Per Petterson

Kielzog

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede totstandgekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel I kjølvannet, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober a/s, Oslo 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2002

Deze editie © De Geus bv, 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Andy & Michelle Kerry/Trevillion Images

isbn 978 90 445 3168 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Er was iets met een gezicht. Ik had het nooit eerder gezien, maar ik herkende het, en als ik er nu aan terugdenk, is dat akelig. Iemand gaf me een glas gin. Ik had al genoeg gehad, ik zie mijn hand rond het glas, het glas is tjokvol, verder herinner ik me niks meer behalve dat gezicht, en nu sta ik met mijn voorhoofd tegen de ruit in de deur van deze boekwinkel en ik schop tegen de deur. Ze moeten me binnenlaten. Ik weet niet hoelang ik hier al sta. Ik ben van de wereld geweest en nu ben ik terug, en ik voel me niet goed. Waarom doet niemand open. Ik schop tegen de deur. Achter me lopen mensen over het trottoir, maar ik draai me niet om, druk mijn gezicht tegen het glas zodat mijn neus geplet wordt en staar naar de rijen boekenkasten. Het is donker binnen, maar buiten is het licht. Het is ochtend, de zon schijnt in mijn nek, maar ik durf me niet om te draaien. Dat glas gin was gisteren, tientallen kilometers van deze straat in het centrum van Oslo verwijderd.

Iemand kucht en zegt: ‘Ik geloof niet dat daar al iemand is. Het is denk ik nog te vroeg.’

Ik ken die stem, het is de vrouw uit de kiosk hiernaast, ik heb haar jarenlang gehoord. Ze staat vlak achter me. Ik zou haar zelfs met mijn rug naar haar toe om twee uur ’s middags op een zaterdag in juni in een drukke winkelstraat herkennen. Ik koop al sinds 1981 mijn shag en mijn Dagbladet en mijn KitKat bij haar. En dan weet ik het weer. Ik werk hier niet meer. Ik werk hier al drie jaar niet meer. Ik wacht volkomen stil en zonder adem te halen tot ze weggaat. Het is prettig om niet te ademen, want elke keer als ik inadem, krijg ik pijn in mijn zij. Maar uiteindelijk moet ik toch ademhalen, het piept in mijn keel of verder naar beneden, en meteen is die pijn in mijn zij er weer. Het is longkanker, daar ben ik van overtuigd, en ik voel me intriest omdat ik longkanker heb en vrijwel zeker binnenkort doodga.

Het is nu stil achter me, dus zal ze wel weggegaan zijn, en dan huil ik een beetje met mijn neus tegen het glas van de deur terwijl ik naar binnen kijk naar de rekken met boeken en bedenk dat de winkel meer plaats heeft gekregen sinds ik er weg ben, een groter vloeroppervlak en dus meer stellingen met plaats voor nog meer boeken die ik nooit zal kunnen lezen omdat ik doodga aan longkanker.

Ik ben drieënveertig jaar. Toen mijn vader zo oud was, was ik net geboren, en hij had zijn hele leven nog geen sigaret aangeraakt. Alcohol dronk hij uitsluitend zondags bij het avondeten: één flesje pils, omdat hij dat had verdiend. Je lichaam moet een tempel zijn, zei hij, geen gekalkt graf. Hij was skiër en bokser, als hij ademhaalde kwam de lucht zonder enige weerstand in zijn longen terecht, en dat gaf ook niet, want de lucht was toen veel schoner. Als hij hoestte, was dat omdat hij verkouden was, en dat was hij zelden. Nu is hij dood, maar dat is niet zijn schuld. Als ik binnenkort de pijp uit ga, dan is dat vrijwel zeker wel mijn eigen schuld. Dat is het verschil tussen ons, en dat is een vrij groot verschil.

Ik hoest en kijk naar beneden, zie mijn handen. Ze hebben iets onverklaarbaar leegs, ze zijn zwart en er zitten schaafwonden op mijn handpalmen, maar ik voel niks. Ze hangen daar gewoon. Dan herinner ik me een grote, grauwe muur met een ruw oppervlak, dat ik val en me tegelijkertijd vasthou, ik herinner me volkomen stil water in een bassin, chloorblauw water met zwarte strepen op de bodem. Het is een openbaar zwembad, maar het is nog niet open, want het is er volkomen stil, er loopt alleen een man in witte kleren langs het bad, en ik probeer te ontdekken waar ik nou precies sta te kijken, maar het lukt me niet, ik drijf, ik ben overal, als God. Ik zie de klok aan de muur heel duidelijk, maar kan niet zien hoe laat het is. Er staat een palm in een hoek. Dit is het Bislett-bad, denk ik, en dan is die grauwe muur het Bislett-stadion. Maar ik ben niet meer in het Bislett-stadion geweest sinds ik tien was en samen met mijn vader zag hoe Raufoss met 2-0 Vålerenga versloeg. Hij was verbijsterd. Zei de hele weg naar huis geen woord meer.

Ik voel de zon in mijn nek, hij brandt of er brandt iets anders, en misschien is het zondag. Ik weet het niet meer. Ik zie alleen maar mijn ogen in de ruit voor me en de boeken daarachter, en ik weet niet welke dag het is.

‘Ga eens kijken wat voor weer het is’, zei mijn broer elke keer als het zondagochtend was en winter, en dan moest ik het onderste bed uit en door de kamer naar het raam lopen om het dikke gordijn opzij te trekken en door de ijsbloemen naar buiten te kijken.

‘De zon schijnt’, zei ik. ‘De zon schijnt en het is mooi weer.’

‘Zon’, zei hij. ‘Shit.’

‘Shit’, zei ik, de sneeuw was zo wit dat het pijn aan mijn ogen deed, en we roken hoe de geur van gebakken spek vanaf de begane grond de trap op zweefde en wisten dat híj al uren op was en de ski’s had nagekeken en de rugzakken had ingepakt. Die stonden al klaar in de gang, met een thermoskan en lunchpakketten in de zijvakken en een extra trui en sokken en een krabbertje en drie soorten skiwas in geval van plotselinge dooi of dalend kwik: er zaten ook twee sinaasappels in en als we mazzel hadden misschien een chocoladereep, en die rugzakken wogen minstens twintig kilo per stuk.

Maar dat is nu een heel leven geleden en hij is al bijna zes jaar dood. Ik herinner me een kantoor aan de Drammensvei met een rood kruis op de deur, een brandweerman liet een video zien van de binnenkant van het schip met een landschap van halfnaakte, liggende lichamen, de corridor des doods stond er op de voorpagina van een krant, die video werd afgespeeld aan de binnenkant van mijn ogen; huid, ik zie huid, als mat fluweel in het flakkerende licht van een lamp die zich verder naar binnen beweegt, onrustige schaduwen tussen ellebogen en heupbeenderen, schouderbladen en halskuiltjes, een zee van stille zachtheid waarin alleen het licht beweegt en datgene levend maakt wat niet meer leeft. De camera loopt, stopt even voor iets wat zwart geworden is, waar de vlammen alles hebben meegenomen, tot er niets meer was, dan zwenkt hij een hut binnen met een speelgoedpinguïn moederziel alleen op een bed en een deur op een kier naar een badkamer, die donkere streep die de opening is naar het duidelijke geheim van de badkamer. Ik heb koude voeten nu ik hier met mijn neus tegen de deur sta en me de kou herinner die zich destijds in het kantoor in mijn voeten vastbeet, en mijn maag die krankzinnig brandde. Maar mijn gezicht was heel kalm en zij die naast me zat zei: ‘Spoel in godsnaam terug, ik moet die pinguïn nog een keer zien.’ Een schuilkelder in Bagdad, dacht ik, want er was God mag weten hoe een jaar verstreken en het was lente 1991 geworden, met chirurgische bombardementen, elektronische oorlogvoering, een oorlog op de buis, een tv-spelletje, ‘spoel terug’, zei ze steeds weer, de brandweerman dééd het en zij versteende.

