Per Petterson

Paarden stelen

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Ut og stjæle hester, verschenen bij Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober, 2003

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Molenaar en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Paul A. Souders/Corbis/TCS

isbn 978 90 445 3169 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Begin november. Het is negen uur. De koolmezen vliegen tegen de ruit. Soms fladderen ze duizelig weg na de klap, een andere keer vallen ze op de grond en blijven in de verse sneeuw liggen spartelen voor ze hun vleugels weer uitslaan. Ik weet niet wat ik heb wat zij willen hebben. Ik kijk uit het raam naar het bos. Bij het meer hangt een rood licht boven de bomen. Het begint te waaien. Ik zie de vorm van de wind op het water.

Ik woon nu hier, in een klein huis aan een meer helemaal in het oosten van het land. Er mondt een rivier uit in het meer. Het is een kleine rivier en midden in de zomer voert hij weinig water, maar in de lente en de herfst bruist hij dartel én er zit forel in. Ik heb er al eens een paar gevangen. De monding is hier maar een paar honderd meter vandaan. Vanuit het keukenraam kan ik die plek nog net zien wanneer de bladeren van de berkenbomen zijn gevallen. Zoals nu in november. Er ligt een huisje aan de rivier, als het licht brandt zie ik dat vanaf de stoep. Er woont een man die ouder is dan ik, schat ik. Tenminste, zo lijkt het. Maar misschien komt dat omdat ik niet doorheb hoe ik er zelf uitzie of is het leven met hem harder omgesprongen dan met mij. Dat is niet onmogelijk. Hij heeft een hond, een bordercollie.

Een stukje verderop op het erf heb ik een voederplankje op een paal voor de vogels. Als het ’s morgens licht wordt, zit ik met een kopje koffie aan de keukentafel te kijken hoe ze aan komen fladderen. Ik heb acht verschillende soorten geteld op de plank. Dat zijn er meer dan overal elders waar ik heb gewoond, maar alleen de koolmezen vliegen tegen het raam. Ik heb al op veel verschillende plaatsen gewoond. Nu woon ik hier. Als het licht wordt ben ik al een paar uur wakker. Ik heb de kachel aangemaakt, wat rondgelopen, de krant van gister gelezen, de afwas van gister gedaan, dat was niet veel. Naar de BBC geluisterd. De radio staat het grootste gedeelte van de dag aan. Ik luister naar het nieuws, kan het niet laten, maar ik weet niet langer wat ik ermee moet doen. Ze zeggen dat zevenenzestig jaar niet oud is, tegenwoordig niet meer, en zo voelt het ook niet, ik voel me fit. Maar als ik naar het nieuws luister, neemt dat niet meer dezelfde plaats in mijn leven in. Het verandert mijn kijk op de wereld niet meer, zoals vroeger. Misschien is er iets mis met het nieuws, met de manier waarop het wordt voorgelezen, misschien is het te veel. Het voordeel van BBC World Service, dat ’s morgens vroeg wordt uitgezonden, is dat alles anders klinkt, dat er niets over Noorwegen wordt gezegd en dat ik op de hoogte kan blijven van verhoudingen tussen landen als Jamaica, Pakistan, India en Birma op het gebied van een sport als cricket; een sport die ik nog nooit heb gezien en ook nooit zal zien als het aan mij ligt. Maar het is me opgevallen dat het ‘moederland ’ Engeland voortdurend op zijn kop krijgt. En dat is toch iets.

Ik heb ook een hond. Ze heet Lyra. Wat voor een ras het moet voorstellen, valt moeilijk te zeggen. Dat is ook niet zo belangrijk. We zijn al uit geweest, met de zaklantaarn, hebben het pad genomen dat we altijd nemen, langs het meer waar helemaal aan het uiteinde, daar waar het herfstgele, dode riet stijf langs de oever staat, millimeter dun ijs op het water ligt, en tegen de achtergrond van de donkere hemel erboven viel de sneeuw dicht en volkomen stil en maakte Lyra aan het niezen van plezier. Nu ligt ze vlak bij de kachel te slapen. Het sneeuwt niet meer. Wat later op de dag zal alles weer smelten. Dat zie ik aan de thermometer. De rode kolom klimt met de zon.

Mijn hele leven heb ik ernaar verlangd alleen te zijn op een plek als deze. Hoe fijn het ook was, en dat was niet zelden. Zoveel kan ik wel zeggen. Dat het niet zelden was. Ik heb geluk gehad. Maar zelfs dan, bijvoorbeeld tijdens een omhelzing als iemand me woorden in het oor fluisterde die ik graag wilde horen, kon ik plotseling naar een plek verlangen waar het alleen maar volkomen stil was. Er konden jaren verstrijken zonder dat ik eraan dacht, maar dat wil niet zeggen dat ik er niet naar verlangde. En nu ben ik hier, en het is bijna precies zoals ik me had voorgesteld.

Over nog geen twee maanden is deze eeuw voorbij. Dan is er feest met vuurwerk in het dorp waar ik bij hoor. Daar ga ik niet heen. Ik blijf hier thuis met Lyra, ga misschien even naar het meer om te kijken of het ijs houdt, ik stel me voor dat het tien graden vriest en dat de maan schijnt, en dan zal ik de kachel opstoken en me net dronken genoeg drinken uit een fles die ik in de kast heb staan, en een plaat op mijn oude pick-up leggen met de stem van Billie Holiday bijna als een fluisteren, zoals toen ik haar ergens in de jaren vijftig in het Colosseum in Oslo heb gehoord, zo goed als opgebrand maar desondanks magisch. Als de plaat is afgelopen ga ik naar bed, en ik zal zo diep slapen als maar mogelijk is zonder dood te zijn en wakker worden in een nieuwe eeuw en daar geen enkele betekenis aan hechten. Daar verheug ik me op.

Voorlopig benut ik mijn tijd voor het opknappen van het huis. Er moet heel wat gebeuren, ik heb er niet veel voor betaald. Eerlijk gezegd was ik erop voorbereid met heel wat meer over de brug te moeten komen om me van huis en grond te verzekeren, maar er was niet veel concurrentie. Ik begrijp nu wel waarom, maar het maakt niet uit. Ik ben hoe dan ook tevreden. Ik probeer het meeste zelf te doen, ook al zou ik best een timmerman kunnen betalen – ik ben verre van blut – maar dan zou het te snel gaan. Ik wil er de tijd aan besteden die ervoor nodig is. Tijd is nu belangrijk voor me, stel ik me voor. Niet dat hij snel of langzaam moet gaan, maar puur als tíjd, als iets waarin ik leef en wat ik vul met fysieke dingen en activiteiten waarmee ik hem kan indelen, zodat ik me hem bewust wordt en hij niet verdwijnt zonder dat ik het merk.

Er is vannacht iets gebeurd. Ik was naar bed gegaan in het kamertje naast de keuken, waar ik een provisorisch bed onder het raam heb getimmerd, en in slaap gevallen, het was al na twaalven en het was pikdonker buiten, en koud. Dat had ik gemerkt toen ik een laatste keer naar buiten was gegaan om te wateren achter het huis. Die vrijheid neem ik. Vooral omdat hier voorlopig alleen een buiten-wc is. Er is toch niemand die het ziet. In het westen ligt een dicht bos.

Ik werd wakker van een hoog, scherp geluid dat zich met korte tussenpozen herhaalde, toen werd het stil en toen begon het weer. Ik ging rechtop in bed zitten, deed het raam op een kiertje en keek naar buiten. Een stukje verderop op de weg langs de rivier zag ik in het donker de gele lichtbundel van een zaklantaarn. De persoon die de zaklantaarn vasthield was ongetwijfeld dezelfde als degene die het geluid maakte dat ik hoorde, maar ik begreep niet wat voor geluid het was, hoe hij het voortbracht. Als het al een hij was. Toen zwaaide de lichtbundel doelloos naar links en naar rechts, hulpeloos als het ware, en in een flits zag ik het verweerde gezicht van mijn buurman. Hij had iets in zijn mond wat eruitzag als een sigaar, toen klonk dat geluid weer en ik begreep dat het een hondenfluitje was, ook al had ik zo ’n fluitje nog nooit gezien. Hij begon zijn hond te roepen: ‘Poker, ’ riep hij, ‘Poker, ’ – zo heette de hond – ‘kom dan, jochie ’, riep hij en ik ging weer liggen en deed mijn ogen dicht, maar ik wist dat ik niet meer in slaap zou komen.

