Anna Politkovskaja

Poetins Rusland

Uit het Engels en Russisch vertaald door Arie van der Ent

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Putin’s Russia, verschenen bij The Harvill Press, Londen 2004

Oorspronkelijke tekst © Anna Politkovskaja, 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Arie van der Ent en De Geus BV, Breda 2005

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Ray Tang/rex/rbp

ISBN 978 90 445 3172 5

NUR 813

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het leger en zijn moeders

Het leger is in Rusland net zo’n gesloten systeem als een gevangenis. Niemand gaat het leger of de gevangenis in, tenzij de autoriteiten hem daar willen hebben. Zodra je binnen bent, leid je het leven van een slaaf.

Overal proberen legers de dingen die ze doen stil te houden, en misschien spreken we daarom over generaals alsof ze leden van een internationale stam zijn, wier persoonlijk profiel over de hele aardbol hetzelfde is, ongeacht welke specifieke president of staat ze dienen.

Er zijn echter een paar bijzonderheden die kenmerkend zijn voor het leger van Rusland, of liever voor de betrekkingen tussen dat leger en de burgerbevolking. De burgerlijke autoriteiten hebben geen controle over wat het leger uitvoert. Een soldaat behoort tot de laagste kaste in de hiërarchie. Hij is niemand. Hij is niets. Achter de betonnen muren van militaire barakken kan een officier met een soldaat doen wat hij wil. En zo kan een hogere officier ook alles doen wat in hem opkomt met een lagere collega.

U denkt misschien dat het zo’n vaart niet zal lopen.

Niet altijd nee. Soms gaat het wel, maar dan alleen omdat een specifiek individu zijn ondergeschikten tot de orde heeft geroepen. Dat is de enige keer dat er een sprankje hoop is.

Maar de leiders van het land dan? zult u zich misschien verbaasd afvragen. De president is ambtshalve opperbevelhebber van het leger en daardoor persoonlijk verantwoordelijk voor wat er gebeurt, toch?

Helaas doen onze leiders, als ze eenmaal in het Kremlin zitten, geen enkele poging de wetteloosheid van het leger in te perken, maar zijn ze eerder geneigd om hoge officieren steeds meer macht te geven. Afhankelijk van het feit of een leider het leger al dan niet zijn gang laat gaan, steunt of ondermijnt het hem. De enige pogingen om het leger een menselijker gezicht te geven werden onder Jeltsin ondernomen, als onderdeel van een programma om de democratische vrijheden te bevorderen. Ze hielden niet lang stand. In Rusland telt machtsbehoud meer dan het redden van soldatenlevens en onder een stortvloed van verontwaardiging van de generale staf hees Jeltsin de witte vlag en gaf hij zich over aan de generaals.

Poetin heeft het niet eens geprobeerd. Hij is zelf officier. Einde verhaal. Toen hij voor het eerst op Ruslands politieke radar verscheen als mogelijk staatshoofd in plaats van als impopulaire directeur van de allerwegen verfoeide Federale Veiligheidsdienst (FSB), begon hij verklaringen af te leggen die erop neerkwamen dat het leger, dat onder Jeltsin was ingekrompen, van nu af een werdergeboorte zou beleven en dat een tweede Tsjetsjeense oorlog alles was wat er aan zo’n wederopstanding ontbrak. Alles wat er sindsdien in de noordelijke Kaukasus is gebeurd, kan tot dit uitgangspunt worden herleid. Toen de tweede Tsjetsjeense oorlog begon kreeg het leger de vrije hand, en bij de presidentsverkiezingen van 2000 stemde het als één man voor Poetin. Het leger heeft de huidige oorlog als hoogst profijtelijk ervaren, als een bron van versnelde promotie, meer en meer medailles en een stormachtige carrière. Generaals in actieve dienst leggen de basis voor een carrière in de politiek en worden rechtstreeks in de politieke elite gekatapulteerd. Voor Poetin is de wedergeboorte van het leger een vanzelfsprekende zaak na de vernedering onder Jeltsin en de nederlaag in de eerste Tsjetsjeense oorlog.

Hoe Poetin het leger precies geholpen heeft, zullen we zien in de verhalen die volgen. U moet zelf maar uitmaken of u zou willen leven in een land waar uw belastinggeld zo’n instituut op de been houdt. Hoe u zich zou voelen als uw zoon achttien werd en als ‘menselijke hulpbron’ werd opgeroepen. Hoe tevreden u zou zijn met een leger waaruit wekelijks drommen soldaten deserteren, soms hele rotten of compagnieën tegelijk. Wat zou u denken van een leger waarin, in één enkel jaar, 2002, een bataljon, meer dan 500 manschappen, werd gedood, en dan niet in het gevecht maar door te worden afgetuigd? Waarin de officieren alles stalen wat los en vast zat, van de briefjes van tien roebel die soldaten van hun ouders krijgen toegestuurd tot hele tankcolonnes? Waarin officieren eensgezind zijn in hun haat jegens de ouders van hun soldaten, omdat er maar al te vaak, als de zaken werkelijk de spuigaten uitlopen, woedende moeders zijn die protest aantekenen tegen de moord op hun zoons en genoegdoening eisen.

Nr. U-729343. Vergeten op het slagveld

Het is 18 november 2002. Nina Levoerda, gepensioneerd na vijfentwintig jaar voor de klas te hebben gestaan, is een zware, zich langzaam voortbewegende vrouw, oud en moe en met een handvol ernstige kwalen. Zoals zo vaak het afgelopen jaar heeft ze al uren zitten wachten in de weinig uitnodigende wachtruimte van de intergemeentelijke rechtbank Krasnaja Presnja in Moskou.

Nina kan nergens anders heen. Ze is een moeder zonder zoon: erger nog, zonder het ware verhaal over haar zoon. Luitenant Pavel Levoerda werd geboren in 1975. Voor het leger is hij nr. U-729343. Hij sneuvelde in Tsjetsjenië aan het begin van de tweede Tsjetsjeense oorlog, de oorlog die volgens Poetin de wedergeboorte van het leger te zien gaf. Hoe herboren het was, zullen we zien aan het verhaal van de laatste maanden van nr. U-729343. Het is niet het feit dat hij is gesneuveld, maar het zijn de omstandigheden van zijn dood en de gebeurtenissen die erop volgden die Nina ertoe hebben gedwongen om de laatste elf maanden haar rondgang langs de gerechtelijke instanties te maken. Ze had daarbij maar één doel: een nauwkeurig juridisch antwoord van de staat te krijgen op de vraag waarom haar zoon op het slagveld was achtergelaten. En en passant te vragen waarom zij, sinds zijn dood, zo afschuwelijk is behandeld door het ministerie van Defensie.

