Andrew O’Hagan

Blijf bij mij

Uit het Engels vertaald door Eugène Dabekaussen en Tilly Maters

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Be Near Me, verschenen bij Faber and Faber

Oorspronkelijke tekst © Andrew O’Hagan 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Eugène Dabekaussen, Tilly Maters en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Ilona Wellmann/Trevillion Images

ISBN 978 90 445 3167 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

HOOFDSTUK EEN

Zonnewijzer

Je bent nooit voorbereid op de veranderingen die je ouderlijk huis in de loop van de tijd ondergaat. Die theesalon was negenentwintig jaar geleden. Schotland was de wereld van mijn moeder, en mijn jaren in Blackpool verstreken in pastorale vergetelheid, een soort ontheemdheid die me overal heeft achtervolgd. Lancashire was de plek waar ik opgroeide, de wereld van mijn vader, maar de tijd dat ik daar diende als parochiepriester, bracht me weinig meer dan de kleine geneugten verbonden aan de uitoefening van het ambt.

Ik wilde iets nieuws toevoegen aan het leven van mijn moeder. Ze was altijd zo oorspronkelijk geweest, zo vol woorden, zo gul met geld, zonder dat de afstand tussen ons haar ervan weerhield me aan te moedigen, te genieten van onze hardvochtige grappen. Maar ze werd oud. Ik vond dat we meer samen moesten lachen en de plaatsen bezoeken waarvan ze hield. Eerverleden jaar ben ik teruggekomen en heb me ontfermd over een kleine parochie in Ayrshire, om haar te zien, om dicht bij haar te zijn, al kan ik bepaald niet zeggen dat de beslissing in de hemel was genomen.

Problemen als de mijne beginnen, zoals ze ook eindigen, op duizend plaatsen, maar mijn jaar in die Schotse parochie zou alles ontketenen. Ik kan het niet anders formuleren. Dalgarnock lijkt nu het middelpunt van een verhaal dat ik altijd al had gekend, alsof ieder jaar en ieder rustig uur van mijn priesterleven slechts voorbereiding waren geweest op de duisternis van die stad, waar de hoop is als een grasklokje dat klingelt in de nacht.

Het begon allemaal op Goede Vrijdag. De pastorie was gezellig en netjes, en mijn huishoudster, mevrouw Poole, zette twee grote kommen slasoep op de zitkamertafel. Ik was net thuisgekomen van de tweede dienst van de dag en voelde me moe, met een zwaarte in mijn benen die me deed afvragen of ik niet erg snel oud werd. Het was niet altijd gemakkelijk te onderscheiden tussen religieuze passie en intens verdriet. Ik voelde dat mevrouw Poole naar me keek en op het punt stond een aantal dingen te zeggen, maar het licht van de kerk brandde nog steeds in mijn hoofd en verweet me de behoefte aan menselijk contact en de genoegens van de lunch. Mevrouw Poole was op haar best en maakte me al snel aan het lachen.

Na een aantal maanden in Dalgarnock merkte ik dat ze meer thuis was in de pastorie dan je zou hebben verwacht. Ze vond het daar heerlijk, hield van wat ze ‘de sfeer van het huis’ noemde, en haar bewondering ging vooral uit naar de aanwezigheid van talloze klokken en boeken en tweederangs schilderijen, de spullen uit mijn eigen verleden.

‘U bent niet van de straat, meneer pastoor. Da’s je ware. Je merkt het gewoon als mensen ergens geweest zijn. Wat een schilderijen in dit huis. U bent net zo iemand als ik: u hebt graag uw spulletjes om u heen. Nou, de helft van de mensen die je ontmoet doen alsof hun huis een gevangenis is. Maar als je hier binnenloopt, zie je meteen dat het een plek is om na te denken.’

‘Dat zou ik niet weten, mevrouw Poole.’

‘Ach, ga toch heen. Een man als u weet hoe hij moet denken.’

De kamerplanten waren haar idolen; ze praatte ertegen terwijl ze zich vooroverboog met de gieter, sprak haar waardering uit voor het goede gezelschap dat ze vormden. Ze was zich zeer bewust van het milieu, waarmee ze de buitenwereld bedoelde, maar de binnenwereld was het domein waarin ze haar perfectionisme uitleefde. De uren kwamen en gingen terwijl ze zich door het huis bewoog, het stof een teken van een vrijheid die ze nauwelijks had gekend, de rommelige kamers vol kurkentrekkers, kerkboeken, tentoonstellingscatalogi en pakjes met zaden voor haar een blijk van een vredig universum dat sterk verschilde van het universum in haar huis bij de spoorbrug.

‘Mevrouw Poole,’ zei ik, ‘ik ga het niet hebben over belangrijke dingen. Ik wil wat lol vandaag.’

‘Daar heeft u dan een goeie dag voor uitgezocht’, zei ze. ‘Op dit eigenste moment wordt de Heer een smerige spons met azijn voor de mond gehouden.’

‘Prima,’ zei ik, ‘maar ik heb behoefte aan een glas wijn.’

‘Allejezus’, zei mevrouw Poole. ‘In mijn jeugd was Goede Vrijdag een dag om de gordijnen te sluiten en je hoofd te laten hangen. Nou vraagt u al om de fles met wijn. Zo meteen dobbelt u verdorie nog om de klederen.’