Eigenlijk wilde ik alleen maar slapen. Ik ben zuinig geworden op de uren die daarvoor nodig zijn; het zijn er niet meer zoveel, maar ik heb ze op een heel andere manier nodig dan vroeger. Een geruïneerde nacht werpt een donkere schaduw op vele komende dagen en dan ben ik geïrriteerd en niet mezelf. Daar heb ik geen tijd voor. Ik moet me concentreren. Toch kwam ik weer overeind, ik zwaaide mijn benen over de rand van het bed en vond in het donker mijn kleren, die over de rug van een keukenstoel hingen. Toen ik voelde hoe koud ze waren moest ik een paar keer naar lucht happen. Vervolgens liep ik door de keuken naar de gang en ik trok mijn oude oliejekker aan, pakte de zaklantaarn van de plank en ging naar buiten. Het was aardedonker. Ik deed de deur weer open, stak mijn hand naar binnen en deed het buitenlicht aan. Dat hielp. De rood geschilderde buitenmuur weerkaatste een warm schijnsel over het erf.

Ik heb geluk gehad, dacht ik. Ik kan ’s nachts gewoon naar buiten gaan naar een buurman die zijn hond zoekt, en het duurt maar een paar dagen, dan ben ik weer de oude. Ik deed mijn zaklantaarn aan en begon de weg te volgen tot waar hij tegen de glooiende helling nog steeds met zijn lamp stond te zwaaien, zodat de lichtbundel in een trage cirkel rond gleed: naar de bosrand, over de weg, langs de oever van de rivier en weer terug naar het uitgangspunt. ‘Poker, ’ riep hij, ‘Poker ’, en toen blies hij op zijn fluitje, het geluid klonk onbehaaglijk hoog in de stille nacht en zijn gezicht en zijn lichaam waren verborgen in het donker. Ik kende hem niet, had alleen een paar keer met hem gepraat toen ik langs was gelopen als ik Lyra uitliet, meestal ’s ochtends heel vroeg, en ik kreeg opeens zin om weer naar binnen te gaan en alles te vergeten – ik kon hem toch niet helpen – maar hij had vast het licht van mijn zaklantaarn al gezien, het was te laat, en bovendien, er was iets met die gedaante, die ik slechts vaag zag, zo alleen buiten in de nacht. Hij hoorde niet op die manier alleen te zijn. Dat was niet in orde.

‘Hallo ’, riep ik zachtjes, uit respect voor de stilte. Hij draaide zich om en heel even zag ik niets, want hij richtte de lichtbundel recht op mijn gezicht, maar toen hij dat besefte liet hij de lamp zakken. Ik bleef een paar tellen staan tot ik weer kon zien in het donker en toen liep ik naar hem toe, en daar stonden we samen, elk met onze lichtstraal vanuit onze heup op het landschap rondom gericht en niets zag eruit zoals het overdag deed. Ik ben aan het donker gewend geraakt. Ik kan me niet herinneren of ik er ooit bang voor ben geweest, dat zal best, maar nu geeft het een natuurlijk en veilig en vooral overzichtelijk gevoel, wat zich er ook allemaal in verbergt. Dat heeft geen enkele betekenis. Niets kan zich meten met de beweeglijkheid en de vrijheid van het lichaam, er is geen bepaalde hoogte, geen gegeven afstand, want in het donker bestaat dat alles niet. Niets dan een grote ruimte waarin je je kunt bewegen.

‘Hij is er weer vandoor ’, zei mijn buurman. ‘Poker. Mijn hond. Dat gebeurt zo nu en dan. Weliswaar komt hij altijd weer terug, maar het is niet gemakkelijk om te slapen als hij er niet is. Er zijn wolven in het bos. En ik vind niet dat ik de deur dicht kan doen. ’

Hij leek een beetje van slag. Maar dat zou ik waarschijnlijk ook zijn geweest als mijn hond er op die manier vandoor was, al weet ik niet wat ik had gedaan als het Lyra was geweest, of ik er ’s nachts alleen op uit was gegaan om haar te zoeken.

‘Weet je dat bordercollies als de intelligentste honden ter wereld worden beschouwd? ’ vroeg hij.

‘Dat heb ik gehoord ’, zei ik.

‘Hij is slimmer dan ik, Poker, en dat weet hij. ’ Mijn buurman schudde zijn hoofd. ‘Hij is bezig me de baas te worden, vrees ik. ’

‘Dat is niet zo mooi ’, zei ik.

‘Nee ’, zei hij.

Het schoot me te binnen dat we ons nooit aan elkaar hadden voorgesteld, dus stak ik mijn hand uit, scheen er met de lamp op zodat hij hem zou zien, en zei: ‘Trond Sander. ’ Dat bracht hem in de war. Hij had een paar seconden nodig, toen nam hij zijn lamp in zijn linkerhand en pakte mijn rechter met zijn rechter terwijl hij antwoordde: ‘Lars, Lars Haug, met een g. ’

‘Aangenaam ’, zei ik en dat klonk hierbuiten in de donkere nacht net zo gek en misplaatst als toen mijn vader jaren geleden ‘gecondoleerd ’ had gezegd bij een begrafenis diep in het bos, en ik had er meteen spijt van dat ik dat woord had gebruikt, maar Lars Haug liet niets merken. Misschien vond hij het volkomen op zijn plaats en vond hij de situatie niet merkwaardiger dan welke dan ook wanneer volwassen mannen elkaar onder de blote hemel ontmoeten.

Het was stil om ons heen. Het had dagen en nachten lang geregend en gewaaid, een ononderbroken geruis in dennen en sparren, maar nu was het doodstil in het bos, geen schaduw die bewoog en wij, mijn buurman en ik, stonden stil in het donker te staren; maar opeens was ik ervan overtuigd dat er achter mij iets was. Het lukte me niet dat plotselinge kille gevoel langs mijn rug te onderdrukken en ook Lars Haug merkte het; hij richtte zijn lamp op een punt een paar meter achter me en ik draaide me om en daar stond Poker. Volkomen roerloos en op zijn hoede; ik heb dat al eens eerder gezien, dat een hond een schuldgevoel heeft en dat ook laat blijken en net als met de meesten van ons het geval is, beviel hem dat helemaal niet, vooral niet omdat zijn baas tegen hem begon te praten op een bijna kinderlijke toon, die absoluut niet paste bij het verweerde, getaande gezicht van een man die ongetwijfeld het een en ander had meegemaakt en in weer en wind zwaar, inspannend en gecompliceerd werk had verricht, dat voelde ik toen we elkaar een hand gaven.