Als kind droomde Pavel Levoerda van een carrière in het leger. Geen gewone stand van zaken tegenwoordig. Jongens van arme komaf proberen wel een plaatsje op een militaire academie te krijgen, maar hun doel is een diploma te halen en dan hun ontslag te krijgen. De eindeloze, zelfbewierokende rapporten van het bureau van de president over een groeiende wedijver om tot de militaire instituten te worden toegelaten zijn volkomen waar. Maar dit heeft minder te maken met enig groeiend prestige van het leger dan met de verregaande armoede van hen die een opleiding zoeken. Dezelfde situatie verklaart het catastrofale tekort aan lagere officieren in de militaire eenheden. Als lagere officieren hun diploma binnen hebben, komen ze simpelweg niet opdagen bij de garnizoenen waar ze heen worden gestuurd. Ze worden opeens ‘ernstig ziek’ en sturen medische verklaringen in die getuigen van allerhande onverwachte mankementen. Dat is niet zo moeilijk te regelen in een land dat zo corrupt is als Rusland.

Pavel was anders. Hij wilde echt officier worden. Zijn ouders probeerden het hem uit zijn hoofd te praten, omdat ze wisten wat een hard bestaan het was. Pjotr Levoerda, zijn vader, was zelf officier, en zijn leven lang werd het gezin van het ene afgelegen garnizoen naar het andere overgeplaatst.

Nog helemaal afgezien daarvan stond begin jaren negentig het hele sovjetimperium op instorten. Een schoolverlater moest wel gek zijn, vond iedereen, om naar een militaire academie te gaan die niet eens haar eigen studenten te eten kon geven.

Pavel bleef bij zijn carrièredroom en vertrok om te gaan studeren aan het Verre-Oostencollege voor Officieren van de Krijgsmacht. In 1996 werd hij tot officier benoemd en uitgestuurd om in de omgeving van Sint-Petersburg te dienen. Daarna, in 1998, werd hij voor de leeuwen gegooid: het 58ste leger.

Het 58ste leger heeft een slechte reputatie in Rusland. Het is synoniem met de degeneratie van de strijdkrachten. Uiteraard is dit vóór Poetin begonnen. Hij draagt echter een zware verantwoordelijkheid, in de eerste plaats voor het feit dat er geen paal en perk wordt gesteld aan de totale anarchie onder de officieren, en in de tweede plaats voor het feit dat officieren eigenlijk boven de wet staan. Ze worden zo goed als nooit vervolgd, wat voor misdaden ze ook plegen.

Het 58ste leger was daarenboven het leger van generaal Vladimir Sjamanov. Als Held van Rusland die in beide Tsjetsjeense oorlogen had gevochten, was hij berucht om zijn uitzonderlijke bruutheid tegenover de burgerbevolking. Generaal Sjamanov is nu met pensioen. Hij verliet het leger en werd gouverneur van de provincie Oeljanovsk, profiterend van zijn rol in de twee Tsjetsjeense oorlogen toen hij niet van het televisiescherm te slaan was. Hij hield het land elke dag voor dat ‘alle Tsjetsjenen bandieten waren’ die het dik verdienden om te worden uitgeroeid. Hierin genoot hij de volledige steun van Poetin.

De generale staf van het 58ste leger bevindt zich in Vladikavkaz, de hoofdstad van de republiek Noord-Ossetië-Alanja, die grenst aan Tsjetsjenië en Ingoesjetië. Zijn troepen vochten in de eerste Tsjetsjeense oorlog en vechten daar nog steeds. In het voetspoor van hun generaal stond ook het officierskorps van het 58ste leger bekend om zijn uitzonderlijke wreedheid, zowel tegenover het volk van Tsjetsjenië als tegenover zijn eigen soldaten en lagere officieren. Rostov aan de Don is de locatie van de generale staf van het militaire district Noord-Kaukasus, waaronder het 58ste leger ressorteert. Het grootste deel van het archief van het Rostovcomité van Soldatenmoeders bestaat uit zaken die te maken hebben met de desertie van soldaten die zijn afgetuigd door officieren van het 58ste leger, dat ook berucht is wegens openlijke diefstal van voorraden uit magazijnen en wegens verraad op grote schaal. Ze verkopen wapens die uit de eigen depots zijn gestolen aan bevelhebbers van het Tsjetsjeense verzet. Ze helpen dus de vijand.

Ik ken persoonlijk veel lagere officieren die van alles en nog wat hebben geprobeerd om maar uit het 58ste leger te blijven. Levoerda besliste echter anders. Hij hield de gelederen gesloten, hij schreef brieven die er niet om logen, hij kwam met verlof naar huis en zijn ouders zagen hun zoon meer en meer versomberen. Hoe vaak ze er hem ook toe over probeerden te halen om het leger te verlaten, hij antwoordde altijd: ‘Wat moet, dat moet.’ Pavel Levoerda was duidelijk iemand die de autoriteiten met recht hadden kunnen omschrijven als een jonge Rus met een uitzonderlijk plichtsbesef tegenover het vaderland en een diepgaand patriottisme. In feite hoopte hij op een waarachtige wedergeboorte van het Russische leger, in plaats van eentje à la Poetin.

In 2000 kreeg Pavel Levoerda nogmaals een kans om te weigeren naar de oorlog in de noordelijke Kaukasus te gaan. Weinigen zouden het hem hebben kwalijk genomen. Veel jeugdige officieren vonden manieren om onmiddellijke vrijstelling te krijgen. Maar, zoals Pavel zijn ouders uitlegde, hij voelde dat hij zijn soldaten niet in de steek mocht laten.

Op 13 januari vertrok Pavel naar het oorlogsgebied, nadat hij zich eerst gemeld had bij het 15de gemotoriseerde infanteriegarderegiment van de 2de Tamanj-gardedivisie (legereenheid 73881), in de provincie Moskou. Op 14 januari hoorde Nina de stem van haar zoon voor het laatst door de telefoon. Hij had een speciaal contract getekend om naar Tsjetsjenië te gaan en …

Het was wel duidelijk wat het afschuwelijke ‘en’ inhield.