Ik zwaaide met mijn sleutels in het rond en keek omhoog naar het plafond. Een rijp van spinrag hing losjes over de oude kroonluchter. ‘Heb ik u dat ooit verteld, mevrouw Poole?’ Ik plukte aan mijn onderlip en wees naar boven.

‘Wat?’ vroeg ze.

‘Deze zelfde kroonluchter hing in mijn eerste kamer op Balliol. Kunt u zich dat voorstellen? Een cadeau van een van de tantes Anderton.’

‘De hemel bewaar ons.’

‘Het is waar. Mijn tante vond het schandalig dat een jongeman moest studeren bij een olielamp. Ik staarde er ’s avonds altijd naar omhoog, in plaats van scripties over de Engelse Burgeroorlog te schrijven. Hij was toen zelfs nog smeriger. Kunt u zich dat voorstellen, nu? Deze zelfde kroonluchter?’

‘U moet me een portret zijn geweest, meneer pastoor,’ zei ze, ‘met uw kroonluchters en de hele santenkraam. Heel leuk. Toen u daar uw chique lamp lag te inspecteren, waren mijn zus en ik vijf jaar jonger dan u toen was en draaiden nachtdiensten.’

‘Zwaar werk. Wat vreselijk. Is ze ervan genezen?’

‘Ja, hoor’, zei mevrouw Poole. ‘Daar waren we allemaal al snel van genezen.’

‘Ik geloof u op uw woord,’ zei ik, ‘gezien de hoeveelheid vuil daar op die kroonluchter.’

‘U moet me niet opjagen’, zei ze. ‘Ik stik in het werk. Te veel werk om me ook nog eens druk te maken over die stomme lampen van u.’

‘Heb u wel door’, zei ik. ‘’t Is De muiterij op de Bounty.’

‘Slavendrijver.’

‘Inderdaad’, zei ik. ‘U zou het niet anders willen.’

Mevrouw Poole was tweeënveertig, maar haar manier van doen maakte haar ouder. Alleen wanneer ze lachte, merkte je dat ze nog tamelijk jong was. Ze had geen hogere opleiding en kwam ook niet uit een milieu dat interesses stimuleerde, maar ze had zichzelf geschoold met het soort persoonlijke passie dat grenst aan paniek, en haar hersenen zogen op en hielden vast. Dit proces was jaren voor ik haar had leren kennen begonnen – met avondlessen Frans, met kookboeken – maar ze zei altijd dat die kant van haar pas was gaan tellen in haar tijd bij mij.

‘De helft van de tijd zit u daar maar rustig’, zei ze. ‘Maar ik weet dat u inwendig borrelt van de redeneringen, meneer pastoor.’

‘Is dat zo?’

‘O, u bruist d’r van! En doe nou maar niet zo verlegen. Er zijn duizenden dingen te bespreken en amper iemand om mee te praten.’

‘Heel goed, mevrouw Poole.’

Mijn moeder beweerde dat mijn huishoudster te vergelijken was met een heldin van Jane Austen: ze zou zich in ieder milieu onderscheiden hebben, maar haar omstandigheden hadden op haar het effect van een reeks gebreken die ze vastbesloten was te overwinnen. Dat maakte haar soms onberekenbaar maar bijna altijd innemend. Ze had niets op met De Tongen, zoals zij hen noemde, de mensen in de stad, en beschouwde onze vriendschap als een achterstallige beloning en een fortuinlijke aanvulling op de overgave waarmee ze jarenlang aan zichzelf had gewerkt.

‘Ik heb eindelijk mijn baan gevonden’, zei ze. ‘En iemand die een zin weet te formuleren.’

‘Mooi zo’, zei ik. ‘Vergeet alleen niet dat daar het gat van de deur is voor mensen die tekeergaan over hun rechten.’

‘Fascist’, zei ze.

‘Tut tut.’

‘Soldaat van Rome!’

‘Juist, ja’, zei ik. ‘Dat is mijn baan.’

Ze lachte en sloeg een theedoek over haar schouder. ‘Zo kan-ie wel weer, meneer pastoor. Kom uw middagmaal opeten.’ In een theatraal gebaar zwaaide ze met haar hand over de eettafel, als een koopman die van ver komt en zijn nieuwste zijden stoffen presenteert. ‘Snel nu. Het is soep. Potage de Père Tranquille.’

‘Du Père’, zei ik.

‘Juist. De beste vasten die er te koop is.’

‘Hemeltje, mevrouw Poole. Slasoep. Monniken en uitgehongerde mensen zouden u daar dankbaar voor zijn. Zullen we eens uit de band springen en een paar stukjes brood bij het feestmaal nemen?’

‘Toe maar. Ga uw gang. Als u het lijden van Christus wilt gedenken door u vol te proppen met korsten, kan ik u niet tegenhouden.’

‘Alleen een paar lekkere brokjes van dat pain de campagne.’

‘Algoed’, zei ze. ‘Ik heb dat biologische spul gekocht.’

Mevrouw Poole werkte maar tweeënhalve dag per week. Ze mocht graag lachen om onvoorspelbare dingen en leek in de pastorie kanten van zichzelf te laten zien die ze thuis niet kon laten zien. Haar man Jack had een halve baan als tuinman bij de gemeente. ‘Hij maait alleen het gras’, zei ze, als om zijn verrichtingen te onderscheiden van het soort dingen die wij zelf zouden doen.