‘O, Poker, domme hond, waar ben je geweest, heb je weer niet naar papa geluisterd, foei, stoute jongen, foei, dat mág toch niet ’, en hij deed een stap in de richting van de hond, maar die begon diep vanuit zijn keel zachtjes te grommen en legde zijn oren plat naar achteren. Lars Haug bleef abrupt staan. Hij liet zijn lamp zakken totdat die recht op de grond scheen, en ik zag slechts vaag de witte plekken in de hondenvacht terwijl de zwarte verdwenen in de nacht, dat zag er merkwaardig toevallig en asymmetrisch uit terwijl de zachte keelgeluiden nu vanaf een niet meer zo nauwkeurig te bepalen punt klonken, en mijn buurman zei: ‘Ik heb al eens eerder een hond doodgeschoten en die keer heb ik mezelf bezworen dat ik dat nooit meer zou doen. Maar nu weet ik het nog zo net niet. ’ Hij zag het somber in, dat was niet moeilijk te zien, hij wist niet wat er verder zou gaan gebeuren en ik had plotseling ontzettend met hem te doen. Dat gevoel borrelde ik weet niet waar vandaan op, ergens buiten vanuit de duisternis waar mogelijk in een heel andere tijd iets was gebeurd, of ergens uit mijn eigen leven, iets wat ik allang was vergeten, en ik voelde me opgelaten en niet op mijn gemak. Ik kuchte en zei met een stem die ik niet helemaal onder controle had: ‘Wat was dat voor een hond, die je moest doodschieten? ’ Ook al geloof ik niet dat het me zo interesseerde, maar ik moest íéts zeggen om dat onverwachte beven in mijn borst te laten ophouden.

‘Een herdershond. Maar hij was niet van mij. Het was op de boerderij waar ik ben opgegroeid. Mijn moeder zag hem het eerst. Hij liep los langs de rand van het bos, zat achter de reeën aan, twee doodsbange, al wat grotere kalveren die we al een paar dagen vanuit het raam in het struikgewas langs de noordwei hadden zien grazen. Ze bleven altijd bij elkaar in de buurt, ook nu de herdershond hen opjoeg en hen omcirkelde en naar hun poten beet. Langzamerhand raakten ze uitgeput, ze hadden geen schijn van kans en mijn moeder kon het niet meer aanzien, dus belde ze de politie en vroeg wat ze moest doen en die zei: “Schiet hem maar dood.”

“Dat moet jij maar doen, Lars,” zei ze toen ze de hoorn weer neerlegde, “kun je dat, denk je?” Ik had daar absoluut geen zin in, dat kan ik je wel vertellen, ik raakte dat geweer bijna nooit aan, maar ik had ontzettend met die jonge herten te doen en ik kon toch niet van háár verlangen dat ze het deed, en verder was er niemand thuis. Mijn grote broer zat op zee en mijn stiefvader was aan het houthakken in het bos voor de boer die daar de eigenaar van was, zoals altijd in die tijd van het jaar. Dus pakte ik het geweer, ging naar buiten en liep over de velden naar het bos. Toen ik daar aankwam kon ik de hond nergens ontdekken. Ik bleef staan luisteren. Het was herfst, klaarlichte dag en volkomen helder, het was zo stil dat het bijna griezelig was. Ik draaide me om en keek over de velden naar het huis, waar mijn moeder voor het raam stond, naar ik wist, en me nauwkeurig in de gaten hield. Ik kwam er niet onderuit. Ik keek langs een pad het bos weer in en plotseling kwamen de twee reeën op me af gerend. Ik ging op mijn knieën zitten, tilde het geweer op en legde de kolf tegen mijn wang, en die grote kalveren waren zo in paniek dat ze mij niet eens zagen of ze hadden geen kracht meer om zich om nog een vijand te bekommeren. Ze veranderden niet van richting, maar kwamen recht op me af en vlogen op nog geen tien centimeter afstand langs mijn schouder, ik hoorde ze ademhalen en zag hun wijd opengesperde ogen wit glanzen. ’

Lars Haug zweeg even, tilde zijn zaklantaarn op en scheen op Poker, die nog steeds vlak achter mij zat zonder zich te verroeren. Ik draaide me niet om, maar ik hoorde de hond zachtjes grommen. Het was een onbehaaglijk geluid en de man voor me beet op zijn lip, liet met een onzekere beweging de vingers van zijn linkerhand langs zijn voorhoofd glijden en vertelde toen verder: ‘Dertig meter daarachter kwam de herdershond aan. Het was een enorm beest. Ik haalde meteen over. Ik weet zeker dat ik hem raakte, maar hij veranderde noch van vaart noch van richting, misschien dat er even een rilling door zijn lijf ging, verdomd, ik weet het niet, dus schoot ik nog een keer en toen ging hij door zijn knieën, maar hij kwam weer overeind en rende verder. Ik was de wanhoop nabij en vuurde nog een schot af, hij was maar een paar meter van me vandaan en toen stortte hij neer met zijn poten in de lucht en gleed helemaal door tot vlak voor mijn voeten. Maar hij was niet dood. Hij lag me daar met verlamde poten recht aan te kijken en plotseling had ik medelijden met hem, echt waar, dus ik bukte me om hem een laatste keer in zijn nek te aaien, maar hij gromde en beet naar mijn hand. Ik schrok me rot en werd woedend en gaf hem nog twee kogels, recht door zijn kop. ’

Lars Haug stond met zijn gezicht in de schaduw, zijn zaklantaarn hing vermoeid in zijn hand en vormde slechts een kleine, gele cirkel op de grond. Dennennaalden. Steentjes. Twee sparappels. Poker bleef doodstil staan zonder enig geluid te maken en ik vroeg me af of honden hun adem kunnen inhouden.

‘Mooie boel ’, zei ik.

‘Ik was net achttien geworden ’, zei hij. ‘Het is lang geleden, maar ik vergeet het nooit. ’

‘Nu begrijp ik dat je nooit meer een hond wilt doodschieten ’, zei ik.

‘We zullen zien ’, zei Lars Haug. ‘Maar nu moest ik hem maar mee naar huis nemen. Het is al laat. Kom, Poker ’, zei hij en zijn stem had opeens een scherpe klank, gezag, en hij begon de weg af te lopen. Poker volgde gehoorzaam op een paar meter afstand. Toen ze bij het bruggetje waren, bleef Lars Haug staan en zwaaide met zijn lamp.

‘Bedankt ’, zei hij luid door de duisternis. Ik zwaaide terug met mijn lamp en draaide me om, liep de glooiende helling naar mijn huis op, deed de deur open en stapte de verlichte gang binnen. Om een of andere reden deed ik de deur achter me op slot, iets wat ik sinds ik hierheen verhuisd ben niet heb gedaan. Het beviel me niets dat ik dat deed, maar ik deed het toch. Ik kleedde me uit, ging naar bed en bleef onder het dekbed naar het plafond liggen staren en wachten tot ik warm werd. Ik voelde me een beetje dom. Toen deed ik mijn ogen dicht. Terwijl ik sliep begon het op een gegeven moment te sneeuwen en ik weet zeker dat ik dat wist, in mijn slaap, dat het weer omsloeg en dat het kouder werd, en ik wist dat ik bang was voor de winter, bang voor de sneeuw als het veel zou worden, en dat ik mezelf in een onmogelijke situatie had gebracht door hierheen te verhuizen. Dus droomde ik verbeten over de zomer en die huisde nog steeds in mijn hoofd toen ik wakker werd. Ik had over elke willekeurige zomer kunnen dromen, maar dat deed ik niet, het werd een heel speciale zomer en ik denk er nog steeds aan terwijl ik hier aan de keukentafel zit en zie hoe bij het meer het licht boven de bomen verschijnt. Niets ziet eruit als vannacht en er schiet me geen enkele reden te binnen waarom ik de deur op slot heb gedaan. Ik ben moe, maar niet zo moe als ik had gevreesd. Ik red het wel tot de avond, dat voel ik. Ik kom overeind – een beetje stijf, die rug is niet meer wat hij geweest is – en bij de kachel heft Lyra haar kop op en kijkt me aan. Gaan we weer naar buiten? Dat gaan we niet, nog niet. Ik heb genoeg aan die zomer die me plotseling dwars begint te zitten. Dat heeft hij al in geen jaren meer gedaan.

2

We gingen paarden stelen. Dat zei hij toen hij voor de deur van het huisje stond waar ik die zomer samen met mijn vader verbleef. Ik was vijftien. Dat was in 1948, een van de eerste dagen van juli. Drie jaar daarvoor hadden de Duitsers het land verlaten, maar ik kan me niet herinneren dat we het nog over hen hadden. Mijn vader in ieder geval niet. Hij zei nooit iets over de oorlog.