‘Ik huilde. Ik deed mijn best hem op andere gedachten te brengen’, herinnert Nina zich. ‘Maar Pavel zei dat er geen weg terug was. Ik vroeg mijn nicht in Moskou om direct naar de Tamanj-divisie te gaan en te proberen hem ervan af te brengen. Toen ze bij de eenheid aankwam, was hij net een paar uur weg. Hij zat al in het vliegtuig naar Mozdok.’ Deze kleine stad in Noord-Ossetië ligt aan de grens met Tsjetsjenië. Toen de oorlog begon, was het de belangrijkste basis voor het verenigde commando van de troepen die waren gemobiliseerd voor Poetins ‘antiterrorisme-operatie’.

En zo bevond nr. U-729343 zich op 18 januari 2000 in Tsjetsjenië.

‘Op het moment ben ik in de buitenwijken ten zuidwesten van Grozny …’ schreef Pavel in zijn eerste en enige brief van het front aan zijn ouders. Hij is van 24 januari 2000.

De stad is van alle kanten afgesloten en er zijn zware gevechten gaande. Het schieten houdt geen moment op. De stad staat in brand, de lucht is pikzwart. Soms valt dichtbij een scherf van een mortiergranaat of een gevechtsvliegtuig schiet vlak bij ons oor een raket af. De artillerie is voortdurend in de weer. De verliezen in het bataljon zijn verschrikkelijk. Alle officieren in mijn compagnie zijn buiten gevecht gesteld. De officier die vóór mij het bevel over deze eenheid voerde, werd opgeblazen door een van onze eigen boobytraps. Toen ik bij de commandant van mijn compagnie kwam, pakte hij achteloos zijn geweer en schoot een rondje in de grond, een paar centimeter bij me vandaan. Het was stom geluk dat ik niet werd geraakt. Iedereen lachte. Ze zeiden: ‘Vijf bevelhebbers zijn je voorgegaan, en jij hield het amper vijf minuten vol.’ De manschappen hier zijn oké, maar niet erg gemotiveerd. De officieren hebben een contract en op een paar uitzonderingen na slaan de soldaten zich er wel doorheen, hoe jong ze ook zijn. We slapen allemaal samen in een tent, op de grond. Het stikt van de luizen. We krijgen stront te eten. Niets veranderd wat dat betreft. Wat ons te wachten staat weten we niet. Of we vallen ergens aan, Joost weet waar, of we blijven hier maar zitten tot we helemaal gek worden, of ze halen ons weg en laten ons naar Moskou teruggaan. Of god weet wat. Ik ben niet ziek, maar ik voel me wel rot. Dat is het voorlopig. Liefs, kussen, Pasja.

Niet bepaald een brief om je ouders gerust te stellen. In een oorlogssituatie verlies je het vermogen om iemand gerust te stellen en vergeet je wat voor iemand ver weg schokkend kan zijn als je zelf honderd keer zo erg bent geschokt.

Later werd duidelijk dat Pavels brief echt bedoeld was geweest om zijn ouders gerust te stellen. Toen hij hem schreef lag hij zich niet in een tent af te vragen wat hem te wachten stond. Vanaf op z’n laatst 21 januari was hij actief betrokken bij de ‘zware gevechten’, na eerst het bevel over een mortiereenheid te hebben gekregen en vervolgens kort daarna over een hele compagnie. De andere commandanten waren inderdaad ‘buiten gevecht’ en er was niemand anders om het bevel te voeren.

Evenmin was hij ‘in de buitenwijken’ van Grozny.

Op 19 februari, bij het verlenen van assistentie aan de inlichtingengroepen van het bataljon om uit een omsingeling te breken en ‘zijn terugtrekkende kameraden rugdekking te geven’ (volgens het citaat bij zijn voordracht voor de Orde van Heldenmoed) uit het dorp Oesjkaloj, district Itoem-Kalin, was luitenant Levoerda zwaargewond geraakt en ten gevolge van ‘hevige bloedingen door meerdere schotwonden’ gesneuveld.

Hij overleed dus in Oesjkaloj. In de winter van 2000 waren de gevechten daar het hevigst – een desperate partizanenoorlog in hooggelegen bossen en op smalle bergpaden. Maar waar was Pavels stoffelijk overschot?

Er kwam geen kist met het lichaam van Nina Levoerda’s zoon naar huis om te worden begraven. Zij ontdekte dat zijn stoffelijk overschot was zoekgemaakt door dezelfde staat die hij met zo veel desperate loyaliteit had proberen te dienen.

Nadat ze de rol van militaire aanklager en opsporingsambtenaar op zich had genomen, kwam Nina erachter dat op 19 februari, de officiële datum van de dood van haar zoon, de ‘kameraden’ wier terugtocht hij gedekt had inderdaad hadden weten te ontsnappen. Ze hadden Pavel domweg in de steek gelaten – net als de zes andere soldaten die hen hadden gered door de omsingeling te doorbreken – op het toneel van hevige gevechten. De meesten die werden achtergelaten waren gewond, maar leefden nog. Ze schreeuwden om hulp, smeekten om niet in de steek te worden gelaten, zoals de inwoners van de afgelegen bergdorpen later getuigden. De dorpsbewoners verbonden enkelen van de gewonden zelf, maar konden verder niets doen. Er is geen ziekenhuis in Oesjkaloj, geen dokter, niet eens een verpleegster.

Pavel Levoerda werd op het slagveld achtergelaten en vervolgens vergeten. Men vergat dat zijn lichaam daar lag. Men vergat dat hij familie had die op zijn terugkeer wachtte. De overlevenden dachten gewoon niet meer aan degenen die gesneuveld waren, om zelf te kunnen blijven leven.

Wat er met Pavel Levoerda na zijn dood gebeurde is illustratief voor ons leger. Deze schandelijke epsiode vat de manier van denken goed samen. Voor het leger telt een mensenleven niet. Niemand houdt de manschappen bij. Er is geen gevoel van verantwoordelijkheid tegenover hun familie.