De heer en mevrouw Poole leken samen te wonen in een staat van permanente haat. Ze zei dat ze maar zelden uitgingen en dat hij niet meer probeerde haar gelukkig te maken. Kennelijk was hij niet meer de man met wie ze was getrouwd, en er waren duizend dingen gebeurd, zei ze, waaruit bleek dat hij geen verantwoordelijkheid kon dragen. Ik heb, denk ik, nooit begrepen, zelfs niet na de gebeurtenissen van dat jaar, wat meneer Poole echt vond van zijn vrouw en de wereld waarnaar ze hunkerde. Maar misschien nam ze ten onrechte aan dat zijn drinken hem in het bloed zat en dat hij op de een of andere, amper bewuste manier een exponent van de ergste vooroordelen van de stad was. Sommigen hadden hem een gebroken mens kunnen noemen, maar er zat meer in hem, en meer in haar, dan elk van beiden wilde erkennen.

Mevrouw Poole beschouwde hem uit gewoonte als een mislukkeling. Zijn grootste manco in haar ogen was misschien dat hij naarmate ze ouder werden iets heel essentieels in haar scheen te miskennen, iets waardoor ze ontwikkelder en gedistingeerder had kunnen zijn dan de mensen om hen heen, de mensen – ‘zijn mensen’, zei zij altijd – op wie mevrouw Poole misschien te gemakkelijk was gaan neerzien en die hij, Jack, met evenveel vanzelfsprekendheid begreep en prettig in de omgang vond.

‘Jawel’, zei ze een keer. ‘Erbij horen.’

‘Oordeel niet te hard over Dalgarnock’, zei ik. ‘De mensen hier zijn niet anders dan mensen elders, behalve dat ze vermoedelijk meer aan moeten kunnen met minder geld.’

‘U komt er nog wel achter of ik te hard over ze oordeel’, zei ze, en aan de manier waarop ze het zei, hoorde ik dat ze negatieve dingen over me had gehoord of over priesters in het algemeen of mensen uit Engeland.

Mevrouw Poole dacht dat Jack haar nieuwe gewoonten en interesses pretentieus vond en haar niet de kans gunde om zich persoonlijk te ontwikkelen. ‘Hij kent me niet’, zei ze. ‘U kent me beter dan hij.’

‘Dat weet ik zo net nog niet, mevrouw Poole. Ik ken slechts een paar oude gebeden en een tiental feiten over Marcel Proust.’

‘Dat zegt u’, zei ze. ‘Maar het is niet niets. Het is verdomd veel meer dan de meeste mensen hier uit de buurt. De meeste zouden u nog geen daglicht in een donkere hoek gunnen.’

‘Is dat een van jullie inheemse uitdrukkingen?’

‘Dat klopt. Ze zouden u nog niet de glinstering van hun zweet gunnen.’

‘Mooi’, zei ik. ‘Proust zou trots op u zijn geweest.’

‘Stil nou maar’, zei ze. ‘U weet wat ik bedoel. Je kan van een priester niet verwachten dat hij veel van het leven weet, maar u hebt tenminste een paar boeken gelezen.’

‘Het zal wel’, zei ik.

Ik kon alleen maar veronderstellen dat mevrouw Poole kwam werken om een ander soort leven te kunnen leiden. Zoals bij al de moeizaam bevochten uren die ze naar eigen inzicht besteedde – het avondonderwijs, het milieu, de namiddagen in de Rode Kruis-winkel – gebruikte ze haar tijd in de pastorie, althans voor een deel, om zich vierkant te verzetten tegen haar mans mening dat ze iemand was die kapsones kreeg en haar biologische klok negeerde.

Op een dag gingen we naar het tuincentrum. Ik moet een maand daar in de parochie zijn geweest. Ik had mevrouw Poole het een en ander verteld over de oudere rozensoorten. We hadden een paar boeken geraadpleegd en besloten dat rozenstruiken de juiste planten voor de pastorietuin waren, met zorg geplant langs de muren, waarbij we allebei geleidelijk verzonken in een volledig verzonnen wereld van oude geuren. Die dag was Jack in de speeltuin naast het tuincentrum, toen we met onze nieuwe planten naar buiten kwamen. Hij zag ons niet aankomen, al vermoed ik dat mevrouw Poole hem wél zag, want ze verstrakte en de blaadjes aan haar rozenstruiken trilden toen we over het grind liepen.

‘Sjongejonge’, zei ik.

‘Pardon?’

‘Dat is warempel een twaalfde-eeuwse roos die u daar vasthoudt.’

‘Een hele last’, zei ze.

Jack zat op de draaimolen met een lijdzame uitdrukking op zijn gezicht en een fles drank in een papieren zak. We legden de spullen in de auto, en toen liep mevrouw Poole terug om naar de wc te gaan, terwijl ik achter het stuur zat te kijken naar haar geheimzinnige echtgenoot, die uit een grote blauwe zak tafeltennisbatjes haalde en die in de bomen gooide.