Jon kwam vaak bij ons aan de deur, op alle tijden van de dag, en dan wilde hij dat ik meekwam: hazen schieten, in het vale maanlicht als het doodstil was helemaal door het bos naar de bergweiden lopen, op forel vissen in de rivier, over de geelglanzende boomstammen balanceren die nog steeds vlak langs ons huisje op de stroom mee dreven, lang nadat ze klaar waren met houthakken. Dat was gevaarlijk, maar ik zei nooit nee en ik zei nooit iets tegen mijn vader over wat we deden. Vanuit het keukenraam konden we een stukje van de rivier zien, maar dat was niet het stuk waar we onze kunsten vertoonden. We begonnen altijd een eindje verderop, wel een kilometer, en soms ging het zo snel en dreven we zo ’n stuk met de stammen mee dat we, als we ten slotte doornat en rillerig weer aan de kant stonden, een uur nodig hadden om door het bos terug te lopen.

Behalve met mij wilde Jon met niemand anders optrekken. Hij had twee broertjes, de tweeling Lars en Odd, maar hij en ik waren even oud. Ik weet niet met wie hij de rest van het jaar optrok, als ik in Oslo was. Daar vertelde hij nooit iets over en ik vertelde nooit iets over wat ik in de stad deed.

Hij klopte niet aan, kwam alleen stilletjes het pad op vanaf de rivier, waar zijn bootje aan de oever lag, en bleef voor de deur staan wachten tot ik doorhad dat hij er was. Dat duurde nooit lang. Zelfs ’s morgens vroeg als ik nog sliep, kreeg ik soms diep in mijn dromen ineens een onrustig gevoel, alsof ik naar de wc moest en met veel moeite probeerde wakker te worden voor het te laat was, en als ik dan mijn ogen opendeed en begreep dat ik helemaal niet moest, liep ik regelrecht naar de deur, opende die en daar stond hij dan. Hij glimlachte flauwtjes en kneep zijn ogen een beetje dicht, zoals hij altijd deed: ‘Ga je mee? ’ vroeg hij. ‘We gaan paarden stelen. ’

Het bleek dat ‘we ’ alleen hij en ik waren, zoals altijd, en als ik niet was meegekomen zou hij alleen zijn gegaan en dat was niet zo leuk geweest. Bovendien was het moeilijk om paarden te stelen in je eentje. Onmogelijk eigenlijk.

‘Sta je hier allang? ’ vroeg ik.

‘Ik ben er net. ’

Dat zei hij steeds, maar ik wist niet altijd of het waar was. Ik stond alleen in mijn onderbroek in de deuropening en keek over zijn schouder. Er hingen flarden mist boven de rivier en het was al licht en een beetje koud. Dat zou in de loop van een paar minuten veranderen, maar nu voelde ik hoe het kippenvel zich over mijn dijbenen en mijn buik verbreidde. Toch bleef ik naar de rivier staan kijken en ik zag hem glanzend en loom uit de nevel tevoorschijn komen en een eindje verderop een bocht maken en verder stromen. Ik kon het wel dromen. Ik had er de hele winter van gedroomd.

‘Wat voor paarden? ’ vroeg ik.

‘Die van Barkald. Die lopen vrij rond in de wei in het bos achter de boerderij. ’

‘Dat weet ik. Kom binnen, dan trek ik wat aan. ’

‘Ik blijf hier staan ’, zei hij.

Hij kwam nooit binnen, misschien vanwege mijn vader. Hij praatte nooit met mijn vader. Groette hem niet. Keek alleen strak naar de grond als ze elkaar op weg naar de winkel passeerden. Dan bleef mijn vader altijd staan, draaide zich om, keek hem na en zei: ‘Was dat Jon niet? ’

‘Ja ’, zei ik.

‘Wat is er met hem aan de hand? ’ vroeg mijn vader elke keer weer, als het ware een beetje gekwetst, en elke keer antwoordde ik: ‘Ik weet het niet. ’

En dat was ook zo, maar ik dacht er nooit aan om hem ernaar te vragen. Nu stond Jon op de stoep, die gewoon een stenen tegel was, naar de rivier te staren terwijl ik mijn kleren van de rug van een van de houten stoelen pakte en ze zo snel mogelijk aantrok. Ik vond het niet prettig dat hij moest wachten als hij daarbuiten stond, ook al had ik de deur opengelaten, zodat hij me de hele tijd kon zien.

Natuurlijk had ik moeten begrijpen dat er iets bijzonders was die ochtend in juli, iets met de mist boven de rivier en de nevel langs de bergen misschien, iets met het melkachtige licht aan de hemel, iets met de manier waarop Jon zei wat hij te zeggen had of met de manier waarop hij zich bewoog of daar zo op die stenen tegel stond. Maar ik was nog maar vijftien jaar en het enige wat mij opviel was dat hij zijn geweer niet bij zich had, dat hij anders altijd meenam voor het geval er een haas langs schoot, hoewel, zo vreemd was het ook weer niet, bij de paardenjacht zou het alleen maar in de weg zitten. We zouden immers niet op de paarden schieten. Voorzover ik het kon beoordelen was hij niet anders dan anders: rustig maar tegelijkertijd gespannen met die half dichtgeknepen ogen van hem, al zijn aandacht gericht op wat we zouden gaan doen zonder enig teken van ongeduld te vertonen. Dat was prettig voor mij, want het was geen geheim dat ik bij het meeste wat we deden in verhouding tot hem een slome duikelaar was. Hij had jarenlange training achter de rug. Alleen in de tocht over de rivier was ik echt goed, ik had een aangeboren evenwichtsgevoel, net een natuurtalent vond Jon, ook al was dat niet per se het woord dat hij gebruikte.

Wat hij me leerde was om me nergens iets van aan te trekken, hij leerde me dat ik, als ik me liet gaan en van tevoren niet zoveel nadacht, zodat ik mezelf in de weg zat, dingen gedaan kon krijgen waarvan ik nog nooit had gedroomd.

‘Oké. Klaar? Af! ’ zei ik.

Samen liepen we langs het pad naar de rivier. Het was nog vroeg. De zon gleed in een waaier van licht boven de bergen uit en gaf alles om ons heen een heel nieuwe kleur, en de mist die er nog was loste op boven het water en verdween. Ik voelde de plotselinge warmte door mijn trui heen en ik deed mijn ogen dicht en liep door zonder één enkele misstap te maken, tot ik wist dat we bij de oever waren. Daar deed ik mijn ogen weer open en ik klauterde over de schoongespoelde stenen naar de waterkant en ging achter in het bootje zitten. Jon duwde af en sprong me achterna, hij pakte de roeispanen en roeide met korte, krachtige bewegingen schuin door het stromende water, liet de boot een stukje drijven en begon weer te roeien tot we de andere oever raakten, ongeveer vijftig meter verder stroomafwaarts. Net ver genoeg om de boot vanuit ons huisje niet meer te kunnen zien.

Toen klauterden we tegen de korte helling op, Jon voorop en ik achter hem aan, en we liepen langs het hek met prikkeldraad om de wei, waar het gras onder ijle spreien van nevel hoog was opgeschoten, zodat het algauw zou worden gemaaid en op hesjes, langgerekte hooihekken, zou worden gehangen om in de zon tot hooi te drogen. Het was alsof je tot je heupen door het water waadde, maar zonder enige weerstand, als in een droom. Ik droomde vaak van water, ik was goede maatjes met het water.