Pas op 24 februari herinnerde men zich Pavel Levoerda, toen Oesjkaloj, volgens informatie van het hoofdkwartier in Tsjetsjenië, volkomen bevrijd was van Tsjetsjeense strijders en ‘onder controle’ van de federale troepen was gekomen. (Deze verklaring was achteraf in elkaar geflanst om te bewijzen dat ‘er geen objectieve mogelijkheid’ was geweest om Pavels lichaam op te sporen.)

Op diezelfde 24ste februari had het leger de lichamen van zes van de zeven soldaten die door de omsingeling waren gebroken uit Oesjkaloj opgehaald. Ze konden Pavel Levoerda niet vinden, en dus vergat men hem weer.

Thuis was Pavels moeder hysterisch geworden. De enige informatie die ze had was de officiële brief van 7 februari. De ‘hotline’ van het ministerie van Defensie bood weinig soelaas. Praten met de ambtenaren van dienst was als het praten tegen een computer over het verdriet waar zij meedogenloos onder gebukt ging. ‘Luitenant Pavel Petrovitsj Levoerda staat niet op de lijst van doden of vermisten.’ Zo luidde onveranderlijk het antwoord.

Nina luisterde maandenlang naar het ‘informatieve’ alarmnummer. Ongelooflijk genoeg waren de bevelhebbers, zelfs nadat Nina op eigen kracht het stoffelijk overschot van Pavel had weten te lokaliseren, zelfs nadat ze officieel over zijn dood was ingelicht, er nog steeds niet toe gekomen om de informatie in hun bestanden bij te werken.

Maar om tot ons verhaal terug te keren … Op 20 mei, drie maanden na de gevechten in Oesjkaloj, ontdekte de plaatselijke politie een ‘graf met het lichaam van een manspersoon met de sporen van een gewelddadige dood’. Het was echter pas op 6 juli, nadat Nina nog eens anderhalve maand dagelijks naar het alarmnummer en het plaatselijke legercommissariaat had gebeld, dat de politie het relevante formulier invulde, ‘Inlichting/Opdracht nr. 464’, als antwoord op een opsporingsverzoek inzake een vermist persoon.

Op 19 juli bereikte dat formulier eindelijk de recherche in Brjansk, waar Pavels familie woonde. In haar rondgang langs alle mogelijke kantoren had Nina ook een opsporingsverzoek voor vermiste personen op het politiebureau aldaar gedeponeerd. Zo kon het gebeuren dat Pavels ouders op 2 augustus bezoek kregen van agent Abramotsjkin, een eenvoudige politieman.

De enige die in huis was, was een andere Nina, Pavels nichtje van veertien. Agent Abramotsjkin stelde haar een paar vragen over Pavel, hoorde welke eigendommen hij bij zich had gehad en was hoogst verbaasd om te horen dat hij met de familie van een militair van doen had. Belast met dit routineonderzoek, was het agent Abramotsjkin en geen ambtenaar van het ministerie van Defensie, die de moeder van een held informeerde dat haar zoon officieel als vermist te boek stond en dat al zijn rechten op enige vorm van provisie of toelage met ingang van 20 februari waren vervallen verklaard. De politie van Itoem-Kalin had Abramotsjkin gevraagd om bij de ouders in Brjansk langs te gaan om achter ‘het postadres van de permanente locatie van legereenheid 73881 te komen, waarin Levoerda, P.P., gediend had’ zodat ze contact konden opnemen met de bevelhebber aldaar om de toedracht vast te stellen van de dood van iemand die, blijkens de beschrijving van zijn moeder, gelijkenis met een van hun officieren vertoonde!

Het citaat komt uit de officiële correspondentie. Het zegt een heleboel over de gang van zaken in het leger, maar ook over de aard van de oorlog die Poetin in de Kaukasus voert. In dit leger weet de linkerhand niet wat de rechter doet, dus is het eenvoudiger om een brief te posten naar ouders ver weg dan om te bellen naar het algemeen hoofdkwartier in Hankala (de militaire basis in de buurt van Grozny).

Toen agent Abramotsjkin zag in welke toestand de familie verkeerde, raadde hij Nina Levoerda dringend aan om zo snel mogelijk naar Rostov aan de Don te gaan. Hij had gehoord dat het stoffelijk overschot van de onbekende soldaat van Oesjkaloj naar het belangrijkste militaire mortuarium aldaar was gebracht ter identificatie door kolonel Vladimir Sjtsjerbakov, directeur van het 124ste militaire forensische medische laboratorium, een alom bekend en gerespecteerd man in Rusland. Het dient opgemerkt dat Sjtsjerbakov dit werk niet doet op verzoek van officieren te velde, generaals of het algemeen hoofdkwartier, maar omdat zijn hart hem vertelt dat hij dat moet doen.

Abramotsjkin raadde Nina Levoerda eveneens aan om niet te veel te verwachten, omdat, zoals wij zeggen, ‘alles kan gebeuren in Rusland’, waar dode lichamen maar al te vaak worden verwisseld. Het Brjanskcomité van Soldatenmoeders verleende inmiddels steun in de Levoerda-queeste, en het is alleen maar dankzij de behulpzaamheid van het comité en de inspanningen van agent Abramotsjkin dat het 15de elite-garderegiment en de zelfs nog prominentere Tamanj-gardedivisie eindelijk doorhadden dat het zevende lichaam, dat door zijn ‘kameraden’ was achtergelaten, wel eens dat van Pavel Levoerda kon zijn.

‘We kwamen op 20 augustus in Rostov aan’, vertelt Nina mij. ‘Ik ging direct naar het laboratorium. Er staat geen bewaking bij de ingang. Ik wandelde naar binnen en liep de eerste lijkschouwingskamer in die ik tegenkwam. Ik zag dat de lijkschouwer een hoofd van zijn lichaam had gescheiden en op een standaard op zijn snijtafel had gezet. Om meer precies te zijn, het was een schedel. Ik wist onmiddellijk dat het Pavels hoofd was, ook al stonden er andere schedels naast.’

Kan het leed dat deze moeder is aangedaan op enige manier worden becijferd of gecompenseerd?

Natuurlijk niet. Wie kan er trouwens iets inbrengen tegen forensische onderzoekers die schedels op hun tafel hebben staan?

En toch … Wat een onbeschoft volkje worden wij, gedachteloos, onbehouwen en daardoor immoreel.