We wilden net aan de soep beginnen toen de postbode kwam en met zijn gebruikelijke gebrek aan fatsoen op de deur hamerde. ‘Niets is zo dwingend als een klop op de deur’, zei mevrouw Poole, en ze ging de kamer uit. Ik speelde even een frase op de piano en zette mijn voet op een dof koperen pedaal. Toen, voor ik Chopin in de cd-speler schoof, spitste ik mijn oren. Ik kon heel duidelijk horen wat de postbode tegen mevrouw Poole zei.

‘Hoe gaat het met je Engelse priester?’

‘Hij is niet Engels’, zei ze. ‘Hij is geboren in Edinburgh.’

‘Maak dat de kat wijs’, zei de postbode. ‘Die man is zo Engels als twee weken in Essex. Kijk maar es naar dat kleed wat daar ligt.’

‘Waar heb je het over?’

‘Dat ding onder je voeten’, zei hij. ‘Dat hadden ze niet in de tijd van pastoor McGee. Da’s je reinste Engels kleed.’

‘Bemoei je met jezelf en kom hier niet altijd van die onzin verkopen’, zei mevrouw Poole. ‘Dat is een Perzisch tapijt.’

‘Da’s Iran of Irak’, zei hij. ‘Dat moet je wegdoen.’ Terwijl hij lachte, spoog hij een dreigende spetter de hal in. ‘D’r zit bloed in die karpetten. Onze troepen zijn daar en die bouwen geen zandkastelen. D’r sterven daar jonge mensen. Je moet uitkijken voor de Irakezen.’

Ik weet dat er een verhandeling bestaat waarin Liszt schrijft over Chopins appartement aan de Chaussée d’Antin, de kamer met een portret van Chopin boven de piano, en de jongere musicus gelooft dat het schilderij altijd moet hebben geluisterd naar de klanken die ooit opvlamden en tot leven kwamen in die kamer, helder en kort als een kaars.

‘De postbode?’ vroeg ik.

Mevrouw Poole stopte een brief terug in de envelop en vouwde het geheel in drieën. Ze verkreukelde hem, zoals mensen doen die hun brieven nooit opbergen, het stijve papier in haar hand houdend als een dirigeerstokje. ‘Ja’, zei ze. ‘Gewoon een van die idioten van hier.’

‘Is Goede Vrijdag geen feestdag? Krijgen ze geen vrije dag?’

‘In Schotland niet’, zei ze. ‘Dat is iets Engels.’

Ze leek meer dan een beetje geërgerd over de postbode, alsof zijn achteloze en onbeschaamde manier van praten een zware belediging had toegevoegd aan de brief die hij haar had gegeven, de brief die ze nu wegstak in de voorzak van haar schort.

‘Gaat het wel?’

Ze wreef haar lippen over elkaar. ‘In dit land’, zei ze, ‘hebben ze liever op 2 januari een extra vrije dag. Ze negeren Goede Vrijdag, maar niet de tweede januari.’

‘Is dat zo?’

‘Nou en of’, zei ze. ‘De tweede is de dag na Nieuwjaarsdag, en ze hebben veel liever een extra dag met alcohol dan een extra dag met God.’

‘U bent wel heel streng, mevrouw Poole.’

‘Geen wonder’, zei ze. ‘Het idee dat zo iemand verantwoordelijk is voor de post.’

‘Hij doet alleen maar zijn werk.’

‘Niet zo teerhartig’, zei ze. ‘Het is een idioot. En je kan maar beter weten wanneer je met een idioot te maken hebt.’

Mevrouw Pool plukte een draadje van haar rok, en ze leek zich even niet op haar gemak te voelen, maar koos toen kennelijk voor vrolijkheid. ‘Dat is weer filmmuziek, wat u daar draait’, zei ze.

‘Het is de mooiste muziek die er bestaat.’

‘O God’, zei ze. ‘Dan hebben we eindelijk iets goeds om over te praten.’

‘Ja’, zei ik. De grote boog om de ongenoemde brief lag nog steeds tussen ons. ‘Ik ben bang dat ik de nocturnes mooier vind dat wat ook. Mooier nog dan Bach.’

‘Loop heen.’

We gingen naar de tafel, en zij streek het tafelkleed glad. ‘Ik ben geen deskundige,’ zei ze, ‘maar u hebt vast ongelijk.’ Ze leek strijdlustig, op een vrolijke manier. ‘Misschien moet u het wel terugnemen of anders een nieuwe schoonmaakster zoeken.’

‘Een nieuwe schoonmaakster die van nocturnes houdt?’

‘Inderdaad’, zei ze, van haar grap genietend. ‘U bent zo’n gevaarlijke snob, pastoor David.’

‘Geen gevaar voor u. U bent de grootste snob die ik ooit ben tegengekomen. Ik bof maar dat ik u heb leren kennen.’

‘Ik ben van plan nog erger te worden’, zei ze.

‘Graag.’

‘Niet meer dan tweeënhalve dag per week, hoor.’

Ik vroeg haar opnieuw of het wel goed met haar was, en ze knikte naar het tafelkleed alvorens haar lepel te heffen. Ze hoopte dat ik het goed vond dat ze post ontving in de pastorie.

‘Alleszins’, zei ik.

Ze veegde met de achterkant van de lepel over haar wangen als om ze te verkoelen en zei toen dat we aan onze soep moesten beginnen.

‘De bouillon is precies goed’, zei ik. ‘De bouillon is volmaakt.’