Het was het weiland van Barkald en we hadden dit pad al vele malen genomen, door de velden naar de weg die naar de winkel voerde om strips te kopen of snoep of andere dingen waarvoor we geld hadden; de muntjes van één, twee en een enkele keer van vijf øre rinkelden in onze zak bij elke stap die we deden, of we liepen in tegenovergestelde richting naar Jons huis waar zijn moeder me altijd uitbundig begroette als we binnenkwamen, alsof ik de kroonprins was of iets dergelijks, terwijl zijn vader in de plaatselijke krant dook of naar de stal verdween om iets te doen wat plotseling niet langer kon wachten. Dat was iets wat ik niet begreep. Maar ik zat er niet mee. Wat mij betrof kon hij wel in die stal blijven. Mij kon het niet schelen. Als de zomer voorbij was ging ik toch naar huis.

De boerderij van Barkald lag aan de andere kant van de weg achter een paar akkers waar hij om het jaar haver of gerst zaaide, helemaal aan de rand van het bos met de stal er haaks op en in dat bos had hij vier paarden lopen in een grote omheining die hij met prikkeldraad had afgezet, op twee verschillende hoogtes om een aantal bomen heen. Het bos was van hem en het was een heel stuk. Hij was de grootste grondeigenaar in de streek. Geen van ons kon de man uitstaan, maar ik weet niet precies waarom. Voorzover ik wist had hij ons nooit iets gedaan of een onvriendelijk woord tegen ons gezegd. Maar hij had een grote boerderij en Jon was de zoon van een kleine boer. Bijna iedereen in dit dal langs de rivier, slechts een paar kilometer van de Zweedse grens, had een kleine boerderij en de meesten leefden nog steeds van wat ze verbouwden en van de melk die ze aan de melkfabriek leverden en van wat ze met houthakken verdienden als het daar de tijd van het jaar voor was. Onder andere in het bos van Barkald en in dat van zo ’n rijke stinkerd uit Bærum: honderden en honderden hectaren naar het noorden en naar het westen. Veel geld was er niet, tenminste, voorzover ik zag. Misschien dat Barkald wat had, maar de vader van Jon had niets en míjn vader had al helemaal niets, tenminste, voorzover ik wist. Dus hoe hij genoeg bijeen had weten te schrapen om het huisje te kopen waarin we die zomer verbleven, is me nog steeds een raadsel. Eerlijk gezegd was het me niet altijd duidelijk wat mijn vader deed om in ons levensonderhoud te voorzien: in dat van hemzelf en van mij onder andere, want dat veranderde vaak, maar er waren altijd allerlei soorten gereedschap bij betrokken, en kleine machines, en soms een heleboel planning en nadenken met het potlood in zijn hand en reizen naar alle mogelijke plaatsen in het land waar ik nog nooit was geweest en waarvan ik me geen voorstelling kon maken; hij stond in ieder geval niet meer bij iemand op de loonlijst. Vaak was er veel te doen, andere keren minder, maar hoe het ook zij, hij had genoeg geld weten te vergaren en toen we daar het jaar daarvoor voor het eerst kwamen, liep hij met een slinks glimlachje rond te kijken en beklopte de bomen en zat met zijn kin in zijn hand op een grote steen aan de oever van de rivier over het water uit te kijken, alsof al die dingen oude bekenden van hem waren. Maar dat kon toch niet?

Jon en ik bereikten het eind van het pad door het weiland en volgden de weg, en ofschoon we hier al zo vaak gelopen hadden was het nu toch anders. We zouden paarden gaan stelen en we wisten dat het aan ons te zien was. We waren criminelen. Dat veranderde de mensen, het veranderde iets in hun blik en ze gingen er op een speciale manier van lopen zonder dat daar iets aan te doen was. En paarden stelen was het ergste van alles. We kenden de wet ten westen van Pecos, we hadden immers de cowboyboekjes gelezen, en al zou je misschien kunnen zeggen dat we ons ten óósten van Pecos bevonden, toch was dat zo ver naar het oosten dat je net zo goed het tegenovergestelde kon beweren, want het hing er immers maar van af van welke kant je de wereld verkoos te bekijken, en met die wet viel niet te spotten. Als je werd gepakt, ging het regelrecht de boom in met een touw om je nek: grove hennep tegen die zachte huid, iemand gaf het paard een klap op zijn kont en het volgende moment verdween het onder je benen en liep je voor je leven door de loze lucht terwijl juist je leven als een film in steeds vagere beelden aan je voorbij trok, totdat jijzelf en met jou alles wat je ooit had gezien uit die beelden verdwenen en plaatsmaakten voor een dikke mist en ze uiteindelijk zwart kleurden. Niet ouder dan vijftien jaar, was je laatste gedachte, dat was niet oud, en dat voor een paard, en toen was het allemaal al te laat. Het huis van Barkald lag massief en grijs langs de bosrand en het zag er dreigender uit dan ooit. Zo vroeg in de ochtend waren de ramen nog donker, maar misschien stond hij daarbinnen naar de weg te kijken en zag hij het aan onze manier van lopen.

Maar omkeren konden we niet meer. Met nogal stijve passen liepen we een paar honderd meter langs de grindweg tot het huis achter een bocht was verdwenen, en toen namen we door een ander weiland, dat ook van Barkald was, een pad het bos in. Eerst was het donker en stonden de sparrenstammen dicht op elkaar zonder wat voor onderhout dan ook, alleen met diepgroen mos op de grond als een groot tapijt dat zacht was om op te lopen, want tot hier drong het licht nooit helemaal door. We liepen achter elkaar langs het pad en elke keer als we onze voeten neerzetten, voelden we hoe het veerde: Jon voorop en ik op dunne, versleten gympies achter hem aan, en toen maakten we steeds rechts aanhoudend een grote boog en langzamerhand werd het lichter en opener boven ons tot het plotseling in de dubbele lagen prikkeldraad schitterde, toen waren we er. We stonden voor een bosperceel waar alles gekapt was behalve wat opslag en wat berkenbomen, die zonder rugdekking merkwaardig hoog en eenzaam oprezen, een paar van hen hadden het tegen de noordenwind moeten afleggen en lagen in hun volle lengte op de grond met hun wortels in de lucht. Maar tussen de stronken groeide het gras sappig en weelderig en een eindje verderop achter een paar struiken zagen we de paarden; alleen hun achterste was te zien met de zwiepende staart tegen vliegen en horzels. We roken de geur van paardenmest en van drassig mos en de zoete, scherpe, allesomvattende lucht van dat wat groter was dan wijzelf en wat wij konden bevatten: van het bos dat maar doorging en maar doorging, naar het noorden en door Zweden en verder naar Finland en helemaal tot in Siberië, en in dat bos kon je verdwalen en konden wel honderd mensen wekenlang in kordon zoeken zonder enige kans je te vinden en misschien was dat niet eens het ergste, dacht ik, om hier te verdwijnen, maar ik wist niet hoe serieus die gedachte was.

Jon bukte zich en kronkelde tussen de twee lagen prikkeldraad door terwijl hij de onderste met zijn hand omlaag gedrukt hield, en ik ging op de grond liggen en kroop eronderdoor, maar we wisten er allebei zonder scheur in onze broek of trui doorheen te komen. We kwamen voorzichtig overeind en liepen door het gras naar de paarden.

‘Die berk daar, ’ zei Jon wijzend, ‘klim daar maar in. ’ Niet zo ver van de paarden vandaan stond een grote, eenzame berk met dikke takken, waarvan de onderste goed drie meter boven de grond hing. Langzaam, maar zonder aarzelen liep ik ernaartoe. De paarden hieven hun hoofd op en draaiden het naar mij toe terwijl ik langsliep, maar ze bleven staan grazen en verzetten geen hoef. Jon kwam vanaf de andere kant in een boog om ze heen. Ik schopte mijn gymschoenen uit, klemde mijn beide armen om de berk, vond houvast in de gebarsten schors en zette me eerst met mijn ene voet schrap en toen tilde ik de andere op en zette ook die recht tegen de stam en langzaam klauterde ik als een aap omhoog tot ik met mijn linkerhand de tak te pakken kreeg, ik boog naar voren, wist hem ook met mijn rechterhand te grijpen en liet mijn voeten langs de ruwe stam glijden; zo hing ik een moment aan mijn handen, toen hees ik me op en daar zat ik met bungelende benen. Zoiets kon ik toentertijd.