Nu is het 1996. Ik voel me niet goed. De kou kruipt vanuit mijn voeten door mijn benen naar mijn heupen, ik begin te beven, ik klappertand, mijn voorhoofd slaat tegen het glas, alsof ik in een bus zit met mijn gezicht tegen het raam en de dieselmotor alles laat trillen. Ik denk dat ik misschien moet overgeven, maar hier kan ik niet overgeven. Er lopen mensen achter me op het trottoir en het is geen zondag, want ik hoor aan hun stemmen dat het jonge mensen zijn, het zijn leerlingen van de handelsschool hiernaast en als ze langs me lopen worden ze stil, en ik kan me niet omdraaien en hen naar mij zien kijken. Ik kijk naar mijn schoenen. Daar zitten vlekken op, onder mijn openstaande jasje hangt mijn overhemd uit mijn broek en ik zie het uiteinde van mijn riem voor mijn halfopen gulp bungelen. Dat was gisteren niet zo. Wanneer heb ik die broek uit gehad? Misschien ben ik wel verkracht. Misschien heeft iemand mij een portiek in gesleurd toen ik langs het Bislett-stadion liep of een kleedhokje in het Bislett-bad, en mijn kont op de meest grove wijze misbruikt terwijl ik geheel van de wereld was. Ik sluit mijn ogen en concentreer me en zoek overal in mijn lichaam naar sporen; een restant, een pijntje, en wat ik ontdek is dat ik me ellendig voel. Het is moeilijk te zeggen wat wat is. Ik moet me laten testen. Ik kan wel positief zijn. Er zijn mensen in deze stad die zonder blikken of blozen een kiem in mijn bloed kunnen hebben geplant, een virus dat dóórtikt en diep in mij doordringt en op een goeie dag over een aantal jaren als een tijdbom zal exploderen, wanneer ik het het minst verwacht, op een dag waarop mijn leven er niet uitziet zoals het er momenteel uitziet, een dag waarop de zon in mijn gezicht schijnt.

Ik haal diep adem. De pijn in mijn zij doet me bijna opspringen. Het zijn mijn longen, dat was ik vergeten. Ik kreun luid. Iemand blijft achter me stilstaan en zegt iets wat ik niet wil horen. Ik blijf doodstil staan wachten en ik neurie wat, dan loopt die iemand weer verder. Ik til voorzichtig mijn rechterhand op om te voelen of mijn haar nat is. Het is kurkdroog en stug als een deurmat en voelt verre van schoon aan. Ik zou een douche kunnen gebruiken, een douche en een sauna. Tegenwoordig hou ik van de sauna, dat was vroeger niet zo. Ik had altijd lood in mijn schoenen als we vanaf de bushalte naar het Torggata-bad liepen en dan de stenen trap op naar de garderobe en de douches, het was koud in de garderobe en in de douche voordat het water kwam, maar wanneer het lauw door je haar en langs je nek over je schouders en je buik stroomde was het lekker, ik deed mijn ogen dicht en wilde daar blijven staan. Het was fijn, één ogenblik lang was alles fijn.

‘Doe je ogen open en kom mee’, zei hij en hij deed de deur van de sauna open, en ik kwam, want ik had nooit gehoord dat je ook nee kunt zeggen. Ik ging naar binnen en daar was een krachtig, vlammend wezen dat elke ademtocht sneller dan ik kon volgen uit mijn keel zoog, en al snel was ik leeg en bleef daar naar adem staan snakken.

‘Je moet alle rotzooi eruit zweten,’ zei hij, ‘de binnenkant eruit gooien en je grondig reinigen’, maar ik kon niet zweten. Ik stond daar droog en dun in de stoom en zag de naakte mannen met hun hoofd in hun handen op de banken zitten, glimmend, hijgend, met enorme buiken op hun dijen en hun grote pikken ertussen, en niemand van hen kon praten, want het wezen vulde de lucht en drukte hen tegen de wanden, er was geen plaats meer voor iets anders. En ik kon niet zweten. Ik was acht jaar, mijn huid brandde en ik wist niet dat het zo belangrijk was dat je gereinigd werd, dat de binnenkant van je lichaam niet schoon was, daar waar je gedachten zaten, en je ziel.

Ik liep op onvaste benen naar het waterstraaltje dat uit een tuitje in de muur in een porseleinen schaal stroomde, ik dronk en dronk, en toen ik klaar was kwam hij naar me toe, vulde zijn handen met water en liet dat over de kachel lopen zodat het luid siste, verse stoom golfde omhoog, en de mannen op de banken kreunden. Hij lachte en bukte zich, zette zijn handen plat op de vloer en slingerde zijn benen omhoog tot een handstand, met gesloten benen, en met zijn hielen lichtjes tegen de brandende wand grijnsde hij op z’n kop en begon zich met zijn armen op te drukken, met zijn hoofd naar de vloer en zijn benen recht omhoog. Zijn pik sloeg tegen zijn platte buik met een geluid waar ik heel goed zonder kon en het zweet sijpelde langs zijn heupen. Hij kon ademen waar niemand anders dat kon, en ik telde half hardop in mezelf mee: een, twee, drie, vier enzovoorts, zoals ik altijd placht te doen als hij zulke dingen deed. Ik volgde zijn lichaam met mijn ogen, op en neer, op en neer, en bedacht dat ik er nooit zo uit zou zien, al werd ik honderd jaar, niet dát gemak, niet dát gewicht, en ik herinner me de kapel in het Rijkshospitaal waar we vele jaren later de kisten moesten ophalen. Ze stonden op een rij langs de muur, en buiten stonden de lange zwarte auto’s op een rij op de oprit te wachten. We zagen ze door de ramen, de auto’s stonden stil met de achterklep open, één chauffeur stond met zijn rug naar ons toe en met zijn ellebogen op de motorkap geleund al rokend uit te kijken over de Holberggate, en de man van de begrafenisonderneming schraapte zijn keel en zei: ‘Eerst moet ik denk ik even zeggen dat de kisten waarschijnlijk niet zo zwaar zijn als je misschien zou verwachten.’

Hij haalde een hand door zijn haar en oogde wanhopig, wij keken elkaar aan, mijn broer en ik, en toen bukten we ons en pakten de handgrepen beet en tilden, en we keken strak voor ons uit toen we begrepen dat hij gelijk had.

Ik ben zo moe. Ik leun met mijn hele bovenlichaam tegen de deur. Ik zou kunnen slapen, en misschien slaap ik ook wel en droom ik of herinner ik me een droom. Ik ben in het huis in Veitvet. Mijn vader en moeder zijn er ook, en mijn twee jongere broers. Ik weet dat ze dood zijn, en ik weet dat zij het weten, maar we hebben het er niet over. Ik probeer te bedenken hoe ze terug hebben kunnen komen. Ik kan me plotseling niet herinneren waar hun graven zijn, maar die kunnen niet ver weg zijn, misschien buiten op het gazon bij de haag langs de weg. Het huis ziet eruit zoals toen, in mei van dat jaar; halflege boekenkasten, foto’s in stapeltjes op de salontafel, overal op de vloer kartonnen dozen die we bij de groothandel hebben gekocht. De klok aan de muur is stil blijven staan. Ze lopen rond en helpen mij met spullen waarvan ze vinden dat ik ze moet krijgen, en ik loop op eigen houtje rond en pak boeken die mijn dochters volgens mij mooi zullen vinden. Ik pak een paar kleine dingen voor mijzelf en stop ze weg, prop ze in de zak van mijn jopper, maar dan krijg ik een slecht geweten omdat ik mijn broer belazer en ik haal ze er weer uit. Ik hoor ze de hele tijd zachtjes praten in de woonkamer. Ik loop naar boven, naar de kamer die ooit van mij was. Ik doe het raam open en steek mijn hoofd naar buiten. Op het balkon onder mij staat mijn vader in de zon. Hij staat er rustig met gesloten ogen en zijn armen voor zijn borst gekruist. Hij vult zijn overhemd helemaal. Het is stil, hij heeft het naar zijn zin, maar ik vind het niet prettig dat de buren zullen zien dat er een dode man op het balkon staat te zonnen. Ik doe het raam dicht en ga weer naar beneden. Onder aan de trap staat de oude boekenkast met houtsnijwerk langs de boven- en zijkanten. Ik ga op de grond zitten en leg mijn hoofd tegen de middelste plank, zoals ik al zo vaak heb gedaan. Ik duw mijn hoofd naar binnen, en dan opent alles zich, ik kan naar binnen kijken. De boeken staan er rijen dik, het is een hele kamer waar geel licht naar binnen stroomt door een raam dat ik nooit eerder heb gezien, en dat verbaast me, en toch is alles bekend. Ik pak Tolstoj met mijn ene hand en Nansen met de andere en trek mezelf helemaal naar binnen. Achter mij sluit alles zich weer, en al die tijd hoor ik ze zachtjes met elkaar praten in de woonkamer.