Nina kreeg kalmerende middelen na de ontmoeting met de schedel van haar zoon, die ze inderdaad juist had herkend. Juist op dat moment kwam er een afgevaardigde van Pavels eenheid binnenstormen om haar te zien. Nadat agent Abramotsjkin het adres van de eenheid van de getroffen ouders had gekregen, had hij een telegram gezonden en de bevelvoerende officier had een afgevaardigde naar Rostov gestuurd om de formaliteiten af te handelen.

De afgevaardigde liet Nina een notitie zien. Ze keek ernaar en kreeg een flauwte. In het briefje verzochten gardeluitenant-kolonel A. Dragoenov, bevelvoerend officier van legereenheid 73881, en gardeluitenant-kolonel A. Potatsjenko, chef-staf van dezelfde eenheid, dat de ‘burgers Levoerda’ werd bericht dat ‘hun zoon bij een militaire missie, trouw aan zijn militaire eed, onder betoning van grote moed en vasthoudendheid, in het gevecht was gesneuveld’. De eenheid probeerde de sporen van haar akelige ‘vergeetachtigheid’ weg te werken.

Toen Nina weer een beetje was bijgekomen, las ze de brief aandachtiger. Er was geen indicatie van wanneer haar zoon was omgekomen.

‘En de datum dan?’ vroeg Nina de vertegenwoordiger.

‘Die mag u zelf invullen, welke u maar wilt’, antwoordde hij.

‘Hoe bedoelt u, zelf invullen?’ schreeuwde Nina. ‘De dag dat Pasja geboren werd, is zijn geboortedag. Ik heb toch zeker wel het recht om te weten op welke dag hij gestorven is!’

De vertegenwoordiger haalde zijn schouders op, alsof hij zeggen wilde: ‘Dat moet je niet aan mij vragen’, en overhandigde haar een aanvullend uittreksel van een order aan de operationele troepen om ‘luitenant Levoerda van de lijst van manschappen van het regiment af te voeren’. Deze tekst was evenmin gedateerd en gaf geen reden aan, maar had wel diverse stempels en handtekeningen onderaan. Met de argeloze blik van een kind vroeg de vertegenwoordiger Nina wederom om zelf de formulieren in te vullen en, als ze eenmaal thuis was, bij het plaatselijke legercommissariaat in te leveren, zodat Pavel uit het register kon worden verwijderd.

Nina zei niets. Wat heeft het voor zin om te praten tegen iemand zonder hart, zonder hersens en zonder ziel?

‘Dat is toch wel zo makkelijk? Moet ik dan helemaal naar Brjansk?’ vervolgde de vertegenwoordiger onzeker.

Natuurlijk was dat wel zo makkelijk. Je kunt niet ontkennen dat onbeschoftheid en onbehouwenheid het leven kunnen vergemakkelijken. Neem onze minister van Defensie, Sergej Ivanov, een maatje van de president uit de tijd dat Poetin voor de FSB in Sint-Petersburg werkte. Elke week verschijnt Ivanov op televisie om Poetins oorlogsbulletins voor te lezen. Met de stembuigingen van een Goebbels op bioscoopjournaals uit de Tweede Wereldoorlog vertelt hij ons dat niemand ons ‘voor terroristen zal laten buigen’, dat hij van plan is de oorlog in Tsjetsjenië voort te zetten tot een of ander veronderstelde ‘zegevierende afloop’ is bereikt. We horen nooit een woord van minister Ivanov over het lot van de soldaten en officieren die hem en de president in staat stellen om schijnbaar niet te hoeven buigen voor de terroristen. Deze politiek is op en top neosovjet: menselijke individuen leiden geen zelfstandig bestaan, ze zijn radertjes in de machine die als functie heeft om zonder navraag elke politieke escapade uit te voeren die de machthebbers hebben verzonnen. Radertjes hebben geen rechten. Zelfs niet op waardigheid na hun dood.

Het is zoveel meer gedoe om niet onbeschoft te zijn. Voor mij zou dat betekenen: om verder te kijken dan de ‘Algemene lijn van partij en regering’, naar de details waarmee die wordt uitgevoerd. In het onderhavige geval zijn deze details dat nr. U-729343 op 31 augustus eindelijk werd begraven in de stad Ivanovo, waarheen Pavels ouders waren verhuisd om te ontsnappen aan hun sombere reminiscenties aan Brjansk. De forensische onderzoekers in Rostov gaven Pavels hoofd aan Nina terug. Helaas bleek dat het enige stoffelijke overschot dat ze hadden.

Veel mensen in Rusland hebben van Nina Levoerda gehoord, omdat zij, na wat er van haar zoon over was ter aarde te hebben besteld, op de negende dag na de begrafenis op weg ging naar het hoofdkwartier van het 15de regiment in de provincie Moskou. Bij haar vertrek uit Ivanovo was ze alleen van plan geweest om Pavels bevelvoerende officieren in de ogen te kijken en daarin, eenmaal geconfronteerd met de moeder van hun officier, tenminste iets van berouw te lezen voor alle dingen die ze waren ‘vergeten’.

‘Natuurlijk had ik niet verwacht dat ze hun excuses zouden aanbieden,’ zegt Nina, ‘maar ik dacht wel minstens iets van sympathie in hun ogen te mogen lezen.’

Na haar aankomst bij de Tamanj-divisie wilde niemand deze moeder echter onder ogen komen. De bevelvoerende officier was simpelweg niet beschikbaar. Nina zat drie dagen op hem te wachten, zonder eten, thee, slaap of iemand die haar ook maar enige aandacht schonk. Hogere officieren snelden als kakkerlakken heen en weer en deden net alsof ze haar niet zagen. Toen zwoer Nina Levoerda dat zij de staat voor het gerecht zou dagen, actie zou ondernemen tegen het ministerie van Defensie en minister Ivanov voor het morele leed dat ze haar hadden berokkend. Niet in verband met haar zoons dood: hij was uiteindelijk gesneuveld tijdens het vervullen van zijn plicht. Maar in verband met wat er daarna was gebeurd. Van ondoorzichtig juridisch jargon in doodgewone-mensentaal vertaald wilde ze weten wie daarvoor verantwoordelijk was geweest.