‘Oké ’, riep ik zacht. ‘Klaar. ’

Jon zat bijna recht voor de paarden op zijn hurken met zachte stem tegen hen te praten en zij stonden volkomen stil met hun hoofd naar hem toe en hun oren strak naar voren gericht te luisteren naar wat bijna gefluister was. Ik kon vanaf die tak in ieder geval niet horen wat hij zei, maar toen ik ‘oké ’ had geroepen sprong hij plotseling op en riep met uitslaande armen: ‘Hoei! ’ en de paarden draaiden zich met een ruk om en zetten het op een lopen. Niet zo heel snel, maar ook niet zo heel langzaam; twee van hen bogen naar links en twee kwamen recht op mijn berk af.

‘Wees bereid ’, riep Jon en hij stak drie vingers op zoals bij de scoutingbelofte.

‘Altijd bereid ’, riep ik terug en ik draaide me om en hing met mijn buik over de tak, ik hield me met mijn handen in evenwicht en spreidde mijn benen als een schaar in de lucht. Door de boom heen voelde ik een zwak trillen in mijn borst van de hoeven op de grond en ergens heel anders vandaan, van binnen in mijzelf, een huivering die in mijn buik begon en zich naar mijn heupen verplaatste. Maar ik kon er niets tegen doen en ik schoof de gedachte eraan van me af. Ik was er klaar voor.

Toen kwamen de paarden. Ik hoorde hun hijgende ademhaling, het trillen van de boom werd sterker en het geluid van de hoeven vulde mijn hoofd en op het moment dat ik net de snuit van het dichtstbijzijnde dier onder me zag, gleed ik van de tak af terwijl ik mijn benen stijf uitgestrekt zijwaarts hield, ik liet mijn handen los en ik belandde iets te ver naar voren op de paardenrug en knalde met mijn kruis op de botten van de schouders en een golf van misselijkheid welde op in mijn keel. Als Zorro dat in de film deed zag het er zo gemakkelijk uit, maar mij liepen de tranen over de wangen en ik moest overgeven en me tegelijkertijd met beide handen goed aan de manen vasthouden, en ik boog naar voren en perste mijn lippen stijf op elkaar. Het paard wierp met een furieus gebaar zijn hoofd in zijn nek en zijn rug bonkte in mijn kruis, het ging meteen over in galop en de andere paarden volgden en samen denderden we tussen de boomstronken door. Achter me hoorde ik Jon ‘Jihaa ’ roepen en ik wilde hetzelfde doen, in triomf welteverstaan, maar het lukte me niet, mijn keel zat zo vol braaksel dat ik geen adem kon halen en toen deed ik mijn mond open en liet het op de nek onder me lopen. Nu rook het flauw naar kots en sterk naar paard en ik kon Jons stem niet langer horen. Het suisde, de hoefslagen klonken ver weg en de paardenrug bonkte door mijn lichaam als de slagen van mijn hart, en toen ontstond er plotseling een stilte om me heen die zich over alles uitbreidde en door die stilte heen hoorde ik de vogels. Ik hoorde duidelijk de merel vanuit de top van een spar en ik hoorde heel duidelijk de leeuwerik hoog in de lucht en een aantal andere vogels waarvan ik de naam niet kende, en het was zo merkwaardig, het was net een film zonder geluid met een ander geluid gedubd, ik was op twee plaatsen tegelijk en had nergens pijn.

‘Jihaa! ’ schreeuwde ik en ik kon mijn stem duidelijk horen, maar het was alsof die ergens anders vandaan kwam, uit die grote ruimte waar de vogels zongen, een kreet van een vogel van binnenuit die stilte, en één moment was ik volkomen gelukkig. Mijn borst zette uit als de blaasbalg van een accordeon en iedere keer als ik ademhaalde klonken er tonen. Toen schitterde er iets voor me tussen de bomen door, het was het prikkeldraad, we waren dwars over de weide gegaloppeerd en naderden met grote vaart het hek aan de andere kant, en de paardenrug bonkte weer hard in mijn kruis en ik klampte me vast en dacht: nu springen we. Maar we sprongen niet. Met een plotselinge beweging veranderden beide paarden vlak voor het prikkeldraad van richting en natuurkundige wetten rukten mij van de paardenrug en wierpen me spartelend in een rechte lijn naar voren, door de lucht en nog net over het hek. Ik voelde het prikkeldraad aan de mouw van mijn trui scheuren en toen een schrijnende pijn en het volgende moment lag ik in het mos, en alle lucht verdween met één klap uit mijn lichaam.

Ik geloof dat ik een paar seconden van de wereld was, want ik herinner me dat ik mijn ogen opendeed als voor een nieuw begin: niets van wat ik zag was bekend, mijn hersenen waren leeg, zonder één gedachte, alles was volkomen blank en de hemel doorzichtig blauw en ik wist niet hoe ik heette en voelde mijn lichaam niet eens. Ik zweefde naamloos rond en zag de wereld voor de eerste keer en ik vond hem merkwaardig doorschijnend en glasachtig mooi, en toen hoorde ik gehinnik en dreunende hoeven en alles kwam als een wervelende boemerang terug en trof met een klap mijn voorhoofd en ik dacht, godsamme, ik ben verlamd. Ik keek naar mijn blote voeten, die uit het mos opstaken en er liep geen verbindingsdraad tussen hen en mij.

Ik lag nog steeds doodstil toen ik Jon op de rug van een paard naar het hek zag komen, met rond de neus van het dier een touw waarmee hij het kon mennen. Met een ruk aan het touw stopte hij vlak voor me aan de andere kant van het hek en het paard ging bijna zijwaarts vlak bij het prikkeldraad staan. Jon keek op me neer.

‘Ben je erbij gaan liggen? ’ vroeg hij.

‘Ik ben verlamd ’, zei ik.

‘Dat geloof ik niet ’, zei hij.

‘Dan niet ’, zei ik. Ik keek weer naar mijn voeten. En toen stond ik op. Het deed pijn in mijn rug en langs mijn ene zij, maar er was niets gebroken of zo. Ik had een snee in mijn onderarm die bloedde, door de mouw van mijn trui heen waarin precies op die plek een grote winkelhaak zat, maar dat was alles. Wat er over was van de mouw scheurde ik af en steunend op mijn bovenbeen verbond ik er mijn arm mee. Het deed echt heel erg pijn. Jon bleef gewoon rustig op het paard zitten. Nu zag ik dat hij mijn gympies in zijn ene hand hield.

‘Stijg je weer op? ’ vroeg hij.

‘Ik denk het niet, ’ zei ik, ‘ik heb pijn in mijn kont ’, hoewel dat niet de plek was die het meeste pijn deed, en het leek wel alsof Jon toen even grinnikte, maar ik was er niet zeker van, want de zon scheen in mijn gezicht. Hij gleed van zijn paard, maakte het touw rond de neus los en met een beweging van zijn hand stuurde hij het dier weg. En dat wilde maar al te graag.

Op dezelfde manier als waarop hij de wei in was gekomen, kwam Jon weer tussen het prikkeldraad door: lenig, zonder een schrammetje. Hij kwam naar me toe en liet mijn gympies in het mos vallen.

‘Kun je lopen? ’ vroeg hij.