Ik recht mijn rug, mijn gezicht verlaat de deur, ik sta zonder houvast in deze wereld en luister. Ik hoor nergens voetstappen, en dan maak ik mijn spijkerbroek open en stop mijn overhemd erin, zo goed ik kan, zo snel ik kan, en ik probeer de gulp dicht te knopen. Dat is niet zo gemakkelijk, mijn lege handen zijn stijf en bijna gevoelloos en de knopen zijn hard. Eentje komt in het verkeerde gaatje, maar uiteindelijk krijg ik hem dicht. Ik probeer mijn jasje ook dicht te doen, maar de rits is kapot, hij bungelt er wat bij, er onderbreken onderaan een paar tandjes zodat ik hem niet bij elkaar krijg. Misschien heeft iemand geprobeerd me de jas van mijn lijf te rukken. Ik denk aan mijn droom en herinner me dat het jaren geleden is dat ik die heb gehad, dat ik hem heb opgeschreven, dat ik dat ergens moet hebben. Dus dan heb ik niet geslapen. Ik kijk naar beide kanten. Het is stil op straat en op het trottoir. Ik doe een paar passen langs de grote etalage, het flikkert in de ruit, dat is de lente die over de fjord aan komt zeilen en die in het voorbijgaan mijn nek raakt, en achter de ruit staan de nieuwste boeken. Rick Bass heeft weer een nieuwe bundel. Daar heb ik op gewacht. Ik hou van zijn novellen, ze zijn vol landschap en lucht, ze ruiken al van verre naar dennennaalden en heide.

Ik moet weg uit deze stad. Ik bal mijn vuisten, en dan besef ik wat er mis is met mijn handen. Mijn tas, die is verdwenen. Ik draai me om en kijk achter me, maar voor de deur ligt alleen maar een pak kranten. Ik kijk de hele straat af langs de handelsschool tot aan de hoek, maar hij is leeg, geen schaduw te zien, niets anders dan oude peuken die de studenten op de stoep hebben achtergelaten en een bord met ‘open’ voor het cafeetje met de formicatafels.

Het was maar een oude leren tas, van het type dat de arbeiders in de jaren zestig gebruikten, die ze op hun schoot hielden als ze de bus naar hun werk namen en waar het Arbeiderblad en hun broodtrommeltje en hun totoformulier in zaten, we vonden drie van zulke tassen in de kast in de slaapkamer toen we het huis uitruimden. Allemaal ongebruikt, dus hij had waarschijnlijk aan de toekomst gedacht en zich tot aan zijn pensioen ingedekt en ze goedkoop uit een restpartij gekocht, maar toen gingen ze langer mee dan hij had verwacht. Zijn naam stond met viltstift aan de binnenkant van de klep geschreven, met letters die hij ooit in de jaren twintig op school had geleerd, en aangezien mijn broer een attachékoffertje gebruikt, nam ik ze alledrie mee. Ik gebruik ze altijd, er hebben foto’s van mij in de krant gestaan waarop ik een van de tassen draag, en als mensen achter me mijn naam roepen en ik me omdraai, zeggen ze: ‘Hé, Arvid, ik herkende je aan je tas.’

In die tas zaten een dik schrijfblok dat bijna vol was, mijn bril die vijfentwintighonderd kronen heeft gekost en een boek van Alice Munro, A Friend of My Youth. Dat lees ik voor de derde keer, ik heb al haar boeken, want ze hebben een kracht, een eenheid die de dingen niet mooier voorstelt dan ze zijn, maar die zegt dat niets tevergeefs is, wat we ook gedaan hebben, als we maar op tijd omkijken.

Ik weet het niet. Ik weet niet of dat waar is. Ik ben een beetje duizelig omdat ik niet diep durf in te ademen, dat doet elke keer dat ik dat probeer zo’n pijn dat ik me inhou, en daardoor krijgen mijn hersenen niet genoeg zuurstof. Ik veeg mijn handen af aan mijn broek, schraap mijn keel en loop de kiosk binnen. Er is daarbinnen plaats voor drie personen, als ze niet met hun ellebogen werken. Zij staat ingeklemd tussen de toonbank en het rek met sigaretten. Ik pak een Dagbladet uit de stander en zeg: ‘Dagbladet en een cola.’ Ze geeft geen antwoord. Haar ogen zijn kogelrond achter de brillenglazen en ze kijken niet naar mij, maar naar iets vlak bij mijn oor. Ik breng mijn hand omhoog, maar er zit daar niets anders dan mijn oor. Ik probeer het nog eens, zij kucht en glimlacht voorzichtig en beweegt niet. Ze begrijpt niet wat ik zeg. Het geluid van de woorden is heel duidelijk in mijn hoofd, maar het zijn niet dezelfde woorden die zij hoort. Ik weet niet wat zij hoort. Dan zie ik de koelkast met flessen die aan mijn kant van de toonbank staat. Het is hier immers zelfbediening. Ik draai me om en pak het handvat, en omdat ik me zo zwak voel, pak ik het stevig beet, het zou gênant zijn als ik de deur niet bij de eerste poging openkrijg. De deur vliegt open, de koelkast schudt en twee flessen zeilen naar buiten, vallen op de grond en rollen weg, maar ze gaan niet stuk, want het zijn halveliterflessen van plastic. Een sinas en een cola. Ik buk me en kreun, want de pijn in mijn zij slaat onmiddellijk toe, ik pak ze op als een stokoude man en zet de sinas terug in de koelkast en de cola op de toonbank. Zij zegt niks, kijkt straal langs me heen met haar ronde ogen. Ik voel in de zak van mijn jas en gelukkig zit mijn portemonnee daar in. Dat is een wonder, snap ik nu. Ik doe hem voorzichtig open. Mijn Visakaart is er nog en mijn bonuskaarten van Shell en Fina en Texaco en mijn lidmaatschapskaarten van de bibliotheken in Lørenskog en Skedsmo en Rælingen. Maar er zitten geen munten of bankbiljetten in. Ze staart naar mijn portemonnee en ik haal mijn Visakaart eruit en leg die op de toonbank, maar dan staart ze naar mijn Visakaart alsof dat een volkomen nieuwe uitvinding is. Ik kijk naar de kassa. Die zou uit het begin van de jaren zestig kunnen stammen en heeft in ieder geval geen betaalautomaat. Ik weet niet wat ik moet doen. Ik heb zo’n dorst dat ik nergens anders aan kan denken. Ze kucht, buigt zich voorover en zegt heel duidelijk en heel langzaam met weidse mondbewegingen zodat ik haar lippen kan lezen:

‘J=e = h=o=e=f=t = n=i=e=t = t=e = b=e=t=a=l=e=n. = I=k = t=r=a=k=t=e=e=r.’

Ze kijkt me nu voor het eerst recht aan en glimlacht breed. Dat is een aanbod dat ik niet kan afslaan. Ik zou iets moeten zeggen. Ik lik langs mijn lippen, maar mijn mond is volkomen droog, mijn tong is gezwollen, en dan pak ik gewoon mijn Visakaart en de krant en de cola en loop achterwaarts de kiosk uit. De zon verblindt me, dus steek ik schuin de straat over, over de parkeerplaats waar vroeger een Texacostation was, tussen de musea door naar de universiteitsaula en het metrostation. Halverwege kan ik me niet meer inhouden. Ik blijf staan en draai de dop van de fles. De bruine cola spuit eruit, over mijn broek en mijn schoenen en over de krant. Ik begin te janken. Ik was al een poosje op weg hiernaartoe, en nu heb ik het bereikt. Het absolute dieptepunt. Ik hou de fles van me af tot hij niet meer spuit, dan drink ik jankend het kleine beetje dat nog over is op en gooi de lege fles in de dichtstbijzijnde prullenbak. Ik gooi de natte krant erachteraan. Zonder bril had ik die toch niet kunnen lezen. En dan loop ik verder.