Wat gebeurde er vervolgens? Ten eerste werd de Orde voor Heldenmoed, die Nina’s zoon postuum was toegekend, op het legercommissariaat in Ivanovo aan de familie uitgereikt. Ten tweede nam het leger wraak. Het ministerie van Defensie en de Tamanj-divisie kozen het oorlogspad tegen de moeder die het gewaagd had haar woede over hun gedrag tot uitdrukking te brengen.

Dat ging als volgt in zijn werk. In iets minder dan een jaar waren er acht rechtszittingen, de eerste op 26 december 2001, de laatste op 18 november 2002, die geen van alle ook maar iets opleverden. De rechtbank kwam er niet eens toe om de inhoud van Nina’s dagvaarding in overweging te nemen, omdat de vertegenwoordigers van het ministerie van Defensie in hun onaantastbaarheid de behandeling volkomen hadden genegeerd. En daar deden ze goed aan. De zaak van ‘Nina Levoerda tegen de staat’ kwam eerst voor rechter Tjoelenev (intergemeentelijke rechtbank Krasnaja Presnja, Moskou). Hij oordeelde dat een moeder ‘geen recht op informatie heeft’ over het lichaam van haar eigen zoon, en dientengevolge was het ministerie van Defensie niet gehouden haar informatie te verschaffen. Nina ging naar het Moskouse stadsgerecht, waar de zaak, gezien de manifeste absurditeit van het voorgaande vonnis, werd terugverwezen naar de Krasnaja Presnja-rechtbank voor een nieuwe behandeling. De techniek van de staatsmachinerie tegenover de getroffen moeder gold een systematische boycot van de rechtszittingen door de officiële vertegenwoordigers van minister Ivanov en door de leiding van de landmacht, waar de Tamanj-divisie en het 15de regiment deel van uitmaken. Ze lieten domweg verstek gaan, even schaamteloos als systematisch. Dus moest Nina Levoerda vanuit Ivanovo steeds weer terug naar Moskou, alleen maar om zichzelf geconfronteerd te zien met een lege beklaagdenbank, haar reis vergeefs. Een eenvoudige vrouw die afhankelijk was van haar staatspensioen, louter bedoeld om je niet te laten sterven van honger, en met een man die aan de fles was gegaan na Pavels begrafenis, als zijn manier om aan hun verdriet te ontsnappen.

Ten slotte werd rechter Bolonina van de Krasnaja Presnja-districtsrechtbank, waarheen de zaak door het Moskouse stadsgerecht was terugverwezen, het zat. Bij de vijfde behandeling legde ze het ministerie van Defensie een boete van achtduizend roebel op. Uit de zak van de belastingbetaler natuurlijk. Spijtig genoeg werd de boete door minister Ivanov niet aan Nina Levoerda voldaan. Er is geen voorziening van dien aard. De Russische wetgeving beschermt niet de belangen van de zwakke maar van de almachtige autoriteiten.

Op 18 november 2002, na het opleggen van de boete, maakten vertegenwoordigers van het ministerie eindelijk hun opwachting in de rechtszaal, maar het waren wel merkwaardige vertegenwoordigers. Ze wisten niets van de zaak af en weigerden te zeggen wie ze waren, klagend dat de chaos op het ministerie van Defensie de oorzaak van alle problemen was geweest. Het eind van het liedje was dat het proces opnieuw werd verdaagd, ditmaal naar 2 december.

Nina was in tranen toen ze weer in de sombere gang van het gerechtsgebouw stond.

‘Waarom doen ze dit?’ vroeg ze. ‘Je zou haast denken dat ze niets verkeerd hebben gedaan.’

Hoe benijdenswaardig om Sergej Ivanov te zijn, het hoofd van ons ministerie van Defensie, dat zo onbarmhartig is tegenover ons volk! Het leven is simpel voor hem. Hij hoeft zich niet om details te bekommeren, met moeders wier zoons zijn gesneuveld in die ‘oorlog tegen het internationale terrorisme’ waar hij zo lyrisch over doet. Hij hoeft hun stemmen niet te horen en hun pijn niet te voelen. Hij weet niets van de levens die hij heeft verwoest, niets van de duizenden vaders en moeders die door het systeem in de steek worden gelaten nadat hun kinderen er hun leven voor hebben gegeven.

‘Poetin kan niet alles!’ zo tekenen de Russische bewonderaars van de president protest aan.

Dat kan hij inderdaad niet. Als president is het zijn taak om over methoden na te denken, over benaderingen. Hij is de man die deze vormgeeft. In Rusland imiteert het volk de man aan de top.

Nou, we hebben zijn benadering van het leger beschreven. Hij is volkomen aansprakelijk voor de bruutheid en het extremisme waar zowel het leger als de staat van zijn doordrongen. Wreedheid is een ernstige infectie die gemakkelijk een algemene volksziekte kan worden. Eerst werd ze aangewend tegen mensen die in Tsjetsjenië wonen, maar nu wordt ze ook gebruikt tegen ‘onze eigen mensen’, zoals mensen met een patriottische inslag de Russische burgers graag mogen aanduiden. Met inbegrip van die Russen die vaderlandslievend vochten tegen de mensen die haar het eerst aan den lijve ondervonden.

‘Ach, hij had zijn keus gemaakt en volgde zijn bestemming’, zegt Nina, terwijl ze de tranen van haar gezicht veegt. Rechter Bolonina schrijdt langs in haar toga, ondoorgrondelijk. ‘Maar in godsnaam, het zijn toch mensen!’

Zijn ze dat? Ik twijfel er wel eens aan of Poetin wel echt menselijk is, en niet alleen maar een ijskoude, metaalachtige geestverschijning. Als hij menselijk is, laat hij dat niet zien.

Vierenvijftig soldaten, of emigreren naar moeders pappot

Mensen emigreren uit Rusland als langer blijven levensbedreigend wordt of een massale aanslag op hun integriteit en waardigheid pleegt. Op 8 september 2002 was dit exact de situatie in het Russische leger. Vierenvijftig soldaten gaven het op en probeerden te emigreren.

Het trainingscomplex van de 20ste gemotoriseerde garde-infanteriedivisie ligt even buiten het dorp Proedboj in de provincie Wolgagrad. De manschappen van sectie 2 van legereenheid 20004 waren van hun permanente basis in de stad Kamysjin, eveneens in de provincie Wolgagrad, overgebracht naar het trainingscomplex in Proedboj.