Ze had een sterk gevoel voor de kleine dingen, voor de overheersende toon in een parfum – amandel, bijvoorbeeld, of vanille – en een welhaast meisjesachtige passie voor het vinden van de juiste schoenen en kleding bij haar stemming.

‘Je moet er moeite voor doen’, zei ze.

‘U zult ons nog allemaal overleven, mevrouw Poole’, zei ik. ‘U heeft meer energie dan wij allemaal.’

‘Ja, inderdaad’, zei ze. ‘Maar u hebt die andere dingen.’

Ik vroeg om wat van de Elzaswijn van de vorige avond. ‘Heel lekker’, zei ik. ‘Hij zal de smaak van uw soep verfijnen.’

‘Dat noem ik bepaald geen onthouding’, zei ze.

‘Zelfs op deze trieste dag, Goede Vrijdag,’ zei ik, ‘moeten we vrolijk zijn. We moeten vrolijk zijn ten koste van alles.’

Eerst zei ze dat ze niet wilde drinken, maar toen veranderde ze plotseling van gedachten en kwam met een glas waartegen ze met een vingernagel tinkelde. Ik vulde het, en ze dronk het glas in één teug leeg, waarna ze haar servet oppakte en de rand van haar neus depte alsof het servet een soort medeplichtige was.

‘Smaakt het?’ vroeg ik.

‘Parfait’, zei ze.

‘U spreekt met een leuk accent.’

‘Dank u’, zei ze. En een ogenblik later: ‘Is Frankrijk altijd al uw favoriet geweest? Ik bedoel van alle landen?’

‘Nou, het heeft een aantal knappe Engelsen voortgebracht.’

‘Hoe bedoelt u?’

‘Een beetje contact met Frankrijk doet een Engelsman oneindig veel goed’, zei ik. ‘Maar te veel kan de Fransen onuitstaanbaar maken.’

‘Is dat een grap?’ vroeg ze.

‘Hangt ervan af of je Engels of Frans bent.’

‘En als je Schots bent?’

‘Pech gehad’, zei ik.

‘God, wat bent u een etter’, zei ze. ‘Het ene moment bent u zelf Schots en het volgende bent u Engelser dan Churchill. Ik weet echt niet wat ik van u moet denken.’

‘Nou,’ zei ik, ‘hierbij een advies. Zeg alleen maar aardige dingen over mij en u zit er nooit ver naast.’

‘Etter!’ zei ze. ‘Misschien bent u gewoon een meeloper en bent u tegen Frankrijk vanwege de oorlog.’

‘Misschien’, zei ik.

Mevrouw Poole keek me aan, beet op haar lip en zei niets, alsof het maar beter was de zaak te laten rusten en er niet op in te gaan. Daarna leek alles weer goed, toen ze opnieuw naar de smaak van bepaalde wijnen vroeg. ‘Ik wil weleens een keer naar Frankrijk,’ zei ze, ‘om die wijngaarden te zien.’

‘De Elzas ligt in het noordoosten.’

‘Zoals Aberdeen’, zei ze.

‘Exactement.’

Een foto van Bernini’s Apollo en Daphne was zo opgehangen dat het licht van het raam tegenover de kerk erop viel. Ik zag mezelf langgeleden de foto kopen in de Galleria Borghese, een kleine aankoop op een lentedag na een wandeling onder de pijnbomen van het park rond de villa. Wachtend tot mevrouw Poole weer iets zei, keek ik naar Daphnes angstige gezicht en naar haar vingertoppen die uitbloeiden in takken en bladeren. Het licht was sterk getemperd.

‘Ik wou dat u die muziek afzette’, zei mevrouw Poole. ‘Die werkt op m’n zenuwen. Ik haat al die waterige muziek. Ik heb er wat van geleend uit de bibliotheek. God, wat is dat opgeklopte muziek.’

‘U vindt het gewoon leuk om met me te bakkeleien, mevrouw Poole.’

‘Dat is zo’, zei ze.

Ze glimlachte en lachte vervolgens voluit, terwijl ze zichzelf nog twee vingers Elzasser inschonk, met fonkelende ogen die me uitnodigden mijn stelling te beargumenteren.

‘Arme wasvrouw die u bent’, zei ik. ‘Het fameuze Schotse onderwijssysteem heeft haast geen spoor bij u achtergelaten.’

‘Maak me niet aan het vloeken, meneer pastoor. Jezus hangt daar aan het kruis met wonden bedekt en u maakt me bijna aan het vloeken.’

‘U komt nooit in de hemel.’

‘Dat gaat automatisch.’

‘U zult nooit gelukkig worden.’

‘Eerder nooit droevig! Jullie zwelgen in het ongeluk, jullie Chopin-liefhebbers. Bedplassers.’

‘Guts, mevrouw Poole’, zei ik. ‘Harde woorden. Je kunt wel horen dat u bent grootgebracht in een mijnschacht.’

‘Geboren en getogen. Maar ik weet wel dat Chopin duffe troep is.’

‘Zonder Chopin zouden zijn landgenoten nog steeds kuitenflikkers maken en hun zwarte tanden ontbloten voor de wodkakruik.’

‘En u een goeie hoe noem je dat … socialist’, zei ze terwijl ze de borden opnam en een kleine triomfmars naar de keuken maakte.