2

Er gaat een bel, ik word wakker en zet de wekker uit. Het bellen gaat door. Ik tast in het donker naar de telefoon, vind hem, en hoor de zoemtoon. En dan klinkt die bel weer. Het is de deurbel. Ik doe de lamp boven mijn bed aan en kijk op mijn horloge. Het is één uur, niet zes. Ik trek een spijkerbroek en T-shirt aan, loop naar de hal en doe de voordeur open. Daar staat niemand, dus loop ik op blote voeten door de portiek, langs de brievenbussen, en daar zie ik de Koerdische familie van de tweede verdieping buiten in de kou staan, achter de glazen deur. Drie kinderen: twee meisjes en een jongetje dat stilletjes huilt, hun moeder staart naar de grond met haar hoofddoek tot ver over haar voorhoofd getrokken, het is donker buiten tussen de flats, maar het licht uit de portiek straalt rood en blauw en geel in de bloemen op haar hoofddoek, en de vader met zijn grote snor glimlacht, hij wijst op het slot en bloedt uit een grote snee op zijn wang. Hij is van mijn leeftijd of ietsje ouder. Ik loop naar hen toe en maak de deur open en hou die vast tot iedereen binnen is, dan doe ik hem weer op slot. Hij pakt mijn hand en zegt: ‘Bedankt.’ Ik wijs op zijn wang en kijk zo vragend als ik maar kan, maar hij schudt zijn hoofd en glimlacht. Niks aan de hand. Ook goed. Hij draagt een wit overhemd onder zijn grijze jas, er zitten bloedvlekken op de boord. Het ziet er dramatisch uit, als in de film. Hij legt zijn hand op mijn schouder, en ik vóél die hand, hij zegt nogmaals bedankt en dan wijst hij op mijn blote voeten. De vloer is zo koud dat ik mijn tenen krom. Hij duwt me glimlachend naar mijn voordeur, dan spreidt hij zijn armen en legt die om zijn gezin heen en voert hen vriendelijk maar beslist de trap op terwijl hij zachtjes en indringend praat in een taal die ik niet versta. Het jongetje huilt nog steeds. Ze zijn hier nog maar een paar weken, maar hij heeft al ‘bedankt’ leren zeggen. Dat komt ongetwijfeld van pas. Ze komen uit Noord-Irak. Dat is alles wat ik weet.

Ik blijf in de portiek staan en hoor zijn stem zachter worden, hoor hun voetstappen langzaam naar boven verdwijnen. Ik had hem binnen kunnen vragen, hij had naar beneden kunnen komen als de kinderen in bed lagen, we hadden een borrel kunnen drinken, of een kop warme chocolademelk als hij dat liever wil omdat hij moslim is, en we hadden kunnen praten over het hebben van een gezin, dat dat niet zo eenvoudig is, of we hadden over Saddam Hoessein kunnen praten, mij maakt het niet uit. Misschien spreekt hij Duits, ik spreek een beetje Duits, veel meer mensen dan je denkt spreken die taal, en het laatste wat ik hoor voordat de deur op de tweede verdieping dichtslaat is het jongetje, dat hard huilt. Zonder vreemde getuigen erbij laat hij zich gaan. Het wordt volkomen stil in de portiek en erg koud. Het steunverband onder mijn dunne T-shirt zit onaangenaam strak, en de rest van mijn lichaam rilt onbedaarlijk van de kou.

Het was geen longkanker, er zat een barst in twee ribben. Toen ik thuiskwam uit de stad en kromgebogen langs de spiegel in de hal liep, zag ik pas dat ik ook nog een blauw oog had. Iedereen in de metro en in de bus vanaf het station had dat gezien, mensen die ik al jaren ken en begroet, alleen ík wist het niet. Alle pijntjes waren samengevoegd tot één grote, en ik kon ze niet meer van elkaar onderscheiden. Ik lag dagen- en nachtenlang duizelig in bed voordat ik een dokter belde, beneveld door gebrek aan lucht en de gedachte aan de dood, en ik probeerde te begrijpen wat er gebeurd kon zijn toen ik van de wereld was.

Ik loop mijn flat binnen en doe de deur dicht. Alleen boven mijn bed brandt een lamp. In de slaapkamer trek ik een van mijn vaders oude truien over mijn hoofd, hij is verwassen en voelt zacht aan tegen mijn huid, daarna trek ik sokken aan voordat ik de lamp uitdoe en door de donkere hal naar de woonkamer loop, waar ik de lamp boven het bureau aanknip. Het eerste wat ik deed toen ik weer alleen was, was het bureau naar de woonkamer verplaatsen. Er liggen twee boeken op en een manuscript van ongeveer honderd pagina’s met een laagje stof op de bovenste bladzijde. Nieuw boek, staat er onder het stof. Ik pak mijn goedkope reservebril en zet de kleine Mac aan, klik op het tekstverwerkingsprogramma dat ik nu gebruik en open een nieuw bestand. Ik schrijf: ‘Begin november. Het is negen uur. De koolmeesjes klappen tegen het raam. Soms vliegen ze duizelig verder na de botsing, andere keren vallen ze en blijven in de verse sneeuw liggen spartelen voor ze weer op de vleugel komen. Ik weet niet wat ze zo nodig van me moeten. Ik kijk uit het raam naar het bos. Er ligt een rood licht over de bomen richting meer. Het begint te waaien. Ik zie de vorm van de wind in het water.’

Ik schrijf mezelf naar een mogelijke toekomst. Het eerste wat ik dan moet doen is zíen, en dat op een geheel andere plaats, en dat komt me goed uit, want hier is dat onmogelijk. Dan rinkelt er weer een bel. Ik kijk naar de hal en de voordeur, maar dit keer is het de telefoon. Het is bijna twee uur. Het is mijn broer. Hij is drie jaar ouder dan ik, is mede-eigenaar van een architectenbureau en verdient veel geld.

‘Hallo’, zegt hij.

‘Weet je wel hoe laat het is,’ zeg ik, ‘het is dinsdag, wás dinsdag in ieder geval. Moet jij morgen niet werken?’

‘Hallo’, zegt hij.

‘Hallo. Ben je dronken?’

‘Niet helemaal. Nog niet helemaal. Ik geloof dat ik ga scheiden.’

‘Jeetje. Welkom bij de club. Weet Randi dat al?’

‘Zíj is juist degene die dat weet. Ze heeft het alleen nog niet aan mij verteld. Maar dat zal niet lang meer duren. Ze is niet thuis. Ik zit hier alleen.’

‘Nou ja zeg. Nou moet je eens goed luisteren. Wie van ons had het eerst lang haar? Dat was ik. En wie knipte het het eerst weer af? Dat was ik ook. Ik plakte Mao aan de muur, en ik haalde hem er weer van af. Ik was de eerste die Bob Dylan goed vond, ik was de eerste die van opera hield, Steve Forbert vond ik als eerste goed en The Smiths en Billy Bragg, en ik was degene die zei dat Ken Loach een grote zou worden en nou zijn dat de enige films waar jij naar kijkt. Ik was de eerste die Pelle de Veroveraar las, en ik las Arc de triomf als eerste en ging naar de drankwinkel om te vragen of ze calvados hadden, en die kostte toen meer dan tweehonderd kronen, in 1973. Ik liep mee in de eerste Vietnam-demonstratie. Toen jíj mee ging doen, was de oorlog al bijna afgelopen. Ik was de eerste die ging trouwen en weer ging scheiden. Goed, jij was drie dagen eerder met je eerste kind, maar dat was omdat ik langer dan jij condooms gebruikte. Misschien heb je wel nooit condooms gebruikt. Verdomme, je bent drie jaar ouder dan ik. Je zou eens iets nieuws moeten verzinnen, iets wat ik nog niet gedaan heb. Of je zou weer kunnen gaan schilderen, jij bent de enige die dat kan.’

‘Wat een onzin, ik zou net zo’n lange lijst als jij kunnen maken. Bovendien kende ik pappa beter dan jij.’

‘Waarom heb je het nu over hem? Jezus, pappa. Waarom zeg je pappa. Heet hij plotseling niet meer pa. We hebben altijd pa gezegd.’

‘Jíj zei altijd pa.’

‘Niet waar.’

‘Luister eens, Arvid. Weet je nog dat we thuiskwamen uit Kopenhagen nadat we de krans in het water hadden gegooid met alle brandweerlui en politiemensen en crisispsychiaters en de dominees en de hele zooi, we leenden meteen het bestelbusje van Harald en reden naar Veitvet en propten de auto vol spullen uit het huis daar. En toen reden we weer naar Gotenburg om voor de zoveelste keer de boot naar Denemarken te nemen met al die dingen waarvan we eigenlijk niet wisten waarom we ze meesleepten, en we waren zo moe dat we achter het stuur in slaap vielen voordat we bij Vestby waren, dus moesten we daar bij het wegrestaurant stoppen en we gingen op de banken buiten liggen, en toen vroeg ik of jij een slecht geweten had vanwege pappa. Je viel bijna van de bank, hoe moe je ook was.’

‘Waar heb je het over. Ik viel helemaal niet van de bank. Ik dacht dat we het over scheidingen hadden.’