‘Ik geloof het wel ’, zei ik. Ik stapte in mijn gympies zonder de veters vast te maken, zodat ik me niet hoefde te bukken, en toen liepen we verder het bos in. Jon voorop en ik achter hem aan: met een pijnlijk kruis en een stijve rug, een beetje met mijn ene been trekkend en met mijn ene arm stevig tegen mijn lichaam gedrukt, steeds verder tussen de bomen door en ik bedacht dat ik er misschien de fut niet voor zou hebben om de hele weg terug te lopen als het zo ver was. En toen moest ik aan mijn vader denken, die me een week eerder had gevraagd om het gras achter het huisje te maaien. Dat was veel te lang geworden en zou omknikken en een stijve, verlepte mat worden waar niets doorheen kon groeien. Ik kon de korte zeis nemen, zei hij, die lag gemakkelijker in de hand voor een amateur. Ik haalde de zeis uit het schuurtje en ik maaide er met al mijn kracht op los, deed de bewegingen na die ik mijn vader had zien maken als hij dit werk deed, en ik maaide tot ik warm en bezweet was en het ging helemaal niet slecht, ook al was de zeis een stuk gereedschap waarmee ik weinig ervaring had. Maar langs de muur van het huisje was een heel stuk met een hoog en dicht bos brandnetels begroeid en daar maaide ik in een grote boog omheen. Toen kwam mijn vader de hoek om en bleef naar me staan kijken. Hij hield zijn hoofd schuin terwijl hij met zijn hand langs zijn kin wreef en ik rechtte mijn rug en wachtte op wat hij zou zeggen.

‘Waarom maai je die brandnetels niet? ’ vroeg hij.

Ik keek naar de korte steel van de zeis en naar de hoge brandnetels.

‘Dat doet pijn ’, zei ik. Daarop keek hij me met een scheef glimlachje aan en schudde zachtjes zijn hoofd.

‘Je bepaalt zelf wanneer het pijn doet ’, zei hij en hij was opeens serieus, liep naar de muur van het huisje, pakte met blote handen de branderige planten beet en begon ze rustig uit de grond te trekken, een voor een, en hij wierp ze op een hoop en ging door tot hij ze er allemaal uit had. Niets in zijn gezicht wees erop dat het pijn deed en ik schaamde me een beetje terwijl ik zo achter Jon aan liep, en ik rechtte mijn rug en veranderde van ritme en liep zoals ik anders zou hebben gedaan en al na een paar passen begreep ik niet waarom ik dat niet meteen had gedaan.

‘Waar gaan we heen? ’ vroeg ik.

‘Ik zal je iets laten zien ’, zei hij. ‘Het is niet zo ver. ’

De zon stond intussen hoog aan de hemel, het was warm tussen de bomen, het rook warm en overal uit het bos klonken geluiden: van klapperende vleugels, van buigende twijgen en brekende takken, van de roep van een havik en de laatste zucht van een haas en de stille dreun elke keer als een bij op een bloem stuitte. Ik hoorde de mieren door het mos trippelen en het pad dat we volgden klom langs de helling omhoog, ik haalde diep adem door mijn neus en bedacht dat hoe mijn leven er ooit zou uitzien en hoe ver ik ook op reis zou zijn, ik me deze plek toch altijd zou herinneren zoals hij op dit moment was, en hem zou missen. Toen ik me omdraaide keek ik door een traliewerk van dennen en sparren over het dal uit, ik zag de kronkelende rivier onder ons glinsteren, ik zag de rode pannen van het dak van Barkalds zagerij een stukje zuidelijker langs de oever en verscheidene keuterboerderijtjes op groene open plekken langs die smalle streep water. Ik kende de families die daar woonden en wist van elk huis met hoeveel ze waren en ook al kon ik ons huisje aan de andere oever niet zien, toch kon ik precies aanwijzen achter welke boom het lag en ik vroeg me af of mijn vader nog sliep of al rondliep en zich, zonder bezorgd te zijn, afvroeg waar ik was gebleven en of ik algauw thuis zou komen en of hij al met het ontbijt zou beginnen, en plotseling voelde ik wat een honger ik had.

‘Hier is het, ’ zei Jon, ‘daar. ’ Hij wees naar een grote spar die een eindje van het pad af stond. We bleven staan.

‘Wat een grote ’, zei ik.

‘Daar gaat het niet om ’, zei Jon. ‘Kom mee. ’ Hij liep naar de boom en begon te klimmen. Het was niet moeilijk, de onderste takken waren dik en lang, hingen zwaar naar beneden en waren makkelijk vast te pakken, en in een paar tellen was hij al verscheidene meters op weg naar boven, en ik ging achter hem aan. Hij klom snel, maar na ongeveer tien meter stopte hij en hij bleef zitten wachten tot we op gelijke hoogte waren, er was plaats genoeg, we konden gemakkelijk naast elkaar zitten, elk op een dikke tak. Hij wees naar een punt een stukje verderop aan de tak waarop hij zat, het punt waar die zich splitste. In de vork hing een vogelnestje, net een diep kommetje of een puntzakje bijna. Ik had al veel nesten gezien, maar nog nooit zoiets kleins, zoiets lichts, zo perfect gevormd van mos en veren. Het hing niet. Het zweefde.

‘Dat is van het goudhaantje ’, zei Jon zachtjes. ‘Het tweede nest. ’ Hij boog zich naar voren, strekte zijn hand naar het nestje uit, stak drie vingers door de met veren bedekte opening en haalde er een eitje uit dat zo klein was dat ik roerloos bleef zitten staren. Hij liet het eitje tussen zijn vingertoppen rollen en hield het voor me, zodat ik het van dichtbij kon bestuderen; ik werd duizelig als ik ernaar keek en bedacht dat dat piepkleine, licht ovale bolletje al over een paar weken in een levend vogeltje met vleugels zou zijn veranderd, dat zo vanaf de takken omhoog de lucht in kon schieten en naar beneden kon duiken zonder ooit de grond te raken, maar er dankzij zijn instinct en zijn wil als een pijl vandoor kon gaan en de zwaartekracht kon opheffen. En dat zei ik hardop: ‘Godsamme, ’ zei ik, ‘het is te gek dat zoiets kleins in staat is te leven en zomaar weg te vliegen ’, en dat was misschien niet zo goed uitgedrukt en het haalde het niet bij het suizende, zwevende gevoel dat ik vanbinnen had. Maar op dat moment gebeurde er iets wat ik met geen mogelijkheid kon verklaren, want toen ik opkeek en Jon aankeek was zijn gezicht verstrakt en zag het volkomen wit. Of het nu kwam door die paar woorden die ik had gezegd of door het eitje dat hij vasthield, daar zal ik nooit achter komen, maar er was iets waardoor hij zo plotseling veranderde, en hij keek me recht in mijn ogen alsof hij me nog nooit eerder had gezien, eindelijk had hij ze eens niet half dichtgeknepen, de pupillen waren groot en zwart. En toen liet hij los. Het eitje viel langs de stam en ik volgde het met mijn ogen en zag dat het een van de takken onder ons raakte en brak en oploste in kleine, lichte flinters die alle kanten op dwarrelden, als sneeuwvlokken naar beneden vielen, gewichtloos bijna, en langzaam zomaar verdwenen. Zo herinner ik het me tenminste, en er schoot me niets te binnen waar ik ooit zo wanhopig over was geweest. Ik keek weer naar Jon, die had zich intussen voorover gebogen en rukte met één hand het nestje uit de vork van de tak, hield het met gestrekte arm voor zich en kneep het slechts een paar centimeter voor mijn ogen tussen zijn vingers tot moes. Ik wilde iets zeggen, maar ik kon geen woord uitbrengen. Jons gezicht was net een spierwit masker met open mond en uit die mond klonken geluiden waarvan de rillingen me over mijn rug liepen – zoiets had ik nog nooit gehoord: keelgeluiden als van een dier dat ik nog nooit had gezien en ook nooit wenste te zien. Hij spreidde zijn vingers, gaf met zijn vlakke hand een klap tegen de stam en wreef ermee langs de schors, er dwarrelden kleine flardjes naar beneden en ten slotte was er alleen nog smurrie over waarnaar ik niet kon kijken. Ik deed mijn ogen dicht en zo bleef ik zitten, en toen ik ze weer opendeed was Jon al een heel stuk op weg naar beneden. Hij gleed bijna van tak naar tak, ik keek recht op dat piekerige, bruine haar, maar hij keek niet één keer op. De laatste meters liet hij zich vallen en hij belandde met een dreun op de grond die ik vanwaar ik zat helemaal kon horen, en toen viel hij als een lege zak op zijn knieën en sloeg met zijn voorhoofd op het mos, en zo ineengedoken bleef hij wat een eeuwigheid leek zitten en gedurende die hele eeuwigheid hield ik mijn adem in en verroerde me niet. Ik begreep niet wat er was gebeurd, maar ik had het gevoel dat het mijn schuld was. Ik wist alleen niet waarom. Ten slotte kwam hij stijf overeind en begon het pad terug te lopen. Ik blies mijn adem uit en ademde langzaam weer in, het piepte in mijn borst, ik hoorde het duidelijk, het klonk als astma. Ik kende een man die astma had, hij woonde recht tegenover ons in Oslo. Zo klonk het als hij ademhaalde. Ik heb astma gekregen, dacht ik, godsamme, zo krijg je astma. Als er iets gebeurt. En toen begon ik naar beneden te klimmen, niet zo snel als Jon, meer alsof elke tak een baken was waarop ik langdurig mijn handen moest leggen, zodat me niets ontging wat belangrijk was, en ik moest er de hele tijd aan denken adem te halen.