Dit leek niet ongewoon: ze zouden een training krijgen. Hun instructeurs zouden hun vaderlijke bevelvoerende officieren zijn. Maar op 8 september besloten hun vaderfiguren luitenant-kolonel Kolesnikov, majoor Sjirjajev, majoor Artemjev, luitenant Kadijev, luitenant Korostylev, luitenant Kobets en tweede luitenant Pekov een onderzoek in te stellen dat buiten hun competentie viel. Toen de soldaten op het exercitieterrein bijeen waren gekomen, kregen ze te horen dat er een onderzoek zou worden ingesteld om erachter te komen wie die nacht een verkennings- en landingsvoertuig van het trainingscomplex had gestolen.

De soldaten hielden later staande dat niemand dat voertuig gestolen had. Het stond gewoon op zijn gebruikelijke plaats in het wagenpark van de divisie. De officieren hadden zich gewoon verveeld. Ze hadden dagenlang gedronken, voelden zich daardoor misschien ziek en besloten zich te vermaken met een beetje koeioneren. Het was zeker niet de eerste keer dat zoiets gebeurde op het Kamysjin-trainingscomplex, dat slecht aangeschreven staat.

Na deze aankondiging werd een eerste groepje militairen naar de officierstent gebracht: de sergeanten Koetoezov en Kroetov, de soldaten Generalov, Goerski en Gritsenko. De anderen kregen het bevel buiten te wachten. Algauw hoorden ze het geschreeuw en gekreun van hun medesoldaten. Ze werden door de officieren afgetuigd. Het eerste groepje werd de tent uit gegooid. Ze vertelden hun kameraden dat de officieren hen met de stelen van loopgraafschoppen op billen en rug hadden geslagen, en hen in de buik en de ribben hadden getrapt. De uitleg was overbodig. De sporen van hun mishandeling waren duidelijk zichtbaar op de lichamen van de soldaten.

De officieren kondigden aan dat ze nu een pauze zouden nemen. De luitenant-kolonel, twee majoors, drie luitenants en één tweede luitenant zouden gaan eten en lieten de resterende soldaten weten dat iedereen die de diefstal van het bewuste voertuig niet vrijwillig opbiechtte op precies dezelfde wijze zou worden afgetuigd als de mannen die nu uitgeteld in het gras voor hun tent lagen.

Na deze mededeling gingen de officieren soep eten.

En de soldaten? Ze vertrokken. Ze muitten, pasten ervoor om als lammeren ter slachting te worden geleid. Ze lieten de mannen die wacht hadden achter, aangezien het verlaten van je post een misdaad is waar je de krijgsraad en het strafbataljon voor aan je broek krijgt, en ook Koetoezov, Kroetov, Generalov en Gritsenko, die niet in staat waren om te lopen.

De soldaten formeerden zich tot een colonne en marcheerden het trainingscomplex af om in Wolgagrad hulp te zoeken.

Het is een aardig eindje van Proedboj naar Wolgagrad, bijna honderdtachtig kilometer. De vierenvijftig soldaten marcheerden de hele afstand op gedisciplineerde wijze, zonder te proberen zich schuil te houden, door de berm van een drukke snelweg waarlangs officieren van de 20ste divisie heen en weer reden. Niet één voertuig stopte. Niemand kwam op het idee om te vragen waar de soldaten heen gingen, zonder officier erbij, wat tegen de legerregels is.

De soldaten marcheerden tot het donker werd. Ze legden zich te slapen in een strook bos naast de snelweg. Niemand kwam hen zoeken, ondanks het feit dat de luitenant-kolonel, de twee majoors, de drie luitenants en de ene tweede luitenant, toen ze na hun maaltijd de eetzaal uit kwamen, de rangen van sectie 2 danig uitgedund terugvonden. Ze hadden bijna niemand meer om te commanderen.

De officieren gingen naar bed, zonder enig idee waar de soldaten waren voor wie zij, volgens de wet, persoonlijk verantwoordelijk waren, maar in de zekere wetenschap dat in Rusland niet één officier ooit gestraft wordt voor iets wat een soldaat van hem is overkomen.

In de vroege morgen van 9 september gingen de vierenvijftig soldaten weer op pad langs de kant van de snelweg. En weer reden legerofficieren zorgeloos voorbij.

Deze met zelfrespect gezegende groep soldaten was anderhalve dag op mars en niemand van de 20ste divisie miste hen. Op de avond van 9 september marcheerden ze open en bloot Wolgagrad binnen. Ze werden door de politie gesignaleerd, maar weer stelde niemand enig belang in hen.

De soldaten marcheerden naar het centrum van de stad.

‘Het was rond zes uur ’s avonds en we maakten ons op om naar huis te gaan toen er opeens gebeld werd. “Bent u nog open? Mogen we langskomen?”’ Het is Tatjana Zozoelenko, directeur van de moederrechtenorganisatie van de provincie Wolgagrad, die me dit vertelt. ‘Ik zei: “Kom maar langs.” Wat er toen gebeurde, had ik natuurlijk nooit verwacht. Vier jonge soldaten kwamen ons kleine vertrek binnen en zeiden dat ze met vierenvijftig man waren. Ik vroeg waar de anderen waren en de jongens gingen me voor naar de kleine kelderverdieping van ons eigen gebouw. Daar stond de hele rest. Ik werk nu elf jaar voor deze organisatie, maar zoiets had ik nog nooit meegemaakt. Het eerste waar ik mij zorgen over maakte, was waar we ze allemaal zouden onderbrengen. Het was al avond. We vroegen ze of ze gegeten hadden. “Nee,” antwoordden ze, “gisteren voor het laatst.” Onze leden snelden weg om zo veel brood en melk te kopen als ze konden. De jongens vielen als wolven op het voedsel aan, maar dat waren we wel gewend. Soldaten krijgen slecht te eten bij hun onderdelen, ze zijn chronisch ondervoed. Toen ze gegeten hadden, vroeg ik: “Wat willen jullie met je actie bereiken?” Ze antwoordden: “We willen dat officieren die soldaten mishandelen worden gestraft.” We besloten ze die nacht onderdak bij Moederrechten te geven, iedereen die daarbinnen was, om ons de tijd te geven er een nachtje over te slapen. De volgende morgen zouden we meteen naar het bureau van de aanklager van het garnizoen gaan. Ik deed de deur op slot en ging naar huis. Ik woon vlakbij en dacht dat ik zo nodig snel ter plaatse kon zijn. Om elf uur die avond belde ik ze op, maar er werd niet opgenomen. Ik dacht dat ze gewoon moe zouden zijn, misschien lagen te slapen, of bang waren om op te nemen. Ik werd om twee uur ’s nachts uit mijn bed gebeld door onze jurist Sergej Semoesjin. Hij zei dat iemand die niet had gezegd wie hij was, hem gebeld had om hem te vragen “zijn tent op slot te doen”. Ik was in een paar minuten ter plekke. Er stonden kleine militaire voertuigen buiten met officieren erin. Ze zeiden niet wie ze waren. De soldaten waren verdwenen. Ik vroeg de officieren waar ze waren en kreeg geen antwoord.’

