘O ja’, zegt ze vurig, opeens is ze heel goed te verstaan. ‘Iedere ochtend. Om vier uur. Er komt een menigte naar luisteren. Het ziet zwart van de mensen!’

Het is een mooi beeld. Ik zie de zwarte menigte om de boom staan, de gezichten omhoog geheven, terwijl de zon in de grijze ochtendschemering zijn licht over de kim werpt.

Maar de volgende keer dat ik kom is ze opgesloten in een zorgelijk waanbeeld. Diepe groeven tussen haar ogen. In haar slaap prevelen haar lippen geluidloos. Ik besluit haar te wekken.

‘Moeder? Moeder …’

Blauw tussen de oogleden. Dan ziet ze me.

‘Liesbeth?’

‘Hallo, droomde je?’

Ik zeg dat ik koffie ga zetten. Een kopje koffie is voor haar nog steeds zo ongeveer het lekkerste wat er is. En chocola.

‘Het is zo klaar …’ zeg ik en loop de kamer uit.

Opeens heeft ze stem: ‘Liesbeth, Liesbeth …’ gejaagd.

Ik keer me op mijn hielen om en buig me over het bed.

‘Ik mag niet weg, ik word hier vastgehouden, het is een schandaal …’

Ik geef zachtjes tegengas, en zeg dat het haar ziekte is die haar gevangen houdt. Dat de mensen hier goed voor haar zorgen, dat ze in de war is …

‘Misschien wel’, zegt ze weifelend. Maar het waanbeeld is sterker. Ik laat haar praten, houd haar hand vast.

‘Nou ja’, zegt ze ten slotte, uitgeput. ‘Laten we er maar niet meer over praten. Hoe is het met jou? Met je keuken?’

Ik krijg een nieuwe keuken. Ze weet het nog.

‘Je zult het wel druk hebben. Ik wou dat ik je eens kon helpen. Maar ik kan niks meer.’

#

Als het jonge meisje goed en wel in Den Haag is neergestreken en haar vader wat gewend is aan haar afwezigheid, worden zijn brieven lichter van toon. Hij stelt zich voor hoe ze daar bij die vreemde dame in huis woont, hoe ze haar kleine zolderkamer inricht. Ze houdt een kasboekje bij en stuurt hem een afschrift. ‘Je bent erg zuinig geweest, hoor: allemaal nodige dingen, die er op staan! Je mag gerust ook eens wat voor jezelf kopen, hoor. Maar dat weet je wel, nietwaar?’

Hij is blij dat Mevrouw Duppen zo aardig is. En vooral dat ze het zo goed kan vinden met haar Oom en Tante in Oosterbeek. Ze mag van hem zo vaak gaan als ze wil, ze hoeft niet op geld te letten.

Kennelijk heeft ze haar eigen fiets meegenomen uit Indië. Haar vader maakt zich ernstig zorgen dat ze erdoorheen zakt, en dringt erop aan dat ze hem inruilt voor een nieuwe. Ze stuurt hem haar lesrooster van de kweekschool. ‘Wat een last om dat ingewikkelde rooster te onthouden, en wat een vervelende uren!’ Toch neemt hij zelf de moeite om het rooster uit zijn hoofd te leren, en als ze met zijn vieren aan tafel zitten, zeggen ze telkens: ‘Vandaag, op die of die dag, op dit uur heeft Miep les van …?’ en dan moet hij het invullen. Hij kent het rooster nu van a tot z.

Eenmaal vermaant hij zijn dochter. Hij dringt er zachtjes op aan dat ze eens een apart briefje aan haar zusje schrijft. ‘Ze begrijpt natuurlijk wel, dat dat lang niet altijd kan, maar ’t was deze keer toch een hele teleurstelling, en hoewel ze zich eerst goed hield, zat ze later in jouw kamertje met een paar heel dikke tranen, zei moeder. Ze is er ook zo echt in en schrijft telkens met zoveel illusie aan jou; Je begrijpt wel, dat het voor haar toch niet hetzelfde is om je brieven aan ons te lezen. Ik heb je dit maar verteld, omdat je ’t natuurlijk zelf naar zou vinden, als je ’t later eens hoorde, en we hadden het nooit gezegd.’

Ook nu onthoudt hij haar zijn bespiegelingen niet.

Hij schrijft dat hij zo graag zijn mooie herinneringen aan Den Haag en Scheveningen met haar zou willen delen, maar vindt dat moeilijk. ‘Oom Carel’ (de boezemvriend uit zijn jeugd), zou, omdat hij erbij geweest was, alles met een half woord begrijpen. Maar dan roept hij zich tot de orde, en citeert uit De kleine Johannes: ‘Maar Johannes’ vader zeide hem niet alles wat hij wist. Dat was goed voor Johannes.’

Dit woord heeft van jongs af een diepe indruk op hem gemaakt, en hij zegt dat de liefde niet veel woorden nodig heeft. ‘Wie kan zeggen hoe vriendschap, hoe liefde begint; Ze ontwikkelt, bloeit … Het is Gods teken, als het gansche leven.’

Terwijl in 1905 aan Java’s noordkust een blond meisje over de houten vloer van een Indisch huis heen en weer rende, leerde zeshonderd kilometer verderop een jongetje met donkere ogen juist lopen. Zeventien jaar later kruisten hun paden. Op 29 juni 1922 nam mijn moeder de uitnodiging aan van een Delftse student waterbouwkunde, voor een ‘Thé in Royal’. Hij werd haar nieuwe held, en hij zou haar ruim veertig jaar lang dezelfde liefde en veiligheid bieden die ze thuis gewend was geweest.