Sloeg op dat moment het weer om? Ik geloof het wel. Ik stond op het pad, Jon was nergens te bekennen, verdwenen langs de weg vanwaar we gekomen waren en plotseling hoorde ik boven me een geruis in de bomen. Ik keek op en zag de toppen van de sparren wuiven en tegen elkaar slaan, ik zag hoe hoge dennen zich bogen in de wind en ik voelde de bosgrond onder mijn voeten golven. Het was alsof ik op het water stond, ik werd er duizelig van en ik keek om me heen op zoek naar iets waaraan ik me vast kon houden, maar alles was in beweging. De lucht, die daarnet nog zo doorzichtig blauw was geweest, was nu staalgrauw met een ziekelijk geel licht boven de bergen aan de andere kant van het dal. Toen weerlichtte het fel boven de bergtoppen. Vlak daarop klonk er zo ’n knal dat ik het in mijn hele lijf voelde, ik voelde de temperatuur opeens dalen en ik voelde dat het pijn deed in mijn arm waar het prikkeldraad me had opengereten. Ik begon zo snel mogelijk te lopen zonder te rennen, over het pad waarlangs we waren gekomen, naar de wei met de paarden. Toen ik daar aankwam keek ik over het prikkeldraad tussen de bomen, maar voorzover ik kon zien waren er nu geen paarden en even dacht ik eraan de kortste weg er dwars doorheen te nemen, maar toen liep ik toch maar helemaal buitenom in een rondje langs het hek tot ik bij het pad naar de weg kwam. Daar boog ik linksaf en ik begon te rennen, het waaide niet meer, het was nu zinderend stil in het bos en mijn pas ontdekte astma drukte mijn borst plat.

Ik stond op de weg. De eerste druppels raakten me op mijn voorhoofd. Een stukje verderop zag ik Jons rug. Hij had niet gerend, daar was hij te dichtbij voor, en hij liep niet snel, maar ook niet langzaam. Hij liep gewoon. Even kwam het in me op hem te roepen en te vragen om te wachten, maar ik was er niet zeker van of ik genoeg lucht had. Bovendien was er iets met die rug waardoor ik me inhield, dus begon ik achter hem aan te lopen en ik hield de hele weg dezelfde afstand tussen ons, langs de boerderij van Barkald, waar de ramen nu helder oplichtten tegen de donkere hemel erboven, en ik vroeg me af of hij daarbinnen naar ons stond te kijken en begreep waar we geweest waren. Ik keek omhoog naar de lucht en hoopte dat het bij de druppels die ik gevoeld had bleef, maar plotseling weerlichtte het weer boven de bergen en op hetzelfde moment klonk er een knal. Ik was nooit bang geweest voor onweer en ik was ook nu niet bang, maar ik wist dat als donder en bliksem zo vlak op elkaar kwamen het waar ook maar om me heen kon inslaan. Het was een apart gevoel om daar zo zonder enige beschutting over de weg te lopen. Toen kwam de regen als een muur op me af en plotseling bevond ik me achter die muur en in een paar seconden tijd was ik drijfnat, het had geen verschil gemaakt of ik naakt was geweest. De hele wereld kleurde grijs van het water en ik kon Jon, die honderd meter voor me uit liep, nog slechts met moeite onderscheiden. Maar ik had hem niet nodig om me de weg te wijzen, ik wist waar ik heen moest. Bij het pad door het weiland van Barkald boog ik af en als ik al niet doorweekt was geweest, zou mijn broek in het hoge gras kleddernat en zwaar zijn geworden. Maar nu maakte het niet meer uit. Ik dacht, nu moet Barkald een paar dagen wachten voor hij kan maaien, zodat het gras kan drogen. Je kunt niet maaien als het gras nat is. En ik vroeg me af of hij mijn vader en mij bij de hooioogst om hulp zou vragen, zoals hij het jaar daarvoor had gedaan, en ik vroeg me af of Jon de boot had genomen en alleen over de rivier was geroeid of aan de oever op me wachtte. Ik kon omkeren en de weg naar de winkel nemen, de brug oversteken en aan de andere kant door het bos weer teruglopen, maar dat was ver en omslachtig. Of ik kon de rivier over zwemmen. Die was nu vast koud en er stond een sterke stroming. Ik voelde dat ik het koud had in die natte kleren, dat het zonder beter zou zijn. Ik bleef staan en begon mijn trui en mijn overhemd uit te trekken. Dat ging niet makkelijk, want ze plakten aan mijn lijf, maar uiteindelijk lukte het en ik rolde ze op en propte ze in een bundel onder mijn arm. Alles was nu zo nat dat het bijna lachwekkend was, de regen striemde tegen mijn naakte bovenlichaam en daar werd ik merkwaardig warm van. Ik streek met mijn hand over mijn huid, maar ik voelde bijna niets, zowel mijn huid als mijn vingers waren gevoelloos en ik voelde dat ik moe werd en slaperig, dat het prettig zou zijn om heel even te gaan liggen en mijn ogen dicht te doen. Ik liep een stukje door. Ik veegde met mijn hand het water uit mijn gezicht. Ik was een beetje duizelig. En toen stond ik vlak bij de rivier en ik had hem niet gehoord. Voor me zat Jon in de roeiboot. Zijn haar, dat anders altijd in stijve plukken rechtovereind stond, hing nu druipnat en plat langs zijn hoofd. Hij keek naar me door de regen heen terwijl hij achteruit roeide en de achterkant van de boot tegen de kant hield, maar hij zei niets.

‘Hoi ’, zei ik en ik liep de laatste paar meter onhandig over de gladde, ronde stenen. Ik struikelde één keer, maar ik viel niet, en ik wist in de boot te stappen en ging op de achterste doft zitten. Zodra ik aan boord was begon hij te roeien en dat was zwaar, dat zag ik, want we moesten stroomopwaarts en we kwamen maar langzaam vooruit. Hij wilde me helemaal naar huis roeien, hoewel hij vast bekaf was. Zelf woonde hij stroomafwaarts en ik wilde zeggen dat het niet nodig was, dat hij me gewoon over kon zetten, dat laatste stukje kon ik wel lopen. Maar ik zei niets. Ik kon het niet opbrengen.

Eindelijk waren we er. Jon wist de boot met een krachttoer te draaien en hij roeide achteruit naar de oever, zodat ik direct aan wal kon stappen. En dat deed ik, ik stapte op de kant en bleef aan de oever naar hem staan kijken.

‘Het beste, ’ zei ik, ‘zie je morgen ’, maar hij antwoordde niet. Tilde alleen de roeispanen uit het water en liet de boot drijven terwijl hij terug staarde met een strakke blik, waarvan ik toen al wist dat ik hem nooit zou vergeten.