‘Ík had het over scheidingen. Ik heb geen idee waar jíj het over hebt.’

‘Over scheidingen hoef je mij niks te vertellen. Verdomme, ik weet alles van scheidingen.’

‘Oké, ook goed’, zegt hij en hij hangt op, ik blijf met de hoorn in mijn hand zitten, dan hang ik ook op, en het wordt stil. In de hal is het donker, buiten is het donker, er brandt licht achter één raam in het volgende flatgebouw. Daar woont mevrouw Grinde. De buren zeggen dat ze een verrekijker heeft, en dat kan best waar zijn, ik weet niets van haar, maar die kan ze nu niet gebruiken, tenzij het een legertype is, maar dat geloof ik niet. Op het scherm staat: ‘Ik zie de vorm van de wind in het water’. Heb ik dat geschreven?

Toen mijn vader vijfenzeventig werd, heb ik geen speech gehouden. Ik had er niks op tegen om een speech te houden, maar het was geen moment bij me opgekomen dat ik dat zou moeten doen. In mijn familie deden we niet aan speeches. Niet op verjaardagen, niet bij de belijdenis, nooit was iemand aan tafel opgestaan om iemand anders te eren. Met één uitzondering. Het jaar daarvoor was mijn moeder zestig geworden en ik hield een lange toespraak op rijm, van ons, haar kinderen. Ik geloof dat het haar blij maakte en ik geloof dat ze vond dat het op zijn plaats was, dat ze eindelijk iets terugkregen voor het feit dat ze op de Arbeiderspartij hadden gestemd en ze het grootste deel van hun leven bij de vakbond waren geweest zodat wij een beter en rijker leven zouden krijgen. Het was een fraaie toespraak en al zou ik er niet de Nobelprijs voor Literatuur mee gewonnen hebben, ik was er toch een beetje trots op. Op zijn vijfenzeventigste verjaardag besefte ik dus opeens dat zij aan tafel naar mij zat te kijken. Het was tegen het einde van de maaltijd, ik rook absoluut geen onraad, dus keek ik terug, en opeens begreep ik dat ze wachtte op de speech die ik voor mijn vader zou houden, en ze had die gezichtsuitdrukking die verraadde dat ze erg benieuwd was wat ik deze keer had verzonnen.

Ik had helemaal niks verzonnen. En ik kon ook niet spontaan opstaan en ter plekke iets verzinnen. Ik had niets te zeggen. Ik draaide me om en keek naar de anderen aan tafel, mijn twee broers die toen nog leefden en alle kinderen en ooms en tantes, en ze zaten allemaal naar mij te kijken. De enige die niet naar mij keek was mijn vader. En plotseling was het volkomen stil aan tafel.

Ik sta op van mijn bureau, loop naar de hal, doe de voordeur open en luister. Ik doe een paar stappen naar buiten, leun over de balustrade en kijk omhoog. Geen geluid. Het is midden in de nacht, maar misschien staat daar iemand die zich niet beweegt. Ik kuch voorzichtig, maar het klinkt toch luid, het echoot, dat is gênant en ik wacht niet, maar ga weer naar binnen en doe de deur dicht. In de hal is het donker. De twee kamers naast mijn slaapkamer zijn nu leeg, maar de deuren staan open, daar is het ook donker en niet zoals vroeger toen minstens één van de meisjes met een lamp boven haar gezicht wilde slapen, geel licht onder haar oogleden en tot ver weg in dromenland. Nu doen ze dat ergens anders, misschien doet een andere man de lampen aan. Ik loop ernaartoe en sluit beide deuren. Dan ga ik naar de keuken. Ik kan toch niet slapen, dus kan ik net zo goed koffiedrinken.

Toen mijn broer en ik dat voorjaar van 1990 verder reden vanuit Vestby, na een reis naar Kopenhagen, waar we kransen in het water hadden gegooid en in de bar hadden geproost met politie-inspecteurs, crisispsychiaters en brandweermensen en hadden gedanst met de mooiste diaconessen die we ooit hadden gezien, waren we niet uitgerust, we hadden allebei misschien een halfuur geslapen op de banken voor het wegrestaurant en dat was te weinig, maar de zon brandde en maakte het onmogelijk daar te blijven liggen. Het was moeilijk om de blauwe bestelbus te besturen, voor mij in ieder geval, want hij had een stuurversnelling, waaraan ik niet gewend was, en hij was groot en stug en ik had sowieso al heel lang niet meer in een auto gereden. Bij de Zweedse grens was ik zo moe en gefrustreerd omdat ik steeds in zijn twee schakelde als het de vier moest zijn, dat ik hem verder naar Gotenburg liet rijden. Dat deed hij met plezier. Hij was tenslotte de grote broer en ik de kleine, en de auto was van zíjn buurman.

‘Ik benijd je omdat jij alles wat gebeurd is onder woorden kunt brengen’, zei hij toen we door de bocht scheurden na de afrit naar Lysekil, waar we een paar weken eerder geweest waren, waar het brandende schip naar de kust en de dichtstbijzijnde haven was gesleept met een gevolg van spuitende brandweerboten, wij stonden op de kade en keken omhoog naar het lege karkas dat stillag onder een blauwe hemel, met grote, waaierachtige vlekken rond de ramen, en een politieagent verbood ons aan boord te gaan. Het was zondag en er waren toeristen en wandelende mensen en kleine bootjes met tandpastawitte zeilen die naar zee voeren, maar behalve wij keek niemand naar het schip, en we begonnen te bekvechten met de Zweedse agent aan het uiteinde van die lange pier, want we hadden zo ver gereden en we wilden aan boord, maar het hielp niets, en toen begon ik te janken en wilde de agent aanvliegen. Mijn broer hield me tegen en zei zachtjes iets in mijn oor wat ik me niet meer kan herinneren, maar ik volgde hem gedwee terug naar de auto. Daar bleven we naar buiten zitten staren.

Hij vergiste zich. Ik was alleen maar lichaam en geen woorden, net als hij, en hoeveel we ook praatten, er was altijd lucht tussen wat we zeiden en wat we deden. Het was als champagne. Ik had kort daarvoor champagne geproefd op een feest van de uitgeverij en kon toen zelfs een verkeerd antwoord geven als iemand vroeg hoe ik heette. Bijna alles wat we zeiden was verkeerd.

Wat we deden, was rijden. We reden de hele tijd, we verbruikten duizenden kronen aan benzine. We konden niet stil blijven zitten. We doken bij het binnenrijden in Gotenburg de tunnel in en toen we daar weer uitkwamen, reden we opeens tegen een muur van water aan. De regen plensde naar beneden zoals we dat nog nooit hadden gezien, hij knalde op het dak en stroomde over de voorruit, we konden nog geen meter voor ons uit kijken. De wereld was glimmend en melkwit en volkomen ondoordringbaar, met rode stippen die steeds groter werden, en ik riep: ‘Remmen!’ en mijn broer remde. De auto voor ons was plotseling vlakbij, met enorme achterlichten. Het was een grote vrachtwagen die het had begeven en stilstond op de rijbaan. Mijn broer trapte het pedaal in en trok tegelijkertijd aan het stuur, onze auto slipte en eindigde dwars op de weg met het portier aan mijn kant bijna tegen de vrachtwagen aan, t.i.r. stond er met grote letters boven het nummerbord. Ik begon te lachen, ik sloeg met mijn vlakke hand op het dashboard en zei: ‘Twee seconden later en de hele familie Jansen was uitgeroeid geweest. Knap werk. Binnen twee maanden, iedereen weg. Over een verdwijntruc gesproken.’ Mijn broer zat met zijn voorhoofd op het stuur en had geen zin in lachen, maar toen moest hij wel, en hij huilde ook een beetje, en toen hield de regen op. Heel plotseling.

De rest van de reis naar de veerboot reden we in stilte, met het nieuwe licht door de ramen, langs de kaden en de steile rotsen aan onze linkerhand en we sloegen af waar de schepen naar Amerika vroeger aanlegden, waar de emigranten aan boord gingen met hun kisten en koffers, naar de derde klasse helemaal onder in het schip – als er destijds een autodek had bestaan, dan zou het ónder het autodek zijn geweest – in krappe hutten met als enige verlichting een klein lampje aan het plafond en het licht dat hun eigen hoop hun misschien gaf. De waterspiegel glinsterde volkomen stil in de zon en vanaf de Stigberg stortten de restanten van de wolkbreuk als een waterval vanuit een onbekende binnenzee langs de lange trappen naar beneden en stroomden over het asfalt, zodat het water opspatte rond de wielen van de bestelbus.