‘Al lang niet meer’, zei ik.

Er viel een flinke stilte. Ik keek naar de golvende vloerbedekking en schaamde me dat die zo goedkoop en lelijk oogde, het paarse en beige nylon een veld van statische elektriciteit. ‘Drie maanden nu en we hebben nog steeds die vreselijke vloer’, zei ik.

Ik keek weer naar de Bernini en mijn oog dwaalde naar een ingelijste foto eronder op de schoorsteenmantel. Dat was ik op school met mijn zwarte das en blazer en in de achtergrond op de heuvel boven Ampleforth een kale meidoorn, waarvan de takken door de wind gevormd leken. Daarnaast was een foto van een olifant die op zijn achterpoten stond, omringd door arbeiders van een fabriek in Yorkshire. Ik keek op toen mevrouw Poole terugkwam. Ik kon zien dat het verloop van ons gesprek haar wel aanstond.

‘Sorry’, zei ze, terwijl ze neerkeek op de nieuwe kommen, haar wangen hoog rood. ‘Hier is de pastei. Hij is een beetje la-la, ben ik bang.’

‘Geeft niet’, zei ik. ‘Goede dingen zijn maar tijdelijk.’

Het licht bij het venster herinnerde me eraan dat ik binnen niet al te lange tijd naar de school moest. Ik wilde haar zeggen dat ik niet half zo serieus was als ze dacht. Ik wilde haar vertellen dat we geen van beiden per se moesten geloven wat we zeiden. Maar iets in haar en iets in mij maakte toneelspelers van ons wanneer we bij elkaar waren, en ik kon niet zeggen hoezeer ik ernaar uitzag om bij de jongelui op school te zijn, alleen al om mezelf te vergeten en mee te doen met wat zij deden. Ik probeerde een luchtige toon tegen haar aan te slaan, maar zij bracht me altijd weer in het gareel. Ze geloofde dat mijn plagerijtjes slechts intermezzo’s tussen belangwekkende uitspraken waren en die wilde ze meer dan wat ook, de uitspraken, alsof ik ze haar verschuldigd was.

‘Wat bedoelt u nou?’ zei ze.

‘Niets’, zei ik. ‘Dat ik houd van muziek met een zucht erin, meer niet. De nocturnes zijn hymnisch.’

Mevrouw Poole nam een potlood uit een bus op de boekenplank. Het gebeurde gedachteloos, zoals ze het potlood bekeek, er met haar vinger in de lengte overheen ging en vervolgens de punt in de huidplooi tussen haar linkerduim en wijsvinger duwde, alvorens een andere vinger te likken en de vlek weg te wissen.

‘Ach, wat zou het?’ zei ik. ‘Het is allemaal slechts een manier om aan de gang te blijven.’

‘Geweldig!’ zei ze. ‘Nou heb ik u aan de gang gekregen, hè?’

‘Ja, dat heeft u, mevrouw Poole. Maar vandaag ga ik niet met u bekvechten. Ik heb een te goede zin en ik heb plichten.’

Ze glimlachte. ‘Dat klopt’, zei ze. ‘Plichten. Maar ik ben blij dat we tijd hebben voor onze gesprekjes.’ Ze veegde een vlek van tafel. ‘U hoort mij niet zeggen dat ik het vaak met u eens ben.’

Mijn vader zei altijd dat je pas een man was en iets van het leven begreep wanneer je de plaatselijke krant van voor tot achter kon spellen en ieder onderwerp interessant vond. Alles, van het kerknieuws tot de prijzen van tweedehandsauto’s, van de annonces van deurwaarders tot die van geboorten, huwelijken en sterfgevallen. Ik was nog heel klein, maar ik herinner me nog goed dat hij de Lancaster and Morecambe Citizen las met een loep met benen handvat, waarmee hij het drukwerk vergrootte – zelfs thuis toonde hij zijn liefde voor de wetenschap, zijn scherpe oog – om het verborgen patroon en het geheim van het leven te achterhalen.

Toch kan ik zijn gezicht niet echt zien. Het verschijnt me soms in dromen, als mijn eigen gezicht maar dan harder, met het hoge voorhoofd dat aangaf dat hij niet alleen de familiebesognes moeiteloos en zelfverzekerd in de hand had, maar ook een onuitgesproken inzicht in de problemen van de wereld bezat. Mijn vader was arts en hij had de interesse van een arts voor wat je de bijna-zekerheid van uitslagen zou kunnen noemen. Hij was een ontwikkeld man, op een wijze die typerend was voor zijn generatie: meer geïnteresseerd in gewoonten dan in het wezen, meer geneigd te denken dan te stellen. Dergelijke mannen blijven vaak een mysterie voor hun zonen, maar ik weet dat mijn vader geloofde in een gedegen voorbereiding, dat hij geloofde in de professionele benadering, en wanneer het ging om prioriteiten stellen in het leven, citeerde hij graag Samuel Johnson over het idee dat niets te klein was voor zoiets kleins als de mens. Dat was zijn onwrikbare regel.