De medewerkers van Moederrechten ontdekten ook dat er in hun computersysteem was ingebroken en dat informatie over misdaden die in de 20ste divisie waren gepleegd was gewist. Onder het vloerkleed vonden ze een briefje van een soldaat die schreef dat ze niet wisten waar ze naar toe werden gebracht; ze waren in elkaar geslagen en hadden hulp nodig.

Er is weinig aan toe te voegen. De officieren van het trainingscomplex ‘misten’ hun manschappen pas nadat ze door hun superieuren waren gebeld. Dat was laat op de avond van 9 september, nadat Tatjana Zozoelenko journalisten in Wolgagrad had ingelicht en informatie over de zonder verlof afwezige soldaten voor het eerst de ether in was gegaan. Het regionale stafkwartier verlangde uiteraard een verklaring van de officieren. Gedurende de nacht waren er voertuigen bij Moederrechten voorgereden en waren alle vierenvijftig soldaten meegevoerd naar het wachthuis in het kantoor van de militaire commandant. Vervolgens gingen ze terug naar hun onderdeel dat onder supervisie stond van dezelfde officieren wier gekoeioneer hen er nu juist toe gebracht had om het trainingscomplex te verlaten. Tatjana Zozoelenko vroeg aanklager Tsjernov van het garnizoen Wolgagrad, die de plicht heeft ervoor te zorgen dat de wet in de onderdelen van het garnizoen geëerbiedigd wordt, waarom hij dat gedaan had en hij had zonder een spier te vertrekken geantwoord: ‘Omdat dit ónze soldaten zijn.’

Dat is het kernwoord in de queeste van de vierenvijftig. ‘Onze soldaten’ betekent ‘onze slaven’. Alles blijft precies zoals het altijd is geweest in het Russische leger. Een pervers begrip van de ‘eer van een officier’ moet permanent worden beschermd en gaat altijd boven het leven en de waardigheid van een soldaat. De mars vanaf het Kamysjin-trainingscomplex was ten eerste het gevolg van de verfoeilijke traditie van het Russische leger dat een soldaat de slaaf is van een officier. Een officier heeft altijd gelijk en kan met een soldaat doen wat hij wil. Ten tweede was de mars echter het gevolg van het droeve feit dat de burgerlijke controle van legerprocedures, waarover in de Jeltsin-jaren zo veel te doen was en waarvoor zelfs een ontwerpwettekst werd geschreven, nu voltooid verleden tijd is. President Poetin deelt de traditionele visie van het leger omtrent de rechten van zijn officieren en beschouwt burgerlijke bemoeienis met de strijdkrachten als volkomen misplaatst.

Achter dit verhaal schuilt het feit dat de 20ste divisie – de Rochlin-divisie, zo genoemd naar haar commandant, Lev Rochlin, een held uit de eerste Tsjetsjeense oorlog, tegenwoordig lid van de doema – en dan vooral eenheid 20004, allang berucht is in Wolgagrad, en eigenlijk in heel Rusland.

‘Een jaar lang hebben we informatie gestuurd naar het kantoor van de militaire aanklager, in eerste instantie naar meneer Tsjernov, de aanklager van het garnizoen, maar ook naar iedereen hogerop in de hiërarchie, tot aan het kantoor van de militaire hoofdaanklager in Moskou, over de misdaden die door de officieren van eenheid 20004 worden gepleegd’, zegt Tatjana Zozoelenko. ‘Naar het aantal klachten dat we van soldaten binnenkrijgen, staat eenheid 20004 bovenaan. De officieren mishandelen hun soldaten, persen “gage voor actieve dienst” af van mensen die terugkomen uit Tsjetsjenië [de 20ste divisie vocht in zowel de eerste als de tweede Tsjetsjeense oorlog, en vecht daar nog steeds]. We hebben het van de daken geschreeuwd, maar er is niets gebeurd. Het bureau van de aanklager heeft besloten alles dood te zwijgen. Het voorval op het Kamysjin-trainingscomplex is het volkomen voorspelbare gevolg van het gebrek aan aansprakelijkheid van legerofficieren.’[1]

[1] Het verhaal van de vierenvijftig soldaten kreeg uitgebreide publiciteit met als resultaat dat er een officieel onderzoek werd ingesteld onder auspiciën van het bureau van de hoogste militaire aanklager. Het onderzoek constateerde dat de officieren weliswaar hun boekje te buiten waren gegaan in de ‘training’ van hun soldaten, maar dat de misdragingen van deze soldaten op het trainingscomplex de officieren hun humeur hadden doen verliezen. De zaak kwam niet voor en geen van de officieren kreeg een strafrechtelijke straf. De soldaten werden verspreid over verschillende eenheden om te voorkomen dat ze nog meer moeilijkheden zouden veroorzaken. Dit salomonsoordeel werd voortgebracht door een justitieel systeem, speciaal voor mensen in de strijdkrachten. Zulke zaken worden onderzocht door militaire aanklagers en vervolgens voorgelegd aan militaire rechtbanken. Deze militaire aanklagers en militaire rechters zijn zelf leden van de krijgsmacht die de eed van trouw hebben afgelegd en ondergeschikt zijn aan hun eigen superieuren, en dat tot en met de minister van Defensie. Daardoor kunnen aanklagers en rechters, op welk niveau ook, nooit onafhankelijk zijn in hun oordeel.