De overtocht duurde maar drie uur. We hadden met een kop koffie in de salon kunnen gaan zitten om dikke Zweedse en Deense kranten te lezen, zoals we altijd deden, maar we waren leeg en hongerig en gingen rechtstreeks naar het restaurant. Daar bestelden we een driegangendiner met bier en aquavit, terwijl we vroeger altijd alleen in de cafetaria aten, en we betaalden met Visakaarten die bol stonden van het verzekeringsgeld. We aten twee uur lang, en het laatste van de drie uren zaten we in ligstoelen aan dek, met onze rug naar het land dat we naderden. Er stond een man bij de reling in het water te staren. Zolang ik daar zat bewoog hij niet één keer, en ik had wel willen opstaan en naar hem toe willen lopen om te vragen waarom hij daar stond, maar ik had er de puf niet voor.

Toen we aan land reden was het avond. Een lichte avond met warme zeelucht boven de kade, we reden met open raampjes door de haven, langs het nieuwe spoorwegstation waar de goederenwagons in gesloten gelederen op de rails stonden met roestrood beslag en Carlsberg in groene letters op de zijkanten. Op het grasveld voor de verbouwde zeemansschool stond een witte containerkraan die leek op iets uit een sciencefictionfilm. We reden de Nordre Strandvei af, met de hele tijd helmgras langs het asfalt en de zee in het oosten en vlak onder ons het zandstrand waar we ooit een dode zeehond hadden gevonden, en verderop lag het eiland met de vuurtoren waar nu geen lampen brandden voorzover we konden zien, en toen verder, het laatste stuk, waar het grind onder de wielen knarste en de rozenstruiken in de eerste bocht langs de lak schraapten. Het zou die avond niet donker worden, zo ver het oog reikte alleen maar het schuine schemerlicht en rijen glanzende zeemeeuwen op de zandbanken. We sloegen de laan met wilgen in en reden die uit en parkeerden dicht tegen de muur aan, zetten de motor uit en bleven zwijgend zitten. Het huis leek net geel geschilderd in het licht uit het westen en de ramen waren donkerder dan al het andere om ons heen. Er liep een fazant door de tuin naar het veld erachter. Mijn broer volgde hem met zijn ogen en beet op zijn lip, en ik zei: ‘We zijn vergeten drank te kopen op de boot.’

‘Shit’, zei mijn broer. ‘Da’s waar. Dat is ons nog nooit overkomen. En ik móét een borrel hebben. Daar heb ik de hele weg vanaf de kade aan gedacht.’

‘Ik ook. Misschien heeft hij ergens wat verstopt. Hij koopt altijd wat, maar drinkt bijna niks. Dronk, bedoel ik.’

We stapten uit de auto en smeten niet met de portieren, maar drukten ze dicht, want het was overal zo stil, alleen de zee ruiste achter de bomen langs het strand zoals altijd, tenminste, ik besefte dat het dat was wat ik hoorde en dacht niet langer dat dat de stilte was. Mijn broer liep voor me uit om het huis heen naar de deur, met de sleutel in zijn hand. Hij was meer dan tien centimeter groter dan ik en een flink stuk breder en hij ving alle wind als het waaide, terwijl ik achter hem liep en sneller ter been was, klaar om weg te rennen als dat nodig mocht zijn.

Het was binnen kouder dan buiten. Er stonden twee kopjes op het aanrecht. Op tafel lag een half afgemaakt kruiswoordraadsel. De tijd stond stil in de oude scheepsklok boven de deur, en mijn broer liep van kamer naar kamer terwijl hij mompelde: ‘Waar heeft hij verdomme die drank verstopt.’

Ik liep naar buiten en maakte de achterdeur van de auto open. Een fornuis, een wasmachine, verscheidene vloerkleedjes, een paar grote boekenkasten en een kolossaal schilderij van een man die een pijp rookt voor een huis aan een Noorse fjord. Als ik het perspectief goed inschatte, kon de man zonder problemen twee van zulke huizen vullen, op zijn knieën. Het had zolang ik me kon herinneren boven de bank gehangen en we hadden het altijd afschuwelijk gevonden. Maar het was een origineel schilderij, en mijn vader wilde het daar hebben. Het is écht, zei hij toen we klein waren, en daar konden we niets tegen inbrengen. We kenden verder niemand die een echt schilderij aan de muur had hangen, behalve Bandini van de overkant, maar die maakte ze zelf, dus dat telde niet. Ik keek naar al die spullen. Er stond al een fornuis in het zomerhuis, er was noch plaats, noch een aansluiting voor een wasmachine. Dat wisten we best. Ik deed de deuren dicht en liep weer naar binnen. Mijn broer stond voor de wc en zei: ‘Ik kan geen drank vinden. Ik kan verdomme de drank niet vinden.’

‘Ben je al in de slaapkamer geweest.’

‘Ja. Ik heb in allebei de kasten gezocht. Niks.’

Ik liep de slaapkamer binnen. Het was net een tweepersoonshut. Tegen beide wanden een bed met daartussenin een smal gangpad, en er schoot me een grap te binnen die ik bijna dertig jaar geleden bij de padvinders had gehoord. De hopman zei: ‘Mijn vrouw wil twee aparte bedden omdat ze de kamer dan beter een goeie beurt kan geven, en ik wil een tweepersoonsbed omdat ik háár dan beter een goeie beurt kan geven’, en ik bloosde zoals ik destijds had moeten doen, als ik hem had gesnapt, maar dat deed ik toen niet, ik was tien jaar en kuis als een non, na vier jaar zondagsschool. Ik liet me op mijn knieën zakken en legde mijn wang tegen de vloer en keek onder het bed van mijn vader.

‘Het ligt hier helemaal vol.’

‘Met flessen?’

‘Nee, met schoenen.’

‘Haal ze weg. En vlug een beetje’, zei mijn broer. Hij deed het raam open, pakte het eerste paar schoenen aan en gooide ze op het grasveld. Ik hoorde ze landen en kreeg een koude rilling over mijn rug en kroop nog verder onder het bed, ging plat op mijn buik liggen en trok de schoenen eronderuit, het ene paar na het andere, sommige waren oud en sommige helemaal nieuw, nog nooit gebruikt. Het rook sterk naar leer daar onder die matras en ik herkende de geur van toen ik als kind de halfdonkere trap afliep naar de kelder, waar hij bij de werkbank stond met ruw leer in zijn ruwe knuisten en glimmende nagels in zijn mond, het gele licht en de enge schaduwen, ik weet niet waar we mee bezig waren, mijn broer en ik, maar we konden niet ophouden. Er borrelde iets in me, ik kreeg zin om te zingen. Ik ging op mijn zij liggen en keilde de schoenen zo hard ik kon over de vloer, en mijn broer pakte ze aan en gooide ze het raam uit. Uiteindelijk lag er niets meer onder het bed. Er hadden bij elkaar vijfentwintig paar gelegen, ik had ze geteld, allemaal met stikselranden. Iets anders zou hij nooit dragen. Hij haatte goedkope schoenen. Ik kroop onder het bed vandaan, stond op, liep naar het raam en keek naar buiten. Ze lagen op een grote hoop op het grasveld, het leek op een foto uit Auschwitz.

‘Heb je iets gevonden’, vroeg mijn broer. Ik knipperde wanhopig met mijn ogen en staarde hem aan, toen begreep ik dat hij de drank bedoelde. Dat was ik vergeten. Ik ging weer liggen en keek. Helemaal achteraan, langs de plint bij de ene poot van het bed lag een ongeopende fles Famous Grouse. Ik pakte hem bij de hals beet en wriggelde achteruit met mijn kont in de lucht, ik stak mijn arm met de fles uit en hij zei: ‘Yesss. Ik wist het wel.’

Maar ik was degene die het geweten had, en even dacht ik dat het allemaal hopeloos was, dat ik niet begreep waarom we nu hier waren, dat ik niet moest drinken, dat dit het verkeerde moment was, maar ik had zo’n zin in een borrel. We liepen naar de woonkamer en ik zette de fles op tafel. Hij pakte glazen uit het kastje boven het aanrecht en het restje van een grote fles mineraalwater die we bij de grens hadden gekocht. De koelkast was nog aan, er lagen ijsblokjes in de vriezer en een eenzame Toblerone op het onderste rek. Hij schonk twee forse glazen in en vulde ze op met ijsblokjes en een beetje mineraalwater.