Hij had een hekel aan chaos en onfatsoen. Mensen die ’s ochtends hun bed niet opmaakten, zag hij als onverlaten en degenen die hun belasting niet betaalden, waren erger dan moordenaars. Je had de plicht je schoenen te poetsen en op te staan voor een ander. Het was belangrijk te weten wanneer je je mond moest houden en wanneer je de waarheid over jezelf moest vertellen. Zijn normen waren niet overdreven streng, alleen overdreven nauwgezet en star, waardoor je vermoedde dat er buiten het schoenen poetsen en bed opmaken nog een onderwereld was, een streek die hij had leren kennen op zijn levensreizen, een gruwelijke hel voor mensen die niet wisten hoe ze moesten leven en geen dankbaarheid kenden. Hij wantrouwde de kunsten en alles wat maar een beetje ‘zweverig’ leek, tevreden als hij was, te leven in een wereld van concrete objecten en nuchtere Engelse waarschijnlijkheden. Ik ben ervan overtuigd dat hij mijn moeder en mij volstrekt onuitstaanbaar was gaan vinden. Hij wilde een eenvoudig bewijs van alles, zoals het weer, of het bestaan van God, en mijn roeping tot het priesterschap zou voor hem, net als de romans van mijn moeder, een zelfingenomen en onnodige poging zijn tot een idealisme te hovaardig om zich bij de feiten neer te leggen.

Toch was het geen sombere man. Hij vond zijn leven opwindend. Hij stond ’s ochtends graag op en had naast zijn bed een spechtklok staan, een Zwitsers geval dat hem om vijf uur ’s ochtends uit zijn slaap liet schrikken. Op de vloer stonden leren pantoffels klaar die hij droeg voor zijn gang naar de badkamer, een glimmend oord waar alles in het gareel stond te wachten: buitenlandse zepen, tandpoeder, zijn scheerspullen en een fles eau de cologne. Ieder klein onderdeeltje van het leven fascineerde hem en hij wilde het op orde hebben. De keuken was een laboratorium, net als de tuin. Het is me altijd duidelijk geweest, zelfs in mijn jeugd, dat mijn vader het type was dat geloofde dat mensen, ook al waren ze daar niet toe in staat, bereid moesten zijn alles om zich heen te beïnvloeden en zich voortdurend ervan bewust moesten zijn hoe te leven en wat te doen.

Ooit viel er een zwaluwnest van de dakrand van ons huis. Mijn vader riep ons samen in de voorkamer. We moesten stil bij het venster gaan zitten om te kijken hoe het drama zich voltrok, zien of de jonge vogeltjes in het nest zouden worden gered of in de steek gelaten of gestolen. Op het laatst kon hij het niet meer aanzien. Hij haalde het nest naar binnen en liet me zien hoe ik de vogeltjes kon voeren met een druppelbuisje. Twee stierven, maar één bleef leven, en mijn vader gaf zijn ziel en zaligheid voor het leven van die vogel. Hij pakte een potlood en wees naar de bolle paarse huid die over de ogen van de vogel leek te liggen en hij toonde me de plek waar het hart klopte.

‘We hebben ingegrepen’, zei hij. ‘Maar daar zijn mensen voor bedoeld: ingrijpen. Dat is onze plicht.’

‘Waarom?’ vroeg ik.

‘Omdat we menselijke wezens zijn. De ploeg sneller laten werken. De melkwegstelsels onderzoeken. Een middel tegen pokken vinden. Zo zijn wij.’

‘Blijft de vogel leven?’

‘Misschien’, zei hij. ‘Misschien vliegt hij naar Zuid-Afrika met onze hulp, als we zijn duimvleugel in orde krijgen.’

Ik moest lachen, maar zo heet het: duimvleugel.

‘Misschien gaat hij dood’, zei hij.

‘O’, zei ik. ‘Is dat mogelijk na al die tijd die we eraan hebben besteed? En u bent er toch bij. Niet veel vogels hebben hun eigen dokter.’

‘Het is mogelijk’, zei hij. ‘Maar David, hebben we niet heel veel geleerd over alles wat erbij komt kijken om iets in leven te houden?’

Mevrouw Poole vergaarde een stapel kranten in haar armen en droeg ze het huis uit, naar de recyclingbak naast de voordeur. ‘Al die bomen’, hoorde ik haar zeggen. ‘Op een dag gaan de mensen inzien wat ze de wereld aandoen.’

Aan tafel gezeten dacht ik aan een oude man die naar de tienuurmis van die morgen was gekomen met zijn gebruikelijke tassen. Jaren geleden was hij kennelijk raadslid geweest, maar nu kwam hij om de dag alleen maar naar de mis met flessen zoete cider weggemoffeld in plastic tassen, samen met een aantal kranten en bibliotheekboeken. Hij had altijd een regenjas aan, enigszins grauw van de ouderdom, en zat dan in een van de zijkapellen onder het kruis de Morning Star te lezen. Een keer zag ik hem aan een tafeltje achter in de Lite Bite, een cafetaria verderop in de straat. De tas met de cider was onder de formica tafel gepropt en een schotel lasagne stond koud te worden tussen zijn kranten en schrijfsels.