‘Proost!’ zei mijn broer en hij hief zijn glas. Ik hield het mijne vast, nam een grote slok en staarde naar het tafelzeiltje en bedacht dat ik wilde dat dit afgelopen was, dat ik het niet meer aankon. Ik wilde er niet meer aan denken.

Maar dat doe ik nu wel. Ik sta op en loop met mijn koffiekop in de hand naar het raam en kijk de duisternis in. Ik ben van deze wereld geweest, ik weet niet waar, maar nu ben ik terug en ik kan maar niet ophouden eraan te denken. Ik herinner me mijn vierendertigste verjaardag in juist die kamer, in het zomerhuisje waar mijn broer en ik zaten te drinken, in het noorden van Denemarken. Het was vier jaar eerder en donkerder toen, zo eind juli, de flessen stonden op tafel en de lampen weerschenen in de ruiten. Het was warm binnen, al stonden de deur en een aantal ramen open. Ik zat in mijn T-shirtje op een stoel te wippen, met mijn rug naar het aanrecht. Mijn vader en moeder waren er al een paar weken en al mijn broers waren gekomen met vrouwen en kinderen en slaapzakken en luchtbedden. Niet vanwege mijn verjaardag, maar omdat het zomer was, en het was geen geheim meer dat ik wilde schrijven. Mijn eerste verhaal had in een blad gestaan waar niemand ooit van gehoord had, maar ze hadden het toch allemaal gelezen en voelden zich enigszins verward en onbehaaglijk omdat het over mijn vader ging. Niemand was nog gescheiden, niemand was dood, we namen de veerboot zoals we altijd hadden gedaan en sliepen in een nacht die we kenden. Lantaarns en vuurtorens schenen ons tegemoet boven de open zee tot voorbij Skagen. Achter de boot lag de streep van het kielzog schuimwit en als een levenslijn, voordat hij in de duisternis verdween. Mijn vader zat in een hoekje te drinken. Ik had hem nog nooit zien drinken. Niet zo. We hadden elkaar al een hele poos niet gezien. Hij leek kleiner dan vroeger, maar was nog steeds even sterk en ik geloof dat er nooit een tijdstip in mijn leven is geweest waarop hij me niet met één arm op zijn rug had kunnen verslaan. Maar hij had me nooit geslagen, nog geen oorvijg had ik gekregen behalve dan die keer dat hij me wilde leren boksen en ik weigerde hem te slaan, en dat irriteerde hem zo dat hij naar mijn borst uithaalde zodat ik op de vloer belandde en onder de bank rolde.

Hij staarde in zijn glas, nam een slok, stond toen wat onvast op en zei: ‘Zo, zo Hemningway, dus jij schrijft.’ Hij keek niet naar mij, maar langs me heen naar iets op de muur, of misschien keek hij door de muur heen, en alleen zijn mond glimlachte. Die glimlach beviel me niet. Hij wilde dat ik met hem naar buiten ging, dat begreep ik, maar ik wilde niet naar buiten. Ik zat daar goed, en dus ging hij alleen. Hij was vergeten dat we een nieuw zomerhuis hadden met een wc binnen, dus liep hij zoals hij altijd had gedaan over het gras naar het schuurtje en toen de hoek om naar de grasstrook tussen de muur en het prikkeldraad rond de akker. Ik zag zijn rug in de schemering. Misschien was die toch niet zo sterk meer. Hij leunde zwaar tegen de muur, richtte zich op, zwaaide wat heen en weer, wilde weer leunen. Maar zijn lichaam wilde de andere kant op, hij wankelde en stak zijn handen uit, klampte zich vast aan de afrastering en gleed een beetje uit voordat hij voldoende houvast had om zijn evenwicht te hervinden. Toen richtte hij zich langzaam op en liet los. Ik besefte het pas toen hij weer binnenkwam. Dat de afrastering van prikkeldraad was. Zijn armen hingen langs zijn lichaam en beide handen zaten onder het bloed. Ik was de enige die het zag. De anderen praatten en lachten en vierden mijn verjaardag, maar tussen hem en mij was er een tunnel van stilte. Hij voelde zijn handen niet, keek alleen maar naar de wand achter mij en glimlachte net als zo-even en zei: ‘Zo, Hemningway, jij schrijft dus. Leuk voor je.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen. ‘Ja’, zei ik, maar dat was niet veel, en er was ook niemand die het hoorde. Hij bleef staan voor zijn hoekje, pakje zijn glas en dronk dat leeg. Toen hij het neerzette zat het vol rode smurrie.

‘We hebben meer bier nodig, Hemningway’, zei hij, hij draaide zich op zijn hakken om en viel bijna, toen liep hij geconcentreerd naar de deur, naar buiten en de hoek om. De flessen Tuborg stonden in een schuurtje dat wij het Varkenskot noemden omdat het een varkensstal was geweest toen we hier voor het eerst kwamen. Het was een bakstenen schuurtje en we hadden er elektriciteit in aangebracht om twee koelkasten aan de praat te houden. Om er te komen moest hij de deur uit, om het huis heen en het grasveld over. Om in het donker houvast te hebben, liep hij vlak langs de muur, door het gordijn heen zag ik hem langs het grote raam lopen, toen verdween hij en hoorde ik een doffe klap. De anderen zwegen even en keken om zich heen, praatten toen verder. Ik zat te wachten. Na een poosje kwam hij terug met een tas vol bierflessen. Zijn handen zaten nog steeds onder het bloed en hij bloedde uit een verse snee in zijn voorhoofd. Dat kwam door de nieuwe kantelramen, die had hij in het donker niet gezien. Het bloed stroomde langs zijn wenkbrauw en verder over zijn wang en drupte op de kraag van zijn overhemd. Hij glimlachte nog steeds, nogal verkrampt nu, en het werd stil in de kamer, iedereen keek op, en toch waren alleen hij en ik daarbinnen. Toen hij op weg naar de keukenhoek langs me liep kneep hij zijn ogen stijf dicht, keek schuin neer op de stoel waarop ik zat en zei: ‘Zo, zo, Hemningway’, en toen struikelde hij over het voddenkleedje. De zak met flessen knalde tegen het aanrecht en de flessen braken met veel lawaai. Het was een film in slowmotion, ik zag zijn gezicht naar de grond gaan met een ongelovige blik in zijn ogen voordat hij plat op zijn buik op de grond landde met zijn bebloede handen opzij. Nu gaat hij dood, dacht ik. Iedereen sprong op en de stoelen vielen om, en ik wilde niet dat hij dood zou gaan, maar ik kon niet opstaan. Ik zat als vastgeplakt. Ik zag zijn rug op de vloer tussen het aanrecht en de muur en het bier dat uit de zak over de pas gelakte vloer naar mijn stoel stroomde. Het was zo warm binnen dat er een nevel in de kamer ontstond, er kwam mist, en ik zag alles door die mist: de meubels, de oranje tafelzeiltjes, de foto’s aan de muur met heel onze familiegeschiedenis, gordijnen en lampen en mijn vader op de vloer in een zee van bier, en ik wilde niet dat hij zou doodgaan, ik wilde weer tien jaar zijn en de geur van leer in mijn neus voelen prikken als ik de keldertrap afliep, ik wilde dat alles wat ik zag een bedoeling had en mij zou omsluiten, dat alles wat geweest was bijeen kon worden gebracht in een nu dat mij rust kon geven. Ik wilde dat mijn vader Hemingway zou zeggen, en niet Hemningway.

Maar hij ging niet dood, toen. Hij hees zich op zijn knieën en duwde de helpende handen ongeduldig weg.

‘Hou op,’ zei hij, ‘het is niks’, hij staarde naar de grond en zei: ‘Toch, Hemningway’, en daar had hij gelijk in, en daarna verstreken er vier jaar waarin alles veranderde. Nu waren alleen mijn broer en ik nog over. We zaten aan dezelfde tafel in dezelfde kamer te drinken. We dronken veel te veel, hij zei doorlopend proost, en we zouden dronken worden. Ik nam slok na slok en slikte door alsof drinken het enige was wat ik in deze wereld wilde, en ik voelde dat ik kwaad werd, ik keek om me heen en zei: ‘Wacht even. Even ophouden.’

Het waren de foto’s aan de muur. Ik kon er niet naar kijken. En het waren de gordijnen en de oranje kleedjes en de prullaria in het raamkozijn in de keukenhoek, het waren de souvenirs uit Duitsland en van de reis naar Siberië. Ik zette mijn glas op tafel en liep gejaagd de kamer door, naar buiten en naar de auto. Ik vond een rol zwarte vuilniszakken achter de voorbank en liep weer naar binnen. Ik scheurde de eerste zak af en begon aan de gordijnen te rukken. Ze wilden niet naar beneden. Ik pakte ze stevig met beide handen beet en ging er met mijn volle gewicht aan hangen. De oogjes scheurden los en spatten van de stang tegen de muur, en ik kwam mee naar beneden en belandde op de grond in een berg gestreepte stof.

‘Help nou eens even, verdomme.’ Ik kwam op handen en voeten overeind. Mijn broer stond op.

‘Waar ben jij nou mee bezig’, zei hij. Ik gaf geen antwoord, scheurde nog een zak van de rol, gooide hem die toe en propte alle gordijnen in de zak die ik had. Ik wees om me heen, hij volgde mijn vinger en keek naar de dingen waar ik naar wees.

‘Je bent gek’, zei hij. Maar hij maakte de zak open, trok het kleed van tafel en stopte dat erin, liep door de kamer en haalde een foto van de muur, en nog een, en al snel was er geen enkele meer over, hij was effectief, en ik liep naar het raamkozijn en veegde met mijn onderarm alles wat daar stond bij de gordijnen. In een mum van tijd hadden we de kamer opgeschoond, de zakken waren vol, we droegen ze naar buiten naar de hoop schoenen en zetten ze erbij.

De koffie is koud geworden. Het kopje is halfvol. Ik weet niet waar ik mee bezig was. Het is nog donker, het is nog winter, er komt een koude tocht van de balkondeur. In het andere flatgebouw heeft mevrouw Grinde het licht in de keuken weer aangedaan. Dat is een poosje uit geweest. Ik kijk op de klok. Het is vier uur. Wat doet ze nu nog op, behalve mij valt er niemand te bespioneren, en ik ben niet bijster interessant, of misschien ben ik dat ook wel, voor haar, en ik zie haar voor me, hoewel ik haar alleen maar buiten heb gezien, op weg naar de bus of de winkel: de strenge ogen achter haar bril, haar kleine gestalte rusteloos van kamer naar kamer, één verlicht, één donker en dan weer een verlicht, in haar ochtendjas misschien, haar bruine haar met een elastiekje in haar nek bijeengehouden, en in het raamkozijn staat haar verrekijker.

Ik weet het niet. Ik sta op, pak mijn kopje van tafel en loop naar de keuken, giet de koffie in de gootsteen, spoel de kop met warm water om en droog hem af met een theedoek. Dan keil ik de kop zo hard ik kan in de gootsteen. Hij breekt met een onverwacht harde knal. Een aantal scherven spat over de rand en belandt op de vloer. Ik raap ze op en leg ze bij de andere in de gootsteen, ik pak een fles van het aanrecht en begin alle stukjes te verpulveren, het is een naar geluid, maar ik hou niet op voordat het kopje is veranderd in grof gruis. Als ik de kranen wijdopen draai, verdwijnt alles door de afvoer. Ik hoor plotseling dat ik zwaar door mijn neus adem. Het klinkt dom. Ik draai de kranen dicht en het wordt weer stil. Het water is uit de gootsteen op mijn trui gespat en mijn buik is helemaal nat. Ik loop naar de kast in de gang en pak een andere trui, ook die is van mijn vader, ik heb er vier van, en daarna hang ik de natte in de badkamer op de rand van het bad te drogen. Ik recht mijn rug en zie mijn gezicht in de spiegel. Onder mijn rechteroog zit nog steeds een zwelling, maar die is nu minder, en de kleur is eerder paars dan blauw en niet meer zo fel en niet meer het eerste wat je opvalt. Dat denk ik in ieder geval, maar ik weet het natuurlijk niet, ik ben al bijna een week niet meer buiten geweest en ik heb ook niemand gesproken behalve de dokter en mijn broer en de Koerd van de tweede, en dat was nauwelijks een gesprek.

Ik blijf mezelf in de spiegel bekijken. Ik lijk zo op hem dat het belachelijk is. Over niet al te lange tijd heb ik de leeftijd bereikt die hij had op het punt vanwaar ik me hem helemaal kan herinneren, en ik kan me hem goed herinneren. Als ik mijn ogen toeknijp en daar in zijn antracietgrijze trui met rode biezen sta, lijk ik op een wat onscherpe foto uit 1956. Toen bokste hij nog. Hij was de oudste vader in het huizenblok waar we woonden, maar niemand zag er zo uit als hij, in ieder geval niet in de zomer, in zijn korte broek en verder niks op het grasveld bij de weg als er tijdens de gemeenschappelijke klusdagen een nieuw pad moest worden aangelegd of toen de balkons werden gebouwd en iedereen buiten stond en er niet genoeg plaats voor iedereen was op de foto’s die werden genomen. We waren met vijfentwintig kinderen en zestien volwassenen in acht woningen, er waren overal lichamen, witte huid tot in de hals en pezige armen, versleten riemen en bretels strak als pardoens over ronde bierbuiken, er waren schaafwonden op knieën en bebophaar, er waren grote handen met schop en voorhamer, en je kon verdwalen, je kon de verkeerde ouder kiezen, er was een herdershond voor nodig om ’s avonds alle gezinnen uit elkaar te halen. Alleen ik had dat niet nodig. Ik vergiste me nooit, want ik wist altijd waar hij was. Hem zág je. In werkelijkheid. Op foto’s.

Ik trek de trui en mijn T-shirt uit en sta halfnaakt voor de spiegel met het steunverband rond mijn borstkas, en ik lijk nog steeds. Ik ben niet zoals hij, ik rook en ik drink als me dat zo uitkomt, en het komt me vaak zo uit. Zondags zit ik binnen te lezen of er nu zon is of regen of sneeuw. Ik heb na mijn dertigste geen ski’s meer gehad. Maar ik heb jarenlang getraind, soms vaak en soms iets minder, ik heb de meeste dingen om me heen opgetild, stoelen en tafels en kisten met boeken, zakken aardappelen van tien kilo heb ik gekocht, ik heb in de keuken gestaan en ze gewoon opgetild; boodschappentassen vol melkpakken, ik heb ze op en neer getild, op en neer tot de pezen in mijn polsen strak stonden als boogsnaren. Ik ben een halfjaar achtereen naar een fitnessstudio geweest en als ik iets moet halen in het winkelcentrum drie kilometer verderop, dan loop ik, en ik loop snel. Het hele voetpad af langs het voetbalveld, langs eindeloze flatgebouwen en langs rotondes en twee scholen en een nieuw sportveld en verder tussen de huizen aan de Stasjonsvei door die daar al dertig, veertig, misschien wel vijftig jaar staan, naar het winkelcentrum aan de rijksweg en dan weer terug in marstempo, alle heuvels op en vooral de laatste die zo lang is dat je adem in je keel schroeit en het melkzuur door je dijen borrelt, helemaal tot in deze slaapstad aan de noordoostelijke rand van Oslo. Wanneer ik de deur binnenkom, laat ik de boodschappen op de grond vallen en hijg uit voordat ik me twintig keer opdruk in de hal, en er is geen trui die hij gedragen heeft die ik vandaag de dag niet kan vullen.

Ik kleed me weer aan en loop naar de woonkamer, naar de telefoon en blijf staan. Dan neem ik de hoorn van de haak en draai het nummer van mijn broer. Ik laat hem vijf keer overgaan voor ik ophang. Hij slaapt nu waarschijnlijk, zwaar als een natte matras, zijn hersenen gehuld in zwart fluweel, en Randi is in de stad en komt pas thuis als ze weet wat ze wil, en hij moet maar gewoon afwachten.

Ik adem niet meer zo zwaar. Ik loop een paar rondjes door de kamer en voel me plotseling prima. Ik pak Svante Foersters Klassenstrijd uit de boekenkast en ga op de bank liggen om het nog een keer te lezen. Het is al twee jaar geleden, dat is genoeg. Ik lees de eerste zinnen, ze voelen zoals altijd goed aan en mijn verwachting stijgt. Maar ik ben ook moe en het boek is zwaar, het is een grote gelegenheidsuitgave met een fraaie typografie, en de bril van dertig kronen maakt me duizelig. Ik leg het boek opengeslagen op mijn buik terwijl ik denk dat mevrouw Grinde mij nu misschien door haar kijker ziet, dat ik eigenlijk iets aanstootgevends zou moeten doen, en dan val ik in slaap.