Die morgen heb ik hem aangesproken. Hij heette Savage. Vaak leek hij met anderen te willen praten, maar slechts weinig mensen kwamen in zijn buurt. Ze lieten hem alleen met zijn schrijfsels en zijn thee. Hij en mevrouw Poole waren de enigen die me hebben gewaarschuwd op mijn hoede te zijn in die stad. Ik glimlachte alleen maar wat bij zijn opmerkingen. Hij leek een oudere versie van bepaalde mensen die ik in mijn jeugd had gekend, en daarom mocht ik hem wel. Hij vertelde me dat hij tweemaal per jaar op vakantie ging met een onderneming die Progressieve Reizen heette, altijd naar oorden als Cuba, Vladivostok of Dresden. Hij kwam na de mis naar me toe. ‘Waar zijn de misdienaars?’ vroeg hij.

‘We zijn ze schijnbaar allemaal kwijt’, zei ik. ‘Mijn voorganger, pastoor McGee, had al een tijdje geen koorknapen aangenomen. We hadden een oudere heer die de ochtendmis diende, maar hij kwakkelt met zijn gezondheid.’

‘Ja, die heb ik gezien.’

‘Jonge mensen zullen het wel te druk hebben.’

‘U weet hoe de jeugd van nu is’, zei Savage. ‘Ze willen geld zien voor ze bereid zijn iets te doen.’

Hij lachte, en ik zag dat hij een heel gaaf gebit had. Ik wilde hem vragen of hij het had laten doen in Polen, waar alle tandartsen goedkoop schijnen te zijn en waar Progressieve Reizen misschien nog steeds naartoe gaat.

‘Het is de dictatuur van het proletariaat’, zei hij.

Ik vroeg hem of hij marxist was.

‘Natuurlijk’, zei hij.

‘En toch komt u naar de mis?’

‘Het is het oude verbond. Vadertje Stalin en Jezus Christus.’

‘O’, zei ik. ‘Zo heb ik het al jaren niet gehoord. Het was iets waar we in mijn jeugd mee speelden.’

‘Ja, ja’, zei Savage. ‘Je hebt d’r die spelen en je hebt d’r die ’t wat kan schelen. U snapt de helft van uw theologie niet, pastoor.’

Ik ving een glimp van mezelf op in de spiegel toen ik opstond van de tafel, met die eeuwige halsband die schuurde en mijn pak dat te warm was voor de dag. Iets in mijn discussie met mevrouw Poole had me aan het denken gezet, alsof ik een manier zou kunnen vinden om de verveling te verdrijven en mijn dagelijkse routine te doorbreken. Hoopte ik ergens op toen ik opstond? Ik pakte een rozenhouten kistje op dat een plaats had naast de piano en vond daarin zangbundels en losse muziekbladen, spullen afkomstig van mijn oude parochie, grotendeels onder het stof. Ik bladerde door de muziek, nam er een paar bladen uit en stopte die in een map, alvorens me weer tot mevrouw Poole te wenden.

‘Hebt u alles?’ vroeg ze.

Ik controleerde mijn zakken, en voelde een assortiment aan pennen en pepermuntjes en kleine schrijfblokjes. Mijn borstzak had een geheim vak met daarin een duplicaat van mijn moeders bankpas. Ik klopte op de zak en wist dat hij daar was. Mevrouw Poole stond bij de sofa in haar handen te wrijven tegen de niet-bestaande kou, en ik probeerde achteloos te kijken.

Ze zette een rond mandje vol flessen Pokon op de sofa. ‘Deze moeten bij het afval’, zei ze. ‘U smokkelt voortdurend flessen naar binnen en de planten hebben geen mest nodig.’

‘Het is vast heel fout, mevrouw Poole.’

‘Maar al te waar’, zei ze. ‘Fout. Die chemische fabrieken proberen de hele wereld te veranderen in een soort Kansas. Ik zag zoiets op de tv.’

‘Misschien moet u alle televisies maar op de vuilnisbelt gooien.’

‘Lacht u maar’, zei ze.

‘Ik heb geen mening.’

‘Dat klopt. U hebt geen mening. Tv met mate is helemaal niet slecht. Als u zo nu en dan eens tv zou kijken, wist u misschien wat meer van de wereld.’

‘U hebt vast gelijk.’

‘U zegt maar wat om me rustig te houden’, zei ze. Ze rammelde met de flesjes in de mand en tuitte haar lippen. ‘Het zou u helemaal geen kwaad doen. Maar ik moet toegeven, boeken zijn aardiger.’

Ik wachtte een paar tellen. ‘Het is goed dat u hier gekomen bent’, zei ik.

Ik zag iets, een moment van gêne misschien, wat me destijds voorkwam als een vorm van paniek, en ik dacht het te verhelpen door een vriendschappelijke hand op haar schouder te leggen.

‘Laat dat’, zei ze. ‘Niet zo banaal, alstublieft. Dit is niet het huis voor zoiets.’

‘Gelijk hebt u’, zei ik.

Ze grinnikte en ik zag de gemoedelijkheid in haar gezicht terugkeren, al trilde haar hand toen ze die uitstrekte naar een blikje boenwas.

‘Fílmmuziek’, zei ze.

‘Ach, hou toch op’, zei ik. ‘Ga nou maar, mens.’

‘Au revoir’, zei ze.

Mevrouw Poole nam de boenwas onder haar arm en zei niets meer terwijl ze over het kleed wegliep. Het was een heel mooie dag. Ze beet op haar vingernagel toen ze aan het andere einde van de zitkamer bleef stilstaan en door het grote raam keek naar de rozentuin en een merel die dronk uit de zonnewijzer.